"ΦΩΤΑ ΟΛΟΦΩΤΑ" ΤΟΥ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ ΠΑΠΑΔΙΑΜΑΝΤΗ ΜΕ ΤΗΝ ΣΑΠΦΩ ΝΟΤΑΡΑ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου

Από το Τρίτο Πρόγραμμα της Ελληνικής Ραδιοφωνίας άκουσα πριν χρόνια – και ευτυχώς την μαγνητοφώνησα – μια σπάνια ηχογράφηση μεγάλης αξίας: Η Σαπφώ Νοταρά διαβάζει Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη. Ήταν μια έμπνευση του Μάνου Χατζιδάκι, όταν ήταν διευθυντής στο Τρίτο, η οποία αποδεικνύεται με το πέρασμα του χρόνου, ιστορικής σημασίας.
Η εκπομπή που άκουσα ήταν η περίφημη "Μουσικές εξαίσιες ενός αόρατου θιάσου" του Βασίλη Νικολαϊδη, απ' όπου μεταδόθηκαν ο "Έρωτας στα χιόνια", "Το μοιρολόγι της φώκιας" και "Φώτα ολόφωτα". 
Ήταν στις αρχές της δεκαετίας του '80 (δεν έχει εντοπιστεί απ' όσο ξέρω ακριβής χρονολογία) που ηχογράφησε τον Παπαδιαμάντη η Σαπφώ Νοταρά και ήταν την ίδια περίπου εποχή που ο Μάνος Χατζιδάκις αξιοποιούσε ευφάνταστα την ιδιαίτερη φωνητική της εκφραστικότητα στη μουσικοθεατρική παράσταση "Πορνογραφία" (1982), το κύκνειο άσμα της ξεχασμένης ηθοποιού, η οποία τρία μόλις χρόνια αργότερα, στις 11 Ιουνίου 1985, βρέθηκε νεκρή, μόνη και σε προχωρημένη αποσύνθεση, στο μικρό της διαμέρισμα...

Η Σαπφώ Νοταρά, κωμικός και τραγωδός μαζί, διάβασε με συγκινητικό και κατανυκτικό τρόπο επτά συνολικά διηγήματα του κυρ Αλέξανδρου. Οι ηχοληψίες πρέπει να έγιναν σε διαφορετικές χρονικές στιγμές, γιατί είναι φανερή η διαφορά στην ποιότητα του ήχου.
Τα επτά διηγήματα, μοιρασμένα σε δύο ενότητες, είναι τα εξής: Μέρος 1ο: 1. Υπηρέτρα (24:02) - 2. Το σπιτάκι στο λειβάδι (24:58) - 3. Φώτα ολόφωτα (21:54) Μέρος 2ο: 4, Ωχ, βασανάκια (25:06) - 5. Το καμίνι (17:40) - 6. Το μοιρολόγι της φώκιας (11:31) - 7. Έρωτας στα χιόνια (15:55).  

Φώτα! Και τι καλύτερο από τα Φώτα - Ολόφωτα του κυρ Αλέξανδρου, με την αείμνηστη Σαπφώ Νοταρά. 
Παραθέτουμε, στη συνέχεια, την ιστορική, πλέον, ηχογράφηση  καθώς και ένα απόσπασμα από το ...ολόφωτο διήγημα του Παπαδιαμάντη, γραμμένο το 1894, με την ευχή να μας επισκιάσει ο φωτισμός ημών, ο ων και ο ην και ο ερχόμενος. 

Τὴν ἐπαύριον ἦσαν Φῶτα. Τὴν ἄλλην ἡμέραν Ὁλόφωτα. Τὴν ἑσπέραν τῆς μεγάλης ἑορτῆς, ἅμα τῇ τριημερεύσει τῆς λεχοῦς καὶ τοῦ παιδίου, ἔβαλαν τὴν σκαφίδα κάτω εἰς τὸ πάτωμα καὶ τὴν ἐγέμισαν μὲ χλιαρὸν νερὸν βρασμένον μὲ δάφνας καὶ μὲ μύρτους. Ἐπρόκειτο νὰ τελέσουν τὰ «κολυμπίδια» τοῦ παιδίου. 

