Ο ΝΙΚΟΣ ΓΕΩΡΓΑΚΗΣ ΣΤΗΝ ΜΟΥΣΙΚΗ ΣΚΗΝΗ "ΜΑΚΑΡΙ"

Ο Νίκος Γεωργάκης έρχεται από τη Θεσσαλονίκη στην Αθήνα, και μαζί με τους συνεργάτες του, θα παρουσιάσει επιλογές από τα τραγούδια του, από τους 9 δίσκους του, την Πέμπτη 16 Απριλίου στις 9 μμ., στη μουσική σκηνή Μακάρι, Ζωοδόχου Πηγής 125 & Κομνηνών. 

Θα εμφανιστούν: 

Δάφνη Πανουργιά: τραγούδι 

Φώτης Θεοδωρίδης: τραγούδι 

Ειρήνη Σγουρίδου: τραγούδι, φλάουτο 

Νίκος Γεωργάκης: τραγούδι-κιθάρα 

Κυριάκος Γκουβέντας: βιολί 

Τάσος Μισυρλής: βιολοντσέλο 

Γιάννης Παπαστεργίου: μαντολίνο, βιολί 

Ο Νίκος Γεωργάκης πρωτοεμφανίζεται ως συνθέτης και ερμηνευτής το 1989 στο δίσκο “Βραδινή Αναρρίχηση” που κυκλοφόρησε σε παραγωγή του Μάνου Χατζιδάκι.

   

ΔΙΣΚΟΓΡΑΦΙΑ 

1 Βραδινή Αναρρίχηση (1989) 

2 Η δύση κι η αυγή έχουν το ίδιο χρώμα (1995) 

3 Παράδοξη νύχτα (1998) 

4 Ταξίδι από ένα δωμάτιο (2002) 

5 Ανάσα καλοκαιριού (2007) 

6 Να γίνω η θάλασσα (2011) 

7 Παραφυλάει ο έρωτας (2015) 

8 Είν’ η ζωή μια μουσική (2020) 

9 Στην άκρη της ζωής (2024)

ΑΝΑΣΤΑΣΗ ΜΕ ΤΟ ΠΑΣΧΑΛΙΝΟ ΟΡΑΤΟΡΙΟ ΤΟΥ ΜΠΑΧ ΚΑΙ ΤΗΝ ΣΥΜΦΩΝΙΑ "ΤΗΣ ΑΝΑΣΤΑΣΕΩΣ" ΤΟΥ ΜΑΛΕΡ

Ως γνωστόν το ορατόριο είναι μια μουσική φόρμα πολύ ευρεία. Περιλαμβάνει σχεδόν όσα περιλαμβάνει και μια όπερα (ορχήστρα, σόλο, χορωδία, ντουέτα, άριες κ.ά.) εκτός από σκηνική δράση, ενώ συνήθως βασίζεται πάνω σε θρησκευτική θεματολογία. 

Ο J.S. Bach έχει γράψει τρία ορατόρια: των Χριστουγέννων, της Αναλήψεως και του Πάσχα. Τα δύο πρώτα έχουν υποδειγματικά θρησκευτικό χαρακτήρα. Όμως το Πασχαλινό Ορατόριο διαφοροποιείται σημαντικά, διότι δε χρησιμοποιεί βιβλικό κείμενο, αλλά βασίζεται σε μια προηγούμενη κοσμική καντάτα του Bach. Επίσης, σε αντίθεση με τα άλλα ορατόρια, δεν περιλαμβάνει ούτε χορικά, ούτε αφηγητή. Αυτές οι ιδιαιτερότητες το καθιστούν πολύ πρωτοποριακό για την εποχή του, ενώ οι μουσικές αρμονίες του Bach το κάνουν διαχρονικό για τα αυτιά και βάλσαμο για την ψυχή. 

Στην πρώτη του μορφή, ως καντάτα, το έργο παρουσιάστηκε την 1η Απριλίου 1725, Κυριακή του Πάσχα, στη Λειψία. Έκτοτε, το έργο αναθεωρήθηκε δύο φορές: το 1735, όπου πλέον ονομάστηκε «ορατόριο», και το 1740.

Στο παρακάτω βίντεο σολίστες, χορωδία και ορχήστρα, υπό τη διεύθυνση του Τζον Έλιοτ Γκάρντινερ, προβάλλουν τον κοσμικό χαρακτήρα του «Ορατορίου», δίνοντας ένα ζωηρό τόνο στη λαμπρή μουσική του Μπαχ.

Στις 25 Ιουλίου 1894 ο Gustav Mahler ολοκλήρωσε την σύνθεση της Συμφωνίας αρ. 2 που την ονόμασε «Της Αναστάσεως». Εκεί όπου η σοπράνο τραγουδάει: «Ό,τι γεννιέται πρέπει να αφανισθεί. Ό,τι αφανίσθηκε πρέπει να αναστηθεί. Θ’ αναστηθείς σκόνη μου».

Η μεγαλειώδης Δεύτερη Συμφωνία του Μάλερ δικαιώνει απόλυτα τη ρήση, ότι οι Συμφωνίες του Αυστριακού συνθέτη είναι «όπερες χωρίς λόγια». Τα πέντε μέρη της συνιστούν έναν πολύπλευρο μουσικό στοχασμό πάνω στη ζωή και τον θάνατο, την ουσία και την τραγικότητα της ανθρώπινης ύπαρξης, αλλά και διατρανώνουν την πίστη στο άπειρο έλεος του Θεού.  

Παραθέτουμε στη συνέχεια μια ιστορική ηχογράφηση της Συμφωνίας «Της Αναστάσεως». O Leonard Bernstein διευθύνει την Φιλαρμονική της Ν. Υόρκης και συμμετέχουν δύο μεγάλες σολίστ: Barbara Hendricks (soprano) και Christa Ludwig (mezzo-soprano). 

ΚΥΚΛΟΦΟΡΗΣΕ "Ο ΕΣΠΕΡΙΝΟΣ ΤΗΣ ΑΓΑΠΗΣ" ΤΟΥ ΝΕΣΤΟΡΑ ΤΑΙΗΛΟΡ

Εκδόθηκε από τον Μουσικό Οίκο Νικολαΐδη, το νέο βιβλίο του καταξιωμένου συνθέτη και θεωρητικού Νέστορα Ταίηλορ, με τίτλο "Ο Εσπερινός της Αγάπης".  

Πρόκειται για τρία εμβληματικά, υμνητικά χορικά του Ιωάννη Σεβαστιανού Μπαχ για τετράφωνη χορωδία, τα οποία παρουσιάζονται για πρώτη φορά σε έμμετρη απόδοση στα ελληνικά, συνοδευόμενα από μία εξαιρετικά αναλυτική ιστορική αναδρομή για το χορικό, από τον συγγραφέα. 

Ένα ξεχωριστής αξίας έργο, το οποίο όλες οι χορωδίες θα έχουν πλέον την ευκαιρία να εντάξουν στο ρεπερτόριό τους. 

Το βιβλίο προλογίζουν ο θεολόγος - μουσικός Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος  και ο Διευθυντής χορωδίας της Εθνικής Λυρικής Σκηνής, Αγαθάγγελος Γεωργακάτος. 

Παραθέτουμε, στη συνέχεια, μία συνέντευξη του συνθέτη Νέστορα Ταίηλορ στον Π. Ανδριόπουλο, στο πλαίσιο της εκπομπής "Προς Εκκλησιασμόν", που είναι μία παραγωγή του Ι. Ναού Αγίου Γεωργίου Νέου Ψυχικού.

Η ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΟΥ ΞΕΧΩΡΙΣΤΟΥ CD TUBA + ΜΕ ΣΟΛΙΣΤ ΤΟΝ ΓΙΩΡΓΟ ΡΑΡΑΚΟ

Το πρώτο CD της ομάδας «Σύγχρονοι. Επτανήσιοι Συνθέτες» με τον τουμπίστα Γιώργο Ραράκο κορυφαίο της Κρατικής Ορχήστρας Αθηνών, στα χάλκινα πνευστά, εκδόθηκε πρόσφατα από την δισκογραφική εταιρία 'Subway Recording Studios' (Βριλήσσια, Αθήνα). 

Το νέο CD περιλαμβάνει 10 έργα για solo TUBA καθώς επίσης και για TUBA με συνοδεία, κατά περίπτωση, τσέμπαλου, (Γιούλη Βεντούρα), πιάνου (Ιωάννα Αβραάμ, Σπύρος Δεληγιαννόπουλος, Elke Robersscheuten) και μαντολίνου (Σπύρος Μανταλάς). 

Τα έργα γράφτηκαν ειδικά για τον Γιώργο Ραράκο από την 10μελή Ομάδα "Σύγχρονοι Επτανήσιοι Συνθέτες", την οποία συγκροτούν οι Κώστας Αγουρίδης, Παύλος Βεντούρας, Σπύρος Δεληγιαννόπουλος, Σπύρος Μάζης, Σπύρος Μαυρόπουλος, Χρύσανθος Μουζακίτης, Σπύρος Προσωπάρης, Νίκος Ροδίτης, Σπύρος Ρουβάς και Σπύρος Τσιλιμπάρης. 

Η νέα αυτή - εντελώς πρωτότυπη δισκογραφική εργασία - παρουσιάστηκε την Κυριακή 29 Μαρτίου 2026, στο Ωδείο Νικόλαος Μάντζαρος, με ομιλητές τον μουσικογράφο ακι ερευνητή Θωμά Ταμβάκο,  την Δρ Μουσικολογίας και οργανίστα Αλίνα Καλοπανά, και τον Σοφοκλη Σαπουνά της δισκογραφικής εταιρείας Subway.  

Μετά τις ομιλίες το κοινό είχε την ευκαιρία της ακρόασης αποσπασμάτων των έργων, και στη συνέχεια, ο σολίστ και δεξιοτέχνης Γιώργος Ραράκος παρουσίασε δύο από τα έργα του δίσκου; το πρώτο του αείμνηστου Χρύσανθου Μουζακίτη και το δεύτερο του Παύλου Βεντούρα, για τούμπα και τσέμπαλο. 

Παραθέτουμε στη συνέχεια την ομιλία του Θωμά Ταμβάκου. 

ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΦΩΝΟΓΡΑΦΗΜΑΤΟΣ “TUBA+” 

Γειά σας. 

Ευχαριστώ τον Παύλο Βεντούρα και την «Ομάδα Σύγχρονων Επτανησίων Συνθετών» για την τιμητική πρόσκλησή τους να είμαι στο βήμα των ομιλητών για την παρουσίαση τού “Tuba+”, τού νέου φωνογραφήματος τού Κερκυραίου τουμπίστα Γιώργου-Θεόδωρου Ραράκου, εδώ σε αυτό το τόσο σημαντικό ωδείο που φέρει το όνομα τού κορυφαίου μουσουργού Νικολάου Μάντζαρου. Το “Tuba+” (στα ελληνικά «Τούμπα συν») είναι το τρίτο προσωπικό φωνογράφημα τού τουμπίστα-ερμηνευτή. Προηγήθηκαν δύο ακόμη με δίσκους ακτίνας, το “Tuba Varie” και το “One Minute” τα οποία εκδόθηκαν από τη Phasma Music, το 2022 και το 2024 αντίστοιχα. 

