Η ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΟΥ ΝΕΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ ΤΟΥ ΣΤΑΥΡΟΥ ΖΟΥΜΠΟΥΛΑΚΗ ΣΤΗΝ ΠΑΤΡΑ

Στην κατάμεστη αίθουσα, του ξενοδοχείου MY WAY, όπου η συγκίνηση συνάντησε τον αναστοχασμό, πραγματοποιήθηκε στην Πάτρα η παρουσίαση του νέου βιβλίου «Η ανακοίνωση της αλήθειας στον άρρωστο» (εκδόσεις ΠΟΛΙΣ) του βραβευμένου από την Ακαδημία Αθηνών συγγραφέα Σταύρου Ζουμπουλάκη. 

Η εκδήλωση, η οποία τελούσε υπό την αιγίδα της Ιατρικής Εταιρείας Δυτικής Ελλάδος - Πελοποννήσου, δεν αποτέλεσε απλώς μια βιβλιοπαρουσίαση, αλλά μια ουσιαστική κατάθεση ψυχής και έναν ζωντανό διάλογο πάνω σε κρίσιμα θέματα βιοηθικής και στο ερώτημα "πόση αλήθεια"  αντέχει τελικά ο άνθρωπος που δοκιμάζεται από μια σοβαρή ασθένεια. 

Ο Σταύρος Ζουμπουλάκης –το ξέρουν όσοι διαβάζουν τα άρθρα και τα δοκίμιά του, είναι ένας άνθρωπος της πίστης –όχι όμως από τους συνηθισμένους. Διευθυντής του περιοδικού Νέα Εστία, πρόεδρος του δραστήριου εκδοτικού ιδρύματος Άρτος Ζωής, και τακτικός αρθρογράφος της Καθημερινής, ο ίδιος έχει καθιερώσει ένα σπάνιο για την Ελλάδα πρότυπο διανοούμενου, σπάνιο, γιατί συνδυάζει την ολοκληρωμένη θεολογική παιδεία και την αγάπη για τη σύγχρονη φιλοσοφία και λογοτεχνία με μια παρεμβατική προοδευτική στάση. 

Για το βιβλίο και τις πολυδιάστατες προεκτάσεις του μίλησαν ο Καθηγητής Ψυχιατρικής-Ψυχογηριατρικής και Υγείας του Εγκεφάλου Πάνος Αλεξόπουλος, ο Παθολόγος και διευθυντής της Παθολογικής Κλινικής του Νοσοκομείου «ο ΑΓΙΟΣ ΑΝΔΡΕΑΣ» Χρήστος Μπίκας και ο Θεόδωρος Κουρέλης, Επιστημονικά Υπεύθυνος Παθολογικής -Ογκολογικής Κλινικής Πατρών «Ολύμπιον, ενώ τον συντονισμό του πάνελ είχε η σύμβουλος επικοινωνίας Ζέττα Ζάχου. 

Στην Πάτρα συχνά έχουμε ημερίδες για τα προβλήματα της, ή για τεχνικά ζητήματα, σπάνια όμως καταπιανόμαστε με θέματα βιοηθικής και υπαρξιακά που αγγίζουν όλες τις ψυχές. Η ιατρική εταιρεία Δυτικής Ελλάδος με τους Καθηγητές Ελένη Γελαστοπούλου και Χρήστο Τριάντο, κάλεσαν έγκριτους επιστήμονες της περιοχής μας να συνομιλήσουν με τον συγγραφέα για το βιβλίο αυτό. 

Οι ομιλητές, κράτησαν με την αλήθεια του λόγου τους και την ειλικρίνειά τους το πολυπληθές ακροατήριο σε εγρήγορση, κυρίως όμως δημιούργησαν σκέψεις για την ευαίσθητη σχέση ασθενούς -γιατρού και τόνισαν την ανάγκη να γεφυρωθεί το χάσμα που δημιουργεί η τεχνοκρατική εξειδίκευση της εποχής μας, υπερτονίζοντας ότι η ιατρική πράξη οφείλει να παραμένει, πάνω από όλα, μια πράξη ανθρωπιάς. Καταλήγοντας, μέσα από τη συζήτηση αναδείχθηκε η πεποίθηση ότι η ανακοίνωση της αλήθειας δεν είναι μια τυπική διαδικαστική πράξη, αλλά μια ύψιστη βιοηθική ευθύνη που πρέπει να αναλαμβάνεται με ταπεινότητα καθώς ο γιατρός οφείλει να αποβάλει το αίσθημα της υπεροχής, να «μπαίνει στα παπούτσια του άλλου» και να επικοινωνεί τη νομοτέλεια της πορείας με ευαισθησία, μεταγγίζοντας την ελπίδα. 

Η εκδήλωση πραγματοποιήθηκε με την υποστήριξη του βιβλιοπωλείου «Γωνιά του Βιβλίου» και τη φιλοξενία του ξενοδοχείου MY WAY Hotel and Events. 

Χορηγοί επικοινωνίας ήταν ο ΣΚΑΪ ΠΑΤΡΑΣ 89,4 και ο ΜΕΛΩΔΙΑ ΠΑΤΡΑΣ. 

Σχόλιο στο βιβλίο «H ανακοίνωση της αλήθειας στον άρρωστο» του Σταύρου Ζουμπουλάκη 

Του Πάνου Αλεξόπουλου 

Η φροντίδα του πάσχοντος ανθρώπου και η επικοινωνία ασθενούς-ιατρού διέρχονται τις τελευταίες δεκαετίες μια ριζική μετάλλαξη. Δεν αναφέρομαι αποκλειστικά στην εμμονική εστίαση του σχεδιασμού και της λειτουργίας των υπηρεσιών υγείας στην ισορροπία οικονομικού κόστους- οφέλους που οδηγεί στην εντατικοποίηση της εργασίας των επαγγελματιών υγείας. Έχω στο νου μου τις επιστημονικές εξελίξεις και τις κοινωνικές ανατροπές που έλαβαν χώρα τα τελευταία χρόνια. 

Οι επιστημονικές αλλαγές τις τελευταίες δεκαετίες είναι ραγδαίες λόγω της ταχύτητας με την οποία παράγεται η νέα επιστημονική γνώση, που είναι κατά κανόνα και πολύ καλά θεμελιωμένη σε σχέση με το παρελθόν. Θα δώσω ένα παράδειγμα. Περίπου πριν από έναν αιώνα, ο Alois Alzheimer περιέγραψε μια έως εκείνη τη στιγμή άγνωστη κλινική οντότητα που αργότερα πήρε το όνομα του, τη Νόσο Alzheimer. Σε ποια δεδομένα βασίστηκε ο πρωτοπόρος κλινικός νευροεπιστήμονας; Στη μελέτη της κλινικής εξέλιξης και των εγκεφαλικών αλλαγών μιας και μόνο ασθενούς. 100 και λίγο παραπάνω χρόνια αργότερα ζούμε μια αλλαγή του πως αντιλαμβανόμαστε αυτή την κλινική οντότητα. Η αλλαγή αυτή βασίζεται σε κλινικά, βιοχημικά και νευροαπεικονιστικά δεδομένα εκατοντάδων χιλιάδων ασθενών και όχι σε μια μόνο ασθενή. Δεν είναι πια προϋπόθεση για τη διάγνωση της νόσου η παρουσία συμπτωμάτων. Αρκούν οι θετικοί απεικονιστικοί ή βιοχημικοί δείκτες. 

Το διαδίκτυο και οι νέοι τρόποι επικοινωνίας, η ευχέρεια της διασυνοριακής κινητικότητας, τα χρηματοδοτικά εργαλεία της έρευνας, οι σύγχρονες διαγνωστικές μέθοδοι, η καθολική πρόσβαση σε βασικές υπηρεσίες υγείας στον ανεπτυγμένο κόσμο και βέβαια η αναλυτική δύναμη των υπολογιστών και οι νέες μέθοδοι ανάλυσης δεδομένων ευνοούν την εξαγωγή ασφαλέστερων σε σχέση με το παρελθόν επιστημονικών συμπερασμάτων και την παραγωγή γνώσης που βασίζεται σε μεγάλο όγκο δεδομένων. Αυτός ο μεγάλος όγκος δεδομένων έχει ανοίξει το δρόμο τα τελευταία χρόνια για την ιατρική ακριβείας. Με τον όρο ιατρική ακριβείας αναφερόμαστε σε μια εξατομικευμένη προσέγγιση της υγειονομικής περίθαλψης που αξιοποιεί γενετικά-, βιολογικά, κλινικά και περιβαλλοντικά δεδομένα ενός ατόμου για τη διαμόρφωση εξατομικευμένων στρατηγικών πρόληψης, διάγνωσης και της θεραπείας ασθενειών. Ήδη βαδίζουμε λοιπόν το μονοπάτι που μας οδηγεί στην διαμόρφωση με μεγάλη βεβαιότητα και ασφάλεια της κατάλληλης, εξατομικευμένης στρατηγικής πρόληψης και θεραπείας βάσει μεγάλου όγκου δεδομένων. Να το περιγράψω λίγο πιο απλοϊκά; Με τη δύναμη των υπολογιστών, εντοπίζουμε και συνδυάζουμε ευέλικτα στρατηγικές που ξέρουμε πως δούλεψαν σε άλλα άτομα/ασθενείς με τα ίδια ή παρόμοια χαρακτηριστικά. Επειδή ο όγκος των δεδομένων είναι μεγάλος και η αναλυτική δύναμη των υπολογιστών υψηλή εξάγονται ασφαλή συμπεράσματα. Τόσο ασφαλή που επιτρέπεται στους ιατρούς να κομίζουν επιστημονικά νέα, διαγνώσεις και προγνώσεις ως άλλος Μωυσής που κατέρχεται από το όρος Σινά… 

Το σημειώνει αυτό με μάλλον ειρωνική και φλεγματική διάθεση ο Σταύρος Ζουμπουλάκης όταν γράφει στο βιβλίο για το οποίο σήμερα μιλάμε πως «Ο ασθενής μας δεν ανακουφιζόταν, μολονότι όλα πήγαιναν καλά. Ζούσε στον ορίζοντα της υποτροπής, αύριο, μεθαύριο, και του τέλους του, στα εφτά ή το πολύ στα δέκα χρόνια, όπως του είχε - προσέξτε το ρήμα- ανακοινώσει από το όρος Σινά η Αμερικανίδα ιατρός». Η ιατρός που δούλευε στο Νοσοκομείο Μount Sinai στη Νέας Υόρκη. Προσφέρουν λοιπόν τα νέα μεγάλα δεδομένα και η νέα ιατρική ακριβείας την ευχέρεια και τη βεβαιότητα να ανακοινώνει ο γιατρός στον ασθενή την πορεία της νόσου του στο χρόνο, να προεξοφλεί τα μελλούμενα της αρρώστιας. Καθίσταται εύληπτη η επίταση του ούτως ή άλλως καταστατικά ασύμμετρου, εξουσιαστικού χαρακτήρα της σχέσης ιατρού-ασθενούς. Ο ιατρός «άρχων της ζωής και του θανάτου» από τη μια πλευρά και «ο άρρωστος [από την άλλη], ο συντετριμμένος, ο φοβισμένος, ο αδύναμος που παραδίδει στα χέρια του γιατρού το ίδιο του το σώμα με την ελπίδα να τον κάνει καλά», όπως με ενάργεια σημειώνει ο συγγραφέας. Και μάλιστα, κάποιες φορές, ελπίζει σπανίως ο Σταύρος Ζουμπουλάκης, αυτή η βαθιά ασυμμετρία μπορεί να προσφέρει και μια κρυφή, ασυνείδητη, ανομολόγητη χαρά στον ιατρό που εκκινεί από «το αίσθημα υπεροχής του ανθρώπου που μιλάει από θέση εξουσίας». Έχουν λοιπόν σήμερα και ακόμα περισσότερο στο μέλλον οι διαγνώσεις που θέτουμε, οι θεραπείες που επιλέγουμε και τα όσα καλούμαστε, από ιατρικό καθήκον, να ανακοινώσουμε χαρακτήρα αυτο- εκπληρούμενης προφητείας; Και ο ιατρός, συμπεριφερόμενος ως θεός, είναι με τη συνδρομή των μεγάλων δεδομένων και την ισχυρή υπολογιστική δύναμη των μηχανών σε θέση να προβλέψει την περίπου νομοτελειακή εξέλιξη της πορείας της ασθένειας και άρα το ίδιο το μέλλον του αρρώστου; Και η βούληση του ασθενούς να αγωνιστεί για την υγεία του και να συνεργαστεί με τους ιατρούς ή να παραιτηθεί από κάθε προσπάθεια δεν παίζουν κανένα ρόλο; Ή μήπως η βούληση και η στάση του ασθενούς, η ελεύθερη βούληση του ανθρώπου, είναι δυνατό να προεξοφληθούν μέσα από μια προσεκτική ανάλυση τεράστιου διαθέσιμου πλήθους συμπεριφορών ασθενών και ασθενειών; Ο άνθρωπος ως θεός και κύριος της τύχης του… 