Ἡ καλὴ μαμμή, ἡ Μπαλαλού, ἐξήπλωσε τὸ βρέφος μαλακὰ ἐπὶ τῶν ἡπλωμένων κνημῶν της καὶ ἤρχισε νὰ λύῃ τὰ σπάργανα. Εἶχε νυκτώσει. Μία λυχνία καὶ δύο κηρία ἔκαιον ἐπὶ χαμηλῆς τραπέζης. Τὸ παιδίον, παχύ, μεγαλοπρόσωπον, μὲ ἀόριστον ροδίζοντα χρῶτα, μὲ βλέμμα γαλανίζον καὶ τεθηπός, ἀνέπνεε καὶ ᾐσθάνετο ἄνεσιν, καθ᾽ ὅσον ἀπηλλάσσετο τῶν σπαργάνων. Ἐμειδία πρὸς τὸ φῶς τὸ ὁποῖον ἔβλεπε, κ᾽ ἔτεινε τὴν μικρὰν χεῖρα διὰ νὰ συλλάβῃ τὴν φλόγα. Τὴν ἄλλην χεῖρα τὴν εἶχε βάλει εἰς τὸ στόμα του, κ᾽ ἐπιπίλιζεν, ἐπιπίλιζε. Τί ᾐσθάνετο; Ἀπερίγραπτον. 

Ἡ καλὴ μαμμὴ ἀφῄρεσεν ὅλα τὰ σπάργανα, ἀπέσπασεν ἁβρῶς τὴν φουστίτσαν καὶ τὸ ὑποκάμισον τοῦ βρέφους καὶ τὸ ἔρριψεν ἁπαλῶς εἰς τὴν σκαφίδα. Ἤρχισε νὰ τὸ πλύνῃ καὶ νὰ ἀφαιρῇ τὰ ἅλατα, μὲ τὰ ὁποῖα τὸ εἶχε πιτυρίσει κατὰ τὴν στιγμὴν τῆς γεννήσεως, ἀφοῦ τὸ εἶχεν ἀφαλοκόψει. Ἀφῄρεσε καὶ τὸ βαμβάκιον, μὲ τὸ ὁποῖον εἶχε περιβάλει τὰς παρειὰς καὶ τὴν σιαγόνα τοῦ παιδίου, διὰ νὰ κάμῃ ἄσπρα γένεια. 

Ἔλαβε τὴν «μασά», τὴν σιδηρᾶν λαβίδα ἀπὸ τὴν ἑστίαν, καὶ τὴν ἔβαλε μέσα εἰς τὴν σκάφην διὰ νὰ γίνῃ τὸ παιδίον σιδεροκέφαλον. 

Τὸ βρέφος ἤρχισε νὰ κλαυθμυρίζῃ, ἐνῷ ἡ μαμμὴ ἐξηκολούθει νὰ τὸ πλύνῃ μαλακά, καὶ νὰ τὸ ὑποκορίζεται ἅμα: «Ὄχι, χαδούλη μ᾽, ὄχι, χαδιάρη μ᾽! ὄχι κεφαλά μ᾽, πάπο μ᾽, χῆνό μ᾽!» Καὶ συγχρόνως ὁ πατήρ, ἡ μήτηρ, ἡ μάμμη ἡ Πλανταροὺ καὶ ἄλλοι συγγενεῖς καὶ φίλοι παρόντες, ἔρριπτον ἀργυρᾶ νομίσματα, διὰ ν᾽ ἀσημώσουν τὸ παιδίον. Τὰ ἐπέθετον ἁβρῶς ἐπὶ τοῦ στέρνου καὶ τῆς κοιλίας τοῦ βρέφους, καὶ ὀλισθαίνοντα ἔπιπτον εἰς τὸν πάτον τῆς σκάφης. 

