Ο ΙΩΑΝΝΗΣ ΖΗΖΙΟΥΛΑΣ ΤΟΥ ΚΩΣΤΗ ΠΑΠΑΓΙΩΡΓΗ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Ο συγγραφέας του εμβληματικού «Πεθαίνω σαν Χώρα» Δημήτρης Δημητριάδης είχε την ανάγκη να απαντήσει στην πρόσφατη συνέντευξη του καθηγητή Χρήστου Γιανναρά στον Δημήτρη Δανίκα, κι έτσι μίλησε στο «ΠΡΩΤΟ ΘΕΜΑ» και τον Δ. Δανίκα, «εφ’ όλης της ύλης». 

Ένα από τα κρίσιμα θέματα στα οποία αναφέρεται ο Δημήτρης Δημητριάδης είναι η συνάντηση Ελληνισμού και Χριστιανισμού. Πιστεύει ακράδαντα ότι δεν υπάρχει συνέχεια του Ελληνισμού επειδή μεσολαβεί ο χριστιανισμός. Θεωρεί ότι «ο χριστιανισμός είναι μια εκδοχή του πλατωνισμού, μια εκδοχή όμως, η οποία έχει την προέλευσή της, τις ρίζες της, στον Εβραϊσμό. Ο Εβραϊσμός όμως δεν έχει καμία σχέση με τον Ελληνισμό». Ο Δημητριάδης ουσιαστικά αναπαράγει – δυστυχώς – την ιδεολογία των αρχαιοπλήκτων και δωδεκαθεϊστών περί «καταστροφής του Ελληνισμού από τον Χριστιανισμό». 

Βέβαια, αυτή η τάση έχει προκύψει, νομίζω, από μια αμυντική, θα λέγαμε, στάση, απέναντι στις Χριστοδούλειες ιαχές περί «Ελληνορθοδοξίας», που κυριάρχησαν στο μεγαλύτερο μέρος των πιστών, περισσότερο ή λιγότερο. Η «Ελληνορθοδοξία» του αρχιεπισκόπου Χριστοδούλου, την οποία αναπαράγουν τα κακέκτυπά του, είναι μια ανιστόρητη, επίσης, ιδεολογία, που έχει ως σκοπό να εξισώσει «Χριστό και Ελλάδα», αγνοώντας τον οικουμενικό χαρακτήρα του Χριστιανισμού, αλλά και του Ελληνισμού, στο μέτρο της ενδοκοσμικότητας. 

Η απάντηση στον Δημήτρη Δημητριάδη έρχεται από τον Κωστή Παπαγιώργη. Τον στοχαστή, τον συγγραφέα, τον μεταφραστή, τον ανατρεπτικό και «αιρετικό» Παπαγιώργη, τόσο στη ζωή του όσο και στην σκέψη και την γραφή. 

Ο Κωστής Παπαγιώργης, το 2003, έγραψε ένα διθυραμβικό σχόλιο στο «Αθηνόραμα» για το βιβλίο του μακαριστού Μητροπολίτου Περγάμου Ιωάννου «Ελληνισμός και χριστιανισμός, η συνάντηση των δύο κόσμων», που εκδόθηκε εκείνη τη χρονιά από την Αποστολική Διακονία της Εκκλησίας της Ελλάδος.

Το κείμενο του Παπαγιώργη συμπεριλαμβάνεται στον 2ο τόμο της σειράς «Κωστή Παπαγιώργη, Τα βιβλία των άλλων II, Έλληνες στοχαστές» (εκδόσεις Καστανιώτης, 2024). 

Στην εισαγωγή του βιβλίου, ο φιλόπονος επιμελητής Δημήτρης Καράμπελας, σημειώνει ότι ο Περγάμου Ιωάννης ανήκει στους συγγραφείς «που ο Παπαγιώργης εκτιμούσε και διάβαζε συστηματικά». 

Ας δούμε, λοιπόν, τι έγραψε ο Κωστής Παπαγιώργης για το βιβλίο του Ιωάννη Ζηζιούλα: 

«Να ένα βιβλίο που θα έπρεπε να γίνει μπεστ σέλερ διαρκείας! Κατά πρώτο λόγο το θεωρούμε ακριβό φάρμακο της άγνοιας και της βλακείας που μας δέρνουν αχόρταγα ως πεπαιδευμένους και ως εν γένει ορθοδόξους. Το ζήτημα είναι σαφές: πώς ο πανίσχυρος ελληνικός κόσμος προσέτρεξε την εποχή της παρακμής του στο ιουδαϊκό πνεύμα και τελικά «έκλεψε» τον χριστιανισμό από το εξίσου πανίσχυρο ιουδαϊκό ιερατείο; 