Το πρώτο είναι αμιγώς ελληνικό, με εννέα έργα έξι Ελλήνων συνθετών. Στο δεύτερο φωνογράφημα απαντούν έργα είκοσι δύο Ελλήνων συνθετών από το σύνολο των πενήντα εννέα έργων ισάριθμων συνθετών. Μη σας παραξενεύει το ποσοτικό στοιχείο αφού όλα τα έργα έχουν διάρκεια 1’. 

Το “Tuba+” είναι επίσης, το δεύτερο φωνογράφημα με δίσκο ακτίνας της «Ομάδας». Κυκλοφορεί ήδη από τα τέλη τού περασμένου έτους από τη SUBWAYS MUSIC τού ακάματου Σοφοκλή Σαπουνά, αρχικά σε διαδικτυακές πλατφόρμες και αργότερα σε φυσική μορφή (CD). 

Είχε προηγηθεί, από τη δισκογραφική εταιρεία «Καθρέφτης», το φωνογράφημα τού 2014 με έργα πέντε Κερκυραίων συνθετών, από την αρχική «Ένωση Κερκυραίων Συνθετών» που αργότερα έγινε «Ομάδα Επτανησίων». Στην παρουσίαση του φωνογραφήματος είχα την τιμή να είμαι ο βασικός ομιλητής. Η παρουσίαση τού παρόντος φωνογραφήματος γίνεται δυστυχώς στη σκιά τού θλιβερού γεγονότος, της πρόσφατης εκδημίας τού εσαεί αγαπητού και αξέχαστου Χρύσανθου Μουζακίτη, ιδρυτικού μέλους της «Ομάδας», σε ηλικία εβδομήντα έξι (76) ετών. Ελπίζω εκεί που είναι να χαίρεται σήμερα με την παρουσίαση τού “Tuba+” που περιέχει το γλαφυρό έργο του Εαρινή φαντασία για σόλο τούμπα. Έργο σε άμεση σύνδεση με τις αναμνήσεις του από τους Αυλιώτες της βόρειας Κέρκυρας όπου γεννήθηκε.

Πριν μιλήσω για το φωνογράφημα να μου επιτρέψετε μία γενική αναφορά για την παρουσία των Επτανησίων και επτανησιακής συνθετών στο μουσικό γίγνεσθαι. Το ποσοτικό μέγεθος των Επτανησίων μουσικών δημιουργών είναι πολύ εντυπωσιακό. Συνολικά, στο «Αρχείο Ελλήνων Μουσουργών Θωμά Ταμβάκου», έχουν καταχωρισθεί, έως τις μέρες μας, τριακόσιοι εξήντα πέντε (365) συνθέτες λόγιας μουσικής, με την πρωτοκαθεδρία της Κέρκυρας. Στο νησί των Φαιάκων απαντούν διακόσιους δέκα οκτώ (218) συνθέτες, περίπου το 60% τού συνόλου. Είναι σίγουρα παγκόσμια πρωτοτυπία αφού πουθενά στον κόσμο δεν υπάρχει άλλο νησί, με τα γεωγραφικά και πληθυσμιακά χαρακτηριστικά της Κέρκυρας, που να διαθέτει υπέρτερο μουσικό δυναμικό. Ακολουθούν η Κεφαλονιά με εβδομήντα τρεις (73) συνθέτες, η Ζάκυνθος με πενήντα πέντε (55), η Λευκάδα με δεκαέξι (16), η Ιθάκη με δύο (2) και οι Παξοί με έναν (1) συνθέτη. Μόνο στα Κύθηρα δεν εντοπίζεται κάποιος γηγενής συνθέτης. Αναμφισβήτητα υπάρχουν περισσότεροι Επτανήσιοι συνθέτες από τον αριθμό που προανέφερα για τους οποίους όμως υπάρχουν επισφαλή στοιχεία ως προς την καταγωγή αλλά και το συνθετικό τους έργο. Η έρευνα συνεχίζεται σε αυτό το πεδίο. 

Ένα ακόμη ενδιαφέρον στοιχείο είναι η σχέση μεταξύ τεθνεώτων και ζώντων, με το 75% να έχουν φύγει από αυτόν τον κόσμο, όπως ο Χρύσανθος Μουζακίτης. Ενενήντα δύο (92) ζώντες συνθέτες συνεχίζουν τη σπουδαία μουσική παράδοση. Σε αυτούς είναι οι υπόλοιποι εννέα συνθέτες τού “Tuba+”. Η σχέση των Επτανήσων με τη μουσική θεωρείται ως το κύριο χαρακτηριστικό της πολιτιστικής δυναμικής τους. Είναι κοινή πεποίθηση ότι ο χαρακτήρας της επτανησιακής μουσικής είναι ενιαίος, αδιάσπαστος και καθ’ ολοκληρίαν εξαρτημένος από τα μουσικά πρότυπα της «καθ’ ημάς Δύσεως». Η πρώτη νύξη για τη μουσική παρουσία στα Επτάνησα ανάγεται στο εμβληματικό 1549. Από τότε, και στην Κέρκυρα, μαρτυρείται το παλαιότερο γνωστό συμβόλαιο, γραμμένο στα ελληνικά, που αφορά διδασκαλία μουσικής. 

Η επτανησιακή μουσική παράδοση επιβιώνει έως σήμερα στα Επτάνησα μέσω των φιλαρμονικών εταιριών και των αρχιμουσικών και μουσικών. Και βεβαίως με τους ενενήντα δύο (92) ζώντες συνθέτες, πολλοί από τους οποίους διαπρέπουν στην Ελλάδα και το εξωτερικό. 

Μπορούμε να πούμε ότι αυτοί εκπροσωπούν την τέταρτη γενιά συνθετών στην οποία εντάσσονται όσοι γεννήθηκαν μετά τον πόλεμο, με προεξάρχοντες τους εβδομηντάρηδες και εξηντάρηδες: τον Παύλο Βεντούρα (γ.1951), τον Σπυρίδωνα Τσιλιμπάρη (γ.1952), τον Σπύρο Μαυρόπουλο (γ.1956), τον Σπύρο Μάζη (γ.1957) και τον Κώστα Αγουρίδη (γ.1962). Όλοι τους γεννήθηκαν στην Κέρκυρα και εντάσσονται στους σημαντικότερους ενδημικούς συνθέτες μας. 

Η τέταρτη γενιά συνεχίζεται με τους σημερινούς πενηντάρηδες και σαραντάρηδες, όπως ο Σπύρος Ρουβάς (γ.1977) και ο Σπύρος-Χρυσοβαλάντης Προσωπάρης (γ.1979) από την Κέρκυρα. Επίσης ο Νίκος Ροδίτης (γ.1969) με καταγωγή από τη Ζάκυνθο και ο Σπύρος Δεληγιαννόπουλος (γ.1976) από τη Ζάκυνθο. Η Κέρκυρα -ως τόπος καταγωγής- έχει τον πρωτεύοντα ρόλο με οκτώ συνθέτες. Ακολουθεί η Ζάκυνθος με δύο συνθέτες. Άλλο ένα αξιοσημείωτο είναι το ότι οι έξι συνθέτες, από το σύνολο όσων συμμετέχουν στο φωνογράφημα, φέρουν το όνομα του Αγίου Σπυρίδωνος του θαυματουργού που το σκήνωμά του είναι στην Κέρκυρα. 

Όλοι οι εν ζωή συνθέτες που προανέφερα, μαζί με τον εκδημήσαντα Χρύσανθο Μουζακίτη (1949-2026), το 2020 ανέλαβαν την πρωτοβουλία να δημιουργήσουν τη δεκαμελή «Ομάδα Σύγχρονων Επτανήσιων Συνθετών». Όλοι τους είναι ήδη μέλη στην Ένωση Ελλήνων Μουσουργών. Τους συνδέουν η επτανησιακή καταγωγή τους και οι κοινές μουσικές καταβολές που δημιουργήθηκαν από την συμμετοχή τους στις επτανησιακές φιλαρμονικές. Σκοπός της ομάδας, είναι η προβολή τού έργου τού συνόλου των Επτανησίων συνθετών, από τον 19ο αιώνα έως τις μέρες μας. Μακάρι η ομάδα αυτή να διευρυνθεί και να εντάξει επτανησιακής καταγωγής συνθέτες της διασποράς. Ελπίζω επίσης να μεριμνήσουν ούτως ώστε να παρουσιάσουν άγνωστα έργα των πρώτων Επτανησίων συνθετών, με άκρως προσεγμένες ερμηνείες, γιατί αυτές είναι που δίνουν τελεσίδικη παρουσία ως ιστορικό γεγονός.

Και οι δέκα συνθέτες, συμμετέχουν στο “Tuba+” με βασικό χαρακτηριστικό τη σύνθεση έργων ενορχηστρωμένων για τούμπα, είτε ως σολιστικό όργανο, είτε με τη συνοδεία άλλου μουσικού οργάνου, όπως το πιάνο, το μαντολίνο και το τσέμπαλο. Όλα τα έργα στο CD φωνογραφούνται για πρώτη φορά. Εμπλουτίζουν το αντίστοιχο ρεπερτόριο, συνεχίζοντας την παράδοση τού αξέχαστου και κορυφαίου τουμπίστα Γιάννη Ζουγανέλη. Για να είμαι ειλικρινής, μετά την εκδημία τού Ζουγανέλη -το 2006- και γνωρίζοντας καλά τον χώρο των μουσικών ερμηνευτών της τούμπας, δεν ήμουν αισιόδοξος ότι η «απουσία» τού Ζουγανέλη θα πάψει -σε έναν βαθμό- να ισχύει. Αυτή η άποψή μου έχει αλλάξει, εδώ και μερικά χρόνια, χάρη στην παρουσία τού Γιώργου Ραράκου. Ήδη από το πρώτο του προσωπικό φωνογράφημα έδειξε το μέγεθος της αξιοσύνης του σε αυτό το ορειχάλκινο μουσικό όργανο, τη βαθεία σάλπιγγα που πρωτοκατασκευάστηκε στη δεκαετία του 1830. 

Στο “Tuba+” η ερμηνευτική δεινότητά τού Γιώργου Ραράκου αναδεικνύει και τα δέκα έργα που περιέχονται σε αυτό. Και μάλιστα όταν όλα παρουσιάζουν διαφορετικά υφολογικά στοιχεία και αντίστοιχη προσέγγιση της τούμπας ως σολιστικού οργάνου. Ο ερμηνευτής ξεπερνά τους σκοπέλους που ούτως ή άλλως υπάρχουν στη σύγχρονη λόγια μουσική δημιουργία. Προσφέρει στον ακροατή όλα τα θετικά στοιχεία των μουσικών έργων. Εξάλλου, ο κορυφαίος τουμπίστας της Κρατικής Ορχήστρας Αθηνών, είναι ο πρώτος Έλληνας που χρησιμοποιεί -όπως αναγράφεται και στο συνοδευτικό ένθετο- την τούμπα και στις τέσσερις τονικότητες. 

Σε όλα τα έργα εντοπίζονται άκρως ενδιαφέροντα στοιχεία. Υπάρχουν πολλές πρωτοτυπίες, όπως στο έργο Midnight Funk τού Παύλου Βεντούρα με αναφορά στον αφροαμερικάνικο χορευτικό ρυθμό funk της δεκαετίας του 1960. Εδώ απαντά, για πρώτη φορά στην παγκόσμια εργογραφία, ο συναρπαστικός συνδυασμός τού τσέμπαλου με την τούμπα, με τη συμμετοχή της εμπειρότατης και ικανότατης Γιούλης Βεντούρα. 