Τὸ παιδίον δὲν ἔπαυε νὰ κλαίῃ, καὶ ἡ μαμμὴ τὸ ἐκολύμβιζεν ἀκόμη, τὸ ἐκολύμβιζε. Κολύμβα, τέκνον μου, εἰς τὴν σκάφην σου, κολύμβα, καὶ ἀπόβαλε τὴν ἅλμην σου εἰς τὸ γλυκὸν νερόν. Θὰ ἔλθῃ καιρὸς ὅτε θὰ κολυμβᾷς εἰς τὸ ἁλμυρὸν κῦμα, καθὼς ἐκολύμβησεν ὅλος, χθὲς ἀκόμη, ὁ πατήρ σου μὲ τὴν σκάφην του. «Φωνὴ Κυρίου ἐπὶ τῶν ὑδάτων, ὁ Θεὸς τῆς δόξης ἐβρόντησε, Κύριος ἐπὶ ὑδάτων πολλῶν».

Φένια Παπαδόδημα & B.Y.S trio «Άστρον πεσμένον»

Φένια Παπαδόδημα & B.Y.S trio «Άστρον πεσμένον» 

Πέμπτη 18 & Παρασκευή 19 Δεκεμβρίου, Μέγαρο Μουσικής Αθηνών 

Μουσική Βιβλιοθήκη Αίθουσα Γ. Μαρίνος 

Η Φένια Παπαδόδημα παρουσιάζει το νέο της άλμπουμ «Άστρον πεσμένον» με τραγούδια που έγραψε τα τελευταία χρόνια και τα οποία παίχτηκαν και ηχογραφήθηκαν από το B.Y.S trio των Χ. Μπουκάλη. Κ. Γιαξόγλου και Ν. Σιδηροκαστρίτη. 

H παρουσίαση θα γίνει την Πέμπτη 18 και την Παρασκευή 19 Δεκεμβρίου, στις 20:30, στη Μουσική Βιβλιοθήκη του Μεγάρου Μουσικής Αθηνών, στην Αίθουσα Γ. Μαρίνος. H Παπαδόδημα γράφει μουσική και στίχους κάτω από την επήρεια «της μαγείας του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη». Αναπνέοντας τις «υπερκόσμιες» εικόνες του, τους μαγικούς ήχους που συνθέτουν τα τοπία μίας διαρκούς εσωτερικής - ερωτικής προσευχής. Τραγούδια που γράφτηκαν στο όριο του «κρεμνού», με το ένα πόδι στο κενό και το άλλο στην αγάπη, αντλώντας έμπνευση μέσα από τις ιστορίες του για ένα άνθος στο γιαλό, ένα όνειρο στα κύμα, για τη φωνή ενός Δράκου, για έναν Άγγελο επισκέπτη, για τις μάγισσες και τους φεγγαροπαρμένους, τους ξένους τους υπερόριους και τους νεκρούς ταξιδιώτες. Μέσα από τους στίχους των τραγουδιών της σκιαγραφείται ένας κόσμος μετέωρος, πνευματικός, αινιγματικός, γνώριμος στους αλαφροΐσκιωτους μόνο, στους κυνηγούς των πεσμένων άστρων, των ανεξήγητων λάμψεων στην άκρη του ορίζοντα. 

Ο ήχος του B.Y.S trio δίνει στα τραγούδια μίαν άλλη διάσταση δημιουργώντας μία ιδιαίτερη και υπερβατική ατμόσφαιρα. Στην ηχογράφηση του δίσκου, μαζί τους έχουν συμπράξει, αφήνοντας το προσωπικό τους αποτύπωμα, ο Χάρης Λαμπράκης στο νέυ, ο Θωμάς Μελετέας στο ούτι και η Ήβη Παπαθανασίου στο τσέλο. Η χορωδία Cantus Angelicus υπό τη διεύθυνση της Αναστασίας Χατζηπαύλου, προσφέρει ένα ακόμη πολύτιμο ηχόχρωμα στη σύνθεση του μουσικού τοπίου. 

Οι παρουσιάσεις πραγματοποιούνται σε συνεργασία με το Μελωδικό καράβι. 