Μητροπολίτης Περγάμου, ο Ζηζιούλας επιδεικνύει μια σπάνια λιτότητα στο κείμενό του· ερευνώντας την κρίσιμη εποχή – δύο τρεις αιώνες προ Χριστού και μετά Χριστόν – παρουσιάζει με εκτυφλωτική απλότητα τις ιστορικές τροπές, τις δεσπόζουσες τάσεις, τις εκατέρωθεν κινήσεις τέλος πάντων, που επέτρεψαν στη νέα θρησκεία να μεστώσει και τελικά να κυριαρχήσει σε ένα μεγάλο τμήμα της ανθρωπότητας. Ο εξελληνισμός του χριστιανισμού και ο εκχριστιανισμός του ελληνισμού είναι ένα ουσιώδες μάθημα για κάθε αναγνώστη, ο οποίος, εκών άκων, ζει και ψευτοζεί μέσα σε έναν κόσμο που αν δεν εγκύψει στη ρίζα του, χάνει την επαφή του με το παρόν». 

Ο Παπαγιώργης εκθειάζει το βιβλίο του Περγάμου, καθώς θεωρεί ότι θα έπρεπε να γίνει «μπεστ σέλερ διαρκείας». Τονίζει τις αρετές του συγγραφέα Ζηζιούλα, που διαπραγματεύεται ένα τόσο σημαντικό θέμα, με «σπάνια λιτότητα» και «εκτυφλωτική απλότητα». Όντως, ο Περγάμου Ιωάννης δεν ήταν φλύαρος ούτε σπερμολόγος. Ήταν «του ολίγου και του ακριβούς» (Ελύτης). 

Αίφνης, θυμάμαι ένα απόσπασμα από το «Πεθαίνω σαν Χώρα» του Δημήτρη Δημητριάδη: 

«ΤΙ ΑΛΛΟ ΕΙΝΑΙ Ο ΠΑΡΑΔΕΙΣΟΣ, τουλάχιστον για κείνους που υφίστανται την απάτη και το μαγνητισμό της ύλης συνειδητά, παρά το πολυπόθητο και σπανιότατα κατορθωτό πέρασμα της ψυχής από την αφασία της γλώσσας στο παλλόμενο, γεώδες, αχειρότμητο και αλάξευτο βασίλειο των λέξεων, εν ζωή;… Η αθανασία είναι λέξεις. Η βασιλεία των ουρανών είναι μια ψυχή ομιλούσα αχαλίνωτα…».

Και σκέφτομαι τον ύμνο: "Λίθος ἀχειρότμητος ὄρους, ἐξ ἀλαξεύτου σου Παρθένε, ἀκρογωνιαῖος ἐτμήθη, Χριστὸς συνάψας τάς διεστώσας φύσεις". 

Πώς, άραγε, ο «αντιχριστιανός» Δημητριάδης χρησιμοποιεί σπάνιες λέξεις «αχειρότμητο και αλάξευτο», που συναντάμε σε θεολογικούς ύμνους της Εκκλησίας; Κι αν «η βασιλεία των ουρανών είναι μια ψυχή…», τότε...

ΤΟ ΣΗΜΑΝΤΙΚΟ ΑΦΙΕΡΩΜΑ ΤΗΣ ΕΘΝΙΚΗΣ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗΣ ΣΤΟΝ ΚΩΣΤΗ ΠΑΠΑΓΙΩΡΓΗ (ΒΙΝΤΕΟ)

Κυκλοφορεί ήδη ο δεύτερος τόμος της σειράς "Τα Βιβλία Των Άλλων ΙΙ, Έλληνες Στοχαστές" (εκδόσεις Καστανιώτη). με κριτικά κείμενα του μεγάλου Κωστή Παπαγιώργη.  

Εισαγωγή - Επιμέλεια Δημήτρης Καράμπελας. 

Εξώφυλλο: Μάρια Μπαχά. 

Η Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδος εγκαινίασε την Τετάρτη 10 Απριλίου 2024, στον Πύργο Βιβλίων της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Ελλάδος, στο Κέντρο Πολιτισμού Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος, τον κύκλο εκδηλώσεων «Λόγος 14» που επιμελείται ο Πρόεδρος του Εφορευτικού Συμβουλίου της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Ελλάδος, Σταύρος Ζουμπουλάκης. 

Η πρώτη εκδήλωση είχε τίτλο "Κωστής Παπαγιώργης (1947-2014). Δέκα χρόνια από τον θάνατό του". 