Στο έργο Ionian Echoes τού Σπύρου Προσωπάρη έχουμε έναν υπέροχο και αρμονικό διάλογο τού μαντολίνου με την τούμπα και την ανάδειξη των αντιθέσεων μεταξύ της βαθύφωνης τούμπας και τού ευαίσθητου νυκτού μαντολίνου, με ερμηνευτή τον μαντολινίστα Σπύρο Μανταλά. 

Στο δωδεκάλεπτο εντυπωσιακό έργο Miktam για τούμπα και πιάνο τού Σπύρου Τσιλιμπάρη που μας παραπέμπει, ως ακρόαμα, σε όργανα της εποχής της Βίβλου, αφού και ο τίτλος τού έργου απαντά στις επικεφαλίδες των Ψαλμών 16 και 56–60 στην Εβραϊκή Βίβλο. 

Στο έργο Song without Word για τούμπα και πιάνο τού Σπύρου Μάζη η ευφάνταστη ισορροπία μεταξύ των οργάνων με φευγαλέες μουσικές εικόνες χαρίζει ένα καθηλωτικό ακρόαμα. 

Για τούμπα και πιάνο είναι επίσης, τα έργα: η Tuba Espanola τού Σπύρου Μαυρόπουλου με σημείο αναφοράς τους Ισπανούς συνθέτες Αλμπένιθ, ντε Φάγια και Γκρανάδος, το με διάρκεια μόλις 2’, Corfu Miniature τού Σπύρου Ρουβά βασισμένο στη Ρούγα, γνωστό κερκυραϊκό χορό, και τέλος το Tuba Mirum τού Ζακύνθιου Σπύρου Δεληγιαννόπουλου, το μικρότερο σε διάρκεια έργο τού φωνογραφήματος, όπου ο συνθέτης ενορχηστρώνει τα δύο όργανα σε αντίθετες πορείες δυναμικής. Ο ίδιος συνοδεύει με τον δέοντα ερμηνευτικό τρόπο στο πιάνο τον Γιώργο Ραράκο. Εξίσου άρτιες ερμηνείες εισπράττουμε από τις δύο πιανίστριες, την Elke Robersscheuten και την Ιωάννα-Μαρία Αβραάμ στα προαναφερθέντα έργα. 

Εκτός από το έργο τού αξέχαστου Χρύσανθου Μουζακίτη στο φωνογράφημα υπάρχουν δύο αριστοτεχνικά ακόμη έργα για τούμπα, χωρίς τη συνοδεία άλλου οργάνου. 

Πρόκειται για το σχεδόν εξάλεπτο Gravity (δηλαδή Βαρύτητα) τού Νίκου Ροδίτη και το Τιτίβισμα τού Κώστα Αγουρίδη, ενορχηστρωμένο για δύο τούμπες (με τον ίδιο ερμηνευτή στην ηχογράφηση των δύο οργάνων). 

Εν κατακλείδι, κάθε φορά που ακούω το “Tuba+” μου αρέσει έτι περισσότερο. Αυτό προτείνω σε όλους και όλες που θα το ακούσουν. Μη βιαστείτε να βγάλετε συμπεράσματα με την πρώτη ακρόαση. Η μαγεία της ερμηνείας και της μουσικής δημιουργίας αποκαλύπτεται μετά τη δεύτερη ή την τρίτη και τέταρτη ακρόαση. 

Το φωνογράφημα, συνολικής διάρκειας 63’ περίπου, είναι αφιερωμένο από τον Γιώργο Ραράκο στη μνήμη τού πατέρα του που «έφυγε» πριν από ένα χρόνο. Διαθέτει επίσης το προσόν της εξαιρετικής ηχογράφησης και παραγωγής, χάρη στη SUBWAYS MUSIC. Κατατοπιστικό, αν και πολύ συνοπτικό, είναι επίσης το συνοδευτικό δίγλωσσο ένθετο δεκαέξι σελίδων. Είμαι βέβαιος ότι δεν υπολείπεται αξίας, συγκρινόμενο με τα δεκαπέντε (15), γνωστά σε μένα, φωνογραφήματα για τούμπα της τρέχουσας δεκαετίας από δισκογραφικές εταιρείες τού εξωτερικού. 

Τα θερμά συγχαρητήριά μου στον Γιώργο Ραράκο και σε όλους τους συντελεστές, συνθέτες και ερμηνευτές, τού “Tuba+”. Εύχομαι να είναι καλοτάξιδο. 

Σας ευχαριστώ πολύ.

«Ο Μάνος Ελευθερίου του τόπου και της ουτοπίας» στον Ιανό της Αθήνας

Παρουσιάστηκε για πρώτη φορά το βιβλίο της Μαρίας Χατζηαποστόλου «Ο Μάνος Ελευθερίου του τόπου και της ουτοπίας» από τις εκδόσεις Μετρονόμος, στην εκδήλωση-αφιέρωμα στον Μάνο Ελευθερίου που διοργανώθηκε από την Αλυσίδα Πολιτισμού IANOS, με αφορμή τα 88 χρόνια από τη γέννησή του και πραγματοποιήθηκε την Πέμπτη 12 Μαρτίου 2026. 

Την εκδήλωση διοργάνωσε σε συνεργασία με τον Ιανό η αδελφή του δημιουργού, Λιλή Ελευθερίου, η οποία εδώ και χρόνια με αφοσίωση και συνέπεια κρατά ζωντανή τη μνήμη και το έργο του. 

Πολλοί ήσαν οι καλλιτέχνες που προσήλθαν να τιμήσουν τη μνήμη του Μάνου Ελευθερίου, ενώ κορυφαία στιγμή της βραδιάς ήταν τα τραγούδια που ερμήνευσε ο Γιώργος Νταλάρας. 

Παραθέτουμε, στη συνέχεια, το βίντεο ολόκληρης της εκδήλωσης. 

Σκέψεις για ένα ξεχωριστό βιβλίο 

Του Σταύρου Γ. Καρτσωνάκη 

Και παίζανε στο τζόγο και του Θεού το λόγο… 

Μ. Ε. ‘Σόδομα’ 

Είμαι πολύ ευτυχής που γράφω δυο λόγια για ένα βιβλίο που σχετίζεται με τον Μάνο Ελευθερίου. Και μάλιστα το πρώτο του είδους. Τολμώ να πω, ότι πρόκειται για μια εξαιρετική εργασία, μια μελέτη για την ακρίβεια, ένα εκτενέστατο δοκίμιο πάνω στο έργο του. Και όταν λέμε έργο εννοούμε βέβαια όλα αυτά τα είδη Λόγου με τα οποία ασχολήθηκε ο Ελευθερίου. Ποιήματα, τραγούδια, διηγήματα, μυθιστορήματα, χρονικά, μελέτες. Αυτά και πολλά άλλα. Ετούτο αποτελεί για μένα κι ένα μεγάλο του πρώτο πλεονέκτημα. Το ότι δηλαδή η αγαπητή Μαρία Χατζηαποστόλου είχε να αναμετρηθεί με ένα σχετικά μεγάλο όγκο γραπτής ύλης, να τον τιθασεύει, να τον κατανοήσει, να τον κατηγοριοποιήσει, να επιλέξει, να τον μελετήσει προφανώς και να μας προσφέρει ένα πολύ ζουμερό βιβλίο 486 σελίδων, πυκνογραμμένο, το οποίο σίγουρα θα αποτελέσει στο μέλλον μια πρώτη βάση για μελλοντικές εργασίες και προσεγγίσεις πάνω στο έργο του αγαπημένου μας Μάνου. Ο τίτλος του μου θυμίζει μια ομοιοκαταληξία του Μάνου το τοπία-ουτοπία. Μπορώ να καταλάβω από τη διατύπωση, το πλούσιο λεξιλόγιο, τη σύνταξη και πολλές άλλες φιλολογικού τύπου λεπτομέρειες, ότι πρέπει να αναθεωρήθηκε η γραφή πολλές φορές και η συγγραφέας να το ‘παίδεψε’ που λένε το πράγμα. Αξίζει ένα δεύτερο εύγε για αυτό. Έτσι ήταν και ο Μάνος. Παλεύει με τις λέξεις –έγραψε κάποτε ως πρώτο ποίημα μιας συλλογής του– όπως οι άρρωστοι με τα σεντόνια τους. Και τις μαζεύει από τους δρόμους αποτσίγαρα…

Ένα δεύτερο στοιχείο που αξίζει να επισημάνω είναι η διάρθρωση αυτού του βιβλίου και το ύφος του. Η γραφή του θυμίζει έναν εσωτερικό μονόλογο σα να απευθύνεται συχνά στον ίδιο τον ποιητή. Σαν ένα διάλογο δηλαδή μαζί του, σαν τα λόγια που θα ήθελε η Μαρία να του πει και δεν πρόλαβε. Έχει δηλαδή ένα εξομολογητικό ύφος. Χωρίζεται σε 8 μέρη, σε ενότητες αρκετά μεγάλες και αναλυτικές, οι οποίες βέβαια περιέχουν και επιμέρους κατηγοριοποιήσεις ενσωματωμένες. Στήνεται δε, ακόμα και λεκτικά, με έναν αντίστοιχο τρόπο που θυμίζει το πώς αξιοποιεί ο Ελύτης την εκκλησιαστική παράδοση. Διόλου τυχαίο βέβαια αν γνωρίζει κάποιος και μια από τις εξειδικευμένες σπουδές και ιδιότητες της Μαρίας. Θέλω να πω, πως αναδεικνύει μια πλευρά Θεολογικού τύπου, είτε σε λεκτικό, –όταν ονομάζει στην εισαγωγή της το κεφάλαιο Εισοδικόν– είτε στο ουσιαστικότερο για μένα, όταν στέκεται σε θέματα και μοτίβα του έργου του που σχετίζονται ποικιλότροπα με την εκκλησιαστική παράδοση. Αναφέρομαι π.χ. στα κεφάλαια με τους εύγλωττους τίτλους Η παντοδυναμία και ο κόσμος των αγγέλων, ή, το Η περί Χριστού σκέψη. Με άλλα λόγια, μελετά εμπεριστατωμένα τη στιχουργική του Ελευθερίου, αλλά και μια κοσμοθεωρία του ίδιου που αντλεί, εμπνέεται, αξιοποιεί όλον αυτόν τον κόσμο της εκκλησιαστικής Παράδοσης. Δεν είναι τόσο περιοριστικό όσο ακούγεται. 

Ξέρω καλά –το βλέπεις άλλωστε αυτό ξεκάθαρα στο έργο του Ελευθερίου– πως η πλούσια παράδοσή μας βρίσκεται καλά χωνεμένη μέσα στο έργο του, σε κάθε στίχο και λέξη, σε κάθε ανάσα, εικόνα ή αφήγηση. Συμβαίνει αυτό συχνά στους δημιουργούς, και όσο γυρίζουμε πίσω στις δεκαετίες αυτό είναι πιο έντονο. Σήμερα πολύ εύκολα γράφει κάποιος, χωρίς να έχει ίσως καθόλου διαβάσματα, υπόβαθρο, ή μια σπουδή που λέμε σε ότι προηγήθηκε. Αυτό όμως είναι και απαραίτητο και αυτονόητο για ένα καλό αποτέλεσμα. Σκεφτείτε ότι ο Ελευθερίου άρχισε να δημοσιεύει τα διηγήματα και τα μυθιστορήματά του μετά τα 50 του! 