Φένια Παπαδόδημα – Μουσική - στίχοι- φωνή 

B. Y. S τρίο: Νίκος Σιδηροκαστρίτης – τύμπανα Κώστας Γιαξόγλου- πιάνο Χρυσόστομος Μπουκάλης – κοντραμπάσο 

Χορωδία Cantus Angelicus, διεύθυνση Αναστασία Χατζηπαύλου 

Χάρης Λαμπράκης – νέυ 

Ήβη Παπαθανασίου- τσέλο 

 

Η Φένια Παπαδόδημα είναι ηθοποιός, τραγουδίστρια, συνθέτης και σκηνοθέτης. Τα τελευταία χρόνια γράφει μουσική και τραγούδια για το μουσικό θέατρο αντλώντας έμπνευση από τα διηγήματα του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη και την Οδύσσεια του Ομήρου. Ολοκληρώνει τις σπουδές της στη Βυζαντινή μουσική, ερμηνεύοντας και ηχογραφώντας ύμνους. Παράλληλα σκηνοθετεί το ντοκιμαντέρ «Το καταφύγιο στην Ομόνοια», που συμμετέχει σε διεθνή φεστιβάλ. Δημιουργεί έναν προσωπικό μουσικό τρόπο αφήγησης,τόσο στο θέατρο όσο και στο σινεμά, όπου η μουσική οδηγεί τη δραματουργία και τη δράση. Έχει παρουσιάσει μεταξύ άλλων τη μουσική εκδοχή της Νέκυιας της Οδύσσειας. «Όταν σε λίγο κατεβήκαμε στη θάλασσα», στο Φεστιβάλ Αθηνών & Επιδαύρου και στο Θέατρο Τέχνης, τη μουσική παράσταση « Ο Ξεπεσμένος Δερβίσης» του Α. Παπαδιαμάντη στην Εναλλακτική Λυρική Σκηνή, το «Άνθος του γιαλού» του Α. Παπαδιαμάντη στο Ίδρυμα Κακογιάννη και τη μουσική παράσταση «Η Ελλάδα μέσα από τα μάτια του Ζακ Λακαρριέρ» στο Εθνικό Θέατρο. Σε συνεργασία με τον ζωγράφο Γιώργο Κόρδη και μουσικούς από διαφορετικές παραδόσεις, ανεβάζει τις παραστάσεις «Έξοδος», «Ίσως και να ‘μαστε αδέρφια τελικά» και «Νυκλιάνοι» για τις οποίες γράφει μουσική και τραγούδια.

ΟΙ ΠΑΝΑΓΙΕΣ ΤΟΥ ΠΑΠΑΔΙΑΜΑΝΤΗ ΠΟΥ ΑΓΑΠΗΣΕ Ο ΕΛΥΤΗΣ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου

Το δοκίμιο του Οδυσσέα Ελύτη "Η μαγεία του Παπαδιαμάντη" πρωτοεκδόθηκε από τις εκδόσεις Ερμείας το 1976. Το εξώφυλλο και η διακόσμηση του βιβλίου ήταν του Γιάννη Μόραλη. 

Δέκα χρόνια αργότερα (1986), το δοκίμιο κυκλοφορεί από τις εκδόσεις «Γνώση». 

Το 1996 έγινε η έκδοση του δοκιμίου από τις εκδόσεις Ύψιλον, σε επιμέλεια του Άρη Μπερλή. 

Το δοκίμιο, τελικά, συμπεριλήφθηκε στον τόμο με πεζά του ποιητή «Εν λευκώ». 

Ο Ελύτης επισημαίνει, μεταξύ άλλων, ότι ο Σκιαθίτης πεζογράφος είχε τρισδιάστατη αίσθηση της ακοής: «με τη μια διάσταση άκουγε τους αγέρηδες και τον παφλασμό των κυμάτων, με την άλλη την ελληνική λαλιά στην αρχική φθογγολογική της σύσταση, και με την τρίτη τον κόσμο των νοημάτων από της Ιωνίας τους καιρούς κι εδώθε». Από τις αναφορές του Ελύτη προκύπτει η οριακή απλότητα του κοσμοκαλόγερου της λογοτεχνίας, η πλήρης ανεξαρτησία του από τα υλικά αγαθά και τον έξω κόσμο, καθώς και η ιδιαίτερη σχέση του με το νησί του, που στο έργο του παίρνει «τη σημασία ολόκληρης ηπείρου». 