Μια πολύ σημαντική εκδήλωση που πραγματοποιήθηκε με αφορμή και την έκδοση του δεύτερου τόμου της σειράς "Τα βιβλία των άλλων", ο οποίος περιλαμβάνει πρώιμα και ύστερα δοκίμια ή κριτικά σημειώματα του Κωστή Παπαγιώργη για σημαντικούς Έλληνες στοχαστές που «εφηύραν τον εαυτό τους» εντός και εκτός Ελλάδoς – ανάμεσά τους o Ζήσιμος Λορεντζάτος, ο Κορνήλιος Καστοριάδης, ο Παναγιώτης Κονδύλης, ο Κώστας Αξελός, ο Χρήστος Γιανναράς, ο Στέλιος Ράμφος. Με μια σπάνια θυμική εμπλοκή, ο Παπαγιώργης συζητά κομβικά έργα της σύγχρονης σκέψης –όπως Το χαμένο κέντρο, Η φαντασιακή θέσμιση της κοινωνίας, Το Πρόσωπο και ο Έρως ή Η κριτική της μεταφυσικής στη νεότερη σκέψη, Πελεκάνοι Ερημικοί, δίνοντας παράλληλα τη δική του απάντηση στα κρίσιμα πνευματικά ερωτήματα που τα εξέθρεψαν. 

Τιμώντας τη μνήμη του σπουδαίου δοκιμιογράφου, δέκα χρόνια μετά τον θάνατό του, η εκδήλωση της Εθνικής Βιβλιοθήκης εστίασε σ' αυτή τη συνομιλία του Παπαγιώργη με τα παραπάνω ξεχωριστής σημασίας έργα. 

Ομιλητές: 

- Δημήτρης Καράμπελας, Ιστορικός του Δικαίου, Δοκιμιογράφος 

- Φώτης Βασιλείου, Συγγραφέας, Επίκουρος Καθηγητής Ιονίου Πανεπιστημίου 

- Σταύρος Ζουμπουλάκης, Πρόεδρος του Εφορευτικού Συμβουλίου της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Ελλάδος. 

Οι ομιλητές ήσαν όλοι καίριοι και ουσιαστικοί. Μπήκαν στο βάθος της σκέψης του Παπαγιώργη, προσπαθώντας να αναδείξουν την κριτική του σκέψη σε σχέση με τα έργα των ελλήνων στοχαστών που τον απασχόλησαν. 

Παραθέτουμε το βίντεο της εκδήλωσης. 

    

Τα βιβλία των άλλων II

Περιεχόμενα

Εισαγωγή 

Ζήσιμος Λορεντζάτος 

Χρήστος Μαλεβίτσης 

Χρήστος Γιανναράς 

Στέλιος Ράμφος 

Κορνήλιος Καστοριάδης 

Κώστας Αξελός 

Παναγιώτης Κονδύλης 

Γεράσιμος Λυκιαρδόπουλος 

Σταύρος Ζουμπουλάκης 

Ιωάννης Ζηζιούλας 

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ 

Οργή Θεού (Μια πολιτική ανάγνωση της Βίβλου) 

Μια επιστολή του Χρήστου Γιανναρά στον Κωστή Παπαγιώργη

Ο Κωστής Παπαγιώργης γεννήθηκε το 1947 στο Νεοχώριο Υπάτης. Έζησε τα παιδικά του χρόνια στην Παραλία Κύμης, όπου υπηρετούσε ως δάσκαλος ο πατέρας του, και εν συνεχεία στην Αθήνα (Χαλάνδρι), στη Θεσσαλονίκη, στο Παρίσι (1968-1975) και πάλι στην Αθήνα (Εξάρχεια). 

Εξέδωσε μια σειρά δοκιμίων εμπνευσμένων από την κλασική αρχαιότητα και από τον βίο του σημερινού καθημερινού ανθρώπου, καθώς και έργα που αφορούσαν έμμεσα ή άμεσα το φρόνημα του Νεοέλληνα. Επίσης επιδόθηκε με αξιοζήλευτη δεινότητα στις μεταφράσεις σημαντικών φιλοσόφων και διανοητών (μεταξύ άλλων Σαρτρ, Σιοράν, Ντεριντά, Ρικέρ, Κίρκεγκωρ, Φουκώ, Λεβινάς). 