Ήδη είμαστε σε επικοινωνία από το 2001, με είχε γνωρίσει σ’ αυτόν η Λήδα η Παναγιωτοπούλου η οποία του είχε κάνει ένα αφιέρωμα στις σχολές Ι.Μ. Παναγιωτόπουλου και μου είχε ζητήσει να μιλήσω γι’ αυτόν, θα της το ΧΡΩΣΤΩ πάντα. Τότε δεν είχε βγει βέβαια Ο καιρός των χρυσανθέμων και ήταν μια εποχή που ο ίδιος ήταν σα να μην υπήρχε πουθενά. Θυμάμαι ούτε φωτογραφίες του μπορούσαμε να βρούμε καλά καλά, ούτε συνεντεύξεις, σχεδόν τίποτα. Αυτό βέβαια άλλαξε μετά σταδιακά. 

Λέγαμε για την Παράδοση. Θυμάμαι στο διεθνές συνέδριο για τον Γκάτσο βρεθήκαμε δίπλα δίπλα στους ομιλητές. Είχε λοιπόν αναφέρει τότε έναν στίχο από δημοτικό τραγούδι τρομερής υπερρεαλιστικής τόλμης και υπέρβασης και μιλούσε για αυτόν δύο λεπτά στο κοινό εντυπωσιασμένος. Στο βιβλίο λοιπόν εδώ η Μαρία φωτίζει αυτή την πηγή ας πούμε έμπνευσης του Ελευθερίου, που τον γοητεύει. Οι άγγελοι που περιδιαβαίνουν στον κόσμο μας, ο Διάβολος που παίρνει τη μορφή του φονιά και του ληστή, του καταδότη ή του βασανιστή, τα Ιερά κείμενα και η Αποκάλυψη που ζούμε σήμερα μέσα από τους πολέμους και το αίμα που μας περικυκλώνει από παντού. Όλα είναι εκεί μέσα στο έργο του. Έναν ευαίσθητο άνθρωπο όλα ετούτα τον απασχολούν και τα αποτυπώνει όταν μπορεί ως Προφήτης, Σηματωρός και Κήρυκας. Πάντα με πόνο. Γιατί τα κείμενα του Μάνου έχουν αυτό το χαρακτηριστικό. Είναι σκληρά, διαπραγματεύονται το Άδικο και το Αίμα, όσο και να προσπαθούν να το εξωραΐσουν, να το καταλάβουν, ή να το αλαφρύνουν. To έγραψε εξάλλου κι ο ίδιος στο οριακό τα τραγούδια που έχουν αίμα και καρδιά, είν’ αρρώστια που δε γίνεται καλά. 

Το αρρώστια και γιατρειά εξάλλου αποτελεί ένα άλλο μεγάλο κεφάλαιο του βιβλίου. Το ζήτημα αυτό τον απασχόλησε πολύ και χαίρομαι που εδώ έχουμε μια σπουδαία εξερεύνηση του θέματος από τη Μαρία. Εξερεύνηση που όπως σας είπα παραπάνω προεκτείνεται σε όλο του το έργο, από κάτι που θα σταχυολογήσει μέσα από ένα παραμύθι του (άλλος τομέας αυτός μεγάλος η γραφή του για παιδιά τον οποίο ελπίζω κάποτε ένας ταλαντούχος διδάκτορας του Παιδαγωγικού τμήματος να ερευνήσει χωριστά) ή ακόμα και μέσα από μια μικρή του σημείωση, όταν ας πούμε η συγγραφέας στη σελίδα 260 ανασύρει από ένα απόσπασμα ημερολογίου του Ελευθερίου μια σκέψη του για τον αγαπημένο του Παλαμά. Ο Παλαμάς τις τελευταίες ώρες της ζωής του παραμιλούσε ζητώντας από τη μητέρα του τη σάκα του για να πάει σχολείο. Με σκοτώνει κάτι τέτοιο. Με σκοτώνει σημείωνε ο Μάνος. Το ίδιο ακριβώς θυμάμαι αντίστοιχα είχα διαβάσει να είχε γράψει για τον σπουδαίο Δημήτρη Λάγιο που έφυγε τόσο νωρίς. Κάτι σαν δε το θυμάμαι ακριβώς δεν άντεξα να πάω στο νοσοκομείο για να μην αντικρίσω το γκρέμισμα του σώματός του. Θυμάμαι τώρα ότι αυτή η λέξη που είχε χρησιμοποιήσει γκρέμισμα με είχε στοιχειώσει καιρό και τη σκεφτόμουνα και επιβεβαίωνα για άλλη μια φορά πόσο ένας σπουδαίος ποιητής, γιατί ένας αληθινός ποιητής ήταν στην ουσία ο Ελευθερίου, μπορεί με μία μόνο λέξη, την κατάλληλη να συμπυκνώσει πάρα πολλά. Η Μαρία λοιπόν σκιαγραφεί με κάποιον τρόπο, τον ιδανικό κι αγαπημένο του Καβάφη, τη μορφή αυτού του ανθρώπου για τους επόμενους. Πως θα τον περιέγραφε άραγε σε κάποιον που δεν έχει ακούσει τίποτα για αυτόν και με τι θα του πρότεινε να αρχίσει να τον γνωρίζει, με ένα τραγούδι ίσως, ένα διήγημα, ένα παραμύθι ή κάτι άλλο; 

Στο κεφάλαιο τώρα που επιγράφεται Η ανθρωπολογική διάσταση και ο αγιασμός των πραγμάτων όπως υποδηλώνεται στον τίτλο η Μαρία στέκεται –να το πω λίγο σχηματικά και απλουστευμένα– σε ένα άλλο χαρακτηριστικό της γραφής του Ελευθερίου, το πώς επικεντρώνεται ο δημιουργός στον Άνθρωπο με Α κεφαλαίο βέβαια, τα Πάθη και τις Δόξες του, όλα με κεφαλαίο. Και όταν ανέφερα παραπάνω για υποενότητες εγκιβωτισμένες μέσα στα κεφάλαια, εδώ ας πούμε μπορεί να δούμε σε πολλές σελίδες να αναλύεται η εμμονή του ποιητή για την τραγική μορφή του Άμλετ στην οποία επανέρχεται συνέχεια σε διαφορετικά κείμενά του, αφού όπως γνωρίζουμε το Θέατρο είναι ένας χώρος που τον γοητεύει και στον οποίο κινείται διαρκώς. Πέρα από τα αιώνιο ερώτημα που απασχολεί τον ήρωα του Σαίξπηρ ή τους αρχαίους τραγικούς –και τον Ελευθερίου κατά προέκταση– όταν μιλάμε δηλαδή για τις κορυφογραμμές, εξίσου, αν όχι πιο πολύ, αναγνωρίζουμε εδώ, μέσα από τις επισημάνσεις της Μαρίας, πόσο γέρνουν πιο πολύ στη ζυγαριά (αγαπημένη λέξη του αυτή) οι δραματικοί ανώνυμοι ή επώνυμοι ήρωες της μυθολογίας του που είναι εκατοντάδες αλλά συμπυκνώνονται σε πρόσωπα κλειδιά. Να, εδώ ας πούμε χρειάζεται πάντα για μένα σε βιβλία τόσο ενδιαφέροντα και αναλυτικά ένα ευρετήριο ονομάτων. 

Αναφέρθηκαν πριν οι μορφές μιας προσωπικής μυθολογίας, ο Άνθρωπος και πρόσωπα κλειδιά. Πολλά από αυτά τα πρόσωπα μέσα από τα κείμενα τους παρατίθενται στη φοβερή εισαγωγή του Νοητού Λύκου και δίπλα τους θα βάλουμε ξεπεσμένους ηθοποιούς από μπουλούκια, τον ανώνυμο θαμώνα ενός μπαρ ή καφενείου με την ερωτική του Ιστορία που θα μας την διηγηθεί όταν τυχαία καθίσουμε πλάι του, τη Ρόζα Λούξεμπουργκ, τον Καρυωτάκη –που λάτρευε– πλάι σε μια ράφτρα στην Κοκκινιά ή τον Σταμάτη Κομνηνό, τον Κάφκα πλάι στον Βαγγέλη Γιακουμάκη. Η λίστα αυτή βέβαια είναι τεράστια. 

Δε θυμάμαι πολλούς τα τελευταία χρόνια να τόλμησαν τόσο ξεκάθαρα, αλλά και τόσο ποιητικά να αποτυπώσουν σε στίχους ένα τόσο τραγικό γεγονός όπως τον άδικο χαμό αυτού του αγοριού στο κελί μιας φυλακής. Ο Ελευθερίου, πέρα από μια μεγάλη ενσυναίσθηση, που τη φέρνει στο φως αυτό το βιβλίο, παρέμεινε πάντα, ως το τέλος ένας δημιουργός με πολιτική θέαση των πραγμάτων, σε καιρούς απολιτικούς συχνά, αδιάφορους, γεμάτους μίσος και κραυγές. Νομίζω σήμερα, αν ήταν εδώ, θα ήταν ακόμα πιο πικραμένος. Τα κατέγραψε λοιπόν όλα αυτά, με φόντο πάντα τον ανώνυμο ήρωα που θα θυσιαστεί, ταπεινό και καταφρονεμένο και βασανισμένο όπως ο Ιησούς, μεγαλειώδη όμως μέσα στη μοναξιά του στα μάτια μας. Χαίρομαι που η Μαρία πολύ αποτελεσματικά αναδεικνύει και αναψηλαφεί αυτό το μοτίβο μέσα στη γραφή του Μάνου. Και το κάνει πολύ καλά. Και δω αναρωτιέμαι πάλι κάτι. Όλη αυτή η χρόνια ενασχόληση με τα κείμενα του Μάνου αν της προσέδωσε κάποια μικρή μελαγχολία ή απογοήτευση. Και το γράφω αυτό γιατί τα θέματα που αγγίζει ο Ελευθερίου πονάνε, στεναχωρούν, εξοργίζουν ίσως. Πώς αντιμετώπισε κάτι τέτοιο μέσα της; Υπήρξε; 

Δε θέλω να σας κουράσω με περαιτέρω αναλύσεις, το βιβλίο αυτό είναι ό,τι πρέπει για μια εισαγωγή ας πούμε στον πλούσιο κόσμο του Μάνου Ελευθερίου. Χαίρομαι πολύ που υπάρχει. Χάρηκα ακόμα πιο πολύ όταν μου το πρωτοείπε ο Θανάσης Συλιβός του Μετρονόμου ότι θα το βγάλει. Χάρηκα διπλά όταν το είδα στη βιτρίνα του βιβλιοπωλείου πλάι στο δικό μου για τον αγαπημένο του Γκάτσο. Όταν έγραφα το βιβλίο μου για τον Γκάτσο και του το είχα πάει, κάποια στιγμή –σε ανύποπτο χρόνο– με το γνωστό του περιπαικτικό ύφος μου είχε πετάξει κάτι σαν άντε τελείωνε με τον Γκάτσο να ασχοληθείς και με κανέναν άλλο. Του είχα πει βέβαια ότι ήθελα να κάνω κάτι για τον ίδιο και το εννοούσα, και δεν αποκλείεται στο μέλλον κάτι να γραφτεί από εμένα επικεντρωμένο σε έναν άλλο τομέα. 