Παρόλες αυτές τις εξελίξεις, Ο Σταύρος Ζουμπουλάκης συνεχίζει πεισματικά στη σχέση ιατρού-ασθενούς να βλέπει «μια συνάντηση μεταξύ ίσων, μια συνάντηση προσώπων σε κάθε περίπτωση και σε κάθε συνθήκη, ακόμη και όταν- ίσως κυρίως τότε- ο άρρωστος είναι ένα ανθρώπινο κουρέλι». Δε θεωρώ πως η προσέγγιση αυτή είναι ρομαντική και ιδεαλιστική ή έχει να κάνει με την ανθρωπιστική επιστημονική σκευή του συγγραφέα. Ο κ. Ζουμπουλάκης έχει πέρα για πέρα δίκιο όχι μόνο για το σήμερα, αλλά και για το αύριο, διότι όλα τα νομίσματα έχουν δυο όψεις. Η σχέση ιατρού-ασθενούς τα τελευταία χρόνια, παρά την ψευδαίσθηση παντοδυναμίας που προσφέρουν οι νέες γνώσεις και τα νέα δεδομένα και την καταστατικώς ασύμμετρη φύση της, είναι, παραδόξως ίσως για τους μη ειδικούς. λιγότερο άνιση σε σχέση με το παρελθόν. Η αρχή της αυτονομίας, που δεν περιέχεται καν στον όρκο του Ιπποκράτη, έχει τις τελευταίες δεκαετίας προβάδισμα έναντι όλων των άλλων βιοηθικών αρχών, όπως της δικαιοσύνης, της ωφελιμότητας και της μη βλάβης, διότι ζούμε σε κοινωνίες που τα ατομικά δικαιώματα και η ατομικότητα έχουν προβάδισμα. Για το Σταύρο Ζουμπουλάκη «κανείς δεν έχει το δικαίωμα να καταργήσει την αυτονομία του αρρώστου ή να τον υποκαταστήσει, να του κλέψει τον πόνο του». 

Σε αυτό λοιπόν το πλαίσιο, η άσκηση της αυτονομίας του αρρώστου προϋποθέτει τη συνάντηση του με τον ιατρό του, προϋποθέτει τη συνάντηση δυο προσώπων που επικοινωνούν, μοιράζονται βιώματα, εμπειρίες και γνώσεις για να καταλήξουν σε αποφάσεις που εναρμονίζονται με τις ανάγκες, τις αξίες, τις επιλογές ζωής του αρρώστου και φυσικά με τα όσα η ιατρική ακριβείας και η ιατρική που βασίζεται σε δεδομένα επιβάλουν. Να γιατί ο συγγραφέας έχει δίκιο όταν μιλάει για ισότητα στη σχέση ιατρού ασθενούς. Λόγω των ραγδαίων επιστημονικών εξελίξεων, μάλιστα, η άσκηση της αυτονομίας του ασθενούς έχει τις τελευταίες δεκαετίες ποιοτικά και ποσοτικά εμβαθυνθεί. Eξηγούμαι. 

Σήμερα λόγω ακριβώς της προόδου στα διαγνωστικά και θεραπευτικά μέσα που έχει στη διάθεση του ο γιατρός, πολλές φορές υπάρχουν εξίσου καλές στρατηγικές για την αντιμετώπιση μιας ασθένειας, ενώ οι ασθενείς αναζητούν πια πληροφορίες για το νόσημα τους και την αντιμετώπιση του σε έγκυρες και λιγότερο έγκυρες πηγές του διαδικτύου, σε βιβλία, σε ομάδες αλληλοβοήθειας. Για παράδειγμα η αντιμετώπιση ενός βαρέως καταθλιπτικού επεισοδίου δίχως αυτοκτονικότητα μπορεί να λάβει χώρα ενδονοσοκομειακά, σε ψυχιατρική κλινική, αλλά και στην Κλινική Ημέρας του τοπικού Κέντρου Ψυχικής Υγείας, δηλαδή ο ασθενής να περνά το απόγευμα και το βράδυ του στο σπίτι του, ακόμα ακόμα και εξωνοσοκομειακά δύναται να θεραπευτεί το επεισόδιο αρκεί να αξιοποιείται η κατάλληλη, εντατική ψυχιατρική και ψυχοθεραπευτική φροντίδα καθώς και η αναγκαία οικογενειακή υποστήριξη. Για να γίνει η επιλογή επομένως ανάμεσα σε αυτές τις τρεις επιστημονικά καλά θεμελιωμένες και κατάλληλες για τον ασθενή μας θεραπευτικές επιλογές, ο ιατρός, αν δεν αντιμετωπίζει την αποστολή του με όρους εργαζόμενου σε υπεραγορά, supermarket, πρέπει με «ανθρωπιά και έγνοια» να ενσκήψει στις δυσκολίες, τα βάσανα, τις ανάγκες, τις δυνατότητες του ασθενούς και τις αξίες του, να κατανοήσει τις ευαισθησίες του και τα θέλω του στη διαχείριση του προβλήματος υγείας του, «να ακούσει ο γιατρός το αφήγημα του αρρώστου» όπως υπογραμμίζει στο βιβλίο ο Σταύρος Ζουμπουλάκης, να του δώσει τον αναγκαίο χώρο και χρόνο για να αναπτυχθεί μια σχέση εμπιστοσύνης ανάμεσα τους που στηρίζεται στο ψυχικό συμμερισμό από το γιατρό της κατάστασης του αρρώστου, αλλά και στην ανάγκη που έχει για βοήθεια ο ασθενής. 

Ευχαριστούμε κ. Ζουμπουλάκη για την επιμονή σε αυτό τον όρο έναντι της ακατανόητης στα ελληνικά λέξης «ενσυναίσθηση». Αν αναλογιστούμε και το γεγονός πως ζούμε πια σε πολυπολιτισμικές κοινωνίες, με συμπολίτες με ποικίλες εθνικές, θρησκευτικές και κοινωνικές καταβολές, γίνεται πασιφανής νομίζω η επιβεβλημένη ανάγκη να «είναι ο ασθενής για τον γιατρό ένα πραγματικό πρόσωπο, με βιογραφία και όχι ένας άγνωστος του οποίου έχει δει απλώς κάποιες εξετάσεις στον υπολογιστή του» και παίρνει αποφάσεις απλώς με τη βοήθεια πρωτοκόλλων και υπολογιστικών εργαλείων. Πως μπορεί, όμως, ο ιατρός ο καλά αρματωμένος με γνώσεις και εργαλεία διάγνωσης και εκτίμησης της πρόγνωσης, άρα και με βεβαιότητες και με την έπαρση που διαμορφώνει η πετυχημένη επαγγελματική διαδρομή, με το φορτωμένο επαγγελματικό πρόγραμμα, με τις υποχρεώσεις τους να κατανοήσει την αναγκαιότητα αλληλοπεριχώρησης και ουσιαστικού σεβασμού στον άρρωστο; Με σαφήνεια ο συγγραφέας βλέπει την ανακοίνωση της αλήθειας στον άρρωστο όχι ως διαδικαστικό, επαγγελματικό ή υπηρεσιακό καθήκον, αλλά ως πράξη ηθικής ευθύνης, και πιστεύει πως η άσκηση της ιατρικής είναι τέχνη, βασισμένη σε μια επιστήμη. 

Σε μια εποχή καταιγιστικής παραγωγής νέας γνώσης και ανακαλύψεων που αποθεώνει την ισχύ και την κυριαρχία, είναι τέχνη να επιμένεις στη μεσότητα, τη μετριοπάθεια και την αγάπη. Eίναι τέχνη που χτίζεται πάνω στην «κοινή μοίρα της ανθρώπινης τρωτότητας» για να χρησιμοποιήσω τα λόγια του συγγραφέα. Τότε μόνο βλέπει ο γιατρός στο πρόσωπο του αρρώστου έναν ίσο του, που αν και δεν είναι επαΐων της ιατρικής, είναι όμως επαϊων του πόνου του και της μοναδικής εμπειρίας της κατάδικής του αρρώστιας. Ο γιατρός και ο άρρωστος είναι ίσοι διότι καλούνται να συνδιαμορφώσουν ως επαϊόντες διαφορετικών πεδίων μια στρατηγική ανακούφισης του πόνου και των δυσκολιών που προκαλεί η αρρώστια στον άνθρωπο, όχι στον κάθε άνθρωπο, αλλά στο συγκεκριμένο άνθρωπο που βρίσκεται απέναντι από το γιατρό και προσμένει βοήθεια και λύσεις. Δίχως συνάντηση προσώπων, αλληλοπεριχώρηση και εμπιστοσύνη, δίχως διαμόρφωση θεραπευτικής συμμαχίας, δύσκολα έχει θεραπευτικό νόημα και θεραπευτικό περιεχόμενο το ρήμα «παλεύεται» που αντέτεινε ο διευθυντής της Αιματολογικής Κλινικής του Ευαγγελισμού Νίκος Χαρχαλάκης στον τρομοκρατημένο από τα Αμερικάνικα νέα για την πρόγνωση της νόσου του ασθενή. «Και εμείς τις ξέρουμε τις στατιστικές […αλλά] κάθε περίπτωση είναι διαφορετική». Το ρήμα ήταν σε παθητική φωνή, «παλεύεται, παλεύεται από όλους μαζί, από του γιατρούς, τους νοσηλευτές, τον άρρωστο και τους δικούς του», σημειώνει ο συγγραφέας. 

Σε λιγότερες από τριάντα σελίδες ο Σταύρος Ζουμπουλάκης επιτυγχάνει με λόγο απλό και ζωντανό, με ανθρωπιά και αμεσότητα να ευαισθητοποίησει την κοινότητα των υγειονομικών σήμερα, στην εποχή της γνώσης, των μεγάλων ταχυτήτων και της αναζήτησης της ισχύος, για τα διακυβεύματα της σχέσης αρρώστου και γιατρού. Μα δεν τα ξέρουν οι γιατροί; Τα ξέρουν. Στις λίγες αυτές σελίδες γοητεύουν η σφαιρικότητα της προσέγγισης ενός ακανθώδους, αλλά καίριου θέματος, η αξιοποίηση κλινικών περιστατικών, η αποφυγή του διδακτισμού, το ζωντάνεμα με σάρκα και οστά πολλών κεφαλαίων βιβλίων βιοηθικής, και το αίσθημα του αναγνώστη πως το γραπτό πατάει σε βιώματα του ίδιου συγγραφέα που μας κάνουν να συνειδητοποιούμε και να εμπεδώνουμε την «κοινή μοίρα της ανθρώπινης τρωτότητας που αποτελεί ακριβώς την πηγή της ανθρωπιάς μας». 

κ. Ζουμπουλάκη, Σας ευχαριστούμε!

Ο ΣΤΑΥΡΟΣ ΖΟΥΜΠΟΥΛΑΚΗΣ ΣΗΜΕΡΑ ΣΤΗΝ ΠΑΤΡΑ

Την Πέμπτη 15 Ιανουαρίου και ώρα 19:00, στην αίθουσα «Αφροδίτη» του Ξενοδοχείου MY WAY, πρόκειται να παρουσιαστεί το βιβλίο «Η ανακοίνωση της αλήθειας στον άρρωστο». 

Πρόκειται για μια μια σημαντική μελέτη του κ. Σταύρου Ζουμπουλάκη, Προέδρου της Βιβλιοθήκης της Ελλάδος, που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις ΠΟΛΙΣ. 

Με τον συγγραφέα θα συζητήσουν οι ιατροί:

- Παναγιώτης Αλεξόπουλος, Αναπληρωτής Καθηγητής Ψυχιατρικής-Ψυχογηριατρικής Πανεπιστημίου Πατρών, Διευθυντής της Πανεπιστημιακής Ψυχιατρικής Κλινικής Πατρών. Επισκέπτης Καθηγητής στα Πανεπιστήμια Technical University of Munich και Trinity College Dublin 

- Θεόδωρος Κουρέλης, Επιστημονικά Υπεύθυνος Παθολογικής Ογκολογικής Κλινικής της Γενικής Κλινικής Πατρών «Ολύμπιον» Ι.Κ.Ε 

- Χρήστος Μπίκας, Διευθυντής της Παθολογικής Κλινικής του Γενικού Νοσοκομείου Πατρών «ο Άγιος Ανδρέας». 