Στις Εκδόσεις Καστανιώτη ήταν διευθυντής των σειρών «Ελάσσονα Φιλοσοφικά», «Μείζονα Φιλοσοφικά» και «Μέγιστα Φιλοσοφικά». Παλαιότερα διηύθυνε στις Εκδόσεις Ροές τη φιλοσοφική σειρά «Δοκίμια». Συνεργάστηκε με περιοδικά (Πλανόδιον, Αθηνόραμα, Το Δέντρο, Αντί κ.ά.), εφημερίδες (Lifo, Επενδυτής, Κόσμος του Επενδυτή και παλαιότερα Απογευματινή), καθώς και με πόρταλ στο διαδίκτυο (matrix24.gr και Protagon). 

Το 2002 τιμήθηκε με το Κρατικό Λογοτεχνικό Βραβείο Μαρτυρίας-Χρονικού για το βιβλίο του Κανέλλος Δεληγιάννης. Ήταν παντρεμένος με τη Ράνια Σταθοπούλου. 

Έφυγε από τη ζωή στις 21 Μαρτίου 2014.

ΤΑ ΚΡΙΤΙΚΑ ΤΟΥ ΚΩΣΤΗ ΠΑΠΑΓΙΩΡΓΗ ΓΙΑ ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΩΝ ΑΛΛΩΝ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου

Διάβαζα τις επιφυλλίδες και τις κριτικές του Κωστή Παπαγιώργη στην εφημερίδα «Ο κόσμος του επενδυτή» και σε άλλα έντυπα μετά μανίας!

Κρατούσα τα σχετικά αποκόμματα στο αρχείο μου, μα τώρα χαίρομαι που έχουμε έναν συγκεντρωτικό τόμο με τις κριτικές βιβλίων που αφορούν στην ποίηση και την πεζογραφία.

Πρόκειται για το νεοεκδοθέν πόνημα: Κωστή Παπαγιώργη, Τα βιβλία των άλλων Ι. Έλληνες συγγραφείς (Εισαγωγή: Δ. Καράμπελας. Επιλογή κειμένων: Γιάννης Αστερής, Δημήτρης Καράμπελας), εκδ. Καστανιώτη 2020.

Την καίρια και ουσιαστική εισαγωγή του Δημήτρη Καράμπελα, μπορείτε να διαβάσετε στο μεγαλύτερο μέρος εδώ.

Η συμβολή της έκδοσης συνίσταται ότι έχουμε πλέον την ευχέρεια να ανατρέχουμε άνετα στην οξυδερκή και κοφτερή κριτική σκέψη και ματιά του Κωστή Παπαγιώργη, που φωτίζει συγγραφείς και κείμενα.

Γιατί ο Παπαγιώργης ήταν πρώτα ένας σπάνιος αναγνώστης. Διάβαζε πίσω από τις λέξεις και από τα νοήματα που φαίνονται εκ πρώτης όψεως.

Η κριτική του ήταν συνθετική και αφαιρετική μαζί. Κόμιζε όλα τα αναγκαία σε μια ολική θεώρηση. Και τα πιο μικρά κείμενά του ήταν πλήρη, παρ’ όλο που ο ίδιος ήταν οπαδός, θα έλεγα, της θεωρίας της «μη πληρότητας», με την έννοια της αέναης αναζήτησης της των πραγμάτων αλήθειας. Νομίζω πως ο Παπαγιώργης μας υπέδειξε την απελεύθερωση από μια «εξαντλητική» κριτική, με παραπομπές και υποσημειώσεις και ανέδειξε την αξία τού: «των αναγκαίων υπολαμβάνω».

Το βιβλίο με μια εύστοχη επιλογή κριτικών κειμένων του Κωστή Παπαγιώργη που έχουμε στα χέρια μας, αποτελεί ένα εγκόλπιο «πανόραμα» της ελληνικής λογοτεχνίας, κυρίως της σύγχρονης.

Ανακαλύπτεις βιβλία που σου διέφυγαν, ιδέες που αξίζουν να εμβαθύνεις, ματιές που φωτίζουν γραφές και ζωές. Κι ακόμα, «ασήμαντες» πληροφορίες που παραθέτει ξαφνικά ο Παπαγιώργης και αναδεικνύονται αναγκαίες για την κατανόηση και ερμηνεία πολλών!

Προσωπικά σε κάμποσα απ’ αυτά τα κριτικά σημειώματα του Παπαγιώργη, βλέπω και μια ποιητικότητα. Από την έναρξη του κειμένου, που μπορεί να είναι "με θέμα"– όπως λέμε στη μουσική -, μέχρι το φινάλε που μπορεί να είναι «θριαμβικό», ...πικρό ή με μια δόση ειρωνείας, σαν στίχος καβαφικός.

