Όραμα και πράξη στην ποίηση του Γιώργου Κοζία

 

«Πολεμώντας υπό σκιάν», «Εξάγγελος», «Τι αιώνα κάνει έξω;

Εκδόσεις Περισπωμένη

                                                                               εξόριστε Ποιητή,

                                                                             στον αιώνα σου, λέγε, τι βλέπεις;

                                                                             Οδυσσέας Ελύτης.

 

του Δημήτρη Παπανικολάου*

Αν η Ποίηση αντανακλά από τους ουρανούς, τη μαγική εικόνα των αρχετύπων και της αιώνιας ομορφιάς, οι ποιητές ως δέκτες αποκρυπτογραφούν ό,τι εφανερώθη μυστικά από τη σιωπή των άστρων, εκφράζοντας με πυρετική γραφή το αισθητικό αποτύπωμα της ενατένισης και της αποκάλυψης των κρυμμένων αληθειών.

Ο Γιώργος Κοζίας, πιστός της Ποίησης, εμβαπτίζεται στα νάματά της, αναπαριστώντας με λέξεις ακριβών νοημάτων τις εκπορευόμενες έννοιες από «τα αχανή ανάκτορα της μνήμης»¹ και την αχρονική ουσία της ψυχής. Στην αρμονική αυτή σύζευξη, όπου ενοραματικά και διαισθητικά γίνονται αισθητά τα ηχητικά κύματα του σύμπαντος, ο ποιητής διαμεσολαβεί και εμπνευόμενος διαλογικά αντιφωνεί και τα μεταλαμπαδεύει σε ύλη ονειρική. Τα δώρα της ποίησης που μας προσφέρει, είναι μια συνηγορία στην εκλέπτυνση του βίου, με την ακαταμάχητη έλξη του Έρωτος, που πάντα επενεργεί και θάλλει στου σώματος τη μνήμη, καθώς εναντιώνεται στη λήθη. Γι’ αυτό κανοναρχεί επαναληπτικά λόγια και εικόνες, απαντώντας με υπαρξιακή αγωνία και στοχασμό, στο αίνιγμα του κόσμου. Με τη συσσωρευμένη ποιητική ενέργεια, εξακτινώνει τις κυοφορούμενες ιδέες και επιδρά στην γλωσσική εκφορά των νοουμένων, εκφράζοντας με ρυθμολογία και μετρική αναλογία, «ήχους από την πρώτη ποίηση της ζωής μας».² Έτσι, από τα μονοπάτια του νου και τα άδυτα της ψυχής, αντλεί αναμνήσεις και συναισθήματα και τα μετουσιώνει με σκέψη και φαντασία σε αρχιτεκτονικά άρτιες ποιητικές συνθέσεις.

Στην τελευταία του συλλογή με τίτλο «Τι αιώνα κάνει έξω;», διερευνά και απαντά με τη γραφή του, για ό,τι τεκταίνεται εξακολουθητικά, διερωτώμενος τι μένει στου χρόνου το πέρασμα. Με γρηγορούσα συνείδηση και με ψυχικά αποθέματα εκ της βιωμένης εμπειρίας κοπιάζει νυχθημερόν για να προλάβει τον καιρό. Αντιμάχεται με τη βίαια μεταβαλλόμενη συνθήκη, ορίζοντας ως αντίβαρο τις συντεταγμένες τής ευαισθησίας του και επιζητεί διακαώς την επικοινωνία με το έτερον.

«...Οι μέρες μας περνούν γεμάτες πάτρωνες και ανία

Σε ποια πατρίδα, σε ποιο χώμα, σε ποιο χρόνο

σε ποια μνήμη, φωνή θα βγάλεις;

Γυμνός και μόνος στο βασίλειο της Ανάγκης

Δούλος στρατώνος       

Μοίρα σου η Δημοκρατία της πλάνης και του Μαμωνά

 

Άχ Φραγκοράφτη, άχ, Χνούδι μου

μας έφαγε ο ερημόκαμπος!»

 

Καταθέτει το απόσταγμα των μελετημένων θέσεών του, με τη μνήμη σταθερή αξία των προσανατολισμών του, αναζητώντας διέξοδο από τους εγκλεισμούς και τους επαπειλούμενους αποκλεισμούς των ορθοφωνούντων, ένεκα των καταδυναστευτικών επιρροών του «αρνητικού πνεύματος»³ που διαχέεται απειλητικά στο κοινωνικό σώμα.

«Ο ποιητής θα απαρνηθεί το άσμα του

ο στρατηγός θα τρέμει τις διαταγές του

ο ιερέας θα φοβάται τον άμβωνά του

 

Δεν είναι η Λειψία, δεν είναι το Ντεπώ

Ο Μαύρος Ήλιος του Αούστερλιτς

Της Αιγύπτου η πανούκλα

Δεν είναι η μάχη των Εθνών

Κι ο τάφος που ισιώνει τον καμπούρη

 

Καλογιάννο, Καλογιάννο

σπλαχνίσου τον άνθρωπο που τραυλίζει στον αιώνα του!»

 

Με την εν λόγω συλλογή, κλείνει τον κύκλο μιας επίπονης δημιουργικής πορείας και με συνειδητή απεύθυνση προς τον καθένα, αποστέλλει ό,τι πολύτιμο είχε εξορύσσει από την διακεκαυμένη ζώνη του νου, -εκεί όπου «η Ομορφιά, δεν είναι παρά η αρχή του Τρομερού»,-⁴ ως μηνύματα-σήματα ενός ελλοχεύοντος κινδύνου. Η συλλογή αποτελεί το απαύγασμα της τεχνικής ενός κατακτημένου ύφους γραφής, εμβαθύνοντας παράλληλα το περιεχόμενο, με τις έννοιες να ορίζουν την ποιητική και τη φιλοσοφία του, εκφράζοντας εν είδει προφητείας τη συλλογική μοίρα της ύπαρξης.

«Είδα χλωμή την πόλη των Φοινικόδεντρων

Σιωπηλό τον χρυσό κορυδαλλό

Τότε ακούστηκε η σφυρίχτρα του προφήτη

Που πας, Αμνέ του Θεού;

 

Λαοί φεύγουν, μετάνθρωποι έρχονται

στέκονται ανάποδα στην άβυσσό τους

σε αρχαίους τάφους, σε στέρνες

σε πηγάδια, μάσκες νεκρικές

κούφια κορμιά

ψυχές σκεβρωμένες στο Εγώ τους

 

Κάτω από το άστρο του Σκορπιού

Που πας, Αμνέ του Θεού;

 

Δούλε της Amazon, εργάτη του Ντιτρόιτ

Σκλάβε της Μαύρης Θάλασσας

Άνεργε του Πάτερσον

Νέοι Ιησού του Ναυή μας οδηγούν

 

Ξυπνάει ο χαλκός

Κι ο θάνατος βογκά, Πόλη διαλεχτή!

Οι κραυγές στην καρδιά της σάλπιγγας ηχούν

 

Γκρεμίζοντας

                     γκρεμίζοντας

                                         γκρεμίζοντας

στα χαρακώματα, στους πύργους

στις επάλξεις, στο Υπερπέραν

 

Δούλε, εξέσπασάς με

Δούλε, εξέσπασας ως πάνθηρ στην Νέα Ιεριχώ

 

Και με τα νύχια γράψε

στο χώμα επάνω το σωτήριον

 

ΣΑΛΠΙΣΤΕ, ΣΑΛΠΙΣΤΕ, ΙΣΩΣ ΓΙΝΕΙ ΚΑΠΟΙΟ ΘΑΥΜΑ!»