Οργάνωση-Συντονισμός εκδήλωσης Ζέττα Ζάχου, σύμβουλος επικοινωνίας. 

Υπό την αιγίδα της Ιατρικής Εταιρείας Δυτικής Ελλάδος- Πελοποννήσου 

Με την υποστήριξη του βιβλιοπωλείου ΓΩΝΙΑ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ 

Με την ευγενική φροντίδα του ξενοδοχείου MY WAY Hotel and Events 

Χορηγοί επικοινωνίας ΣΚΑΙ ΠΑΤΡΑΣ, ΜΕΛΩΔΙΑ ΠΑΤΡΑΣ

O Σταύρος Ζουμπουλάκης γεννήθηκε το 1953 στη Συκιά Λακωνίας. Σπούδασε νομική και φιλολογία στην Αθήνα, και φιλοσοφία στο Παρίσι. Υπηρέτησε πολλά χρόνια στη Μέση Εκπαίδευση. Από το 1998 ως το 2012 διετέλεσε διευθυντής του περιοδικού «Νέα Εστία». Είναι πρόεδρος,από το 2008, του ΔΣ του «Άρτου Ζωής». Τον Φεβρουάριο 2013 ορίστηκε πρόεδρος του Εφορευτικού Συμβουλίου της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Ελλάδος. Το 2015 αναγορεύτηκε επίτιμος διδάκτορας του Τμήματος Φιλοσοφίας, Παιδαγωγικής και Ψυχολογίας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, και το 2019 του τμήματος Φιλολογίας της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Κρήτης. Το 2017 τιμήθηκε με το Κρατικό Βραβείο δοκιμίου - κριτικής για το βιβλίο του «Υπό το φως του μυθιστορήματος» (2015) και με το Βραβείο της Ακαδημίας Αθηνών – Ίδρυμα Πέτρου Χάρη για το βιβλίο του «Ο στεναγμός των πενήτων. Δοκίμια για τον Παπαδιαμάντη» (2016). Το βιβλίο «Η ανακοίνωση της αλήθειας στον άρρωστο» είναι μια σημαντική μελέτη πάνω στην ανθρώπινη τρωτότητα, την πηγή της ανθρωπιάς και του ψυχικού συμμερισμού, το οποίο εκδόθηκε τον Οκτώβριο του 2025. 

Άλλα έργα του 

• Έντεκα συναντήσεις: Συζητώντας με τον Στρατή Μπουρνάζο. Αθήνα: Πόλις. 2020. 

• Άσπονδοι αδελφοί: Εβραίοι, χριστιανοί, μουσουλμάνοι. Αθήνα: Πατάκης. 2019. 

• Για το Ολοκαύτωμα. Αθήνα: Πόλις. 2018. 

• Στ' αμπέλια. Αθήνα: Πόλις. 2018. 

• Για το σχολείο. Αθήνα: Πόλις. 2017. 

• Αρχή σοφίας και κατακόκκνα όνειρα: Πίστη και έρωτας στον Τ.Κ. Παπατσὠνη. Αθήνα: Πόλις. 2017. 

• Ο στεναγμός των πενήτων: Δοκίμια για τον Παπαδιαμάντη. Ηράκλειο: Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης. 2016. 

• Χριστιανισμός της χαράς: Η μαρτυρία του πάπα Φραγκίσκου. Αθήνα: Πόλις. 2015. 

• Υπό το φως του μυθιστορήματος. Αθήνα: Πόλις. 2015. 

• Χρυσή Αυγή και Εκκλησία. Αθήνα: Πόλις. 2013. 

• Η αδερφή μου. Αθήνα: Πόλις. 2013. 

• Ποιος θεός και ποιος άνθρωπος; Φιλοσοφικά δοκίμια. Αθήνα: Πόλις. 2013. 

• Ανίερη συγκυβέρνηση. Αθήνα: Πόλις. 2011. 

• Χριστιανοί στον δημόσιο χώρο: Πίστη ή πολιτιστική ταυτότητα;. Αθήνα: Βιβλιοπωλείον της Εστίας. 2010. 

• Στη σκηνή του κόσμου: Από το Βελιγράδι στην Τεχεράνη. Αθήνα: Βιβλιοπωλείον της Εστίας. 2007. 

• Ο Θεός στην πόλη. Αθήνα: Βιβλιοπωλείον της Εστίας. 2002. 

• Ο Ιωάννης ο Πρόδρομος ως άγγελος: Οι θεολογικές προϋποθέσεις της φτερωτής απεικόνισής του. Αθήνα: Δόμος. 1992. 

Μεταφράσεις 

• Weil, Simone (2018). Το πρόσωπο και το ιερό.. Αθήνα: Πόλις. 

• Levinas, Emmanuel (2017). Τέσσερις ταλμουδικές μελέτες. Αθήνα: Πόλις.

Ο “ΕΘΝΙΚΟΣ ΣΧΟΛΙΑΣΤΗΣ” ΜΑΝΟΣ ΛΑΜΠΡΑΚΗΣ ΚΑΤΑ ΣΤΑΥΡΟΥ ΖΟΥΜΠΟΥΛΑΚΗ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Ο “εθνικός σχολιαστής” μας Μάνος Λαμπράκης αυτή τη φορά καταπιάνεται με τον Σταύρο Ζουμπουλάκη. 

Με αφορμή το πρόσφατο βιβλίο του Στ. Ζουμπουλάκη “Η ανακοίνωση της αλήθειας στον άρρωστο” (εκδόσεις Πόλις, 2025), ο Μάνος Λαμπράκης εξαπολύει έναν “φιλιππικό”, για την γραφή του Σταύρου Ζουμπουλάκη, η οποία κατ’ αυτόν “αφήνει πάντοτε μια αίσθηση ανολοκλήρωτου. Όχι από αδυναμία - αλλά από πρόθεση”. 

Μεταξύ άλλων πολλών φληναφημάτων, ο Μάνος Λαμπράκης γράφει: “Ο λόγος του Ζουμπουλάκη κινείται ανάμεσα στη μελαγχολία του πιστού και την αμφιβολία του διανοουμένου — ένας λόγος που δεν τολμά να κατονομάσει το μυστήριο, μήπως και το προδώσει. Και όμως, αυτή η αποφυγή του ονόματος «Χριστός» λειτουργεί σαν παραδοχή: ότι κάθε ονομασία Του είναι ήδη αποτυχία. Όμως, ποιον Θεό υπονοεί; Ο γιατρός που ανακοινώνει την αλήθεια στον άρρωστο, στο τελευταίο του «βιβλίο», δεν είναι απλώς συμβολική μορφή, είναι το τεκμήριο ενός κόσμου χωρίς θεϊκή παρουσία, όπου η ευθύνη αντικαθιστά την Χάρη και η προσοχή παίρνει τη θέση της προσευχής. Ο Θεός του Ζουμπουλάκη είναι ένας Θεός που έχει γίνει σχέση -  όχι Σταυρός, αλλά βλέμμα και όχι Σάρκα, αλλά λέξη... Κι έτσι η απορία μένει: μήπως ο Ζουμπουλάκης δεν επιχειρεί να μιλήσει για τον Θεό, αλλά να Τον προστατεύσει από την εποχή του; Μήπως αυτή η διαρκής μετριότητα της πίστης - όπου ο Θεός δεν κηρύσσεται, αλλά υπαινίσσεται - είναι το τίμημα για να διασωθεί κάτι από το ιερό μέσα στην εξάντληση του λόγου”. 

Διερωτώμαι: Τι θέλει ο κ. Λαμπράκης από τον Σταύρο Ζουμπουλάκη; Μια ξεκάθαρη “ομολογία πίστεως”; Όποιος έχει παρακολουθήσει την πορεία και την σκέψη του Σταύρου Ζουμπουλάκη θα διαπιστώσει ότι είναι εξαιρετικά “χριστοκεντρικός”! Αλλά αυτό δεν το κραδαίνει, δεν το κραυγάζει. Υπάρχει παντού στο έργο του. Κι έτσι πρέπει να είναι. Ο Ζουμπουλάκης δεν είναι ιεροκήρυκας κι ούτε πρέπει να γίνει. 

Η Λίνα Πανταλέων είχε γράψει για τον Σταύρο Ζουμπουλάκη, με αφορμή το βιβλίο του “Μυθιστορηματικό Αναγνωστήριο”: “Η χριστιανική πίστη διαπερνά τόσο τον αναγνωστικό τρόπο όσο και τη γραφή του Ζουμπουλάκη. Έχω την εντύπωση πως δεν κατέβαλε ιδιαίτερο κόπο για να βρει τα λογοτεχνικά έργα που θίγουν, είτε πλαγίως είτε εμφατικά, είτε θερμά είτε απορριπτικά, το ζήτημα της πίστης. Τα διαβάσματα του Ζουμπουλάκη φανερώνουν τον πυρήνα της πίστης του, την πίστη του στη δυνατότητα της καλοσύνης και στο δικαίωμα της χαράς... Όταν ο Ζουμπουλάκης κάνει λόγο για αγάπη μιλάει για κάτι το απόλυτο, το υπέρτατο, που κατισχύει ακόμη και του θανάτου. Η άνευ όρων αγάπη είναι «εκείνη που δεν μπορεί να διανοηθεί τον θάνατο του άλλου, γιατί δεν μπορεί να διανοηθεί τον κόσμο και τη ζωή χωρίς αυτόν τον άλλο». «Η αγάπη δεν ξέρει από προφύλαξη, δεν υπάρχει υπό όρους. Η αγάπη είναι ασυμφιλίωτη με τον θάνατο του αγαπημένου […]». 

Όλα τα παραπάνω απαντούν στις θλιβερές αιτιάσεις του Μάνου Λαμπράκη για την γραφή του Σταύρου Ζουμπουλάκη. Ίσως θα έπρεπε να ενημερωθεί ο κ. Λαμπράκης για τις βαθιές χριστιανικές καταβολές του Στ. Ζουμπουλάκη, αλλά κυρίως να μελετήσει προσεκτικά την “Ανθοδέσμη για τη Μεγάλη Εβδομάδα”. 

Αίφνης, θυμάμαι ένα χριστολογικό άρθρο του Σταύρου Ζουμπουλάκη για τα Χριστούγεννα στην εφημερίδα ΤΟ ΒΗΜΑ (24-12-2005), όπου σημειώνει με έμφαση: “...ἡ κατὰ σάρκα γέννηση τοῦ Χριστοῦ ἀποτελεῖ τὴν ἀπαρχὴ τοῦ ἀπολυτρωτικοῦ ἔργου του καὶ ἡ ἑορτὴ μὲ τὴν ὁποία τὴν τιμοῦμε εἶναι ἀληθινὰ «μητρόπολις πασῶν τῶν ἑορτῶν» (Ἅγ. Ἰωάννης Χρυσόστομος). Ἡ Ἐνσάρκωση τοῦ Χριστοῦ ὁρίζει τὴν κατεξοχὴν ἀγεφύρωτη διαφορὰ τῆς χριστιανικῆς θρησκείας ἀπὸ τὴν ἰουδαϊκὴ καὶ ἐν γένει τὴν ἰδιαιτερότητα, τὸ μυστήριο καὶ τὸ σκάνδαλο τοῦ Χριστιανισμοῦ. Ὁ ἕνας καὶ μόνος Θεός, ὁ Δημιουργός του κόσμου, ἐπὶ τῆς γῆς ὤφθη καὶ ἐν τοῖς ἀνθρώποις συνανεστράφη (Βαροὺχ 3, 38), γεννήθηκε καὶ ἔζησε στὴ σκόνη καὶ στὴ λάσπη τῆς Παλαιστίνης, ἄνθρωπος ἀνάμεσα στοὺς ἀνθρώπους”. Και στη συνέχεια ο Ζουμπουλάκης αναλύει το Αποστολικό ανάγνωσμα των Χριστουγέννων, εστιάζοντας στο περίφημο χωρίο της Προς Φιλιππησίους επιστολής (2, 6 -10) του Αποστόλου Παύλου. 

Εύχομαι από καρδιάς στον “εθνικό σχολιαστή” μας Μάνο Λαμπράκη να αξιωθεί κάποτε να φτάσει στο ύψος της χριστολογίας του Σταύρου Ζουμπουλάκη. Μέχρι τότε τού συνιστώ σιωπή, διάβασμα, κένωση από το αφόρητο “εγώ” του και διακινδύνευση.