Τα κριτικά του Παπαγιώργη για «τα βιβλία των άλλων» είναι σαφώς προέκταση των δικών του βιβλίων. Την προσωπική του μυθολογία απηχούν, την δική του ξεχωριστή οπτική εκφράζουν και την έγνοια του ως μανικού εραστή του βιβλίου αποτυπώνουν.

Περιμένουμε με λαχτάρα και τη συνέχεια...

Ο ΜΑΝΩΛΗΣ ΒΕΛΙΤΖΑΝΙΔΗΣ ΣΤΟ ΡΑΔΙΟΦΩΝΟ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ ΓΙΑ ΝΤΟΣΤΟΓΙΕΦΣΚΙ ΚΑΙ ΣΑΛΑΜΟΦ

"Tο βιβλίο - που έφτασε σε μας με καθυστέρηση σαράντα ετών- αντιπροσωπεύει ένα βαρυσήμαντο γεγονός στα εκδοτικά μας πεπραγμένα, καθώς αποτελεί κι έναν «εκδοτικό» άθλο, όπου οι 2.000 σελίδες χώρεσαν σ’ έναν τόμο μέσου μεγέθους και όγκου. Τυπώθηκε λοιπόν «σε χαρτί Σαμουά Βίβλου 40 γραμμαρίων από την EBNER & SPIEGEL GmbH Γερμανίας τον Νοέμβρη του 2011». Και μόνο εκδοτικά ο τόμος είναι ένα πολύτιμο δώρο για τον αναγνώστη."

Αυτά έγραφε ο Κωστής Παπαγιώργης κατακλείοντας το κείμενό του για τις "Ιστορίες από την Κολιμά" του Αβραάμ Σαλάμοφ, το οποίο κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Ίνδικτος. 

Πρόκειται για ένα συγκλονιστικό, ωμό και ζοφερό ντοκουμέντο από τα στρατόπεδα εργασίας της Σοβιετικής Ένωσης, εκεί όπου ο Σαλάμοφ πέρασε τη μισή ενήλικη ζωή του. 

Ο Κωστής Παπαγιώργης, παρατηρεί στο κείμενο που ήδη μνημονεύσαμε:
"Δεν είναι τυχαίο ότι ο Σαλάμοφ αντιμετωπίζει με κάποια υποτίμηση τις Αναμνήσεις από το σπίτι των πεθαμένων. Ο Ντοστογιέφσκι, τονίζει ο αφηγητής, δεν συνάντησε και δεν γνώρισε ανθρώπους του αυθεντικού κόσμου των κακοποιών (σ. 280). Επίσης, παρατηρεί με μαύρο χιούμορ: «Η εποχή του Ντοστογιέφσκι ήταν διαφορετική, και το τότε κάτεργο δεν είχε φτάσει σε τέτοια αναβάθμιση, σαν αυτή που διηγήθηκα εδώ. Ό,τι συμβαίνει εδώ είναι υπερβολικά ασυνήθιστο, απίστευτο, και το φτωχό ανθρώπινο μυαλό δεν είναι σε θέση να δώσει συγκεκριμένη μορφή στην εδώ ζωή...». (σ. 179) Περί τίνος ακριβώς πρόκειται; Ενώ θα περίμενε κανείς να διαβάσει για στυγνούς ανθρωποφύλακες του καθεστώτος -που δεν λείπουν βέβαια-, εκείνο που ανακαλύπτει είναι οι κακοποιοί, τα απίθανα ανθρωπάρια (φονιάδες, κλέφτες, ανώμαλοι, αποσαθρωμένες ψυχές, ανθρωποφάγοι στην κυριολεξία) που είχαν ειδικό ρόλο στο στρατόπεδο. Οι κακοποιοί ήταν οι «φίλοι του λαού», ενώ οι πολιτικοί κρατούμενοι αποτελούσαν την απεχθή μάζα των «εχθρών του λαού»."

Ποιος είναι ο εκδότης  του βιβλίου "Ιστορίες από την Κολιμά" του Σαλάμοβ, όπως και ο εκδότης των Ντοστογιεφσκικών "Ηλίθιος", "Δαιμονισμένοι", "Αδερφοί Καραμάζοφ" κ.α. στα χρόνια μας; Μα, ο Μανώλης Βελιτζανίδης από τις εκδόσεις "Ίνδικτος", ο οποίος θα συνομιλήσει απόψε (εκπομπή σε επανάληψη), Κυριακή 11 Δεκεμβρίου 2016 στις 8 το βράδυ, στο Ραδιόφωνο της Εκκλησίας 89,5 με τον ιερέα και σκηνοθέτη π. Πέτρο Μινώπετρο.