Διερωτάται επί των θεμελιωδών ζητημάτων για το μηδέν, το άπειρον, το Είναι και μη Είναι, την αρχή και το τέλος των πραγμάτων, προτείνοντας την αισθητική θεώρηση του κόσμου έναντι της δυσαρμονίας και του χάους. Εμφορούμενος από τα ιδεώδη των νοητών ανταποκρίσεων και αντανακλάσεων, προεκτείνει την τέχνη του έως τα απώτατα εκφραστικά σημεία ενός ιδιότυπου εξπρεσιονισμού. Μεταγράφει τα συλλογικά πάθη και τη δική του αγωνία σε στοχευμένη διαμαρτυρία, καθώς οι μηχανισμοί των εξουσιών διαμορφώνουν ανεπαισθήτως μια απανθρωποποιημένη πραγματικότητα που τείνει να καταστεί συνήθεια.

Μετέχει στο γίγνεσθαι, θέτοντας εαυτόν σε κάθε κοινωνική ενέργεια και διερωτώμενος για τη βία, αποφαίνεται «με λογισμό και μ’ όνειρο»5 για ό,τι αποσιωπάται και αποκρύπτεται, εγκλωβίζοντας τα δρώντα υποκείμενα. Προτάσσει λόγο και πράξη, δίνοντας σώμα και ψυχή, ως αποδεικτικά στοιχεία μετοχής. Προσδίδει, έτσι, στη φωνή του αναγνωρίσιμο τόνο, ταυτότητα και ιδιοπροσωπία. Δεν υποστέλλει τις σημαίες της αισθητικής, που ύψωσε εν μέσω καταιγίδας και, παρά τους ενάντιους ανέμους, αποτολμά τον πλου «πρόσω ηρέμα».⁶

«Θύελλες, θύελλες μας παρασέρνουν

Κι άλλοι νεκροί περνούν

δίπλα στους κέδρους

κάτω από τον Πολικό Αστέρα

 

Κι εμείς τι μνημονεύουμε;

Τριήμερα με λίγο στάρι

Εννιάμερα, όσα τα τάγματα των Αγγέλων

Τεσσαρακοστά, Ετήσια

Λαζάρου και Θωμά

και καθημερινής σε ξένο χώμα

 

να ρίχνεις τα δίχτυα στον μέγα Γενισέι

και ψυχούλα να μη βρίσκεις!

 

Ώ! Ποτάμι της απέραντης Ενότητας

Περνούν οι απόντες σαν τους γερανούς

Κι εμείς τι μνημονεύουμε;

Γυρνώντας και ξαναγυρνώντας μες στη δίνη

κοιτάμε τους θλιμμένους ουρανούς

Μάρτυρας ας είναι τούτος ο αγέρας – το ανώνυμο

κερί, ο τάφος Ουσάκοφ, το λιβάνι

 

Κι αυτός που μαχόταν και δεν μάχεται πια

Ώ! ποτάμι της απέραντης Ενότητας

Από άλλη όχθη σε αποχαιρετά

 

Ματιόρα, σε αγαπώ!

 

Έρχεται το τέλος, έρχεται πεινασμένο για λάφυρα

Σαν παγοθραυστικό και μας τσακίζει

Υψώνοντας λευκά οστά

Τρώγοντας και πίνοντας τρέλα και λησμονιά».

Δεν διστάζει να αναμετρηθεί με τους Δασκάλους, συνομιλώντας με τα μεγάλα πνεύματα της Ποίησης. Εμφανείς οι επιρροές από τους ποιητές Διονύσιο Σολωμό, Μίλτο Σαχτούρη, Μανόλη Αναγνωστάκη, Κώστα Καρυωτάκη, Πάουλ Τσέλαν, Βλαντιμίρ Μαγιακόφσκι, Μπόρις Πάστερνακ και Μπέρτολ Μπρέχτ. Οι εκλεκτικές συγγένειες και η δημιουργική αφομοίωση των έργων τους αντιφεγγίζει και φανερώνει μια νέα εκφραστική δυναμική στη γραφή του.

«...Όταν προβάλει η αυγή κροκάτη

κι οι παλιοί Κορδελιέροι ξαναμοιράσουν τα χαρτιά

Ελευθερία – Ισότητα – Άδελφοσύνη

 

...βαθιά να μπαίνει το μαχαίρι και να δείχνει

ΤΟ ΔΙΚΙΟ ΑΝΗΚΕΙ ΣΤΟΝ ΜΑΡΑ!»

Στον «Εξάγγελο», σε άνιση πάλη και αγώνα, γράφει στον χρόνο των συντελεσθέντων πραγμάτων, θίγει με αιχμηρό τρόπο την ασχήμια της εποχής και δείχνει την ευθύνη ενός εκάστου.

«...Κάθε ομορφιά θα μαραθεί και θα σβήσει

όπου βασιλεύει σκουλήκι

και μούχλα και σήψη

Το σάβανό σου υφαίνουμε Γη

κι υφαίνουμε μέσα κατάρα διπλή

Υφαίνουμε το ανύφαντο

που μας καταδιώκει

υφαίνουμε καβάλα σ’ έναν τάφο

ακαταπαύστως...»

Λογίζει ως καθήκον του την υπέρβαση των καθημερινών πραγμάτων, αφού εξαντλήσει τη μετοχή του σε αυτά, προτάσσοντας πνευματική ετοιμότητα για να αντιμετωπιστεί κάθε αδικία. Υπερβαίνει τη διά του πόνου μονοδιάστατη έκφραση, επαληθεύοντας το παράλογο και την παλιά κατάρα, με αναφορά στα τραγικά πρόσωπα του αρχαίου μύθου.

«Ο Πελίας θρηνεί για τον τυφλό Θάμυρι

με τη λύρα του σπασμένη στα πόδια

Ο Μαρσύας διδάσκει αυλό τον εραστή του

Ακατάπαυστα ο Όκνος γνέθει ένα σχοινί κορδόνι...»

Στη συλλογή «Πολεμώντας υπό σκιάν», διακρίνεται ποιητική αδεία, εν είδει αποφθεγμάτων, υποδόρια ειρωνεία, με μια αυστηρή κριτική ματιά πάνω στα πράγματα και τους ανθρώπους.

Ως αγωνιστής της ζωής αποστρέφεται τις αλλοζονικές και εγωιστικές συμπεριφορές. Σάτιρες που δεν χαρίζονται σε κανέναν, ελεγείες για ό,τι μας συνέχει και μας θλίβει για τον φόβο, την ερημία, την αδυναμία να ζήσουμε.

«Οι προσπάθειές μας υπήρξαν ατελέσφορες

εκπλιπαρώντας μισό γραμμάριο ελευθερίας,

στα ωραία πάρτι γενεθλίων να κλαίμε,

τα γαλήνια μνημόσυνα να γελάμε…

Ποιοί λεηλάτησαν τα σπίτια

των επιθυμιών και των πόνων,

τα εφηβικά κορμιά, τα ερωτικά ενδύματα;

Τι χάσαμε, τι μας πήραν οι ύπατοι

οι ντελικάτοι θάνατοι, οι τελετάρχες φίλοι;

 

Οξυγόνο με δόσεις πάλι μας τάζουν

και με θλιμμένο ύφος

σε αμήχανες κηδείες με άνθη μας χλευάζουν»

Με συνείδηση και αυτογνωσία αναφέρεται στην προσδοκία για ό,τι παραμένει δυνάμει να φανεί. Αναστοχάζεται της ζωής του το ταξίδι και με αναγωγική αναφορά των βιωθέντων σε μαρτυρία, προβαίνει στον απολογισμό όλων των απονενοημένων διαβημάτων, πριν την πτώση των γενναίων στα ματωμένα πεδία. Αναγιγνώσκοντας τα αγγελτήρια, για ό,τι χάθηκε στη σκόνη του χρόνου, αποχαιρετά με νοσταλγία τους απογοητευμένους εραστές.

Ποιος ποιεί την νήσσαν;

Ποιος τα όνειρα θάπτει και θρηνεί απαρηγόρητος;

Πότε η ψυχή και το πνεύμα του ουρανού θα λάμψει στο σκοτάδι;

Ποια μουσική δονεί το Είναι με τον άμετρο ρυθμό του επέκεινα;

Ο Γιώργος Κοζίας απαντά με πύρινους στίχους και δραματικούς τόνους, αρνούμενος αφηγήματα, παραινέσεις και συναλλαγές στα εμπορεία και τα χρηματιστήρια του ψεύδους.