Ιδού μερικά αποσπάσματα από το περίφημο δοκίμιο του Ελύτη. 

"Ο Παπαδιαμάντης εστάθηκε απατηλός. Και απέχει τόσο από την εικόνα που δίνει ο ίδιος για τον εαυτό του όσο απέχει, θα λέγαμε, η ολιγάρκειά του από τον ασκητισμό. 

... Nα πού βρίσκεται η αληθινή μαγεία του Παπαδιαμάντη. Δε ζητά να τεντώσει τα νεύρα μας, να σείσει πύργους και να επικαλεστεί τέρατα. Οι νύχτες του, ελαφρές σαν το γιασεμί, ακόμη κι όταν περιέχουν τρικυμίες, πέφτουν επάνω στην ψυχή μας σαν μεγάλες πεταλούδες που αλλάζουν ολοένα θέση, αφήνοντας μια στιγμή να δούμε στα διάκενα τη χρυσή παραλία όπου θα μπορούσαμε να 'χαμε περπατήσει χωρίς βάρος, χωρίς αμαρτία. Είναι εκεί που βρίσκεται το μεγάλο μυστικό, αυτό το "θα μπορούσαμε" είναι ο οίακας που δε γίνεται να γυρίσει, μόνο μας αφήνει με το χέρι μετέωρο ανάμεσα πίκρα και γοητεία, προσδοκώμενο και άφταστο. "Σα να 'χανε ποτέ τελειωμό τα πάθια και οι καημοί του κόσμου". 

... Η ποιητική νοημοσύνη του Παπαδιαμάντη διατρέχει τις σελίδες του, συνεγείρει και μαγνητίζει τις λέξεις, τις υποχρεώνει να συναντηθούν σε μια φράση όπως ο αέρας τα λουλούδια σ' έναν αγρό. Παράξενη ελευθερία που η συμβατική αντίληψη για τη σύνταξη του άλλου Σκιαθίτη [δηλ. του Μωραϊτίδη] δεν της επιτρέπει ν' απλωθεί. Αυτές οι νησίδες των παρομοιώσεων και των μεταφορών που αφθονούν στα κείμενα του πρώτου, χωρίς ποτέ να τα μεταβάλλουν σε πεζοτράγουδα, κάποτε και οι απλές περιγραφές, με μια μόνον, ίσως, ανάμεσά τους ανορθοδοξία (που κι αυτήν είναι δύσκολο να την εντοπίσεις με την πρώτη ματιά), τέλος μερικές, κατά μέρη άνισα, εισβολές της δημοτικής, απροσδόκητες, αρκούν, για ν' αποσπάσουν τη γλώσσα αυτή απ' την παγερότητα και να κυματίσουν την επιφάνειά της μ' έναν τρόπο που δεν έχει τον όμοιό του στα πεζογραφήματα της εποχής."

Το δοκίμιο του Ελύτη για τον Παπαδιαμάντη συμπληρώνει, θα λέγαμε, το ΑΝΘΟΛΟΓΙΟ του Ελύτη. Ο Ελύτης ανθολογεί αποσπάσματα διηγημάτων του Σκιαθίτη, κι έτσι κατανοούμε σε ένα βαθμό τι είναι αυτό που ο Ελύτης έβρισκε στον Παπαδιαμάντη. 

Στο Ανθολόγιο συναντούμε και διηγήματα της Παναγιάς. 

Γλυκοφιλούσα, Κατευοδώτρα, Κουνίστρα.

Ο Ελύτης ανθολογεί και βάζει δικούς του τίτλους στα αποσπάσματα. 