Οπότε παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον η γνώμη του, αφού η εκπομπή έχει θέμα: «Η ζωή και το έργο των Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι και Βαρλαάμ Σαλάμοβ». 
Π.Α.Α.

Δείτε και την σχετική ανάρτησή μας

ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΑΝΑΤΡΕΠΤΙΚΟΥΣ "ΑΔΕΛΦΟΥΣ ΚΑΡΑΜΑΖΟΦ" ΤΟΥ ΝΤΟΣΤΟΓΙΕΦΣΚΙ ΣΤΟ ΡΑΔΙΟΦΩΝΟ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ

Ο ΣΠΥΡΟΣ ΓΙΑΝΝΑΡΑΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΚΩΣΤΗ ΠΑΠΑΓΙΩΡΓΗ

Του Σπύρου Γιανναρά

Το Βήμα

Ο συγγραφέας και μεταφραστής Κωστής Παπαγιώργης ήταν μια από τις αρχοντικότερες μορφές των νεοελληνικών γραμμάτων, το σπάνιο κι ακριβοθώρητο εκείνο κράμα πολυμαθούς λόγιου, ακέραιου ανθρώπου και γενναιόδωρης καρδιάς που επιβλήθηκε χάρη στην ποιότητα του έργου του. Σε μια χώρα ανθρωπάρεσκων δημιουργών όπου η έννοια του έργου είναι σχετική ελλείψει ουσιαστικής αξιολόγησης, και κυρίως μια έννοια εκλαμβανόμενη ως μέσο για την εκπλήρωση αλλότριων στόχων (αναγνώριση, βραβεία, θώκους και χρήμα) η αφοσίωση σ' αυτό συνιστά ουσιαστική ειδοποιό διαφορά, δηλωτική ενός ανήκουστου, για τα εντόπια, ήθους. 

Οσο ανήκουστη είναι δηλαδή και η περίπτωση του ανθρώπου που δεν επιστρέφει θαμπωμένος από τη θητεία του στην Εσπερία, αλλά με οξυμένη την ανάγκη κατανόησης της πραγματικότητας του τόπου του. Ο Παπαγιώργης έφυγε το 1969 για το Παρίσι όπου και παρακολούθησε μαθήματα φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο της Βανσέν με καθηγητές τους Ντελέζ, Λιοτάρ και Σατελέ. Γρήγορα όμως εγκατέλειψε την ακαδημαϊκή σπουδή για να αναμετρηθεί μόνος με τα κείμενα της φιλοσοφίας και της λογοτεχνίας, τα οποία κυριολεκτικά ξεκοκάλισε, τρώγοντάς τα με το κουτάλι. Γιατί η δίψα για τα κείμενα εδραζόταν σε μια μύχια υπαρξιακή και οντολογική αγωνία που δεν μπορεί να χορτάσει κανένα πανεπιστήμιο. 

Το μεγαλύτερο σχολείο της γραφής 

Επιστρέφοντας το 1975 από το Παρίσι ολόκληρος, χωρίς να αφήσει πίσω του την ψυχή ή τη σκιά του, δεν μας προίκισε με την αγιάτρευτη πικρία του συνομιλητή των Ευρωπαίων που αισθάνεται ξένος και δυσανάλογα μεγάλος σε τούτο το ουτιδανό κρατίδιο, ούτε με ανεπεξέργαστες δάνειες θεωρίες και εκσυγχρονιστικές ιδέες, αλλά αφιέρωσε τον χρόνο του για να γυρίσει στη γλώσσα μας τα αγκωνάρια της σκέψης, τα μεγάλα έργα της ευρωπαϊκής γραμματείας. Δεν μετέφρασε απλώς μείζονες φιλοσόφους όπως Κίρκεγκορ, Σέλερ, Πασκάλ, Σιοράν, Λιοτάρ, Μπερξόν, Σταρομπίνσκι, Ντεριντά κ.ά. αλλά συχνά και τα εμβληματικότερά τους έργα, όπως το Είναι και το Μηδέν του Σαρτρ, τις Λέξεις και τα πράγματα του Φουκό, Το πνεύμα των νόμων του Μοντεσκιέ, την Ηθική και το Απειρο του Λεβινάς. 