«...Η τοκογλυφία στέγνωσε τις καρδιές,

μάρανε τα νυφικά κρεβάτια,

τ’ αηδόνι έπαψε να κελαηδεί «Δικαιοσύνη»,

κι ο Ερμής, πάτρωνας των κλεφτών,

στην πολιτεία διαλαλεί:

 

«Κανάγιες, το ψωμί της Goldman Sachs σας τρέφει!»

 Εξαργυρώνει την αλήθεια του με αίμα, παρηγορώντας τους «πεινώντες και διψώντες»⁷ για αθανασία και γράφει τα νικητήρια των απανταχού πολιορκημένων, με της τέχνης τη μεθυστική παρηγορία.

«...Τι μένει εδώ, τι πάει σε άλλον ουρανό

δρέποντας, δρέποντας άνθη;

Βέβηλα τα ιδανικά

Συντροφιά με το εφ’ ώ ετάχθη.

 

Κάθε μέρα μια έκτακτη πολιορκία...

 

ενός λεπτού «ανακωχή» λέξις τετριμμένη.

Η ύλη ολολύζει ή καγχάζει;

 

Ορμάει το Αδιέξοδο κι υπέροχα μας σφάζει».

Η «μελοποίηση έργων του»⁸ από τον συνθέτη Θάνο Μικρούτσικο, αποτελεί την αισθητική κορύφωση μιας πρωτόφαντης σύζευξης λόγου και ήχου, έμπνευσης και επινοητικότητας, όπου η μελωδία, σαν άλλη ψαλμωδία, υμνεί την ομορφιά, κομίζοντας της μουσικής ποιητικής τα δώρα.

«...Οι ώρες θα περνούν, θα γυρίζουν τ’ άστρα,

οι ουρανοί θα παίζουν μπλουζ στην ερημιά μου...»

Ο Γιώργος Κοζίας πασχίζει για το ποιητικά δέον και, αν χρειαστεί σχίζει τα χαρτιά του, καίγοντας τις όποιες βεβαιότητες, για να μας προσφέρει στο τέλος την πεμπτουσία της τέχνης του ως «αγγελικό και μαύρο, φως».⁹

Σημειώσεις: 

1.Ιερός Αυγουστίνος. «Εξομολογήσεις». Χ 8,13. Μετάφραση: Φραγκίσκη Αμπατζοπούλου. Εκδόσεις Πατάκη. Αθήνα 1997 και στο έργο του Paul Ricoeur, «Η μνήμη, η ιστορία, η λήθη». σ.163. Μετάφραση: Ξενοφών Κομνηνός,. Εκδόσεις Ίνδικτος. Αθήνα 2013 

2. Κ.Π.Καβάφη. «Φωνές». Ποιήματα (1896-1918). σ.95. Ίκαρος Εκδοτική Εταιρεία. Αθήνα 1982 

3. Gilles Deleuze. «Ο Νίτσε και η Φιλοσοφία». σ. 86. Μετάφραση: Γιώργος Σπανός,. Εκδόσεις Πλέθρον. Αθήνα 2002 και στο έργο, Friedrich Nietzsche. «Η γενεαλογία της ηθικής». II.11. σ.80-83. Μετάφραση-επιμέλεια: Ζήσης Σαρίκας. Εκδόσεις Νησίδες. Θεσσαλονίκη 2001 

4. Rainer Maria Rilke. «Ελεγείες του Ντουΐνο». σ.359. Μετάφραση: Άρης Δικταίος. Εκδόσεις Σ.Ι.Ζαχαρόπουλος. Αθήνα 1983 

5. Διονύσιος Σολωμός. «Οι Ελεύθεροι Πολιορκημένοι»-«Σχεδίασμα Γ΄». σ.208. Ποιήματα και πεζά. Εκδόσεις Εξάντας. Αθήνα 1990. 

6. Οδυσσέας Ελύτης. «Ιδιωτική οδός». σ.79. Εκδόσεις Ύψιλον/βιβλία. Αθήνα 1990 

7. Καινή Διαθήκη. «Τέταρτος Μακαρισμός, του κατά Ματθαίον». (Μτθ, 5:6). Αποστολική Διακονία Εκκλησίας της Ελλάδος. Αθήνα 1981. 

8. Θάνος Μικρούτσικος. «Πέντε κείμενα. σ.9-28. Μετά μουσικής». σ. 31-41. «Η γη τσακισμένο καράβι». Ποίηση Γιώργος Κοζίας, William Blake, σ.42-49. «Ένας κόσμος χωρίς ταξιδιώτες». σ.51-53. Ποίηση Γιώργος Κοζίας. Απαγγελία από τον ηθοποιό Δημήτρη Παπανικολάου. Βιβλίο-CD. Εκδόσεις Γαβριηλίδης. Αθήνα 2013. 

9. Γιώργος Σεφέρης. «Το φως». σ.228. «Ποιήματα». Ίκαρος Εκδοτική. Αθήνα 1982 

*Ο Δημήτρης Παπανικολάου είναι συγγραφέας.

«Η εμμονή της μνήμης» στην ποίηση του Διονύση Καρατζά

"Η σκιά με τις τιράντες", Εκδόσεις Μετρονόμος, Αθήνα 2023
Σχέδιο εξωφύλλου: Άννα Καρατζά 

Του Δημήτρη Παπανικολάου

«Κι’ ο θάνατος δεν θάχει πια εξουσία» 

Ντύλαν Τόμας 

Η Ποίηση, από την ψυχή του Σύμπαντος εκπορευόμενη, φανερώνει και καταυγάζει την ομορφιά. Και, ως θεϊκή δωρεά, πνεύμα και φως -με την πνοή των Μουσών και τα ηχητικά κύματα των πλανητών-, στέλνει μηνύματα σε κάθε νοσταλγό των ουρανών. 

Ο ποιητής Διονύσης Καρατζάς έρχεται από μακριά και, πλάθοντας εικόνες, μας αποκαλύπτει έναν άλλο κόσμο μεταφυσικής αρχής, θέτοντας τις λέξεις στην υπηρεσία των εννοιών που ενσαρκώνουν το όραμά του. Με φαντασία και νοητική διαδικασία ενός διακριτού εποπτικού ελέγχου, κτίζει το σώμα του ποιήματος με λέξεις «άπεφθης καθαρότητας».1 

Την τελευταία συλλογή του «Η σκιά με τις τιράντες» διατρέχει ένας ελεγειακός τόνος και μια μουσική που πάλλεται «κύμματι θαλάσσης».2 

«Τι ψάχνει να βρει 

και σκάβει στη θάλασσα μονοπάτια; 

Τι θέλει να μάθει 

και φυλλομετράει τα κύματα; 

Κι ύστερα, ακολουθώντας τη σκιά του, 

γιατί κρατάει αυτοσχέδια γράμματα ονείρων; 

Είναι, βλέπεις, 

κι αυτή η αναπάντεχη ομορφιά 

μετά την τρικυμία». 

Εν είδει απολογισμού και μ’ αναστοχαστική ματιά ανασκάπτει την ύλη των ονείρων του και ανασυνθέτει τα βιωθέντα, έχοντας τον χρόνο στο κέντρο της ποιητικής του. Στην ενότητα «επτά επικλήσεις στη μνήμη» καταθέτει νηφάλια το απόσταγμα του ποιητικού βίου ως οντολογική ερμηνεία του Κόσμου. 

«Αγέραστη μνήμη του μέλλοντος, 

σε επικαλούμαι με ωριμότητα θάρρους. 

Αφήνομαι στη σαγήνη του χρόνου 

και πορεύομαι με όσα έζησα και ζω 

μικρός και μέγας». 