Όμως με κάποιο μεταφυσικό τρόπο θεωρώ ότι είναι και δικό μου αυτό το βιβλίο, αφού βέβαια η Μαρία γράφει και αναλύει με ένα τρόπο που μου είναι πολύ οικείος και γνώριμος, ενώ συμφωνώ απόλυτα επίσης με τα συμπεράσματά της. Και τίποτα άλλο να μη γραφτεί για τον αγαπημένο μας Μάνο αυτό το βιβλίο είναι αρκετό. Θα γραφτεί όμως πιστεύω στο μέλλον και η βιβλιογραφία του θα εμπλουτίζεται ολοένα. Το έργο του είναι εκεί ‘προς ανακάλυψιν’. Είμαι δε, σίγουρος, ότι αν παρακολουθούσε ο Μάνος ή διάβαζε το τελικό κείμενο με τη γνωστή του ταπεινότητα θα της έλεγε συνέχεια (για να βρεθούμε λίγο και στο κλίμα του βιβλίου): Αχ, Μαρία μου σταμάτα πια να με αγιοποιείς, αυτό είναι ελάττωμα, δεν είμαι αυτό που παρουσιάζεις, δεν είμαι πια και τόσο σπουδαίος όσο γράφεις, ούτε έγραψα πια και τίποτα τόσο φοβερό. Άλλοι το έκαναν αυτό. Γι’ αυτούς να γράψεις! 

Τέλος, δε μπορώ να μην πω κι ένα πολύ μεγάλο ευχαριστώ στην αγαπητή αδερφή του. Για τον διακριτικό και ευγενή τρόπο που διαχειρίζεται το έργο του, για τη βοήθεια που ξέρω πρόσφερε ποικιλότροπα ώστε να βγει αυτό το βιβλίο, για τα υπέροχα κείμενα εκτός εμπορίου που μας εφοδιάζει και που κάποτε ελπίζω να συγκεντρωθούν κάπου. Και για κάτι άλλο που μου χάρισε. 

Y. Γ. Ο Ελευθερίου κάποτε με πήρε μετά από ένα χρόνο αργά το βράδυ (του είχα αφήσει το χειρόγραφό μου να το διαβάσει και να μου κάνει επισημάνσεις –τον ενδιέφερε πολύ–) και αναφώνησε μια φράση: Το διάβασα ΟΛΟ! Λίγες μέρες μετά στο σπίτι του μού έδειχνε κάποιες σημειώσεις που είχε κάνει σε ορισμένα σημεία και μου έδωσε άλλο ένα μάθημα χωρίς να το θέλει. Εδώ προσπαθείς να κάνεις αγιογραφία, δεν ήταν έτσι, πρέπει να στέκεσαι και στις αδύναμες στιγμές, δεν ήταν όλα τόσο ιδανικά. Υπήρξαν πολλές αδυναμίες όπως σε όλους μας. Δεν κατάφερα, ομολογώ, να εφαρμόσω απόλυτα ΑΥΤΗ την επισήμανσή του. Αλλά την έλαβα υπόψη. Γιατί τα γράφω αυτά; Γιατί ΑΝ έχει μια μικρή αχίλλειο πτέρνα το βιβλίο της αγαπητής Μαρίας είναι το ότι η μεγάλη της αγάπη για τον Ελευθερίου ‘σκιάζει’ κάποτε τις αδυναμίες. Αλλά την καταλαβαίνω απόλυτα. Και δε θα ήθελα να άλλαζε λέξη.

Δρ Μαρία Χατζηαποστόλου 

Αθήνα, Ιανός, 12 Μαρτίου 2026.

Ανοιχτή Επιστολή στον Μάνο Ελευθερίου 

Κι όλο θαρρώ πως έρχονται τ’ αηδόνια… Θεοφάνους Ομολογητού, Γρηγορίου Διαλόγου, Συμεών του Νέου Θεολόγου και Συμεών του Ευλαβούς η μνήμη σήμερον. Εσύ τους γνώριζες καλύτερα από εμένα. Κι ας είμαι θεολόγος. Εσύ Μάνο πηγαινοερχόσουν στων αγγέλων τα τάγματα, γιατί πιο γήινος από σένα δεν υπήρξε κανείς. Στην Άβυσσο κατέβαινες, να συναντάς στον Άδη τις αλύτρωτες ψυχές. Γιατί πιο ουράνιος από σένα δεν υπήρξε κανείς. Βλέπεις, οι άνθρωποι δεν γνωρίζουν πως για ν’ αγγίξεις τον ουρανό, οφείλεις πρώτα να γευτείς τη γη. 

Γεννήθηκες στις 12 του Μάρτη για να μην πεθάνεις ποτέ. Ογδόντα οχτώ χρόνια πριν, στην αγαπημένη τη Σύρο των ανέμων και των νεοκλασικών, του θεάτρου και των προσφύγων της Ανατολής, των αρχοντικών και των καπηλειών. Είδες τις γειτονιές ν’ ανάβουν τις φωτιές, τα πρόσωπα να πορφυρίζουν απ’ της γιορτής την έκσταση, έζησες της στέρησης την αδικία, τη βία της φτώχιας, μα και την ευλογία, χτύπησες πόρτες σφαλιστές κι άλλες τις άνοιξες διάπλατα, μπήκες ενήλικος με δέος σε σπίτια μυθικά, για να θυμηθείς την ηλικία την παιδική της ανάμνησης που μύριζε ανθισμένες λεμονιές και χρυσάνθεμα. 

Όταν έγραφα το βιβλίο μου για σένα δεν ήμουν μόνη. Η αύρα σου μύρωνε τον αέρα. Εκείνες τις ατελείωτες νύχτες της αγρύπνιας σαν να σε άκουγα: «Βρε κορίτσι, μην ασχολείσαι μαζί μου. Πήγαινε να πιεις κάνα ποτό με την παρέα σου. Οι φίλοι μας είναι η αληθινή περιουσία μας». Ήξερες καλά από φίλους. Χάρηκες την κοινωνία των προσώπων τους. Μοιράστηκες μαζί τους την αγωνία σου. Απόψε, Μάνο, ήλθαν οι φίλοι σου. Δεν με γνωρίζουν. Γνωρίζουν, όμως, εσένα. Κι αυτό αρκεί. Τώρα πια είναι και δικοί μου φίλοι. 

Και συναντήθηκα και πάλι με τα τραγούδια σου που είναι ανάσες του Θεού στον λυγμό του ανθρώπου. Οξυγόνο μέσα στην ασφυξία του. Αντίσταση του έρωτα σε ό,τι ανέραστο. Μάχη της μνήμης με τη λήθη. Φως εκ Φωτός. Γέννησες και μας χάρισες ένα σύμπαν. Κι ας εύρισκαν τα λόγια σου πολλές φορές «ώτα μη ακουόντων». Έκανες τον τόπο, ουτοπία. Γιατί στο σύμπαν το δικό σου κανείς δεν μένει ασκεπής. Οι ανέστιοι αποκτούν εστία, οι απόκληροι βρίσκουν μια μεγάλη αγκαλιά και όσοι δεν αγαπήθηκαν, βιώνουν την αγάπη που ποτέ δεν έζησαν. Κάθε κακό παύει, κάθε αδικία αποκαθίσταται. Οι ηττημένοι νικούν. Όλοι και όλα καθαγιάζονται. Μάνο χρονοποιέ, της μνήμης τρυγητή και των ψυχών μας υπερασπιστή, της συνείδησής μας φωνή και των στιγμών μας μεθυστή. 

Μάνο θαυματοποιέ, τώρα σ’ έχουμε ανάγκη περισσότερο από ποτέ. Όσο η βαρβαρότητα θα παρελαύνει με θρασύτητα στις λεωφόρους του κόσμου, τα μαλαματένια σου λόγια θα γίνονται ξόρκι στο κακό και φως ανέσπερο που θα διαλύει κάθε σκοτάδι που απειλεί να μας πνίξει από παντού. Είτε ως Άμλετ της Σελήνης, είτε Ντυμένος Άμλετ στη βροχή, είτε ως πατέρας του Άμλετ, θ’ αποκαλύπτεις τα προσωπεία μας, θα κουβαλάς το βάρος όλου του κόσμου και θα υπερασπίζεσαι το αίμα των αθώων που λέρωσε τον ουρανό. Αλλά το αύριο πώς θα ’ρθει ποιητή μέσα στο αίμα; 

Κοίτα Μάνο, η Άνοιξη είναι παρούσα. Η Ανάσταση ήλθε στη σταυρωμένη Καισαριανή. Είδαμε τα πρόσωπά τους. Εκείνα που εσύ έκανες αθάνατα. Γίναμε μάρτυρες της ένδοξης τραγωδίας. Πόσο ανυπότακτοι πορεύονται προς τον θάνατο, σαν σε γιορτή. Θα έγραφες και πάλι για εκείνους. Θα έγραφες και για τους άλλους που βρισκόταν πέρα από τον φράχτη και ύψωναν το δάχτυλο δίχως πρόσωπο. Θα έγραφες για όλους εκείνους που προσκυνούν τα ιερά και τα όσια της ζωής. Στο δικό σου αγιολόγιο όλοι αναπνέουν και οι πόρτες του Παραδείσου ορθάνοιχτες. Όλα τα χωρά η Ποίησή σου.

Μυροφόρα απόψε η νυχτιά. Το έαρ το γλυκύτατο κυρίαρχο παντού. Σαν τελετάρχης θα φορέσεις αργά τα ρούχα σου και θα τοποθετήσεις το δικό σου λιθαράκι σε ό,τι γκρεμίζουν οι βομβαρδισμοί και η αθλιότητα, θ’ ανάψεις ένα κεράκι να φωτίσεις την άβυσσο και να συντροφεύσεις κάθε άνθρωπο που διψά για λίγο ουρανό. Με την Ποίηση σου να κυοφορεί για πάντα την ομορφιά που θα σώσει τον κόσμο, την άνοιξη της ύπαρξης που θριαμβεύει ως νικηφόρα αγάπη που όλα τα μπορεί. Ένας κόσμος που δεν πεθαίνει ποτέ, γιατί η ομορφιά νικά πάντοτε. 

Μάνο δεν σε συνάντησα ποτέ από κοντά. Δεν ήπιαμε μαζί έναν καφέ. Δεν ακούμπησε το πρόσωπό μου το διαπεραστικό σου βλέμμα, ούτε το αινιγματικό σου μειδίαμα γέννησε μέσα μου την αμφιβολία: άραγε τώρα αστειεύεται ή μιλά σοβαρά; Τι σημασία έχει στ’ αλήθεια; Κάθε μέρα, κάθε στιγμή σ’ αισθάνομαι, σε νιώθω κοντά μου. Ακούω τα τραγούδια σου. Διαβάζω τον λόγο της αλήθειας σου. Μιλώ για σένα στους μαθητές μου. Το ξέρω. Εμπόδιο κανένα δεν υπάρχει μπροστά στη θέληση του ανθρώπου. Χώρος δεν υπάρχει στη Χώρα του Αχωρήτου. Χρόνος δεν υπάρχει μπροστά στην αιωνιότητα. Θάνατος δεν υπάρχει μπροστά στην αγάπη. Υπάρχεις εσύ. Το ξέρω πως μ’ ακούς. 

Στον Άδη τώρα σεργιανώντας, προσδοκάς Ανάσταση νεκρών. Τα χέρια σου μυρίζουν μοσκοκάρφι. Σκέπασε τους άστεγους και της πολιτείας τα αδέσποτα, με τα χερουβικά φτερά σου. Αρχάγγελε εσύ, απόστησον, φυγάδευσον του Άδου την ισχύ. Στέκεις τώρα νέος, ακέραιος και όμορφος στην άκρη του χρόνου. Στην άπειρη την αγκαλιά του σύμπαντος αναπνέεις. Θα σε ξανάβρω στους μαλαματένιους μπαξέδες του Παραδείσου Μάνο. Και θα ’ναι μια μέρα λουσμένη στο φως. Και δεν θα υπάρχει ούτε λύπη, ούτε πόνος, ούτε στεναγμός, αλλά χαρά ατελεύτητος. 