ΜΑΙΝΟΜΕΝΗ ΕΥΗ ΒΟΥΛΓΑΡΑΚΗ ΚΑΤΑ ΣΤΑΥΡΟΥ ΖΟΥΜΠΟΥΛΑΚΗ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Η μονίμως μαινομένη κα Εύη Βουλγαράκη αυτή τη φορά «τα έβαλε» με τον Σταύρο Ζουμπουλάκη. Αφορμή το πρόσφατο άρθρο του Στ. Ζουμπουλάκη στην "Καθημερινή", με τίτλο «Γενοκτονία και Δημοκρατία». 

Ποιο είναι το …βαρύ αμάρτημα του Ζουμπουλάκη κατά την κα Εύη Βουλγαράκη; Ας την …απολαύσουμε: 

«Γράφει και ο Ζουμπουλάκης την παρλάτα του, για να παραδεχτεί ότι πρόκειται για γενοκτονία. Αυτό που έχει δει ο κάθε τυφλός, περίμενε πρώτα να ολοκληρωθεί το έργο για να το δει ο ανοιχτομάτης Ζουμπουλάκης. Πολύ όψιμος ο όλος πόνος. Πάρα πολύ όψιμος. Με τη συνταξιοδότηση. Πού ήταν το 2014 ο περίβλεπτος συγγραφέας, όταν βομβαρδιζόταν η δυτική όχθη με πάνω από 170 νεκρούς και 1250 τραυματίες, και οι Ισραηλινοί χειροκροτούσαν το θέαμα στον νυχτερινό ουρανό; 

Πού ήταν επί τόσους μήνες που μας έλεγε για τις σφαγές του Αβραάμ; Ως τι αξίζει να διαβαστεί ένα κείμενο που έρχεται καταϊδρωμένο; Για την υπογραφή; ως κείμενο μετανοίας; μεταμελείας; νεότερου υπολογισμού; ως παλιοπαρέα; για το πώς πάει το ποτάμι της οργανικής διανόησης; με το ρεύμα; για τη σκυτάλη που έχει περάσει σε νεότερους; 

Άνθρωποι που έστησαν καριέρα σχεδόν μονοθεματική, μπορεί να λέγονται άνθρωποι όταν περιμένουν να ολοκληρωθεί η γενοκτονία, για να πουν την τζάμπα πάρλα τους; 

Και όχι δεν είμαι η κακιά εγώ. Αλλά δεν επιτρέπεται τέτοιος ηθικός χυλός. Κακοί είναι εκείνοι με τους οποίους μας χωρίζει μια θάλασσα από αίμα, και θυμούνται να ενοχληθούν και να παίξουν ένα παιχνιδάκι ισορροπιών κατόπιν εορτής. 

Δεν ξέρω πώς θα ησυχάσουν τη μέσα τους φωνή, πώς θα κοιμούνται τα βράδια. 

Κοιτάξτε, εμένα οι φιλίες μου δεν είναι κομπολόι δημοσίων σχέσεων άνευ νοήματος. Πολύ συχνά σκεπάζω επίσης τα ολισθήματα όλων μας, δεν παριστάνω συνεχώς τον κήνσορα των πάντων και ιδίως της εκκλησίας. Όλοι με τα λάθη μας πορευόμαστε. Όμως εδώ το λάθος είναι συστηματικό, επαναληπτικό, επίμονο και το κόστος αυτού του λάθους είναι το πάθος και ο θάνατος ενός ολόκληρου λαού. 

Δεν με νοιάζει λοιπόν το απαγορευτικό από την ισραηλινή πρεσβεία, που έφαγα για ένα μετριοπαθέστατο κείμενο το 2014. Όσοι δεν μίλησαν μήτε το 14, μήτε σε πλείστες όσες ακόμα ευκαιρίες και αφορμές έχουν διατελέσει το παχύ εκείνο στρώμα υποστήριξης που χρησιμοποιεί το γενοκτόνο κράτος για να ολοκληρώνει το έγκλημα του σήμερα. 

Και δεν είναι μια υπόθεση μιας ακροδεξιάς, για να φαντάζεται ο Έλληνας πως είναι μια περιθωριακή υπόθεση, λίγων ακραίων. Είναι μια κρατική υπόθεση, ενός κράτους που παριστάνει το δυτικό. 

Δυστυχώς δεν ξέρω πώς ο Θεός μπορεί να συγχωρεί τέτοια αμαρτήματα. Δεν είμαι Θεός, δεν γνωρίζω. Εύχομαι για όλους το καλό τους. Εύχομαι για όλους μας την τελική συγχώρηση. Ξέρω όμως ότι δικαίως υπάρχουν και εκκλησιαστικά επιτίμια για κάποια αμαρτήματα, που είναι βαρύτατα. Και τα επιτίμια είναι δώρο, είναι θεραπεία, είναι έγνοια και πρόνοια. 

Αυτό που είναι πραγματική καταδίκη για τον άνθρωπο, κάθε άνθρωπο, είναι να λες περίπου, εντάξει μωρέ, ας πάμε με το κύμα, ας αποκομίσουμε στη ζήση μας ό,τι μπορούμε να αποκομίσουμε, και δεν τρέχει κάστανο, αλλάζουμε άποψη και στάση όταν είναι ασύμφορη η προηγούμενη. Αυτό το πράγμα στερεί τους σημερινούς ανθρώπους από κάθε ηθική ραχοκοκαλιά». 

Ο παραπάνω θρήνος και κοπετός της κας Εύης Βουλγαράκη προέκυψε, λοιπόν, επειδή ο Σταύρος Ζουμπουλάκης …καθυστέρησε να αναγνωρίσει την γενοκτονία των Παλαιστινίων. Επειδή δεν ήταν τόσο …ανοιχτομάτης όσο η κα Βουλγαράκη για να καταδικάσει την γενοκτονία των Παλαιστινίων στον χρόνο που θα ήθελε η κα Βουλγαράκη. Επειδή ο Σταύρος Ζουμπουλάκης υπέπεσε σε λάθος «συστηματικό, επαναληπτικό, επίμονο» και δεν μπορεί να το …σκεπάσει η κα Βουλγαράκη, η οποία – κατά την δήλωσή της πολύ συχνά σκεπάζει επίσης τα ολισθήματα όλων μας! Ειρήσθω εν παρόδω, ζητώ εξαίρεση. Τα δικά μου τα λάθη δεν τα θέλω υπό τας πτέρυγας της κας Βουλγαράκη. Είναι μεγάλο το βάρος των πτερύγων της για μένα. 

Δεν θρήνησε, λοιπόν, όπως έπρεπε ο Σταύρος Ζουμπουλάκης. Και μας θυμίζει με την «λογική» της η κα Βουλγαράκη ότι πολλοί βορειοκορεάτες που δεν ανταποκρίθηκαν αρκούντως στον θρήνο για τον θάνατο του ηγέτη τους Κιμ Γιονγκ Ιλ, καταδικάστηκαν και κάποιοι θανατώθηκαν. Επομένως, στον Ζουμπουλάκη πρέπει πάσα καταδίκη! 

Η κα Βουλγαράκη αφήνει τα τοιούτα …αμαρτήματα στην κρίση του Θεού, αλλά και στα εκκλησιαστικά επιτίμια ως «δώρο και θεραπεία»! 

Αίφνης, θυμάμαι το περίφημο συνέδριο που είχε διοργανώσει το 2013 ο Σταύρος Ζουμπουλάκης για την Συγχώρηση, με τον "Άρτο Ζωής". Ίσως η κα Βουλγαράκη θα πρέπει να εντρυφήσει στα πρακτικά εκείνου του συνεδρίου, μήπως και αντιληφθεί την …άλλη διάσταση των πραγμάτων. Μάλιστα, ο Σταύρος Ζουμπουλάκης έχει απαντήσει από τότε στις σημερινές αιτιάσεις της με την εισήγησή του: «Η συγχώρηση του πολιτικού κακού: ΠΟΤΕ;». 

Και φυσικά στον Σταύρο Ζουμπουλάκη είμαστε ευγνώμονες και για την αναζωπύρωση της Βιβλικής Θεολογίας. Μια υπόθεση που την πήρε πάνω του και την αναπτύσσει με πολλούς τρόπους. 

Στο άρθρο του στην Καθημερινή μας δίνει εύστοχα την βιβλική εκδοχή της σημερινής πραγματικότητας στη Γάζα: «Οταν ο Θεός της Βίβλου δίνει την εντολή στον λαό του να μην κακομεταχειρίζεται τον ξένο, αλλά να τον φροντίζει, τη θεμελιώνει αυτή την εντολή του πάνω στην εμπειρία των Εβραίων στην Αίγυπτο: «γιατί και σεις ξένοι ήσασταν κάποτε στη γη της Αιγύπτου» (Εξοδος, 22:20, και σε αρκετά άλλα χωρία). Από ό,τι φαίνεται ούτε η οδυνηρή μνήμη αυτού που υποστήκαμε μπορεί να μας συγκρατήσει από το να κάνουμε και εμείς το ίδιο. Η μνήμη μάλιστα του αποτρόπαιου κακού που υπέστης μπορεί, αντίθετα, να αποτελέσει και τη δικαιολογητική βάση για να διαπράξεις το ίδιο κακό, δίνοντάς του άλλο όνομα. Τέτοιοι είμαστε οι άνθρωποι και κανείς δεν εξαιρείται». 

Πάντως, επειδή η κα Βουλγαράκη υπαινίσσεται ότι ο Σταύρος Ζουμπουλάκης «αλλάζει στάση» κατά το συμφέρον του, νομίζω πως ο Ζουμπουλάκης είναι αταλάντευτος. Κι αυτό το πιστοποιεί, για άλλη μια φορά, η τελική φράση του άρθρου του: «Όποιος είναι ειλικρινά και γνήσια ενάντιος σε αυτή την πολιτική του Ισραήλ κατά των Παλαιστινίων συνανθρώπων μας, είναι την ίδια στιγμή και για τους ίδιους λόγους εξίσου ενάντιος σε κάθε λόγο ή πράξη αντισημιτισμού, που τον βλέπουμε, αλίμονο, και αυτόν να φουντώνει στον τόπο μας και παντού». 

Πάντως, το ρεσιτάλ της κας Βουλγαράκη στο φεϊσμπουκικό σχόλιό της είναι η αυτοδικαίωση: «Και όχι δεν είμαι η κακιά εγώ. Αλλά δεν επιτρέπεται τέτοιος ηθικός χυλός… εμένα οι φιλίες μου δεν είναι κομπολόι δημοσίων σχέσεων άνευ νοήματος… δεν παριστάνω συνεχώς τον κήνσορα των πάντων και ιδίως της εκκλησίας…». Δεν είναι, λοιπόν, «ώσπερ οι λοιποί των ανθρώπων». 

Η κα Βουλγαράκη φαίνεται, γενικώς, πως …θλίβεται πολύ! Και έχει την απαίτηση και οι άλλοι να είναι ισοστάσιοι της. Μήπως, όμως, πρέπει να θυμάται κάπου κάπου ότι το πολύ της θλίψεως γεννά παραφροσύνην;

ΖΗΣΙΜΟΣ ΛΟΡΕΝΤΖΑΤΟΣ: Και ο κόσμος θα σωθεί αλλάζοντας ο άνθρωπος, όχι αλλάζοντας ο κόσμος

Ο Ζήσιμος Λορεντζάτος (1915-2004) είναι ένας σπουδαιότατος διανοητής του 20ού αιώνα, που εκπροσωπεί την Άλλη Ελλάδα, τη διαχρονική και ουσιαστική. 

Με αφορμή τα 110 χρόνια από τη γέννησή του, σταχυολογώ ενδεικτικές καταγραφές από τα «Collectanea» (εκδόσεις Δόμος), σε επιμέλεια Σταύρου Ζουμπουλάκη. Τα σημειώματα καλύπτουν μια περίοδο εξήντα και πλέον χρόνων, από το 1941 μέχρι τις αρχές του 2000. Τη συλλογή είχε ετοιμάσει προς έκδοση ο ίδιος ο συγγραφέας, αλλά με όρο να κυκλοφορήσει μετά τον θάνατό του.

Έγραψε ο ίδιος: "Τα Collectanea τούτα, δίχως ημερομηνίες, τα βλέπω σαν τις χαμάδες της πατρίδας μας, για τις οποίες το Εγκυκλο/κόν Λεξικόν Ελευθερουδάκη (1927-1931) γράφει: "χαμάδα (η). Ελαία ώριμος πεσούσα από του δένδρου και τρωγομένη ανάλατος". Με τον ίδιο τρόπο και οι καταγραφές αυτές πρέπει, καθώς πέφτουν ώριμες από το δέντρο, να μαζεύονται και να τρώγονται, σα να λέγαμε, όπως είναι -δίχως άλλη επεξεργασία - ήγουν ανάλατες". 