Έτσι έχουμε: 

- «Το σπιτάκι στη θάλασσα» από το διήγημα «Η Γλυκοφιλούσα» 

- «Το εξωκκλήσι της Παναγιάς της Κατευοδώτρας» από «Τ’ αγνάντεμα» 

- «Η Παναγία η Γλυκοφιλούσα» από το διήγημα «Η Γλυκοφιλούσα» 

- «Ο νεκρός ταξιδιώτης», από το ομώνυμο διήγημα, όπου υπάρχει εκτενής αναφορά στην Παναγία την Κουνίστρα ή Κ΄νιστριώτισσα. 

ΜΙΑ ΞΕΧΩΡΙΣΤΗ ΜΟΥΣΙΚΗ ΠΑΡΑΣΤΑΣΗ ΑΠΟ ΤΗΝ ΦΕΝΙΑ ΠΑΠΑΔΟΔΗΜΑ

«Αγάπη στον κρεμνό» 

Τραγούδια από τον μαγικό κόσμο του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη, ύμνους και αυτοσχεδιασμοίύς για την Παναγία παρουσίασε η Φένια Παπαδόδημα στον Ιερό Ναό Αγίου Γεωργίου Νέου Ψυχικού την Κυριακή 4 Μαΐου 2025,

Η εξαιρετική Φένια Παπαδόδημα είχε την γενική επιμέλεια της πρωτότυπης αυτής παράστασης, έγραψε την μουσική και τους στίχους των τραγουδιών. 

Ξεχωριστοί συνοδοιπόροι της Φένιας Παπαδόδημα, που συμμετείχαν στην μουσική παράσταση: 

Γιάννης Κυριμκυρίδης: πιάνο, πρωτότυπες συνθέσεις 

Ήβη Παπαθανασίου: τσέλο, διεύθυνση της χορωδίας ΣυνΩδοιπόροι 

Παναγιώτης Ανδριόπουλος: ψάλτης 

Αιμιλιανή Σταυριανίδου: φωνή, μπεντίρ 

Αμαλία Τσεκούρα: φωνή, αφήγηση.

Την εκδήλωση προλόγισε ο Αρχιμ. Μιχαήλ Σταθάκης, προϊστάμενος του Ι. Ναού Αγίου Γεωργίου Ν. Ψυχικού. 

ΦΕΝΙΑ ΠΑΠΑΔΟΔΗΜΑ: ΤΑ ΤΡΑΓΟΥΔΙΑ ΤΗΣ ΠΑΝΑΓΙΑΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΚΥΡ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ

Artwork αφίσας: π. Μιχαήλ Σταθάκης

«Αγάπη στον κρεμνό» 

Τραγούδια από τον μαγικό κόσμο του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη 

Ύμνοι και αυτοσχεδιασμοί για την Παναγία 

Ιερός Ναός Αγίου Γεωργίου Νέου Ψυχικού 

Κυριακή 4 Μαΐου 2025, 20.00 

Φένια Παπαδόδημα: φωνή, πρωτότυπη μουσική και στίχοι τραγουδιών 

Γιάννης Κυριμκυρίδης: πιάνο, πρωτότυπες συνθέσεις 

Ήβη Παπαθανασίου: τσέλο, διεύθυνση της χορωδίας ΣυνΩδοιπόροι 

Παναγιώτης Ανδριόπουλος: ψάλτης 

Αιμιλιανή Σταυριανίδου: φωνή, μπεντίρ 

Αμαλία Τσεκούρα: φωνή, αφήγηση. 

Τραγούδια που γράφτηκαν κάτω από την επήρεια της μαγείας του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη. Τραγούδια που γράφτηκαν στο όριο του «κρεμνού», με το ένα πόδι στο κενό. 