Η ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΟΥ ΝΕΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ ΤΟΥ ΣΤΑΥΡΟΥ ΖΟΥΜΠΟΥΛΑΚΗ ΣΤΗΝ ΠΑΤΡΑ

Στην κατάμεστη αίθουσα, του ξενοδοχείου MY WAY, όπου η συγκίνηση συνάντησε τον αναστοχασμό, πραγματοποιήθηκε στην Πάτρα η παρουσίαση του νέου βιβλίου «Η ανακοίνωση της αλήθειας στον άρρωστο» (εκδόσεις ΠΟΛΙΣ) του βραβευμένου από την Ακαδημία Αθηνών συγγραφέα Σταύρου Ζουμπουλάκη. 

Η εκδήλωση, η οποία τελούσε υπό την αιγίδα της Ιατρικής Εταιρείας Δυτικής Ελλάδος - Πελοποννήσου, δεν αποτέλεσε απλώς μια βιβλιοπαρουσίαση, αλλά μια ουσιαστική κατάθεση ψυχής και έναν ζωντανό διάλογο πάνω σε κρίσιμα θέματα βιοηθικής και στο ερώτημα "πόση αλήθεια"  αντέχει τελικά ο άνθρωπος που δοκιμάζεται από μια σοβαρή ασθένεια. 

Ο Σταύρος Ζουμπουλάκης –το ξέρουν όσοι διαβάζουν τα άρθρα και τα δοκίμιά του, είναι ένας άνθρωπος της πίστης –όχι όμως από τους συνηθισμένους. Διευθυντής του περιοδικού Νέα Εστία, πρόεδρος του δραστήριου εκδοτικού ιδρύματος Άρτος Ζωής, και τακτικός αρθρογράφος της Καθημερινής, ο ίδιος έχει καθιερώσει ένα σπάνιο για την Ελλάδα πρότυπο διανοούμενου, σπάνιο, γιατί συνδυάζει την ολοκληρωμένη θεολογική παιδεία και την αγάπη για τη σύγχρονη φιλοσοφία και λογοτεχνία με μια παρεμβατική προοδευτική στάση. 

Για το βιβλίο και τις πολυδιάστατες προεκτάσεις του μίλησαν ο Καθηγητής Ψυχιατρικής-Ψυχογηριατρικής και Υγείας του Εγκεφάλου Πάνος Αλεξόπουλος, ο Παθολόγος και διευθυντής της Παθολογικής Κλινικής του Νοσοκομείου «ο ΑΓΙΟΣ ΑΝΔΡΕΑΣ» Χρήστος Μπίκας και ο Θεόδωρος Κουρέλης, Επιστημονικά Υπεύθυνος Παθολογικής -Ογκολογικής Κλινικής Πατρών «Ολύμπιον, ενώ τον συντονισμό του πάνελ είχε η σύμβουλος επικοινωνίας Ζέττα Ζάχου. 

Στην Πάτρα συχνά έχουμε ημερίδες για τα προβλήματα της, ή για τεχνικά ζητήματα, σπάνια όμως καταπιανόμαστε με θέματα βιοηθικής και υπαρξιακά που αγγίζουν όλες τις ψυχές. Η ιατρική εταιρεία Δυτικής Ελλάδος με τους Καθηγητές Ελένη Γελαστοπούλου και Χρήστο Τριάντο, κάλεσαν έγκριτους επιστήμονες της περιοχής μας να συνομιλήσουν με τον συγγραφέα για το βιβλίο αυτό. 

Οι ομιλητές, κράτησαν με την αλήθεια του λόγου τους και την ειλικρίνειά τους το πολυπληθές ακροατήριο σε εγρήγορση, κυρίως όμως δημιούργησαν σκέψεις για την ευαίσθητη σχέση ασθενούς -γιατρού και τόνισαν την ανάγκη να γεφυρωθεί το χάσμα που δημιουργεί η τεχνοκρατική εξειδίκευση της εποχής μας, υπερτονίζοντας ότι η ιατρική πράξη οφείλει να παραμένει, πάνω από όλα, μια πράξη ανθρωπιάς. Καταλήγοντας, μέσα από τη συζήτηση αναδείχθηκε η πεποίθηση ότι η ανακοίνωση της αλήθειας δεν είναι μια τυπική διαδικαστική πράξη, αλλά μια ύψιστη βιοηθική ευθύνη που πρέπει να αναλαμβάνεται με ταπεινότητα καθώς ο γιατρός οφείλει να αποβάλει το αίσθημα της υπεροχής, να «μπαίνει στα παπούτσια του άλλου» και να επικοινωνεί τη νομοτέλεια της πορείας με ευαισθησία, μεταγγίζοντας την ελπίδα. 

Η εκδήλωση πραγματοποιήθηκε με την υποστήριξη του βιβλιοπωλείου «Γωνιά του Βιβλίου» και τη φιλοξενία του ξενοδοχείου MY WAY Hotel and Events. 

Χορηγοί επικοινωνίας ήταν ο ΣΚΑΪ ΠΑΤΡΑΣ 89,4 και ο ΜΕΛΩΔΙΑ ΠΑΤΡΑΣ. 

Σχόλιο στο βιβλίο «H ανακοίνωση της αλήθειας στον άρρωστο» του Σταύρου Ζουμπουλάκη 

Του Πάνου Αλεξόπουλου 

Η φροντίδα του πάσχοντος ανθρώπου και η επικοινωνία ασθενούς-ιατρού διέρχονται τις τελευταίες δεκαετίες μια ριζική μετάλλαξη. Δεν αναφέρομαι αποκλειστικά στην εμμονική εστίαση του σχεδιασμού και της λειτουργίας των υπηρεσιών υγείας στην ισορροπία οικονομικού κόστους- οφέλους που οδηγεί στην εντατικοποίηση της εργασίας των επαγγελματιών υγείας. Έχω στο νου μου τις επιστημονικές εξελίξεις και τις κοινωνικές ανατροπές που έλαβαν χώρα τα τελευταία χρόνια. 

Οι επιστημονικές αλλαγές τις τελευταίες δεκαετίες είναι ραγδαίες λόγω της ταχύτητας με την οποία παράγεται η νέα επιστημονική γνώση, που είναι κατά κανόνα και πολύ καλά θεμελιωμένη σε σχέση με το παρελθόν. Θα δώσω ένα παράδειγμα. Περίπου πριν από έναν αιώνα, ο Alois Alzheimer περιέγραψε μια έως εκείνη τη στιγμή άγνωστη κλινική οντότητα που αργότερα πήρε το όνομα του, τη Νόσο Alzheimer. Σε ποια δεδομένα βασίστηκε ο πρωτοπόρος κλινικός νευροεπιστήμονας; Στη μελέτη της κλινικής εξέλιξης και των εγκεφαλικών αλλαγών μιας και μόνο ασθενούς. 100 και λίγο παραπάνω χρόνια αργότερα ζούμε μια αλλαγή του πως αντιλαμβανόμαστε αυτή την κλινική οντότητα. Η αλλαγή αυτή βασίζεται σε κλινικά, βιοχημικά και νευροαπεικονιστικά δεδομένα εκατοντάδων χιλιάδων ασθενών και όχι σε μια μόνο ασθενή. Δεν είναι πια προϋπόθεση για τη διάγνωση της νόσου η παρουσία συμπτωμάτων. Αρκούν οι θετικοί απεικονιστικοί ή βιοχημικοί δείκτες. 

Το διαδίκτυο και οι νέοι τρόποι επικοινωνίας, η ευχέρεια της διασυνοριακής κινητικότητας, τα χρηματοδοτικά εργαλεία της έρευνας, οι σύγχρονες διαγνωστικές μέθοδοι, η καθολική πρόσβαση σε βασικές υπηρεσίες υγείας στον ανεπτυγμένο κόσμο και βέβαια η αναλυτική δύναμη των υπολογιστών και οι νέες μέθοδοι ανάλυσης δεδομένων ευνοούν την εξαγωγή ασφαλέστερων σε σχέση με το παρελθόν επιστημονικών συμπερασμάτων και την παραγωγή γνώσης που βασίζεται σε μεγάλο όγκο δεδομένων. Αυτός ο μεγάλος όγκος δεδομένων έχει ανοίξει το δρόμο τα τελευταία χρόνια για την ιατρική ακριβείας. Με τον όρο ιατρική ακριβείας αναφερόμαστε σε μια εξατομικευμένη προσέγγιση της υγειονομικής περίθαλψης που αξιοποιεί γενετικά-, βιολογικά, κλινικά και περιβαλλοντικά δεδομένα ενός ατόμου για τη διαμόρφωση εξατομικευμένων στρατηγικών πρόληψης, διάγνωσης και της θεραπείας ασθενειών. Ήδη βαδίζουμε λοιπόν το μονοπάτι που μας οδηγεί στην διαμόρφωση με μεγάλη βεβαιότητα και ασφάλεια της κατάλληλης, εξατομικευμένης στρατηγικής πρόληψης και θεραπείας βάσει μεγάλου όγκου δεδομένων. Να το περιγράψω λίγο πιο απλοϊκά; Με τη δύναμη των υπολογιστών, εντοπίζουμε και συνδυάζουμε ευέλικτα στρατηγικές που ξέρουμε πως δούλεψαν σε άλλα άτομα/ασθενείς με τα ίδια ή παρόμοια χαρακτηριστικά. Επειδή ο όγκος των δεδομένων είναι μεγάλος και η αναλυτική δύναμη των υπολογιστών υψηλή εξάγονται ασφαλή συμπεράσματα. Τόσο ασφαλή που επιτρέπεται στους ιατρούς να κομίζουν επιστημονικά νέα, διαγνώσεις και προγνώσεις ως άλλος Μωυσής που κατέρχεται από το όρος Σινά… 