Η μετάφραση είναι το μεγαλύτερο σχολείο της γραφής, ο καλύτερος τρόπος για να καταφέρει κανείς να λαξέψει ένα ύφος. Δεν είναι τυχαίο άλλωστε ότι ο Ζιντ επέμενε πως το συγγραφιλίκι απαιτεί το πέρασμα από το έργο της μετάφρασης, ούτε βέβαια ότι αυτόν ακριβώς τον δρόμο επέλεξαν ιλιγγιώδεις στυλίστες της γραφής, όπως λ.χ. ο Προυστ. Ούτε φυσικά είναι τυχαίο ότι μετάφραση, γραφή και κριτική ήταν το ψωμοτύρι του Παπαγιώργη, ο οποίος υπήρξε ίσως η δυνατότερη δοκιμιακή πένα που γνωρίσαμε μετά το '75. 

Η ακάματη λεπτοδουλειά πάνω στη φράση (ψιλολογία, την αποκαλούσε ο Παπαδιαμάντης), το συστηματικό πάντρεμα της λοξής πρότασης με το λοξό βλέμμα που φωτίζει τα πράγματα ξαφνιάζοντας διαρκώς τον αναγνώστη που στερείται την αναγνωστική του πεπατημένη, είναι το ένα, ειδοποιό και πάλι, χαρακτηριστικό της γραφής του. «Εγώ είμαι φρασάκιας» έλεγε. Η ιδιαιτερότητα όμως αυτής της γραφής δεν εξαντλείται στο μαεστρικά περίτεχνο και εξόχως εκλεπτυσμένο ύφος ενός αγχίνοου πνεύματος. Πίσω από τις δύο μεγάλες κατηγορίες κειμένων του - τα κείμενα για τα ανθρώπινα πάθη και τα κείμενα που φωτίζουν το φρόνημα του Νεοέλληνα - κρύβεται η ανάγκη να συλλάβει τον (ντόπιο) άνθρωπο και τον τόπο. Να φωτίσει το πώς και το γιατί καταλήξαμε σε αυτό το ανερμάτιστο υβρίδιο που είναι ο σύγχρονος Νεοέλληνας και σε τούτο το αχαΐρευτο έθνος-κράτος που είναι το νεοελληνικό. 

Οπως συνήθως συμβαίνει με όσους κατατρώγονται από το υπαρξιακό σαράκι του νοήματος, ο Παπαγιώργης ξεκίνησε βυθιζόμενος στον μυχό και στο ποτό, φτάνοντας όμως τον εαυτό του στα άκρα, γλιτώνοντας κυριολεκτικά απ' του Χάρου τα δόντια. Η εσωτερική όμως ανασκαφή των οικείων παθών μέχρι θανάτου μετέτρεψε τον ίδιο του τον εαυτό σε όριο, σε σύν-ορο, δηλαδή φίλτρο μέσα από το οποίο φιλτράρονται όλα τα θεωρητικά διαβάσματα, οι σκέψεις, οι ιδέες. 

Στα είκοσι περίπου βιβλία που προέκυψαν (για τη μέθη, τη ζηλοτυπία, τη μισανθρωπία, τον θάνατο, τη μνησικακία, το γέλιο, αλλά και για τον Ομηρο, τον Παπαδιαμάντη, τον Ντοστογέφσκι, τον Δεληγιάννη, τον Νίτσε, τον Χάιντεγκερ, τον Χέγκελ, τη μνήμη ή τον εαυτό) ανακαλύπτει κανείς μια γραφή που απευθύνεται στον αναγνώστη μιλώντας διαρκώς επί προσωπικού με αιφνίδια πετάγματα ερμηνευτικών κρίσεων ιδιοφυούς αποφθεγματικού χαρακτήρα. Σπάνια, σπανιότατα, συναντάει κανείς συγγραφείς που κατορθώνουν να οικειοποιούνται προς όφελός μας, φιλτράροντάς τα μέσα από το πρίσμα των κοινών μας αναγκών ή αποριών, τα μεγάλα κείμενα, τα μεγάλα ερωτήματα. 