542 Στη βραδινή προσευχή μου είδα χθες, ξαφνικά, τούτο που δεν είχα ξαναδεί: «ποιητήν ουρανού και γης ορατών τε πάντων…». Ως εδώ –είδα– μπορούν να ψάχνουν και να παλεύουν για την «αλήθεια» τους η φιλοσοφία ή η επιστήμη, μέσα στον πολυθαύμαστο κόσμο «ουρανού και γης», «ορατών τε πάντων». Aπό εκεί και πέρα, εκείνο που με συνέχει εμένα και με συντηρεί είναι το παραμικρό συμπλήρωμα «και αοράτων». Στον ποιητή και των δυο (τε άτονο) και όχι μοναχά του ενός, κατευθύνεται η προσευχή μου. 

852 Tο πρώτο πράμα στη ζωή μου είναι η ζωή. Έπειτα έρχονται τα άλλα όλα, η σκέψη, η δουλειά, τα ενδιαφέροντα, η απασχόληση με διάφορα προβλήματα ή ζητήματα, η διανόηση κοντολογίς ή τα γράμματα και οι τέχνες. Δεν μπορώ, δηλαδή, κάθε μέρα να βάζω, πρώτα από τη ζωή μου, την απασχόλησή μου με όσα διαβάζω σε βιβλία, με όσα γράφω ή αναπτύσσω ή διαλογίζομαι ή απασχολούμαι, επειδή τάχα κατέχω μιαν ιδιότητα άλλη από τη ζωή –και για μερικούς σπουδαιότερη– εκείνη του σκεφτόμενου ή του φιλόσοφου ή του κριτικού ή του ερευνητή ή του περιφερόμενου ομιλητή σε συναπαντήματα και συνέδρια. Δεν κάνω όπως άλλοι. Όμως στη ζωή μου μέσα υπάρχουν η θρησκεία και η αγάπη, οι μόνες δυνάμεις που αναταράζουν τα βάθη μας, καταπώς ωραία το σημείωνε από νωρίς στη ζωή τη δικιά του ο W. B. Yeats. Tα υπόλοιπα όλα ταράζουν λίγο την επιφάνεια και αυτό είναι όλο. («The only two powers that trouble the deeps are religion and love, the others make a little trouble upon the surface» – γύρω στο 1898, θαρρώ). 

1171 Zωή και θάνατος είναι τίποτα – μπροστά στην Aνάσταση.

Κι ακόμα μερικά χρυσά ψήγματα: 

Πού ’ναι το τέλος;
Εν αρχή ην ο Λόγος
εμείς στη μέση.
Αλφαβητάρι, Ν. 1969. 23.
Μαθαίνω κάτι μοναχά σα θα το ιδώ χεροπιαστό μπροστά μου
Μα το θεό δε μας τον έμαθε κανείς [...]
Το θεό μπορείς να τον ξεμάθεις μόνο.
[«Έμαθα τον Όμηρο στην Αλβανία»], 17-18, 30. Μικρά Σύρτις, 1955. 34-35.

360 […] Η τελευταία στη σειρά από τις θέσεις για τον Φόιερμπαχ (1845) του Μαρξ, λέει: […] «Οι φιλόσοφοι με διάφορους τρόπους εξήγησαν μοναχά τον κόσμο· το ζήτημα είναι να τον αλλάξει κανένας». […] Αντίθετα με όσους -ή με όσες- νομίζουν σήμερα πως πρέπει (πρώτα) να αλλάξει ο κόσμος -verandern, στη γλώσσα του Μαρξ- η πνευματική παράδοση διδάσκει πως πρέπει (πρώτα) να αλλάξει ο άνθρωπος. (Οχι πως ο κόσμος δεν πρέπει να αλλάξει, με την έννοια πως είναι ο optimus, είτε κοινωνικά και οικονομικά -από την άποψη της κοινωνικής δικαιοσύνης- είτε από οποιαδήποτε άλλη άποψη, τοπικά ή στο σύνολό του. Πολύ απέχει φυσικά, το ξέρομε όλοι μας, από το επιθυμητό αυτό σημείο.) Το ζήτημα όμως είναι ο άνθρωπος και όχι ο κόσμος. Οσο για τον κόσμο, η πνευματική παράδοση διδάσκει με το στόμα του Ιωάννη πως: ήλθον ίνα… σώσω τον κόσμον. Και ο κόσμος θα σωθεί αλλάζοντας ο άνθρωπος, όχι αλλάζοντας ο κόσμος.

Παραθέτουμε, στη συνέχεια, ένα σπάνιο ηχητικό τεκμήριο. Ο Λορεντζάτος διαβάζει με την υπέροχη φωνή του «Iδανικές φωνές κι αγαπημένες/ εκείνων που πεθάναν» (Καβάφης) το βιβλίο του Οι Ρωμιές (o altra cosa). Ένα βίντεο της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Ελλάδος. 

ΤΟ ΣΗΜΑΝΤΙΚΟ ΑΦΙΕΡΩΜΑ ΤΗΣ ΕΘΝΙΚΗΣ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗΣ ΣΤΟΝ ΚΩΣΤΗ ΠΑΠΑΓΙΩΡΓΗ (ΒΙΝΤΕΟ)

Κυκλοφορεί ήδη ο δεύτερος τόμος της σειράς "Τα Βιβλία Των Άλλων ΙΙ, Έλληνες Στοχαστές" (εκδόσεις Καστανιώτη). με κριτικά κείμενα του μεγάλου Κωστή Παπαγιώργη.  

Εισαγωγή - Επιμέλεια Δημήτρης Καράμπελας. 

Εξώφυλλο: Μάρια Μπαχά. 

Η Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδος εγκαινίασε την Τετάρτη 10 Απριλίου 2024, στον Πύργο Βιβλίων της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Ελλάδος, στο Κέντρο Πολιτισμού Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος, τον κύκλο εκδηλώσεων «Λόγος 14» που επιμελείται ο Πρόεδρος του Εφορευτικού Συμβουλίου της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Ελλάδος, Σταύρος Ζουμπουλάκης. 

Η πρώτη εκδήλωση είχε τίτλο "Κωστής Παπαγιώργης (1947-2014). Δέκα χρόνια από τον θάνατό του". 

Μια πολύ σημαντική εκδήλωση που πραγματοποιήθηκε με αφορμή και την έκδοση του δεύτερου τόμου της σειράς "Τα βιβλία των άλλων", ο οποίος περιλαμβάνει πρώιμα και ύστερα δοκίμια ή κριτικά σημειώματα του Κωστή Παπαγιώργη για σημαντικούς Έλληνες στοχαστές που «εφηύραν τον εαυτό τους» εντός και εκτός Ελλάδoς – ανάμεσά τους o Ζήσιμος Λορεντζάτος, ο Κορνήλιος Καστοριάδης, ο Παναγιώτης Κονδύλης, ο Κώστας Αξελός, ο Χρήστος Γιανναράς, ο Στέλιος Ράμφος. Με μια σπάνια θυμική εμπλοκή, ο Παπαγιώργης συζητά κομβικά έργα της σύγχρονης σκέψης –όπως Το χαμένο κέντρο, Η φαντασιακή θέσμιση της κοινωνίας, Το Πρόσωπο και ο Έρως ή Η κριτική της μεταφυσικής στη νεότερη σκέψη, Πελεκάνοι Ερημικοί, δίνοντας παράλληλα τη δική του απάντηση στα κρίσιμα πνευματικά ερωτήματα που τα εξέθρεψαν. 

Τιμώντας τη μνήμη του σπουδαίου δοκιμιογράφου, δέκα χρόνια μετά τον θάνατό του, η εκδήλωση της Εθνικής Βιβλιοθήκης εστίασε σ' αυτή τη συνομιλία του Παπαγιώργη με τα παραπάνω ξεχωριστής σημασίας έργα. 

Ομιλητές: 

- Δημήτρης Καράμπελας, Ιστορικός του Δικαίου, Δοκιμιογράφος 

- Φώτης Βασιλείου, Συγγραφέας, Επίκουρος Καθηγητής Ιονίου Πανεπιστημίου 

- Σταύρος Ζουμπουλάκης, Πρόεδρος του Εφορευτικού Συμβουλίου της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Ελλάδος. 

Οι ομιλητές ήσαν όλοι καίριοι και ουσιαστικοί. Μπήκαν στο βάθος της σκέψης του Παπαγιώργη, προσπαθώντας να αναδείξουν την κριτική του σκέψη σε σχέση με τα έργα των ελλήνων στοχαστών που τον απασχόλησαν. 

Παραθέτουμε το βίντεο της εκδήλωσης. 

    

Τα βιβλία των άλλων II

Περιεχόμενα

Εισαγωγή 

Ζήσιμος Λορεντζάτος 

Χρήστος Μαλεβίτσης 

Χρήστος Γιανναράς 

Στέλιος Ράμφος 

Κορνήλιος Καστοριάδης 

Κώστας Αξελός 

Παναγιώτης Κονδύλης 

Γεράσιμος Λυκιαρδόπουλος 

Σταύρος Ζουμπουλάκης 

Ιωάννης Ζηζιούλας 

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ 

Οργή Θεού (Μια πολιτική ανάγνωση της Βίβλου) 

Μια επιστολή του Χρήστου Γιανναρά στον Κωστή Παπαγιώργη

Ο Κωστής Παπαγιώργης γεννήθηκε το 1947 στο Νεοχώριο Υπάτης. Έζησε τα παιδικά του χρόνια στην Παραλία Κύμης, όπου υπηρετούσε ως δάσκαλος ο πατέρας του, και εν συνεχεία στην Αθήνα (Χαλάνδρι), στη Θεσσαλονίκη, στο Παρίσι (1968-1975) και πάλι στην Αθήνα (Εξάρχεια). 

Εξέδωσε μια σειρά δοκιμίων εμπνευσμένων από την κλασική αρχαιότητα και από τον βίο του σημερινού καθημερινού ανθρώπου, καθώς και έργα που αφορούσαν έμμεσα ή άμεσα το φρόνημα του Νεοέλληνα. Επίσης επιδόθηκε με αξιοζήλευτη δεινότητα στις μεταφράσεις σημαντικών φιλοσόφων και διανοητών (μεταξύ άλλων Σαρτρ, Σιοράν, Ντεριντά, Ρικέρ, Κίρκεγκωρ, Φουκώ, Λεβινάς). 

Στις Εκδόσεις Καστανιώτη ήταν διευθυντής των σειρών «Ελάσσονα Φιλοσοφικά», «Μείζονα Φιλοσοφικά» και «Μέγιστα Φιλοσοφικά». Παλαιότερα διηύθυνε στις Εκδόσεις Ροές τη φιλοσοφική σειρά «Δοκίμια». Συνεργάστηκε με περιοδικά (Πλανόδιον, Αθηνόραμα, Το Δέντρο, Αντί κ.ά.), εφημερίδες (Lifo, Επενδυτής, Κόσμος του Επενδυτή και παλαιότερα Απογευματινή), καθώς και με πόρταλ στο διαδίκτυο (matrix24.gr και Protagon). 

Το 2002 τιμήθηκε με το Κρατικό Λογοτεχνικό Βραβείο Μαρτυρίας-Χρονικού για το βιβλίο του Κανέλλος Δεληγιάννης. Ήταν παντρεμένος με τη Ράνια Σταθοπούλου. 

Έφυγε από τη ζωή στις 21 Μαρτίου 2014.

"Η ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΣΤΟΝ ΚΑΙΡΟ ΤΗΣ ΠΑΝΔΗΜΙΑΣ" ΣΤΗΝ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ ΤΗΣ ΚΥΡΙΑΚΗΣ

Στο περιοδικό Κ της Κυριακάτικης Καθημερινής (20-12-2020) δημοσιεύεται ένα θέμα με τίτλο: "Η Εκκλησία στον καιρό της πανδημίας". 

Καταθέτουν τις απόψεις τους οι:

Σταύρος Ζουμπουλάκης: "Η Εκκλησία θα βγει λαβωμένη από την κρίση". 

Χρυσόστομος Σταμούλης: "Έγιναν λάθη από όλους". 

Μητροπολίτης Αργολίδος Νεκτάριος: "Ευκαιρία για μια γνήσια αυτοκριτική". 

Μητροπολίτης Ν. Ιωνίας Γαβριήλ: "Μαζί Εκκλησία και Επιστήμη μπορούν". 

Παραθέτουμε τις σχετικές σελίδες. 