Το σημειώνει αυτό με μάλλον ειρωνική και φλεγματική διάθεση ο Σταύρος Ζουμπουλάκης όταν γράφει στο βιβλίο για το οποίο σήμερα μιλάμε πως «Ο ασθενής μας δεν ανακουφιζόταν, μολονότι όλα πήγαιναν καλά. Ζούσε στον ορίζοντα της υποτροπής, αύριο, μεθαύριο, και του τέλους του, στα εφτά ή το πολύ στα δέκα χρόνια, όπως του είχε - προσέξτε το ρήμα- ανακοινώσει από το όρος Σινά η Αμερικανίδα ιατρός». Η ιατρός που δούλευε στο Νοσοκομείο Μount Sinai στη Νέας Υόρκη. Προσφέρουν λοιπόν τα νέα μεγάλα δεδομένα και η νέα ιατρική ακριβείας την ευχέρεια και τη βεβαιότητα να ανακοινώνει ο γιατρός στον ασθενή την πορεία της νόσου του στο χρόνο, να προεξοφλεί τα μελλούμενα της αρρώστιας. Καθίσταται εύληπτη η επίταση του ούτως ή άλλως καταστατικά ασύμμετρου, εξουσιαστικού χαρακτήρα της σχέσης ιατρού-ασθενούς. Ο ιατρός «άρχων της ζωής και του θανάτου» από τη μια πλευρά και «ο άρρωστος [από την άλλη], ο συντετριμμένος, ο φοβισμένος, ο αδύναμος που παραδίδει στα χέρια του γιατρού το ίδιο του το σώμα με την ελπίδα να τον κάνει καλά», όπως με ενάργεια σημειώνει ο συγγραφέας. Και μάλιστα, κάποιες φορές, ελπίζει σπανίως ο Σταύρος Ζουμπουλάκης, αυτή η βαθιά ασυμμετρία μπορεί να προσφέρει και μια κρυφή, ασυνείδητη, ανομολόγητη χαρά στον ιατρό που εκκινεί από «το αίσθημα υπεροχής του ανθρώπου που μιλάει από θέση εξουσίας». Έχουν λοιπόν σήμερα και ακόμα περισσότερο στο μέλλον οι διαγνώσεις που θέτουμε, οι θεραπείες που επιλέγουμε και τα όσα καλούμαστε, από ιατρικό καθήκον, να ανακοινώσουμε χαρακτήρα αυτο- εκπληρούμενης προφητείας; Και ο ιατρός, συμπεριφερόμενος ως θεός, είναι με τη συνδρομή των μεγάλων δεδομένων και την ισχυρή υπολογιστική δύναμη των μηχανών σε θέση να προβλέψει την περίπου νομοτελειακή εξέλιξη της πορείας της ασθένειας και άρα το ίδιο το μέλλον του αρρώστου; Και η βούληση του ασθενούς να αγωνιστεί για την υγεία του και να συνεργαστεί με τους ιατρούς ή να παραιτηθεί από κάθε προσπάθεια δεν παίζουν κανένα ρόλο; Ή μήπως η βούληση και η στάση του ασθενούς, η ελεύθερη βούληση του ανθρώπου, είναι δυνατό να προεξοφληθούν μέσα από μια προσεκτική ανάλυση τεράστιου διαθέσιμου πλήθους συμπεριφορών ασθενών και ασθενειών; Ο άνθρωπος ως θεός και κύριος της τύχης του… 

Παρόλες αυτές τις εξελίξεις, Ο Σταύρος Ζουμπουλάκης συνεχίζει πεισματικά στη σχέση ιατρού-ασθενούς να βλέπει «μια συνάντηση μεταξύ ίσων, μια συνάντηση προσώπων σε κάθε περίπτωση και σε κάθε συνθήκη, ακόμη και όταν- ίσως κυρίως τότε- ο άρρωστος είναι ένα ανθρώπινο κουρέλι». Δε θεωρώ πως η προσέγγιση αυτή είναι ρομαντική και ιδεαλιστική ή έχει να κάνει με την ανθρωπιστική επιστημονική σκευή του συγγραφέα. Ο κ. Ζουμπουλάκης έχει πέρα για πέρα δίκιο όχι μόνο για το σήμερα, αλλά και για το αύριο, διότι όλα τα νομίσματα έχουν δυο όψεις. Η σχέση ιατρού-ασθενούς τα τελευταία χρόνια, παρά την ψευδαίσθηση παντοδυναμίας που προσφέρουν οι νέες γνώσεις και τα νέα δεδομένα και την καταστατικώς ασύμμετρη φύση της, είναι, παραδόξως ίσως για τους μη ειδικούς. λιγότερο άνιση σε σχέση με το παρελθόν. Η αρχή της αυτονομίας, που δεν περιέχεται καν στον όρκο του Ιπποκράτη, έχει τις τελευταίες δεκαετίας προβάδισμα έναντι όλων των άλλων βιοηθικών αρχών, όπως της δικαιοσύνης, της ωφελιμότητας και της μη βλάβης, διότι ζούμε σε κοινωνίες που τα ατομικά δικαιώματα και η ατομικότητα έχουν προβάδισμα. Για το Σταύρο Ζουμπουλάκη «κανείς δεν έχει το δικαίωμα να καταργήσει την αυτονομία του αρρώστου ή να τον υποκαταστήσει, να του κλέψει τον πόνο του». 

Σε αυτό λοιπόν το πλαίσιο, η άσκηση της αυτονομίας του αρρώστου προϋποθέτει τη συνάντηση του με τον ιατρό του, προϋποθέτει τη συνάντηση δυο προσώπων που επικοινωνούν, μοιράζονται βιώματα, εμπειρίες και γνώσεις για να καταλήξουν σε αποφάσεις που εναρμονίζονται με τις ανάγκες, τις αξίες, τις επιλογές ζωής του αρρώστου και φυσικά με τα όσα η ιατρική ακριβείας και η ιατρική που βασίζεται σε δεδομένα επιβάλουν. Να γιατί ο συγγραφέας έχει δίκιο όταν μιλάει για ισότητα στη σχέση ιατρού ασθενούς. Λόγω των ραγδαίων επιστημονικών εξελίξεων, μάλιστα, η άσκηση της αυτονομίας του ασθενούς έχει τις τελευταίες δεκαετίες ποιοτικά και ποσοτικά εμβαθυνθεί. Eξηγούμαι. 

Σήμερα λόγω ακριβώς της προόδου στα διαγνωστικά και θεραπευτικά μέσα που έχει στη διάθεση του ο γιατρός, πολλές φορές υπάρχουν εξίσου καλές στρατηγικές για την αντιμετώπιση μιας ασθένειας, ενώ οι ασθενείς αναζητούν πια πληροφορίες για το νόσημα τους και την αντιμετώπιση του σε έγκυρες και λιγότερο έγκυρες πηγές του διαδικτύου, σε βιβλία, σε ομάδες αλληλοβοήθειας. Για παράδειγμα η αντιμετώπιση ενός βαρέως καταθλιπτικού επεισοδίου δίχως αυτοκτονικότητα μπορεί να λάβει χώρα ενδονοσοκομειακά, σε ψυχιατρική κλινική, αλλά και στην Κλινική Ημέρας του τοπικού Κέντρου Ψυχικής Υγείας, δηλαδή ο ασθενής να περνά το απόγευμα και το βράδυ του στο σπίτι του, ακόμα ακόμα και εξωνοσοκομειακά δύναται να θεραπευτεί το επεισόδιο αρκεί να αξιοποιείται η κατάλληλη, εντατική ψυχιατρική και ψυχοθεραπευτική φροντίδα καθώς και η αναγκαία οικογενειακή υποστήριξη. Για να γίνει η επιλογή επομένως ανάμεσα σε αυτές τις τρεις επιστημονικά καλά θεμελιωμένες και κατάλληλες για τον ασθενή μας θεραπευτικές επιλογές, ο ιατρός, αν δεν αντιμετωπίζει την αποστολή του με όρους εργαζόμενου σε υπεραγορά, supermarket, πρέπει με «ανθρωπιά και έγνοια» να ενσκήψει στις δυσκολίες, τα βάσανα, τις ανάγκες, τις δυνατότητες του ασθενούς και τις αξίες του, να κατανοήσει τις ευαισθησίες του και τα θέλω του στη διαχείριση του προβλήματος υγείας του, «να ακούσει ο γιατρός το αφήγημα του αρρώστου» όπως υπογραμμίζει στο βιβλίο ο Σταύρος Ζουμπουλάκης, να του δώσει τον αναγκαίο χώρο και χρόνο για να αναπτυχθεί μια σχέση εμπιστοσύνης ανάμεσα τους που στηρίζεται στο ψυχικό συμμερισμό από το γιατρό της κατάστασης του αρρώστου, αλλά και στην ανάγκη που έχει για βοήθεια ο ασθενής. 

Ευχαριστούμε κ. Ζουμπουλάκη για την επιμονή σε αυτό τον όρο έναντι της ακατανόητης στα ελληνικά λέξης «ενσυναίσθηση». Αν αναλογιστούμε και το γεγονός πως ζούμε πια σε πολυπολιτισμικές κοινωνίες, με συμπολίτες με ποικίλες εθνικές, θρησκευτικές και κοινωνικές καταβολές, γίνεται πασιφανής νομίζω η επιβεβλημένη ανάγκη να «είναι ο ασθενής για τον γιατρό ένα πραγματικό πρόσωπο, με βιογραφία και όχι ένας άγνωστος του οποίου έχει δει απλώς κάποιες εξετάσεις στον υπολογιστή του» και παίρνει αποφάσεις απλώς με τη βοήθεια πρωτοκόλλων και υπολογιστικών εργαλείων. Πως μπορεί, όμως, ο ιατρός ο καλά αρματωμένος με γνώσεις και εργαλεία διάγνωσης και εκτίμησης της πρόγνωσης, άρα και με βεβαιότητες και με την έπαρση που διαμορφώνει η πετυχημένη επαγγελματική διαδρομή, με το φορτωμένο επαγγελματικό πρόγραμμα, με τις υποχρεώσεις τους να κατανοήσει την αναγκαιότητα αλληλοπεριχώρησης και ουσιαστικού σεβασμού στον άρρωστο; Με σαφήνεια ο συγγραφέας βλέπει την ανακοίνωση της αλήθειας στον άρρωστο όχι ως διαδικαστικό, επαγγελματικό ή υπηρεσιακό καθήκον, αλλά ως πράξη ηθικής ευθύνης, και πιστεύει πως η άσκηση της ιατρικής είναι τέχνη, βασισμένη σε μια επιστήμη. 

Σε μια εποχή καταιγιστικής παραγωγής νέας γνώσης και ανακαλύψεων που αποθεώνει την ισχύ και την κυριαρχία, είναι τέχνη να επιμένεις στη μεσότητα, τη μετριοπάθεια και την αγάπη. Eίναι τέχνη που χτίζεται πάνω στην «κοινή μοίρα της ανθρώπινης τρωτότητας» για να χρησιμοποιήσω τα λόγια του συγγραφέα. Τότε μόνο βλέπει ο γιατρός στο πρόσωπο του αρρώστου έναν ίσο του, που αν και δεν είναι επαΐων της ιατρικής, είναι όμως επαϊων του πόνου του και της μοναδικής εμπειρίας της κατάδικής του αρρώστιας. Ο γιατρός και ο άρρωστος είναι ίσοι διότι καλούνται να συνδιαμορφώσουν ως επαϊόντες διαφορετικών πεδίων μια στρατηγική ανακούφισης του πόνου και των δυσκολιών που προκαλεί η αρρώστια στον άνθρωπο, όχι στον κάθε άνθρωπο, αλλά στο συγκεκριμένο άνθρωπο που βρίσκεται απέναντι από το γιατρό και προσμένει βοήθεια και λύσεις. Δίχως συνάντηση προσώπων, αλληλοπεριχώρηση και εμπιστοσύνη, δίχως διαμόρφωση θεραπευτικής συμμαχίας, δύσκολα έχει θεραπευτικό νόημα και θεραπευτικό περιεχόμενο το ρήμα «παλεύεται» που αντέτεινε ο διευθυντής της Αιματολογικής Κλινικής του Ευαγγελισμού Νίκος Χαρχαλάκης στον τρομοκρατημένο από τα Αμερικάνικα νέα για την πρόγνωση της νόσου του ασθενή. «Και εμείς τις ξέρουμε τις στατιστικές […αλλά] κάθε περίπτωση είναι διαφορετική». Το ρήμα ήταν σε παθητική φωνή, «παλεύεται, παλεύεται από όλους μαζί, από του γιατρούς, τους νοσηλευτές, τον άρρωστο και τους δικούς του», σημειώνει ο συγγραφέας. 