Η Ποίηση, ως τέχνη μνημονικής και ψυχικής διεργασίας, απελευθερώνει και ανασταίνει τους πνευματικά ευλαβούντες. Ό,τι ενσταλάζει εντός του η μοναξιά, ο Διονύσης Καρατζάς το αναδιατάσσει δημιουργικά και το μεταγγίζει με λεκτική συνέπεια, προσφέροντάς το δοτικά προς τον καθένα. Στην κατάθεση αυτή εντάσσεται η αισθητική και φιλοσοφική του θεώρηση για το Είναι και Γίγνεσθαι, τον Λόγο και τον Χρόνο. 

Η έννοια του χρόνου, καθοριστικό στοιχείο του στοχασμού του, απαντάται σε όλα του τα έργα ως διερώτηση και υπαρξιακή αγωνία. Ο ποιητής αναμετράται με την αδήριτη ροή του χρόνου, αλλά ταυτόχρονα, ως υποκείμενο αισθαντικότητας και διαισθητικής αντίληψης, θεάται ό,τι κρυσταλώνεται στη στιγμή, εκφράζοντας με τη γραφή το νόημά του. Διακατέχεται από την «εμμονή της μνήμης»,3 καθώς έλκεται από «τον ειδικό δυναμισμό στον κάθετο χρόνο μιας ακινητοποιημένης στιγμής».4 

Οι κραδασμοί της ψυχής και οι ποιητικές αναφορές στις διαστάσεις του χρόνου είναι ευθείες αναγωγές σ’ έναν ονειρικό κόσμο, με την ομορφιά ν’ αναβλύζει αβίαστα από την πηγή της μνήμης. Το όνειρο δρα λυτρωτικά, αίρει τη λήθη και απαλύνει τον πόνο από το πέρασμα του χρόνου. 

«Ασίγαστη μνήμη της γλώσσας, 

εσένα επικαλούμαι επειγόντως 

όταν γράφω αιφνίδιες λέξεις αλήθειας. 

Επειδή η ποίηση πάντα εκπλήσσει 

και πάντα ομολογεί πίστη στο άρρητο». 

Στην ποίησή του Διονύση Καρατζά παρατηρείται λυρισμός και πνευματικότητα, καθώς η γλώσσα του συμπυκνώνει κοιτάσματα αιώνων και αποδίδει την πεμπτουσία των εμπνεύσεών του. 

«Διάφανη μνήμη της βροχής, 

σε επικαλούμαι ευφρόσυνα 

όσο περιμένω να καθαρίσει το φως, 

να λάμψει η φύση 

και μέσα της ν’ ανθίσω». 

Εικόνες ευκρίνειας φανερώνονται από τον εσώτερο εαυτό, ως «αισθηματική αγωγή»5 ηθικής και ελευθερίας. 

Σημειώσεις 

1. Οδυσσέας Ελύτης. «Ιδιωτική οδός», σ.79. Εκδόσεις ύψιλον/βιβλία. Αθήνα 1990 

2. Ιερά Σύνοψις και τα Άγια Πάθη. «Όρθρος του Αγίου και Μεγάλου Σαββάτου». Ωδή Α΄. Ήχος πλ.β΄. Ο Ειρμός, σ.490. Εκδοτικός Οίκος «Αστήρ». Αλ & Ε. Παπαδημητρίου. Αθήνα 1993 

3. Salvador Dali. «Η εμμονή της μνήμης» 1931. Ελαιογραφία. 24 εκ. x 33 εκ. Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης Νέας Υόρκης. 

4. Γκαστόν Μπασελάρ. «Η εποπτεία της στιγμής», σ.165. Μετάφραση: Κωστής Παπαγιώργης. Εκδόσεις Καστανιώτη. Αθήνα 1997 

5. Γκιστάβ Φλομπέρ. «Αισθηματική αγωγή». Μετάφραση: Αριστέα Κομνηνέλλη, επίμετρο: Σωτήρης Παρασχάς. Εκδόσεις Μεταίχμιο. Αθήνα 2021 

Σύναξη πνευματικών προσωπικοτήτων στην Δημοτική Πινακοθήκη Πατρών, στην εκδήλωση προς τιμήν του ποιητή στις 23 Ιανουαρίου 1994: Ηλίας Ανδριόπουλος, συνθέτης. Δημήτρης Δασκαλόπουλος, ποιητής-βιβλιογράφος. Σπύρος Τσακνιάς, κριτικός λογοτεχνίας. Άρης Λεμπεσόπουλος, ηθοποιός και ο ποιητής Διονύσης Καρατζάς. 

Ο Διονύσης Καρατζάς (Πάτρα, 1950) έχει εκδώσει δεκαεφτά ποιητικές συλλογές με τελευταία «Η σκιά με τις τιράντες» (εκδόσεις Μετρονόμος, Αθήνα, 2023). Η συλλογή «Απ’ το μισό παράθυρο» (εκδόσεις Μεταίχμιο, 2006) βραβεύτηκε από την Ακαδημία Αθηνών. Ποιήματά του έχουν μεταφραστεί στα αγγλικά, αλβανικά, αραβικά, γαλλικά, γερμανικά, ιταλικά, ολλανδικά και ρωσικά και έχουν μελοποιηθεί από τους Μίκη Θεοδωράκη, Ηλία Ανδριόπουλο, Γιώργο Ανδρέου, Γιώργο Καζαντζή κ.ά. Από το 1988 είναι μέλος της Εταιρείας Συγγραφέων. Έχει εκπροσωπήσει τη χώρα μας σε διεθνείς ποιητικές συναντήσεις. Έχουν κυκλοφορήσει τέσσερις συλλεκτικές εκδόσεις με ποιήματά του και έργα σημαντικών Ελλήνων εικαστικών, καθώς και πέντε ανθολογίες της ποίησής του.

Ο Δημήτρης Παπανικολάου, είναι συγγραφέας. Διετέλεσε διοικητικός υπεύθυνος της Δημοτικής Πινακοθήκης Πατρών. 

Οι προσωπογραφίες των Καραγκιοζοπαιχτών της «Σχολής των Πατρών» διά χειρός Κώστα Μακρή

Του Δημήτρη Παπανικολάου 

Κείνο που με τρώει, κείνο που με σώζει 

είναι π' ονειρεύομαι σαν τον Καραγκιόζη 

Διονύσης Σαββόπουλος

Η Τέχνη δεν έχει σύνορα και αυτό το γνωρίζουν καλά οι λαϊκοί ζωγράφοι, καθώς τα εμπνευσμένα και με φαντασία πλασμένα έργα των χειρών τους, προσφέρονται αφειδώλευτα προς τον καθένα, για να ταξιδεύουν το νου και να γαληνεύουν την ψυχή. 

Ο Κώστας Μακρής, με απλότητα και σχεδιαστική δεινότητα, αποδίδει με αδρές γραμμές τις προσωπογραφίες εμβληματικών Καραγκιοζοπαιχτών, συγκροτώντας μια ενότητα μνήμης και ιστορίας του «Ελληνικού Θεάτρου Σκιών».1 Εικονοποιεί και μνημειώνει τις μορφές των σημαντικότερων εκπροσώπων της περιώνυμης σχολής, καθώς με πρώτο διδάξαντα τον Δημήτριο Σαρδούνη, κατέστησαν την «Πάτρα γενέτειρα του Ελληνικού Καραγκιόζη».2 

Ο Δημήτριος Σαρδούνης ή «Μίμαρος»,3 έχοντας ολοκληρώσει τις εγκύκλιες σπουδές, διορίζεται, ως γνώστης της βυζαντινής μουσικής, ψάλτης στον Άγιο Ανδρέα Πατρών και ένεκα των πολιτισμικών καταβολών προσεγγίζει με σεβασμό «την τέχνη των σκιών».4 «Αφαιρεί τις βωμολοχίες και εμπλουτίζοντας το ρεπερτόριο με νέους ήρωες»,5 το καθιστά αγαπητό στο ευρύτερο κοινό. Οι συνεχιστές της τέχνης του, έχοντας εμπεδώσει την αισθητική του θεώρηση και εμφορούμενοι από «τις αξίες της παράδοσης»,6 εμπνεύστηκαν έργα από την ελληνική μυθολογία και τα ηρωϊκά κατορθώματα των Ελλήνων, εκφράζοντας στις παραστάσεις τους το λαϊκό αίσθημα. 