Σημειώνει η Φένια Παπαδόδημα: «Έγραψα τους στίχους και τη μουσική αυτών των τραγουδιών ως ορειβάτης στον γκρεμό της πόλης, επιστρέφοντας ξανά και ξανά στον Παπαδιαμάντη για να αντλήσω φως και ησυχία, μέσα από τις ιστορίες του για ένα άνθος στο γιαλό, ένα όνειρο στα κύμα, τη φωνή ενός Δράκου, έναν Άγγελο επισκέπτη, για τις μάγισσες και τους φεγγαροπαρμένους, τους ξένους τους υπερόριους και τους νεκρούς ταξιδιώτες. Μετέωρη πάντα μεταξύ ονείρου και πραγματικότητας. Σ’ αυτά τα τραγούδια ταίριαξαν χωρίς προσπάθεια οι ύμνοι στην Παναγία η οποία ως πρόσωπο σε όλες τις πιθανές εκφάνσεις του, αποτελεί το κύριο στήριγμα, την αληθινή άγκυρα της Παπαδιαμαντικής ψυχής. Η σύμπραξη με τον Γιάννη Κυριμκυρίδη στο πιάνο, μέσα από τις προσωπικές του συνθέσεις και τους αυτοσχεδιασμούς του, μεταμορφώνει το πρωτογενές υλικό των τραγουδιών και των βυζαντινών ύμνων, μεταφέροντας το σ’ ένα τοπίο άχρονο. Η Ήβη Παπαθανασίου συμπληρώνει με το τσέλο της τις εικόνες που γεννά η μουσική. Υπό τη διεύθυνση της, η χορωδία ΣυνΩδοιπόροι, απογειώνει κυριολεκτικά τα τραγούδια δίνοντας τους μία άλλη διάσταση την οποία αναζητούσα εδώ και χρόνια. Ο Παναγιώτης Ανδριόπουλος, θεολόγος και ψάλτης συμμετέχει σ’ αυτή την σπάνια συνεύρεση ερμηνεύοντας υμνογραφήματα του ίδιου του Παπαδιαμάντη».

   

Η Φένια Παπαδόδημα, σκηνοθέτης, τραγουδοποιός, ηθοποιός και ψάλτρια, αφιερώνεται τα τελευταία χρόνια στο μουσικό θέατρο γράφοντας μουσική, τραγούδια και στίχους αντλώντας έμπνευση κυρίως από τα διηγήματα του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη και από την Νέκυια του Ομήρου. Σε συνεργασία μ’ ένα σύνολο μοναδικών μουσικών, ανεβάζει στο θέατρο με μεγάλη επιτυχία, μία μουσική εκδοχή της Νέκυιας «Όταν σε λίγο κατεβήκαμε στη θάλασσα» στο φεστιβάλ Αθηνών και Επιδαύρου και στο θέατρο Τέχνης Κάρολος Κουν, τον «Ξεπεσμένο Δερβίση», στην Εναλλακτική Λυρική Σκηνή και στο Θέατρο Μπέλλος, το «Άνθος του γιαλού» στο Ίδρυμα Κακογιάννης, τη «Φλανδρώ» στο Θέατρο Φούρνος και άλλες μουσικές παραστάσεις. Διαμορφώνει έναν προσωπικό μουσικό τρόπο αφήγησης και σκηνικής δράσης, όπου η μουσική οδηγεί τη δραματουργία. Με την Ήβη Παπαθανασίου έχουν συνεργαστεί τα τελευταία χρόνια πάνω στα διηγήματα του Παπαδιαμάντη και στις μουσικές παραστάσεις που σκηνοθετεί στα πλαίσια του «Όλη η Ελλάδα ένας πολιτισμός». Η Φένια Παπαδόδημα διανύει παράλληλα μία πορεία ερμηνεύτριας στο τραγούδι εξερευνώντας διαφορετικούς μουσικούς κόσμους, από το βυζαντινό μέλος, μέχρι το λυρικό τραγούδι και τον τζαζ αυτοσχεδιασμό. Συμμετέχει ως τραγουδίστρια σε ποικίλα πρότζεκτ με εκλεκτούς συνεργάτες, στην Εναλλακτική Λυρική Σκηνή, στη σύγχρονη τζαζ Αθηναϊκή σκηνή, ενώ συνεχίζει να γράφει τα δικά της τραγούδια και στίχους. Έχει σκηνοθετήσει το ντοκιμαντέρ «Το καταφύγιο στην Ομόνοια», του οποίου η μικρότερη εκδοχή έχει τίτλο «Ο Άγιος Πορφύριος και η Πολυκλινική Αθηνών».