ΗΛΙΑΣ ΜΗΝΙΑΤΗΣ "ΔΙΔΑΧΑΙ ΚΑΙ ΛΟΓΟΙ" (1716) - ΜΙΑ ΠΟΛΥΤΙΜΗ ΕΚΔΟΣΗ ΑΠΟ ΤΟΝ "ΑΡΤΟ ΖΩΗΣ"

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Ο εορτασμός των 200 χρόνων από την Ελληνική Επανάσταση του 1821 θα έπρεπε να έχει ως κύριο σκοπό την ανάδειξη του πνευματικού βίου της Τουρκοκρατίας, που παρουσιάζει σημαντικά επιτεύγματα. 

Αυτή η πνευματική παραγωγή της Τουρκοκρατίας είναι σχεδόν άγνωστη στους πολλούς, καθώς περιορίζεται στους ειδικούς. Η σχετική έρευνα έχει προχωρήσει πολύ τα τελευταία χρόνια και είναι κρίμα όλος αυτός ο πλούτος να μένει στην αφάνεια. 

Γι’ αυτό αξίζουν θερμά συγχαρητήρια στον Σταύρο Ζουμπουλάκη, ο οποίος μόλις προέβη, από τον "Άρτο Ζωής" που επιδέξια διευθύνει, σε μια πολύτιμη έκδοση: «Ηλίας Μηνιάτης: Διδαχαί και Λόγοι». 

Οι "Διδαχές και Λόγοι" εκδόθηκαν στη Βενετία το 1716, και γνώρισαν έκτοτε αλλεπάλληλες επανεκδόσεις σε όλη τη διάρκεια του 18ου και 19ου αιώνα. Με την παρούσα έκδοση επιστρέφουμε στο κείμενο του 1716, δηλαδή στην πλησιέστερη προς τα χαμένα αυτόγραφα του συγγραφέα μορφή "Διδαχών", απαλλαγμένη από τις επεμβάσεις και αλλοιώσεις των μεταγενέστερων επιμελητών και εκδοτών. Η νέα έκδοση, εκτός από την εκτενή εισαγωγή της φιλολογικής επιμελήτριας Τασούλας Μαρκομιχελάκη και το αναλυτικό Γλωσσάριο, περιέχει και τρεις ακόμη λόγους του Μηνιάτη που δεν είχαν συμπεριληφθεί στην πρώτη έκδοση της Βενετίας. 

Η Τασούλα Μαρκομιχελάκη, Επ. Καθηγήτρια στην Φιλοσοφική Σχολή του Α.Π.Θ., στον πρόλογό της ευχαριστεί δικαίως τον εμπνευστή της έκδοσης Σταύρο Ζουμπουλάκη, ο οποίος στήριξε όλη την πορεία της. 

Να πούμε ότι όσο ζούσε, ο Μηνιάτης δεν είχε εκδώσει κανένα από τα συναρπαστικά κηρύγματά του, που τα συνέθεσε όλα σε γλώσσα δημώδη προκειμένου να στηριχθεί ο λαός έναντι των εξισλαμισμών και της Καθολικής προπαγάνδας. Το έργο αυτό είχε την πρόνοια να το πραγματοποιήσει ο πονεμένος πατέρας του αμέσως μετά τον θάνατο του γιου του. 

Ο Ηλίας Μηνιάτης γεννήθηκε στην "πόλη Κεφαλληνίας" το 1669, και ήταν ένας από τους έξι γιους του πρωτόπαπα Φραγκίσκου• μορφώθηκε στην ελληνική Φλαγγίνειο Σχολή της Βενετίας, και απεβίωσε στα σαράντα πέντε του χρόνια, ως επίσκοπος Κερνίκης και Καλαβρύτων. Έζησε μια ζωή σύντομη, αλλά γεμάτη ταξίδια και σημαντικές γνωριμίες, διαβάσματα και μελέτη, μα και αγωνία για τον βιοπορισμό• ζωή που καθορίστηκε από την επτανησιακή καταγωγή του και από τις σχέσεις του με τους φιλενωτικούς κύκλους, οι οποίες ευθύνονται για την καχυποψία και την επιφυλακτικότητα που τον ακολουθούν ενίοτε μέχρι τις μέρες μας• ζωή που σφραγίστηκε από τη διδασκαλία και το κήρυγμα, για τα οποία γνώρισε, νεότατος ήδη, την αποδοχή τόσο του Οικουμενικού Πατριαρχείου, που τον ανέδειξε σε επίσημο ιεροκήρυκα του, όσο και του φιλακόλουθου λαού, που του έδωσε τον χαρακτηρισμό «νέος Χρυσόστομος». 

Η Τασούλα Μαρκομιχελάκη, με τρόπο λεπτομερή και συστηματικό, μας δίνει τον βίο του Μηνιάτη και την ανάδειξή του σε μέγιστο ιεροκήρυκα της εποχής. 

Όσον αφορά το έργο εξετάζει: 

- Ορολογία, δομή και θέματα 

- Γλώσσα και ύφος 

- Πηγές και επιρροές 

- Απηχήσεις και πρόσληψη 

- Η εκδοτική ιστορία του βιβλίου 

- Η παρούσα έκδοση 

Οι 800 σελίδες του βιβλίου αποτελούν πολύτιμη παρακαταθήκη του Γένους. 

Ο απροκατάληπτος αναγνώστης, πέρα από τις όποιες ενστάσεις του λόγω «εκκλησιαστικότητας» του βιβλίου, θα δει ότι στην «σκοτεινή» περίοδο της Τουρκοκρατίας εβλάστησαν ρήτορες, συγγραφείς, τεχνίτες του λόγου απαράμιλλοι, που διέσωσαν και στερέωσαν τον «έλληνα λόγο», αλλά και την Ορθοδοξία σε καιρούς δυσχειμέρους.

ΣΤΑΥΡΟΣ ΖΟΥΜΠΟΥΛΑΚΗΣ: "Η Ορθοδοξία δεν έχει σήμερα ιεραποστολή κυρίως επειδή αναλώθηκε στους κάθε λογής εθνικούς αγώνες"

Με αφορμή την εορτή της Πεντηκοστής, αλλά και τον επί θύραις εορτασμό των 200 χρόνων από την Ελληνική Επανάσταση, θυμόμαστε ένα σπουδαίο κείμενο του Σταύρου Ζουμπουλάκη: "Η γεωγραφική ανακατανομή του χριστιανισμού και οι Ορθόδοξες Εκκλησίες ή Ορθοδοξία και ιεραποστολή".

Εκεί ο Στ. Ζουμπουλάκης λέει πικρές αλήθειες που μέσα στο παραλήρημα των ζητω-ορθοδόξων δεν έχουν ...τύχη.

Ανάμεσα στα άλλα σημειώνει:

"Και η Ορθοδοξία μέσα σε όλα αυτά τι κάνει; Πού βρίσκεται; Λήγοντος του 20ού αιώνα, τής έτυχε ένα αναπάντεχο ιστορικό δώρο: η κατάρρευση του κομμουνισμού τής έδωσε τη δυνατότητα να ξανακερδίσει τα ιστορικά εδάφη της (Ρωσία, Βαλκάνια) και να επανευαγγελιστεί τους ανθρώπους εκεί. Πέραν τούτου ουδέν. Από όλο τον υπόλοιπο κόσμο οι Ορθόδοξοι απουσιάζουν. Ο λόγος είναι απλός: Δεν υπάρχει ουσιαστικά Ορθόδοξη ιεραποστολή. Μπορεί όσοι διαβάζουμε το Πάντα τα έθνη, το τριμηνιαίο περιοδικό του Γραφείου Εξωτερικής Ιεραποστολής της Αποστολικής Διακονίας, να συγκινούμαστε από την ηρωική συχνά προσπάθεια που κάνουν αβοήθητοι λίγοι Ορθόδοξοι κληρικοί και λαϊκοί, αλλά το μετρήσιμο τελικό αποτέλεσμα είναι δυστυχώς αμελητέο, στατιστικώς αδιάφορο... «Γιατί, ενώ η ορθόδοξη ιεραποστολή άρχισε σχεδόν ταυτόχρονα με την προτεσταντική στην Κορέα, σήμερα [1989], οι Προτεστάντες έφτασαν τα 5,5 εκατομμύρια και οι Ορθόδοξοι μόλις πλησιάζουν τις 2000», αναρωτιέται ο αρχιεπίσκοπος Αναστάσιος; Σύμφωνα μάλιστα με τον Άτλαντα, το 2007, ενώ οι Ορθόδοξοι εξακολουθούν να είναι 2.000 και δεν τους περιλαμβάνει καμία στατιστική μελέτη, οι προτεστάντες είναι περίπου 20.000.000 (το 40% του συνολικού πληθυσμού της χώρας). Ας προσθέσω ότι υπάρχουν 16.500 (νεο)προτεστάντες Κορεάτες ιεραπόστολοι που δρουν σε 173 χώρες και ότι 126 από αυτούς έχουν χάσει τη ζωή τους από το 1999 μέχρι σήμερα, κατά την εκτέλεση της αποστολής τους. 

Η Ορθοδοξία δεν έχει σήμερα ιεραποστολή κυρίως επειδή καταπλακώθηκε από την εθνική ιδέα και αναλώθηκε στους κάθε λογής εθνικούς αγώνες. Οι εθνικές επιδιώξεις απορρόφησαν όλη τη δραστηριότητά της και δεν της έμειναν δυνάμεις για τη διάδοση του Ευαγγελίου. Η εθνικιστική ιδεολογία στην όποια προσχώρησαν όλες οι Ορθόδοξες Εκκλησίες τις έφερε σε αντίθεση και μεταξύ τους και εμπόδισε μια σταθερή και συντεταγμένη Ορθόδοξη ιεραποστολική συνεργασία (όπως έκαναν ευρέως οι προτεστάντες) και, επιπλέον, αλλοίωσε την ίδια την ευαγγελική ουσία του ιεραποστολικού εγχειρήματος τους, όπου υπήρξε, και το μετέτρεψε πολλές φορές σε εξαγωγή εθνικισμού. 

Οι Ορθόδοξοι χριστιανοί δεν έχουν ιεραποστολική συνείδηση. Ανταποκρίνονται πρόθυμα σε κάθε εθνικό προσκλητήριο, ακόμη και στο πιο έξαλλο, αλλά δεν έχουν ώτα ακούειν την εντολή του αναστημένου Χριστού «πορευθέντες μαθητεύσατε πάντα τα έθνη», ίσως επειδή δεν πιστεύουν στη διαβεβαίωσή του «και ιδού εγώ μεθ’ υμών ειμί πάσας τας ημέρας έως της συντέλειας του αιώνος» (Μτ 28, 19-20). Η εντολή της αποστολικής μαρτυρίας θεωρούμε ότι αφορά την ιστορία της αρχαίας Εκκλησίας και όχι το εκάστοτε παρόν της, μας συγκινεί περισσότερο η σημαία και ο εθνικός ύμνος από ό,τι ο Σταυρός του Χριστού και το Ευαγγέλιό του. Σήμερα που ο χριστιανισμός καταρρέει στην Ευρώπη και μετακινείται αλλού, ο περιορισμός της Ορθοδοξίας στα γεωγραφικά όρια της ευρωπαϊκής ηπείρου θα την οδηγήσει αργά ή γρήγορα σε ιστορικό μαρασμό. 

«Η Ορθοδοξία στο σύγχρονο κόσμο» είναι συνηθισμένο και προσφιλές θέμα πολλών εκκλησιαστικών διαλέξεων, όπου ακούγονται διάφορες θεολογικές λιγούρες, πως τάχα ο σύγχρονος κόσμος διψάει για το σωτηριώδες μήνυμα που μόνο η Ορθοδοξία κατέχει αυθεντικά και αναλλοίωτα κ.λπ. κ.λπ. Για να μεταδώσεις ένα μήνυμα πρέπει αρχικώς και κυρίως να υπάρχεις. Η ιεραποστολή για τους χριστιανούς εν γένει αποτελούσε πάντοτε υπακοή στις εντολές του Χριστού («καθώς απέσταλκέ με ο πατήρ, καγώ πέμπω υμάς» Ιω 20, 21 ή «έσεσθέ μοι μάρτυρες [...] έως εσχάτων της γης» Πρ 1, 8), συμμόρφωση προς την αποστολικότητα της Εκκλησίας, μαρτυρία αλήθειας και αγάπης, ειδικά όμως για την Ορθοδοξία σήμερα, όπως διαμορφώνεται η νέα παγκόσμια χριστιανική πραγματικότητα, αποτελεί όρο εκ των ουκ άνευ για την ιστορική επιβίωση της".