Ο Κώστας Μακρής, με τα σχέδιά του, αποτίει φόρο τιμής στους δημιουργούς μιας τέχνης ταπεινής, που άφησαν το αποτύπωμά τους στον λαϊκό πολιτισμό. Αποδίδει με θαυμαστή δεξιοτεχνία το ύφος ενός εκάστου, συμπυκνώνοντας στην μορφή τους την φλόγα της ψυχής τους. Αυτή που έκαιγε σιγανά εφ’ όρου ζωής και πυρπολούσε τα όνειρά τους. 

«Οι Καραγκιοζοπαίχτες, έχοντας ζήσει σε δύσκολες συνθήκες»,7 μετουσίωσαν βιώματα και προσδοκίες σε τέχνη μαγική, αυτοσχεδιάζοντας πάνω στο πανί. Με τους ευφάνταστους διαλόγους των ηρώων, διεκτραγωδούσαν τα κοινωνικά συμβάντα και εναντιώνονταν στην βία, αποκαθιστώντας με το γέλιο το δίκαιο στην συνείδηση του κόσμου. Το πάθος και η πίστη τους σε ό,τι διακονούσαν, «ακτινοβολεί στα πρόσωπά τους»,8 έτσι όπως τα εκφράζει και τα αντανακλά σαν καθρέφτης και φως, η ποιητική του ζωγράφου. 

Ο Κώστας Μακρής, ως «Καραγκιοζοπαίχτης της νέας γενιάς»,9 έχοντας εγκολπωθεί την λαϊκή τέχνη, σχεδιάζει τις φιγούρες, ζωγραφίζει τις ρεκλάμες και κατασκευάζει τα σκηνικά, μεταδίδοντας με τα έργα που ανεβάζει στον μπερντέ, το πνεύμα και το ήθος των δημιουργών μιας άλλης εποχής. 

Βιβλιογραφία: 

1. Γιάννης Κιουρτσάκης. «Προφορική παράδοση και ομαδική δημιουργία. Το παράδειγμα του Καραγκιόζη». Εκδόσεις Κέδρος. Αθήνα 1983 

2. Γιάννης Κιουρτσάκης. «Καρναβάλι και Καραγκιόζης. Οι ρίζες και οι μεταμορφώσεις του λαϊκού γέλιου». Εκδόσεις Κέδρος. Αθήνα 1985 

3. Βασίλης Χριστόπουλος. «Ορέστης. Ο Πατρινός Καραγκιοζοπαίχτης Ανέστης Βακάλογλου». Αχαϊκές εκδόσεις. Πάτρα 1999 

4. Άρης Μηλιώνης. «Σκιές στο φως των κεριών». Εκδόσεις Περί-τεχνών. Πάτρα 2001 

5. Βασίλης Χριστόπουλος. «Στο φως της ασετυλίνης». Εκδόσεις Κέδρος. Αθήνα 2002 

Σημειώσεις: 

1. Γιάννης Κιουρτσάκης. «Πάτρα, του αστικού Καρναβαλιού και του Ελληνικού Θεάτρου Σκιών», στη δίγλωσση έκδοση, «1ο Διεθνές Φεστιβάλ Θεάτρου Σκιών» Δήμου Πατρέων. Υπουργείο Πολιτισμού-Επικράτεια Πολιτισμού, Ελληνικό Λογοτεχνικό και Ιστορικό Αρχείο. Δημοτική Επιχείρηση Πολιτιστικής Ανάπτυξης Πάτρας, «Καρναβάλι-Τέχνες». σ.18-20. Εκδόσεις Δήμου Πατρέων. Πάτρα 2001 και στο δίγλωσσο λεύκωμα, «Ζωγραφική, Χαρακτική, Σχέδια», από τις συλλογές της Δημοτικής Πινακοθήκης Πατρών. σ.114. Εκδόσεις Δήμου Πατρέων. Πάτρα 2008 

2. Σπύρος Βρεττός. «Σκιές στην πόλη ή ο Καραγκιόζης στην Πάτρα», στο βιβλίο «Η Πολιτισμική φυσιογνωμία της Πάτρας», σ.317-319. Εκδόσεις Πανεπιστημίου Πατρών. Πάτρα 1987 και «Εισαγωγή στην ιστορία του Καραγκιόζη της Πάτρας», στον κατάλογο, «Πάτρα Γενέτειρα του Καταγκιόζη». σ.32-33. Εκδόσεις Δήμου Πατρέων. Πάτρα 1998 

3. Βασίλης Χριστόπουλος. «Δημήτρης Σαρδούνης: Ο τραγικός Μίμαρος, ο αναμορφωτής του Θεάτρου Σκιών», στον δίγλωσσο κατάλογο, «1ο Διεθνές Φεστιβάλ Θεάτρου Σκιών» Δήμου Πατρέων. Υπουργείο Πολιτισμού-Επικράτεια Πολιτισμού, Ελληνικό Λογοτεχνικό και Ιστορικό Αρχείο. Δημοτική Επιχείρηση Πολιτιστικής Ανάπτυξης Πάτρας, «Καρναβάλι-Τέχνες». σ.34-38. Εκδόσεις Δήμου Πατρέων. Πάτρα 2001 

4. Γιάγκος Ανδρεάδης. «Το αλφαβητάρι του Καραγκιόζη», στον δίγλωσσο κατάλογο, «Ο Καραγκιόζης ταξιδεύει», σ.43. 1η Διεθνής Συνάντηση Θεάτρου Σκιών Δήμου Πατρέων. Υπουργείο Πολιτισμού-Εθνικό Πολιτιστικό Δίκτυο Πόλεων, Δημοτική Επιχείρηση Πολιτιστικής Ανάπτυξης Πάτρας, «Καρναβάλι-Τέχνες». Δημοτική Πινακοθήκη Πατρών. Εκδόσεις Δήμου Πατρέων. Πάτρα 2000 

5. Άρης Μηλιώνης. «Ο Καραγκιόζης στο Νοσοκομείο», σ. 7-8. Εκδόσεις Δήμου Πατρέων. Πάτρα 1999 και «Ελληνικός Καραγκιόζης», στον δίγλωσσο κατάλογο, «1ο Διαγωνιστικό Φεστιβάλ Ελληνικού Θεάτρου Σκιών» Δήμου Πατρέων. Υπουργείο Πολιτισμού-Διεύθυνση Λαϊκού Πολιτισμού, Δημοτική Επιχείρηση Πολιτιστικής Ανάπτυξης Πάτρας, «Καρναβάλι-Τέχνες». σ.14-16. Εκδόσεις Δήμου Πατρέων. Πάτρα 2002 

6.Θωμάς Αγραφιώτης. «Το Θεολογικό Στοιχείο στην Τέχνη του Καραγκιόζη». Συζήτηση με τον Μιχάλη Ζαχαρή. https:/www.youtube.com/wotch!=wg;FW85pl.lg. 21 Απριλίου 2021 

7. Τάκης Τσονάκας. «Ο τελευταίος ....αρος», στον δίγλωσσο κατάλογο, «5οι Αγώνες Ελληνικού Θεάτρου Σκιών». Δημοτική Βιβλιοθήκη-Πολιτιστικός Οργανισμός. σ.37. Εκδόσεις Δήμου Πατρέων. Πάτρα 2014 

8. Δημήτρης Βούρτσης. «Οι Αγιογραφίες του Θεάτρου Σκιών». Λεύκωμα. Σύνταξη βιογραφικού του αγιογράφου και ζωγράφου: Βασιλική Χούχλια. Κείμενο: Μαρία Αργυροπούλου, Ανδρέας Βούρτσης. σ.7. Έκδοση Πανεπιστημίου Πατρών και Περιφέρειας Δυτικής Ελλάδος. Πάτρα 2025 

9. Ευανθία Στιβανάκη. «Το Θέατρο Σκιών στην Ελλάδα σήμερα και στο μέλλον», στον δίγλωσσο κατάλογο, «2ο Διεθνές Φεστιβάλ Θεάτρου Σκιών» Δήμου Πατρέων. Υπουργείο Πολιτισμού-Επικράτεια Πολιτισμού, Δημοτική Επιχείρηση Πολιτιστικής Ανάπτυξης Πάτρας, «Καρναβάλι-Τέχνες». σ.16-19. Εκδόσεις Δήμου Πατρέων. Πάτρα 2003. 