Μεγαλόψυχη ταπεινοφροσύνη 

Είχα το μοναδικό προνόμιο να συγκαταλέγομαι στους στενούς φίλους του Κωστή. Τον πλησίασα πριν από δέκα τόσα χρόνια με το δέος του ακάτεχου μαθητή προς τον δάσκαλο και με αντιμετώπισε όπως ο φιλόσοφος, δηλαδή σαν πατέρας, ανοίγοντάς μου το σπίτι και τα βιβλία του. Απέφευγε τη θεωρητική ή προγραμματικά σοβαρή συζήτηση γιατί δεν ήθελε μαθητές ή οπαδούς, διδάσκοντάς με όμως με έμμεσο και υπαινικτικό τρόπο σε στιγμές εντελώς ανύποπτες. Με έβαλε να αναμετρηθώ με την Ιλιάδα και τον Εκκλησιαστή στο πρωτότυπο για να σπάσω τα δόντια μου στις λέξεις. Με συμφιλίωσε με τη σάρκα της γλώσσας αλλά και με την ίδια μου τη σάρκα, καθ' ότι γνώριζε ότι η σχέση με τον πατέρα είναι ενίοτε ένα αφόρητο βάρος, είτε λόγω του ίδιου του πατέρα, είτε λόγω του μετατοπισμένου βλέμματος των άλλων, από τον πατέρα στον γιο. Με έμαθε να αγαπώ την εξάρτηση από τα λεξικά και ανοίγοντας μπροστά στα έκπληκτα μάτια μου τα χιλιοϋπογραμμισμένα κείμενα στο γερμανικό τους πρωτότυπο, πλάι στο γαλλικό, με μύησε από την αρχή στον κάματο της ανάγνωσης. Σε κείνον πήγα τα πρώτα μου γραπτά αναζητώντας μια λυτρωτικά άτεγκτη κρίση κι εκείνος σήκωσε το τηλέφωνο και πήρε τον εκδότη. Το μεγαλύτερο όμως δώρο απ' όλα δεν δόθηκε μέσα από τις λέξεις αλλά από το παράδειγμα του βαθιά ανιδιοτελούς αυτού ανθρώπου που σάρκαζε διαρκώς τον εαυτό του, διδάσκοντας τη μεγαλόψυχη ταπεινοφροσύνη. Το μεγαλύτερο δώρο ήταν η γενναιοδωρία της ζεστής του καρδιάς. Φεύγοντας πήρε για πάντα μαζί του ένα κομμάτι του εαυτού μου αφήνοντας πίσω μια απουσία που δεν θα γεμίσει ποτέ, αφήνοντάς μου ταυτόχρονα αντίδωρο ό,τι χτίστηκε πλάι του μέσα στα χρόνια.

ΕΝΑ ΠΟΙΗΜΑ ΓΙΑ ΤΟΝ ΚΩΣΤΗ ΠΑΠΑΓΙΩΡΓΗ ΤΩΝ ΖΩΝΤΩΝ ΚΑΙ ΤΕΘΝΕΩΤΩΝ

Τάσος Λειβαδίτης 
ΑΝΑΣΤΑΣΗ 

Του Κωστή Παπαγιώργη

κατευόδιο

«Δε σ’ ακολουθώ πια» φώναξα, μα εκείνος μ’ έσπρωξε, το αμάξι κατρακύλησε μες στη νύχτα, πού πηγαίναμε; στις γωνιές, με μεγάλα κάτωχρα πρόσωπα, στέκανε οι Σιωπηλοί, μόλις προφταίναμε να παραμερίσουμε για να μη μας γκρεμίσουν, 

κι οι οργανοπαίχτες που ακολουθούσαν, μισομεθυσμένοι, με την ψυχή τους απροστάτευτη απ’ τη βροχή, φορούσαν κάτι σταχτιά, στραπατσαρισμένα καπέλα, απ’ αυτά που βρίσκονται στον ουρανό, μαζί με τα παιδιά και τους σαστισμένους, 

κι αυτό το κάθαρμα ο άμαξας προσπαθούσε να κρύψει μ’ ένα σάλι το βρόμικο μούτρο του, ενώ εγώ ήξερα πως ήταν εκείνος ο αλήτης, που μια νύχτα αρνήθηκα να πιω ένα ποτήρι μαζί του, 

έπρεπε να ξεφύγω, γλίστρησα κρυφά και νοίκιασα ένα δωμάτιο σ’ ένα απόμερο ξενοδοχείο, μα όπως εκείνη τη νύχτα 

με μαστίγωνε η πόρνη, κι άκουγα τη θεία εκμυστήρευση, ήρθε και γονάτισε δίπλα μου, 

τότε τον ακολούθησα, κι όπως βαδίζαμε, είδαμε άυπνο και χλωμό τον Σίμωνα τον Κυρηναίο, «πλαγιάζω στον τάφο και τρέμω, πως κάθε τόσο θα με ξανασηκώσουν» είπε λυπημένος, 

γιατί αν χρειάζονταν κάποιον να βοηθήσει για το σταυρό, πάλι αυτόν θα συναντούσαν στο δρόμο. 

[Νυχτερινός επισκέπτης, 1972]