Σταύρου Ζουμπουλάκη: Επιδημία, θεία κοινωνία και μετάληψη

Του Σταύρου Ζουμπουλάκη
Lifo

Ο ΦΟΒΟΣ ΤΗΣ ΕΠΙΔΗΜΙΑΣ COVID-19 πλάκωσε τη ζωή μας και μαύρισε τις μέρες μας. Ο φόβος του ανθρώπου είναι ένας, ο φόβος του θανάτου, όλοι οι άλλοι φόβοι είναι παράγωγά του. Αυτός είναι ο φόβος των φόβων. Η νέα επιδημία δείχνει για άλλη μια φορά αυτό που ξέρουμε και που πάντα ξεχνάμε, δηλαδή ότι είμαστε ένα τίποτε, έρχεται ένα αόρατος ιός και όλα τουμπάρουν. Πολλά ζητήματα ανακίνησε η νέα επιδημία, κοινωνικά, πολιτικά, οικονομικά, ηθικά, ανθρωπολογικά, που απασχόλησαν ήδη τη δημόσια συζήτηση και θα την απασχολήσουν εντονότερα, ελπίζω, όταν περάσει η μπόρα. Δεν θα τα συζητήσω, γιατί άλλο είναι το θέμα μου τώρα, μα δεν αντέχω να μην πω μια κουβέντα στους εύλαλους κήρυκες του νεοφιλελευθερισμού και λάτρεις των ειδώλων που λέγονται αγορές: προβληματιστείτε, φίλοι μου, από το γεγονός ότι σε τούτη τη θανατηφόρα κρίση οι αγορές έσπευσαν μόνο να σώσουν τα λεφτά τους, ενώ εμείς οι άλλοι προσβλέπουμε στο κράτος να σώσει τις ζωές μας. Το θέμα μου εδώ είναι η στάση της Εκκλησίας της Ελλάδος απέναντι στην νέα επιδημία, κάτι που απασχόλησε τη δημόσια συζήτηση στη χώρα μας. Δεν θα σχολιάσω δηλώσεις μεμονωμένων ιεραρχών αλλά ούτε και πολιτικών ή δημοσιογράφων που στράφηκαν εναντίον της Εκκλησίας. Θα αρκεστώ στην απόφαση της 9ης Μαρτίου 2020 της Διαρκούς Ιεράς Συνόδου (ΔΙΣ) της Εκκλησίας της Ελλάδος. Δύο πράγματα αποφάσισε η ΔΙΣ σε εκείνη τη συνεδρίασή της: το πρώτο αφορά την τέλεση των ακολουθιών, κατά την πλούσια μάλιστα λειτουργικά περίοδο της Μεγάλης Σαρακοστής, και το δεύτερο τη θεία κοινωνία. 

Για το πρώτο, το μόνο που λέει η απόφαση είναι να τηρούνται οι κανόνες της υγιεινής. Δηλαδή θα γίνουν όλες οι ακολουθίες, αλλά ας προσέχουν οι άνθρωποι. Και όμως ήταν τόσο εύκολο να πάρει η ΔΙΣ μια διαφορετική απόφαση! Τι θα συμβεί αν κάποιες ακολουθίες πάψουν να τελούνται για ένα συγκεκριμένο χρονικό διάστημα; Το μόνο αποτέλεσμα θα είναι να σωθούν μερικές ζωές παραπάνω. Πόσο αντιχριστιανικό είναι αυτό; Ή πιστεύει πραγματικά κάποιος από τους ιεράρχες ότι ο ιός πεθαίνει μόλις διαβεί το κατώφλι του ναού; Ευτυχώς που ορισμένοι μητροπολίτες αποφάσισαν ήδη στις μητροπόλεις τους να διακοπεί η τέλεση όλων των ακολουθιών πλην της κυριακάτικης λειτουργίας. Αυτό άλλωστε συμβαίνει ούτως ή άλλως στην Εκκλησία. Πόσες ενορίες της χώρας τελούν καθημερινά τον εσπερινό ή τον όρθρο; Θα περάσει η επιδημία και θα ξαναγίνουν πάλι όλες οι ακολουθίες, αρκεί να υπάρχουν πιστοί. Σε όσους πηγαίνουμε εκκλησία θα μας λείψουν πολύ, ειδικά την περίοδο αυτή, αλλά θα τις ξαναβρούμε. Οι άνθρωποι πάντως δεν θα πάνε ούτως ή άλλως στην εκκλησία αυτές τις μέρες. Οι ναοί θα αδειάσουν. Γιατί να μη το κάνουν με την προτροπή της Εκκλησίας, αλλά φορτωμένοι με συνειδησιακά διλήμματα και ενοχές; 

Το δεύτερο ζήτημα είναι πιο σοβαρό, γιατί αγγίζει την καρδιά της χριστιανικής λατρείας. Θεία λειτουργία σημαίνει μυστήριο της θείας ευχαριστίας και θεία ευχαριστία σημαίνει μεταβολή του ψωμιού και του κρασιού σε σώμα και αίμα Χριστού. Η ύλη της θείας κοινωνίας ωστόσο, το ψωμί και το κρασί, εξακολουθούν και μετά την Επίκληση και τη μεταβολή να είναι υποταγμένα στους νόμους της φύσεως. Δεν αφθαρτοποιούνται. Ή μήπως γίνεται άφθαρτο και το σάλιο που θα αφήσει στη λαβίδα ο άρρωστος που κοινώνησε από το κοινό Ποτήριο; Χωρίς περιστροφές: κατά τη μετάληψη της θείας κοινωνίας μπορεί να μεταδοθεί νόσημα. Επιπλέον, η θεία κοινωνία δεν είναι καθήκον που καλείται ο πιστός να εκπληρώσει αδιαφορώντας για τους άλλους, για την υγεία τους και τη ζωή τους, αλλά μετέχει σε αυτό εν τω συνδέσμω της αγάπης με τους άλλους, τους εγγύς και τους μακράν. 

Οι μεγάλες θεομηνίες καλό είναι, αφού περάσουν, να μην έχουν αφήσει πίσω τους μόνο πτώματα, αλλά και κάποια θετική αλλαγή. Μακάρι λοιπόν αυτή η μεγάλη υγειονομική κρίση να πείσει τις Ορθόδοξες Εκκλησίες να αλλάξουν τον τρόπο μετάληψης. Ας μην μπερδεύουμε τα πράγματα: άλλο θεία κοινωνία και άλλο ο τρόπος μετάληψής της από τον πιστό. Ο παρών τρόπος μετάληψης από το κοινό Ποτήριο και με την ίδια λαβίδα -σημειωτέον ότι υπήρχαν και άλλοι τρόποι στην ιστορία της Εκκλησίας- αντιστοιχεί σε ένα επίπεδο υγιεινής προγενέστερων σταδίων του πολιτισμού. Αν μεταλάβουμε με άλλο τρόπο θα πάψει αυτό που μεταλαμβάνουμε να είναι σώμα και αίμα Χριστού; Δεν μιλώ εδώ για περιστασιακή αλλαγή του τρόπου μετάληψης, όπως αυτή που προτεινόταν και ίσχυε σε περιόδους επιδημιών -βλ. εν προκειμένω το Πηδάλιο και τη σημείωση του αγίου Νικοδήμου Αγιορείτη στον 28ο κανόνα της Πενθέκτης, για τον τρόπο μετάληψης ασθενών σε καιρό πανώλης. Μιλώ για μόνιμη αλλαγή του τρόπου μετάληψης, για έναν τρόπο περισσότερο εξατομικευμένο και εν πάση περιπτώσει αντίστοιχο με το σημερινό επίπεδο υγιεινής του πολιτισμού μας. Δεν θα υποδείξω εγώ τον τρόπο αυτό. Ας τον σκεφτούν και ας τον συζητήσουν άλλοι αρμοδιότεροι. Επειδή ωστόσο δεν μπορούμε να περιμένουμε μια τέτοια απόφαση από την Ιεραρχία, ας πάρουν την πρωτοβουλία ορισμένοι επίσκοποι (ή και ιερείς) και ας τον καθιερώσουν στις ενορίες τους. Από κάπου πρέπει να ξεκινήσει αυτή η αλλαγή, από κάποιον να γίνει το πρώτο βήμα. Ορισμένοι Ορθόδοξοι κληρικοί, εκτός Ελλάδος, το έχουν συνειδητοποιήσει και έχουν κάνει κάποια διστακτικά βήματα. Σε Ορθόδοξους ναούς της Αμερικής -ίσως και αλλού, δεν ξέρω- οι πιστοί μεταλαμβάνουν χωρίς η λαβίδα να έρχεται καθόλου σε επαφή με το στόμα τους. Το ίδιο εφάρμοσε και ο άγιος Σωφρόνιος (Σαχάρωφ) στη Μονή του Αγίου Ιωάννου Προδρόμου, στο Έσσεξ της Αγγλίας. Ας σκεφτούν οι όποιοι αρμόδιοι και ας προτείνουν προς συζήτηση και εφαρμογή και άλλους καλύτερους τρόπους, ευκολότερους ίσως στην εκτέλεσή τους, που πάντως να απευθύνονται στους σημερινούς ανθρώπους.

Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η σημερινή, παγκόσμια επιδημία αλλά και τα μέτρα αποκλεισμού από τη λατρεία δοκιμάζουν την πίστη των χριστιανών. Τη δοκιμάζουν όμως όπως τη δοκιμάζει κάθε φορά ο πόνος, η αρρώστια και ο θάνατος των αθώων. Οι άδειες εκκλησίες είναι όντως πικρό πράγμα για τους πιστούς. Πικρότερα όμως είναι η αρρώστια και ο θάνατος. Η εν λόγω απόφαση της ΔΙΣ καλεί τους πιστούς να εντείνουν τις προσευχές του στον Νικητή της φθοράς και του θανάτου. Προσεύχομαι όμως δεν σημαίνει καλώ τον Θεό να κάνει αυτό που από αφροσύνη ή ανευθυνότητα παρέλειψα να κάνω εγώ ο ίδιος. Όταν περάσει το κακό, μακάρι να μπορούμε να πούμε απολογιστικά ότι η Εκκλησία προστάτεψε έμπρακτα τη ζωή των ανθρώπων και στάθηκε ικανή να λάβει ένα μάθημα από αυτήν, ώστε να αλλάξει επιτέλους τον τρόπο μετάληψης, μια απλή λειτουργική συνήθεια. Με μια τέτοια αλλαγή δεν ενδίδει στην ολιγοπιστία ούτε συσχηματίζεται με τον κόσμο, αλλά φανερώνει απλώς ότι είναι σε θέση να ξεχωρίζει το ουσιώδες (θεία κοινωνία) από το επουσιώδες (τρόπος μετάληψης), το κύριο από το δευτερεύον.

Ο ΣΤΑΥΡΟΣ ΖΟΥΜΠΟΥΛΑΚΗΣ ΓΙΑ ΤΑ "ΠΑΤΡΙΑΡΧΙΚΑ ΜΟΥΣΙΚΑ ΑΡΧΕΙΑ" ΤΟΥ ΜΑΝΟΛΗ ΧΑΤΖΗΓΙΑΚΟΥΜΗ

Του Σταύρου Ζουμπουλάκη
Η Καθημερινή

Κυκλοφόρησε φέτος τον Οκτώβριο (2019) –και ας γράφει 2018 στο εξώφυλλο– ένα σύνολο 15 ψηφιακών δίσκων με τίτλο «Πατριαρχικά Μουσικά Αρχεία. Ζωντανές ηχογραφήσεις (1956-1966)». Συνοδεύεται με πολυσέλιδο βιβλίο (425 σελ.), το οποίο περιέχει συνοπτικό ιστορικό διάγραμμα της πατριαρχικής εκκλησιαστικής μουσικής μας, από το 1453 ώς τον εικοστό αιώνα, περιγραφή και σχολιασμό των μελών των 15 cd, βιογραφικά των ψαλτών και κυρίως τα ίδια τα μουσικά κείμενα τα οποία ψάλλουν οι πατριαρχικοί ψάλτες. Παράλληλα, με την πλήρη έκδοση κυκλοφόρησε και Εκλογή σε τέσσερα cd και μικρότερο συνοδευτικό βιβλίο. Η ενότητα αυτή, με τον υπέρτιτλο «Αρχείον Εκκλησιαστικής Μουσικής», έρχεται να προστεθεί στις προηγούμενες συλλογές «Μνημεία» και «Σύμμεικτα». Σύνολο μέχρι τώρα 141 ψηφιακοί δίσκοι! Ο αναγνώστης που δεν γνωρίζει το έργο αυτό, το οποίο εκπονείται και εκδίδεται επί δεκαετίες, θα σκεφτεί ίσως ότι πρόκειται για τον ερευνητικό καρπό κάποιου Ιδρύματος με μεγάλους προϋπολογισμούς και κάμποσους ερευνητές. Είναι, ωστόσο, έργο ενός μόνο ανθρώπου: του Μανόλη Χατζηγιακουμή. Εργο επιστημονικά στιβαρό, χτισμένο πάνω στη μελέτη της χειρόγραφης μουσικής παράδοσης. Ακατάτακτος και αταξινόμητος λόγιος ο Χατζηγιακουμής: νεοελληνιστής με απροσπέραστες μελέτες, μεταφραστής της ομηρικής «Οδύσσειας», ιστορικός της μουσικής, ειδικός στην εκκλησιαστική βυζαντινή. 