Ο Δημήτρης Παπανικολάου, είναι συγγραφέας. Διετέλεσε διοικητικός υπεύθυνος της Δημοτικής Πινακοθήκης Πατρών (1988-2014). 

Σημείωμα: Το κείμενο, έχει γραφτεί με αφορμή την έκθεση «Η Πάτρα του Καραγκιόζη», που περιλαμβάνει χαρακτικά, ρεκλάμες, φιγούρες, βιβλία και αρχειακό υλικό τεκμηρίωσης του «Ελληνικού Θεάτρου Σκιών», από την δωρεά Μαίρης & Τάκη Τσονάκα προς την Δημοτική Πινακοθήκη Πατρών, καθώς και έργα της παραγωγής του Δήμου Πατρέων, «Πάτρα γενέτειρα του Καραγκιόζη», με 14 προσωπογραφίες Καραγκιοζοπαιχτών που φιλοτεχνήθηκαν από τον λαϊκό ζωγράφο Κώστα Μακρή. Η έκθεση, οργανώθηκε από το Τμήμα Διοίκησης Τουρισμού του Πανεπιστημίου Πατρών, εντασσόμενη στις εκδηλώσεις του Φεστιβάλ Υποδοχής Πρωτοετών Φοιτητών «Welcome to up 2005», στο πλαίσιο του «Μνημονίου συνεργασίας» που υπέγραψαν το Πανεπιστήμιο Πατρών και η Κοινωφελής Επιχείρηση Δήμου Πατρέων «Καρναβάλι Πάτρας». Επιμέλεια έκθεσης: Μαρία Αργυροπούλου, Δημήτρης Παπανικολάου, Γιάννα Παναγοπούλου. Την έκθεση πλαισιώνουν αντιπροσωπευτικά κείμενα των συγγραφέων-ερευνητών: Γιάννη Κιουρτσάκη, Γιάγκου Ανδρεάδη, Μιχάλη Ιερωνυμίδη, Άρη Μηλιώνη, Βασίλη Χριστόπουλου, Ευανθίας Στιβανάκη, Σπύρου Βρεττού, Δημήτρη Παπανικολάου και Τάκη Τσονάκα. Διάρκεια έκθεσης: 9-31 Οκτωβρίου 2025. Βίλα Κόλλα, πάρκο ΑΤΕΙ Κουκούλι Πατρών. 

Φωτογραφίες: Αλέξης Γκλαβάς

"Όσα περίσσεψαν της λήθης": Προσέγγιση στην ποίηση της Μάρως Γαλάνη

Του Δημήτρη Παπανικολάου 

«Άχ ομορφιά κι αν δεν μου παραδόθηκες ολόκληρη ποτέ 

κάτι κατάφερα να σου υποκλέψω» 

Οδυσσέας Ελύτης 

Ακινδύνου, Ελπιδοφόρου, Ανεμποδίστου 

Τα Ελεγεία της Οξώπετρας 

Η Ποίηση, από το μέρος της ψυχής εκπορευομένη, αντανακλώντας με την ενατένιση το πνεύμα των Ιδεών, αισθητοποιείται με τη φαντασία, ως έκλαμψη του νου και με λέξεις - αναπνοές έρχεται με τα όνειρα στων αισθημάτων τη χώρα, μαγεύοντας τους νοσταλγούς των ουρανών. 

Ποιός λυγμός και ποιός ρυθμός, αντηχεί στα κράσπεδα του μηδενός; 

Ποιά φωτεινή πηγή, φέγγει τα σκοτεινά περάσματα της ύπαρξης; 

Ποιά αρχή, ποιά στιγμή, ποιά κύματι θαλάσσης υμνωδία 

του ανέμου μουσική, δονεί και κινητοποιεί το Είναι; 

«Εδώ ας σταθώ. Κι ας δω»,1 την φιλοσοφική θεώρηση στην ποίηση της Μάρως Γαλάνη. 

Η παρουσία και η απουσία προσώπων και πραγμάτων, η μέσα φωνή που αντιλαλεί και ενσταλάζει πάνω στην κόλλα τη λευκή όλο το φορτίο των συναισθημάτων της, είναι εκεί, σαν καθρέφτης και φως, σαν γη και ουρανός. Με τη γραφή να αντικατοπτρίζει και να αντιφεγγίζει την εσωτερική οδό, αναζητά τη διέξοδο απ’ αυτό που την εγκλωβίζει. 

«Δευτερευόντως είμαι εκείνη, 

η έγκλειστη σε τόπο υγρό 

σκοτεινό 

που αποτρέπει τη συνείδηση του χρόνου». 

Με αυτογνωσία και αγωνία, αναμετριέται με τα ιδεώδη, τα ανείπωτα, το φαίνον, το κρυπτόν και τη ρευστότητα επιθυμιών. «Με φαινομενολογική αναγωγή»,2 μετουσιώνει τη συγκίνηση σε ύλη ονειρική, αναζητώντας στην αγκαλιά του Έρωτα την ποθητή γαλήνη. 

«Κι εσύ κι εγώ 

για πάντα, 

θα χρωστάμε στην έκπληκτη, 

από τον έρωτά μας 

νεροποντή 

προσήλωση και πίστη 

ευλαβική». 

Μα ο χρόνος είναι εκεί, για να θυμίσει ότι όλα έχουν γραφτεί, στου σώματος την αλκή και της ψυχής τα πάθη, καθώς η γιορτή των ανέμων τελειώνει κι έρχονται τα σύννεφα, με της βροχής τα δάκρυα να σημαίνουν «μετά τον κατακλυσμό»,3 την εντός της απουσία και σιωπή, θέτοντας εκ νέου το σημείο μηδέν, για την «αιώνια επιστροφή».4 

«Να περπατήσουμε μαζί 

την άλλη διαδρομή, 

εσύ κι εγώ να χτίσουμε 

περάσματα, γεφύρια 

και νοήματα».

Πάλι λοιπόν απ’ την αρχή, η εξακολουθητική αναμέτρηση εαυτού, με ό,τι ως θέαση και ενόραση δύναται να αισθανθεί, για να το εκφράσει σωματοποιημένο σε δημιουργική πράξη. 

«Θα επεκταθώ στα ανείπωτα, 

όλα θα στα πω 

τα μύχια, τα περίεργα»... 

Η Μάρω Γαλάνη πιστοποιεί, εγγράφει και υπογράφει με αυτοσυνειδησία, ό,τι την πόνεσε και την καθόρισε. 

«Το πηγαινέλα του αβέβαιου έρωτα. 

Ένα φιλί που δεν το φόρεσε κανείς 

κι ένα χάδι μετέωρο που δεν ακούμπισε το σώμα» 

Απογυμνωμένη και διάφανη, λυγμική και απελευθερωμένη, από την καθημερινή βία και έκβαση των μετέωρων πραγμάτων, πορεύεται μοναχική στον χώρο και τον χρόνο. 

«Θα εκκρεμεί για πάντα 

μια λευκή γραμμή 

που θα μπορούσε να ενώσει 

την κόρη του δεξιού ματιού 

με το κέντρο της καρδιάς». 