Σε λιγότερες από τριάντα σελίδες ο Σταύρος Ζουμπουλάκης επιτυγχάνει με λόγο απλό και ζωντανό, με ανθρωπιά και αμεσότητα να ευαισθητοποίησει την κοινότητα των υγειονομικών σήμερα, στην εποχή της γνώσης, των μεγάλων ταχυτήτων και της αναζήτησης της ισχύος, για τα διακυβεύματα της σχέσης αρρώστου και γιατρού. Μα δεν τα ξέρουν οι γιατροί; Τα ξέρουν. Στις λίγες αυτές σελίδες γοητεύουν η σφαιρικότητα της προσέγγισης ενός ακανθώδους, αλλά καίριου θέματος, η αξιοποίηση κλινικών περιστατικών, η αποφυγή του διδακτισμού, το ζωντάνεμα με σάρκα και οστά πολλών κεφαλαίων βιβλίων βιοηθικής, και το αίσθημα του αναγνώστη πως το γραπτό πατάει σε βιώματα του ίδιου συγγραφέα που μας κάνουν να συνειδητοποιούμε και να εμπεδώνουμε την «κοινή μοίρα της ανθρώπινης τρωτότητας που αποτελεί ακριβώς την πηγή της ανθρωπιάς μας». 

κ. Ζουμπουλάκη, Σας ευχαριστούμε!

"ΣΕ ΑΙΘΟΥΣΕΣ ΥΠΟΔΟΧΗΣ": ΛΟΥΚΑ ΑΔΑΜΟΠΟΥΛΟΥ - ΓΑΛΑΤΕΙΑΣ ΒΕΡΡΑ

"Σε αίθουσες υποδοχής'", σε ποίηση Γαλάτειας Βέρρας και μουσική Λουκά Αδαμόπουλου, με τη φωνή του Κυριάκου Γιαννόπουλου, τον Ανδρέα Αδαμόπουλο στο πιάνο και ψηφιακά κρουστά. 

Η ''αίθουσα υποδοχής'' είναι χώρος πρώτης εντύπωσης, δεν είναι ο πυρήνας, αλλά το προοίμιο. Στο ποίημα, όμως, μετατρέπεται σε τόπο μόνιμης εγκατάστασης αξιών. Αξιών που μένουν στο επιφανειακό, το προσχηματικό, χωρίς να εισέρχεται στον ουσιώδη χώρο του νοήματος. Το πρώτο πληθυντικό πρόσωπο (''φιλοξενήσαμε'', ''χειροκροτήσαμε'', ''συναινέσαμε'') δεν αφήνει περιθώρια ατομικής αποποίησης.

   

ΣΕ ΑΙΘΟΥΣΕΣ ΥΠΟΔΟΧΗΣ 

Σε αίθουσες υποδοχής 

φιλοξενήσαμε το άκοσμο. 

Χειροκροτήσαμε το ασεβές. 

Υποκλιθήκαμε στο αλλότριο. 

Σε αίθουσες υποδοχής 

μειδιάσαμε στο αναίσχυντο. 

Εγκωμιάσαμε την πτώση. 

Πανηγυρίσαμε την ευτέλεια. 

Σε αίθουσες υποδοχής 

δωρίσαμε προσωπεία. 

Αποθεώσαμε την πλήξη. 

Και συναινέσαμε στην κενότητα.

ΚΑΛΑΝΤΑ ΠΡΩΤΟΧΡΟΝΙΑΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΗ ΧΟΡΩΔΙΑ "ΡΟΔΙΑ"

Κάλαντα Αγίου Βασιλείου από τον Αρχάγγελο της Ρόδου. 

Από την Χριστουγεννιάτικη Συναυλία της χορωδίας παραδοσιακής μουσικής "Η Ροδιά" που πραγματοποιήθηκε στις 22 Δεκεμβρίου 2019 στον Ιερό Ναό Αγίου Γεωργίου στο Νέο Ψυχικό, εκεί όπου κάνει τις πρόβες της η χορωδία "Η Ροδιά". 

Στρατής Ψαραδέλλης: λύρα 

Νίκος Παραουλάκης: νέυ 

Χριστίνα Χομπιτάκη: κρουστά 

Μάρθα Μαυροειδή: πολίτικο λαούτο, διεύθυνση χορωδίας

Από την ίδια συναυλία και το άγνωστο στους πολλούς "Ες Βασίλη". ένα παραδοσιακό τραγούδι από τα Φάρασσα της Καππαδοκίας που συνόδευε την νυχτερινή πομπή την παραμονή της γιορτής του Αγίου Βασιλείου προς το σπήλαιο που ασκήτεψε ο άγιος.

   

Κι ακόμα Κάλαντα Πρωτοχρονιάς από την Κάτω Παναγιά, Τσεσμέ κσι στη συνέχεια από τη Μύκονο. 

      

 

Με την ευκαιρία ας θυμηθούμε και την συνέντευξη που κάναμε με την μουσικό Μάρθα Μαυροειδή, διευθύντρια της Χορωδίας "Η Ροδιά", στο πλαίσιο των εκπομπών "Προς Εκκλησιασμόν". Μια παραγωγή του Ι. Ναού Αγίου Γεωργίου Νέου Ψυχικού. 

ΚΥΚΛΟΦΟΡΗΣΑΝ "ΤΑ ΘΕΟΔΩΡΑΚΙΚΑ" ΤΟΥ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗ ΑΝΔΡΙΟΠΟΥΛΟΥ

Εξώφυλλο: Ιωάννης - Πορφύριος Καποδίστριας 

Μόλις κυκλοφόρησε το βιβλίο του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου, με τίτλο "ΤΑ ΘΕΟΔΩΡΑΚΙΚΑ". 

Το βιβλίο περιλαμβάνει κείμενα που αποτελούν σπουδή στο έργο του μεγάλου έλληνα συνθέτη  Μίκη Θεοδωράκη. 

Τα περιεχόμενα είναι τα ακόλουθα: 

- Οι εκκλησιαστικές συνθέσεις του Μίκη Θεοδωράκη και η σχέση του με τη βυζαντινή μουσική

- Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος και Μίκης Θεοδωράκης 

- Ο Νίκος Σκαλκώτας του Μίκη Θεοδωράκη 

- Τετράγωνο αρ. 40: Ένα μπαλέτο του Μίκη Θεοδωράκη για το Ελληνικό Χορόδραμα 

- Ο Νικηφόρος Βρεττάκος του Μίκη Θεοδωράκη 

- Ο Διονύσης Καρατζάς του Μίκη Θεοδωράκη 

- Κατάσταση Πολιορκίας του Μίκη Θεοδωράκη από τον Θάνο Μικρούτσικο 

- Mikis Theodorakis le français 

- Μίκης Θεοδωράκης στα αραβικά.

Στον πρόλογο του βιβλίου ο συγγραφέας Π.Α. Ανδριόπουλος σημειώνει: 

Ο Μίκης Θεοδωράκης είναι ποταμός χρυσορρόας! Ανεξάντλη- τος, ακένωτος, διαχρονικός: μελωδός, ποιητής, αγωνιστής, στοχαστής. Ο Θεοδωράκης σαρκώνει τον Αριστοτέλη: «ὁ ἄνθρωπος φύσει πολιτικὸν ζῷον». Είναι ο Διόνυσος που μας εκβακχεύει. Ο ίδιος είναι Μωυσής που οδηγεί τον λαό στη γη της Μουσικής Ποιητικής. Είναι αυτός που μας δίδαξε ότι πρέπει να είμαστε άξιοι της ελευθερίας μας. 

Εύστοχα μας τοποθετεί τον Θεοδωράκη η Ιουλίτα Ηλιοπούλου: 

"Δημόσιος ο ίδιος ως σύμβολο, ως κοινός τόπος αναφοράς, ως κομβικό σημείο που πάνω του τέμνονται οι πολλοί δρόμοι της σύγχρονης ιστορίας, της τέχνης, της ανθρώπινης περιπέτειας, καταφέρνει ωστόσο να παραμένει ο μοναχικός ιδιώτης ενός γλαυκού ουρανού που με την αυθορμησία παιδιού ονομάζει τα πράγματα κι αυτά τον ακολουθούν στο παιχνίδι τής κάθε λεπτού δημιουργίας". 

Τα κείμενα του βιβλίου τούτου είναι αποτέλεσμα αγάπης του... αθέατου —αν είναι δυνατόν!— Μίκη Θεοδωράκη. 

Του Θεοδωράκη των εκκλησιαστικών συνθέσεων της εφηβείας του, της σπουδής της βυζαντινής μουσικής στην εξορία και τη φυλακή, των μεγάλων εκκλησιαστικών έργων της Μεταπολίτευσης. 

Του Θεοδωράκη της Γαλλίας και του Πωλ Ελυάρ. 

Του Θεοδωράκη του Νίκου Σκαλκώτα, της Ραλλούς Μάνου, του Νικηφόρου Βρεττάκου, του Διονύση Καρατζά, του Θάνου Μικρούτσικου, του Ρόνι Μπου Σάμπα. 

Ο Μίκης Θεοδωράκης με την κόρη του Μαργαρίτα - φωτό: Παναγιώτης Ανδριόπουλος

Του Θεοδωράκη που είπε σε ευχαριστήριο μήνυμά του προς το Πανεπιστήμιο του Βοσπόρου, όταν τον ανακήρυξε επίτιμο διδάκτορα (2009), ότι και μόνο το άκουσμα της λέξης «Βόσπορος» τον γεμίζει χαρά και τον παραπέμπει στα μέτρα και τις κλίμακες της βυζαντινής παράδοσης από την οποία εμπνεύστηκε ο ίδιος. Τόνισε, μάλιστα, ότι η Ελλάδα και η Τουρκία μοιράζονται τη μεγάλη παράδοση του Βυζαντίου και επεσήμανε ότι οι μουσικές κλίμακες στην παραδοσιακή τουρκική μουσική είναι οι ίδιες με τις μουσικές κλίμακες της ελληνικής παραδοσιακής μουσικής, ακόμα και του ρεμπέτικου. 

Τα Θεοδωρακικά είναι απαύγασμα και εκδηλώσεων που πραγματοποιήσαμε με το Καλλιτεχνικό Σύνολο «Πολύτροπον» για να προβάλουμε τον Θεοδωράκη τον ατελεύτητο. Όσο κι αν τον σπουδάζεις, πάντα κάτι θα σου ξεφεύγει... 

Εγκάρδιες ευχαριστίες: 

Για τη στήριξη στην έρευνα και στις εκδηλώσεις μας, στους ξεχωριστούς ανθρώπους και φίλους της Μεγάλης Μουσικής Βιβλιοθήκης «Λίλιαν Βουδούρη» Αλέξανδρο Χαρκιολάκη, Στεφανία Μεράκου, Βάλια Βράκα, Ειρήνη Κρίκη. 

Στον Δημήτρη Καραδήμα για τη συναντίληψη και τις πολύτιμες παρατηρήσεις του. 

Στον Ιωάννη–Πορφύριο Καποδίστρια για την εξαιρετική artwork προσφορά του. 

Ο Θεοδωράκης είναι αναμφισβήτητα οικουμενικός, συμπαντικός. Κρατώ βαθιά μέσα μου, σε μιαν άλλη διάσταση, τη φωνή της Μαρίας Φαραντούρη να τραγουδάει μοναδικά το υπέροχο ασματικό τρισάγιο του Διονύση Καρατζά, στη μουσική του Μίκη Θεοδωράκη: «Άγιος ο έρωτας, άγιος ο καημός, άγιος ο θάνατος, ελέησον ημάς».