Η νέα μουσική προσφορά του έχει μια ουσιώδη διαφορά από τις προηγούμενες: σε εκείνες κάλεσε μεγάλους ψάλτες στο στούντιο και τους ηχογράφησε, εδώ πρόκειται για ψάλτες που έχουν ηχογραφηθεί ζωντανά την ώρα της δουλειάς τους, κατά την ακολουθία, μέσα στην εκκλησία. Ψάλτες και τι ψάλτες: Πρίγγος, Στανίτσας, Δανιηλίδης, Νικολαΐδης, π. Τσινάρας! Ψάλλουν κυρίως στον Πατριαρχικό ναό στο Φανάρι και σε ορισμένους ενοριακούς ναούς της Πόλης. Είναι παράδοξο και εντυπωσιακό: μετά τα Σεπτεμβριανά (1955) και το πογκρόμ των Ρωμιών της Πόλης, η πατριαρχική ψαλτική παράδοση, αντί να καταρρεύσει, γνωρίζει μια λαμπρή περίοδο κατά την αμέσως επόμενη δεκαετία (1956-1966), και συνεχίζεται αδιάκοπη μέχρι τον τελευταίο Ρωμιό πρωτοψάλτη, για τριάντα ολόκληρα χρόνια, Λεωνίδα Αστέρη (1985-2015), αλλά και, λαβωμένη, μέχρι σήμερα.

Ονομάζουμε όλοι την εκκλησιαστική μουσική μας βυζαντινή και νομίζουν οι περισσότεροι ότι πρόκειται για τη μουσική που έψελναν στην Αγία Σοφία. Η λεγόμενη βυζαντινή μουσική είναι νεοελληνική μουσική. Μεγάλη τομή στην ιστορία της ήταν η μεταρρύθμιση του 1814 με την εισαγωγή της νέας σημειογραφίας και, ταυτόχρονα, μεθόδου διδασκαλίας, έργο των Τριών Δασκάλων, Χρυσάνθου του εκ Μαδύτων, Γρηγορίου Πρωτοψάλτου και Χουρμουζίου Χαρτοφύλακος. Χάρις στο έργο τους μπορούμε και ψάλλουμε σήμερα στους ναούς μας όσα ψάλλουμε. Δύο είναι τα κεντρικά σημεία, όπως τονίζει ο Μανόλης Χατζηγιακουμής, της μεγάλης αυτής μεταρρύθμισης: το «Θεωρητικόν Μέγα της Μουσικής» του Χρυσάνθου (γράφτηκε μεταξύ 1811 και 1814, αλλά τυπώθηκε το 1832 στην Τεργέστη) και οι μεταγραφές των παλαιών μελών, των γραμμένων δηλαδή στην παλαιά γραφή, από τον Γρηγόριο και κυρίως από τον Χουρμούζιο στη νέα παρασημαντική. Πρόκειται για χιλιάδες ιδιόγραφες σελίδες μεταγραφών στη Νέα Μέθοδο όλων ουσιαστικά των μελών που είχαν διασωθεί από τους προ της Αλώσεως χρόνους μέχρι τις μέρες τους. Εχει σημασία να τονίσουμε ότι το τεράστιο αυτό μεταρρυθμιστικό έργο υιοθετήθηκε και επιβλήθηκε από το ίδιο το Πατριαρχείο (Προκήρυξη του 1815) και εμπεδώθηκε με την απαρχή λίγο αργότερα (1820) της εκκλησιαστικής μουσικής τυπογραφίας. 

Η εκκλησιαστική μουσική μας θεωρείται από τους περισσότερους ανώνυμο οικοδόμημα. Μέγα λάθος: έχει συνθέτες, που άφησαν γραπτό έργο, και που διαμόρφωναν και αναδιαμόρφωναν αυτή τη μουσική παράδοση. Πέρα από τους κορυφαίους Θεοφάνη Καρύκη, Χρυσάφη τον νέο, Γερμανό Νέων Πατρών, Μπαλάσιο ιερέα, Πέτρο Μπερεκέτη, Πέτρο Πελοποννήσιο, Ιάκωβο Πρωτοψάλτη, υπήρξαν και δεκάδες άλλοι. Ολοι αυτοί ήταν ψάλτες και συνθέτες. Και οι περισσότεροι άλλωστε πατριαρχικοί ψάλτες που ακούμε στο έργο το οποίο παρουσιάζουμε ήταν οι ίδιοι και συνθέτες, κατεξοχήν ο Πρίγγος. Περιοριζόμαστε εδώ στο Πατριαρχείο, αλλά ας μη θεωρηθεί ότι μόνο εκεί υπάρχουν μεγάλοι ψάλτες και μουσικοί: και στον Αγιον Ορος ανθεί η μουσική, κατά την ίδια περίοδο (1453-1820), με κορυφαίο ίσως εκπρόσωπό της, τον Δαμιανό Βατοπεδινό (17ος αι.). Οι περισσότεροι από αυτούς τους ψάλτες και συνθέτες ήταν γνώστες και της άλλης μουσικής, της κοσμικής, της «εξωτερικής», όπως την έλεγαν, της ανατολικής εν προκειμένω. 

Ο λόγος που γίνεται εδώ για χειρόγραφα και για βιβλία δεν πρέπει να οδηγήσει τον αναγνώστη να παραθεωρήσει ότι πρόκειται για μουσική προφορική. Αυτή ακριβώς η προφορικότητα διέσωσε και τους κύριους άξονες της μουσικής παράδοσης της προγενέστερης από τη μεταρρύθμιση του 1814. Ο τρόπος με τον οποίο ψάλλονται όλα αυτά τα μέλη μαθαίνεται διά της ακοής πάνω στο στασίδι. Οι παιδικές φωνές που ακούμε να κανοναρχούν, να ισοκρατούν, να συμψάλλουν δεν είναι μόνο ένα εξαίσιο μουσικό στολίδι στα cd αυτά, αλλά και ζωντανή μαρτυρία για το πού και πώς μαθαίνεται η ψαλτική. 

Η βυζαντινή μουσική και το γρηγοριανό μέλος είναι οι δύο μεγάλες λατρευτικές μουσικές δημιουργίες της χριστιανικής Ευρώπης. Ενώ το γρηγοριανό μέλος ακούγεται σήμερα στην Ευρώπη μόνο σε μετρημένα στα δάχτυλα καθολικά μοναστήρια, η βυζαντινή μουσική αντίθετα ψάλλεται καθημερινά στους ορθόδοξους ναούς. Αφησα έξω από τη συζήτηση το κατά πόσον η μουσική αυτή υπηρετεί τη λογική λατρεία της Εκκλησίας, κυρίως κατά τη θεία λειτουργία, ή αυτονομείται και την επισκιάζει. Ο λόγος σήμερα ήταν μόνο για μουσική.

ΣΤΟΝ ΣΤΑΥΡΟ ΖΟΥΜΠΟΥΛΑΚΗ ΓΙΑ ΤΗΝ "ΚΟΥΛΤΟΥΡΑ ΔΙΑΛΟΓΟΥ"

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Ο σεβαστός μου και πολύτιμος Σταύρος Ζουμπουλάκης στην πρόσφατη ομιλία του κατά την παρουσίαση του βιβλίου «ΛΥΤΡΩΣΗ – Περί του Αγίου Φωτός» του Δημήτρη Αλικάκου, είπε πολύ σημαντικά και αληθινά πράγματα. 

Όμως, είπε και κάτι στο οποίο αισθάνομαι την ανάγκη να αντιλέξω. Είπε πως «στην Εκκλησία της Ελλάδος, αλλά και στο Οικουμενικό Πατριαρχείο δεν υπάρχει κουλτούρα διαλόγου, δεν υπάρχει κουλτούρα συζήτησης». 

 Ήθελα, λοιπόν, με αφορμή αυτόν τον «αφορισμό» του Σταύρου Ζουμπουλάκη, να δηλώσω για άλλη μια φορά πως αν για κάποιο λόγο υπερασπίζομαι το Οικουμενικό Πατριαρχείο σήμερα, είναι ακριβώς αυτή η «κουλτούρα διαλόγου» που καλλιεργεί συστηματικά από τις αρχές του 20ού αιώνα. Και γι’ αυτήν ακριβώς την κουλτούρα και πρακτική του διαλόγου επικρίνεται με σφοδρότητα από τους διάφορους κύκλους, πρωτίστως της Εκκλησίας της Ελλάδος και στη συνέχεια και άλλων Ορθοδόξων Εκκλησιών. 

Έχω γράψει ήδη εδώ και 10 χρόνια για τον Οικουμενικό Πατριάρχη Βαρθολομαίο τον «Διάλογο», πως πορεύεται προς την οικουμένη διαλεγόμενος αενάως! Με τους πάντες! Αφού άπαντες του Θεού και Πατρός «γένος εσμέν». Διαλέγεται με τα νήπια, τους έφηβους, τους νέους, τους μεσήλικες, τους ηλικιωμένους, τους ξένους, τους οικείους, τους εγγύς και τους μακράν, τους ετεροδόξους και αλλοθρήσκους, τους αδελφούς εν τη πίστει Ορθοδόξους όπου γης. Ίσως γι’ αυτό νομίζω πως δεν είναι λίγες οι φορές που ο Πατριάρχης είναι μόνος!… Σηκώνει ένα τεράστιο βάρος, αυτό του διαλόγου και της συνάντησης, που απαιτεί υψηλή εγρήγορση και συνειδητότητα, ανά πάσα στιγμή.

Είναι όντως Οικουμενικός Πατριάρχης διότι διαλέγεται αδιαλείπτως με την Οικουμένη! Αφουγκράζεται, συλλαμβάνει και ενστερνίζεται τα μηνύματα των καιρών, μετουσιώνοντάς τα σε σκέψη, δράση και θεολογία. Γιατί είναι, φυσικά, έγνοια του η επικαιροποίηση της θεολογίας. 

Ο Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος έκανε τις περισσότερες μέχρι τώρα διορθόδοξες συνάξεις της ιστορίας. Προώθησε τον διαχριστιανικό διάλογο στο έπακρον και καλλιέργησε συστηματικά τον διαθρησκειακό διάλογο. Δεν αφίσταται του διαλόγου ακόμα και όταν υπάρχουν προβλήματα. Στα Περιβαλλοντικά συνέδρια που διοργανώνει το Πατριαρχείο, προσκαλεί και διαλέγεται και με άθεους επιστήμονες. Ο Πατριάρχης είναι πάντοτε στις επάλξεις του διαλόγου.

Αλλά και πολλοί ιεράρχες του Θρόνου ανά την οικουμένη έχουν ενστερνιστεί αυτή την κουλτούρα διαλόγου και την εφαρμόζουν – στο μέτρο των δυνάμεών του ο καθείς – δίνοντας μια τέτοια διαλογική μαρτυρία της Ορθοδοξίας στον σύγχρονο κόσμο. 

Πρωτίστως τιμούμε σήμερα τον Οικουμενικό Θρόνο και τον Πατριάρχη Βαρθολομαίο γι’ αυτήν ακριβώς την διαλογική μαρτυρία της Ορθοδοξίας, που δεν ευνοεί την εσωστρέφεια, αλλά προσπαθεί να βγάλει την Ορθοδοξία από τον απομονωτισμό. 

Αυτός ο λόγος του Πατριάρχη μας εκφράζει απολύτως: «Σήμερα, στον 21ο αι. είναι αδιανόητον και αδύνατον να ζει κανείς με εσωστρέφεια, με αυτάρκεια και με αυταρέσκεια. Πρέπει να ευρίσκεται εν διαρκή κοινωνία με τον Θεό και επικοινωνία με τους συνανθρώπους του, με διάλογο, και αγάπη και αλληλοπεριχώρηση».