Γράφει για τους αγαπώντες την χάρη και την ομορφιά, φανερώνοντας με άλλο μέτρο και ρυθμό, εν είδει ονειρικής χορογραφίας, το δικό της μυστικό. Ομνύει στο μυστήριο της ζωής κι ανιστορεί τη δύναμη του πάθους, αντίστροφα γυρίζοντας το νήμα του καιρού. 

«Πετάς κι ανοίγεσαι, 

φεύγεις εσύ 

και μένει ο κόσμος μου 

φτώχια παλιά 

και πλούτος νέος». 

Για όλα τα όνειρα που πέταξαν σαν τα πουλιά, για ό,τι αρνήθηκε και με μια πνοή εκφράζει εδώ αισθαντικά, ως μνήμη και προσδοκία, αδυνατώντας να ξεχάσει εκείνο που την έχει συνεγείρει, σαν άλλη μάντισσα προφέρει «λόγια παράξενα, αινιγματικά».5 

«Τι ωραία, τα μελλούμενα κι όσα περίσσεψαν της λήθης». 

Αυτά ποιεί, με γλώσσα κοφτερή και ασπαίρουσα, χρόνους μετά την πρώτη της γραφή, γιατί 

μια λέξη αρκεί, 

του θαύματος, 

το θάμβος να εκφράσει. 

Βιβλιογραφία 

1. Οδυσσέας Ελύτης. «Ιδιωτική οδός». Εκδόσεις Ύψιλον/βιβλία. Αθήνα 1990 

2. Harold Bloom. «Η αγωνία της επίδρασης». Εισαγωγή, μετάφραση, σημειώσεις. Δημήτρης Δημηρούλης. Εκδόσεις Άγρα. Αθήνα 1989 

3. Percy Bysshe Shelley. «A Defence of Poetry» 1821. «Υπεράσπιση της Ποίησης». Απόδοση: Ιουλίτα Ηλιοπούλου. Εκδόσεις Ύψιλον/βιβλία. Αθήνα 1996 

Σημειώσεις 

1. Κ.Π. Καβάφης. «Ποιήματα» - «Θάλασσα του πρωϊού». Φιλολογική επιμέλεια. Γ.Π. Σαββίδη, σ.52. Ίκαρος Εκδοτική Εταιρεία. Αθήνα 1982 

2. Edmund Husserl. «Για τη φαινομενολογία της συνείδησης του εσωτερικού χρόνου», εισαγωγή-επιλογή & μετάφραση κειμένων: Νίκος Σουελτζής, σελ. 29. Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης. Ηράκλειο 2020 

3. Arthur Rimbaud. «Εκλάμψεις». Μετάφραση: Νίκος - Αλέξης Ασλάνογλου, σ. 9-11. Εκδόσεις Ηριδανός. Αθήνα 1981 

4. Friedrich Nietzsche «Έτσι μίλησε ο Ζαρατούστρα». Μετάφραση: Άρης Δικταίος, σ. 217-223. Εκδόσεις Δωδώνη. Αθήνα - Γιάννενα 1983 

5. Οδυσσέας Ελύτης. «Το Άξιον εστί» - «Η Γένεσις». σ.18. Ίκαρος Εκδοτική Εταιρεία. Αθήνα 1979 

O Δημήτρης Παπανικολάου, είναι συγγραφέας. Διετέλεσε διοικητικός υπεύθυνος της Δημοτικής Πινακοθήκης Πατρών. 

Μάρω Γαλάνη «Όσα περίσσεψαν της λήθης» 

Διορθώσεις: Αλεξάνδρα Πατρικίου 

Ξυλογραφία εξωφύλλου και σχεδιασμός έκδοσης: Γιάννης Παπαδόπουλος. 

Εργαστήριο ΟΜΠΛΟΣ. 

Πάτρα Εκτύπωση - βιβλιοδεσία: Στέλιος Πετράκης 

Εκδόσεις Πολύεδρο 2023 

Η Μάρω Γαλάνη γεννήθηκε και ζει στην Πάτρα. Είναι χορογράφος, ερευνήτρια του Community Dancetheatre και του Performance Writing, Ειδικό Εκπαιδευτικό Προσωπικό στο Τ.Επ.Ε.Κ.Ε του Πανεπιστημίου Πατρών και διδάσκουσα Performance Writing στα Εργαστήρια Ποιητικού Λόγου, στο Διιδρυματικό Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών «Δημιουργική Γραφή» του Πανεπιστημίου Δυτικής Μακεδονίας, σε συνεργασία με το Τμήμα Κινηματογράφου του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Έχει εκδώσει βιβλία για τον χορό, την λογοτεχνία και το θέατρο. Βραβεύτηκε για το διήγημα «Φιλί να φυλάγεσαι» το 2016, στον διαγωνισμό μικροαφηγήματος της Βιβλιοθήκης του Πανεπιστημία Πατρών. Το θεατρικό έργο της «PAΣY 74.135», εκδόσεις «το Δόντι», παρουσιάστηκε στο Διεθνές Φεστιβάλ Πάτρας το 2020. Αρθρογραφεί και είναι συνεργάτιδα στο portal πολιτισμού: ηλεκτρονικό λογοτεχνικό περιοδικό Culture Book.

Δημήτρης Παπανικολάου: Προσέγγιση στα έργα ζωγραφικής του Στάθη Ανδρουτσάκη

Στάθης Ανδρουτσάκης. «Ο Άγγελος των εργατών». Πειραϊκή-Πατραϊκή. 50Χ190 εκ. Ελαιογραφία. Συλλογή Δημοτικής Πινακοθήκης Πατρών

ΕΡΓΟΣΤΑΣΙΑ 

Πεδία πράξης και μνήμης 

Προσέγγιση στα έργα ζωγραφικής του Στάθη Ανδρουτσάκη 

Μνήμη Βασιλικής Κωστούλα 

(Πλάκα Ραφταναίων Ιωαννίνων 1933-Πάτρα 2024) 

εργάτρια Πειραϊκής-Πατραϊκής 

«Kαι θα αδειάσουν όλα τα εργοστάσια, 

και μετά πάλι με την επίταξη θα γεμίσουν, 

για να βγάλουνε όνειρα συντηρημένα σε κουτιά μυριάδες, 

και χιλιάδων λογιών εμφιαλωμένη φύση» 

Οδυσσέας Ελύτης. Άξιον εστί. Προφητικόν 

Ο Στάθης Ανδρουτσάκης, στην ενότητα έργων ζωγραφικής «Εργοστάσια», διερευνά τη σχέση της φθοράς και του θανάτου, με ό,τι την αντιστρατεύεται και την αναστρέφει. Η δημιουργική του πρόταση, κατατείνει στο να ανατάξει αυτό που παρασύρει στο διάβα του ο χρόνος. Αναζητά στη σιωπή των εγκαταλελειμμένων εργοστασίων, το αποτύπωμα του χρόνου και αποκαλύπτει μέσα απ’ τα χαλάσματα, ό,τι διαφεύγει ως εικόνα και αίσθημα. Με το κατακτημένο ύφος της εικαστικής του γραφής, υποβάλλει το ονειρικό στοιχείο, που ενοποιεί και μετουσιώνει τη φθορά σε ποίηση και ομορφιά. Το χέρι του ζωγράφου, κατευθύνει το βλέμμα μας στις ρωγμές και τα σημάδια, που άφησε ο χρόνος στο σώμα της ύλης και των ανθρώπων τα έργα. Εκεί, στην απεικόνιση του «Κλωστηρίου Β», άγγελος «καταβαίνον»1 με λευκά φτερά, σαν να αναζητά το μνημονικό αποτύπωμα των απόντων εργατών, παραπέμποντάς μας στη μεταφυσική θεώρηση του Είναι και Μη Είναι, της αρχής και του τέλους των πραγμάτων. Σε άλλη σκηνή, ένα ερωτευμένο ζευγάρι που φανερώνεται στα ερείπια, είναι ταυτόχρονα ένα ελεγείο και ένας ύμνος, για ό,τι εχάθη και ό,τι αναγεννάται. Μια σιωπηλή παρουσία της μαρτυρίας του Έρωτα και του Θανάτου, ως αντιθετικά ζεύγη μιας αέναης κίνησης και εντροπίας. Τα χρώματά του ελάχιστα. Ώχρα, σταχτί, καφέ σκούρο σαν από καμένο ξύλο, κι ένα απρόσμενο κίτρινο ως δέσμη φωτός, που εισβάλλει απ’ τις ρωγμές και τα μισογκρεμισμένα πορτοπαράθυρα. Μελιά, φωτισμένα κι αέρινα τα σώματα, αντιδιαστέλλουν την αίσθηση του απονεκρωμένου τοπίου. Στο σκίρτημα του βλέμματος απ’ την ονειρική παρουσία των μορφών, η αίσθηση του βεβαιωμένου χρόνου ανατρέπεται. Ένας ποιητικός οίστρος ξεπηδά απ’ τα «ωραία μέσα ερείπια»,2 ως πνοή που εμφυσά και γονιμοποιεί την φαντασία, υπερβαίνοντας τα δεσμά μιας αδήριτης πραγματικότητας. 

Ο Στάθης Ανδρουτσάκης, στα έργα του εργοστασίου της Πειραϊκής-Πατραϊκής, συμβολοποιεί τον χώρο, ως πεδίο πράξης και μνήμης, θέτοντας την τέχνη του στην πρωτοπορία των αναζητήσεων και των ερωτημάτων που τίθενται αναπόφευκτα. Ως δρών υποκείμενο της νεωτερικότητας, μετέχει συνειδητά στο γίγνεσθαι, προτείνοντας την ενέργεια και τη δημιουργία, ως πράξεις αντίστασης στο «παιχνίδι του χρόνου»3 και στον αγώνα της μνήμης εναντίον της λήθης. 

Δημήτρης Παπανικολάου, μέλος της Εταιρείας Λογοτεχνών και Συγγραφέων Ηπείρου 

Στάθης Ανδρουτσάκης. «Σιλό». Πειραϊκή-Πατραϊκή. Ελαιογραφία. 50Χ130 εκ.
Συλλογή Δημοτικής Πινακοθήκης Πατρών 

Βιβλιογραφία 

1.Leon Battista Alberti. «Περί Ζωγραφικής». Εισαγωγή-μετάφραση-σχόλια: Μαρίνα Λαμπράκη-Πλάκα. Εκδόσεις Καστανιώτη. Αθήνα 1994 

Σημειώσεις 

1. Καινή Διαθήκη. «Το κατά Ιωάννην Ευαγγέλιον», σ.182. Αποστολική Διακονία της Εκκλησίας της Ελλάδος. Αθήνα 1981 

2. Οδυσσέας Ελύτης. «Άξιον εστί». Ανάγνωσμα έκτο. Προφητικόν, σ.66. Λιθογραφία Γιάννη Μόραλη. Ίκαρος Εκδοτική Εταιρεία. Αθήνα 1979 

3. Κώστας Αξελός. «Προς την πλανητική σκέψη», σ.38. Βιβλιοπωλείον της Εστίας. Αθήνα 1985 

Η πρώτη γραφή του κειμένου, τυπώθηκε στο φυλλάδιο του Διεθνούς Φεστιβάλ Πάτρας, με την ευκαιρία της ομώνυμης έκθεσης του Στάθη Ανδρουτσάκη στα Παλαιά Δημοτικά Λουτρά. Πάτρα 15-30 Ιουνίου 2010. Δεύτερη τελική γραφή: 2025 

 Μαρία Κοσσυφίδου. «Από το τότε στο πότε». («Νήματα μνήμης».
Εγκατάσταση της Δανάης Στράτου. Κλωστήριο Β, Πειραϊκής-Πατραϊκής. Πάτρα 2020) 

ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ 

Ο Στάθης Ανδρουτσάκης γεννήθηκε το 1959. Σπούδασε ζωγραφική στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών Αθηνών, από το 1979 έως το 1983, με δασκάλους τους Δημήτρη Μυταρά, Λευτέρη Κανακάκι, Παναγιώτη Τέτση και Νίκο Κεσσανλή. Από το 1982 έως το 1983 παρακολούθησε σπουδές κεραμικής στο Εργαστήρι Εφαρμογών Κεραμικής της ΑΣΚΤ, με δάσκαλο τον Γιώργο Γεωργίου. Από το 1979 έως 1983 θεωρητικές και παιδαγωγικές σπουδές στην Ιστορία Τέχνης με την καθηγήτρια Μαρίνα Λαμπράκη – Πλάκα και Ρυθμολογίας / Ιστορίας της Αρχιτεκτονικής με τον Παύλο Μυλωνά. Αποφοίτησε με Άριστα, Έπαινο Κεφαλής και Έπαινο Σχεδίου Γυμνού. Μέλος του Επιμελητηρίου Εικαστικών Τεχνών Ελλάδας. Μέλος της Ένωσης Εικαστικών Πάτρας. Έχει παρακολουθήσει τα περισσότερα από τα ετήσια σεμινάρια της ΄Ένωσης Καθηγητών Καλλιτεχνικών Μαθημάτων σε θέματα Διδακτικής της Τέχνης και τεχνικών τοιχογραφίας (FRESCO) με τον Διονύση Παπαδόπουλο, τον Κώστα Παπατριανταφυλλόπουλο και την Εύα Μελά, τεχνικής της εγκαυστικής με την Ευφροσύνη Δοξιάδη και τεχνικές ψησίματος κεραμικής ρακού κ.ά. από το 1987 έως σήμερα. Το 2011, παρακολούθησε σεμινάριο Λιθογραφίας της Ένωσης Καλλιτεχνών Μολδαβίας UAP-Κισινάου, σεμινάρια Σχεδιασμού Υφάσματος, Κλασσικής Τοιχογραφίας, Μεταξοτυπίας, Λινόλεουμ και Ξυλογραφίας στην Ακαδημία Τεχνών του Πανεπιστημίου Οδησσού, καθώς και σεμινάριο Λιθογραφίας και Σχεδίου, στο Εργαστήριο Χαρακτικής του Τμήματος Εικαστικών Τεχνών του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Έχει εργαστεί ως ζωγράφος οροφογραφιών νεοκλασικών κτιρίων, της 2ης Εφορείας Νεωτέρων Μνημείων του Υπουργείου Πολιτισμού στην Πάτρα και σε συντηρήσεις ζωγραφικών έργων, τοιχογραφιών-οροφογραφιών, εικόνων σε νεοκλασικές οικίες και ναούς, καθώς και ως σχεδιαστής αρχαιολογικών αντικειμένων σε πολλά Μουσεία και ανασκαφές σε όλη την Ελλάδα, συνεργαζόμενος με επιφανείς αρχαιολόγους. Από το 1987 έως το 2013, διετέλεσε καθηγητής Καλλιτεχνικών μαθημάτων στη Μέση Εκπαίδευση. Από το 2000 έως το 2002, δίδαξε ζωγραφική και κεραμική στα παιδικά τμήματα του Εικαστικού Εργαστηρίου Δήμου Πατρέων και από το 2002 έως 2012, σχέδιο και ζωγραφική, στα τμήματα ενηλίκων του ίδιου Εργαστηρίου. Από το Φεβρουάριο του 2004 έως το 2008, είχε αναλάβει αποκλειστικά τη διδασκαλία του σχεδίου και της ζωγραφικής, στο τμήμα ενηλίκων του Εικαστικού Εργαστηρίου Δήμου Αμαλιάδας. Έργα του βρίσκονται σε ιδιωτικές συλλογές στη Ελλάδα και στο εξωτερικό, στη Δημοτική Πινακοθήκη Καλαμάτας, στην Πινακοθήκη Βιάννου και στη Δημοτική Πινακοθήκη Πατρών.