Καρπός της μαθητείας της Φένιας Παπαδόδημα στην «μουσική των αγγέλων», κατά τον κυρ Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη, ο ψηφιακός δίσκος με τίτλο «ΘΕΟΤΟΚΙΑ I». Πρόκειται για την ερμηνεία των οκτώ δογματικών Θεοτοκίων, δηλαδή των ιδιομέλων των εσπερίων του Εσπερινού της Κυριακής (ένα για κάθε ήχο), στο μέλος του Ιωάννου Πρωτοψάλτου. Στο cd προτάσσεται και το δημοφιλές Θεοτοκίο «Την ωραιότητα της παρθενίας σου…», σε ήχο γ’, Η Φένια Παπαδόδημα ψάλλει με εσωτερικότητα και με ποικίλματα που της ταιριάζουν, και τα οποία αποδίδει με ακρίβεια, αλλά και με τον προσωπικό της τρόπο. 

Επεξεργασία ήχου: Γιώργος Παλαμιώτης. 

Παραθέτουμε εδώ το Θεοτοκίο του πλ. α’ ήχου «Εν τη Ερυθρά θαλάσση…». 

Φένια Παπαδόδημα: Τραγούδια από τον μαγικό κόσμο του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη

Artwork αφίσας: π. Μιχαήλ Σταθάκης

«Αγάπη στον κρεμνό» 

Τραγούδια από τον μαγικό κόσμο του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη 

Ύμνοι και αυτοσχεδιασμοί για την Παναγία 

Ιερός Ναός Αγίου Γεωργίου Νέου Ψυχικού 

Κυριακή 4 Μαΐου 2025, 20.00 

Φένια Παπαδόδημα: φωνή, πρωτότυπη μουσική και στίχοι τραγουδιών 

Γιάννης Κυριμκυρίδης: πιάνο, πρωτότυπες συνθέσεις 

Ήβη Παπαθανασίου: τσέλο, διεύθυνση της χορωδίας ΣυνΩδοιπόροι 

Παναγιώτης Ανδριόπουλος: ψάλτης 

Αιμιλιανή Σταυριανίδου: φωνή, μπεντίρ 

Αμαλία Τσεκούρα: φωνή, αφήγηση. 

Τραγούδια που γράφτηκαν κάτω από την επήρεια της μαγείας του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη. Τραγούδια που γράφτηκαν στο όριο του «κρεμνού», με το ένα πόδι στο κενό. 

Σημειώνει η Φένια Παπαδόδημα: «Έγραψα τους στίχους και τη μουσική αυτών των τραγουδιών ως ορειβάτης στον γκρεμό της πόλης, επιστρέφοντας ξανά και ξανά στον Παπαδιαμάντη για να αντλήσω φως και ησυχία, μέσα από τις ιστορίες του για ένα άνθος στο γιαλό, ένα όνειρο στα κύμα, τη φωνή ενός Δράκου, έναν Άγγελο επισκέπτη, για τις μάγισσες και τους φεγγαροπαρμένους, τους ξένους τους υπερόριους και τους νεκρούς ταξιδιώτες. Μετέωρη πάντα μεταξύ ονείρου και πραγματικότητας. Σ’ αυτά τα τραγούδια ταίριαξαν χωρίς προσπάθεια οι ύμνοι στην Παναγία η οποία ως πρόσωπο σε όλες τις πιθανές εκφάνσεις του, αποτελεί το κύριο στήριγμα, την αληθινή άγκυρα της Παπαδιαμαντικής ψυχής. Η σύμπραξη με τον Γιάννη Κυριμκυρίδη στο πιάνο, μέσα από τις προσωπικές του συνθέσεις και τους αυτοσχεδιασμούς του, μεταμορφώνει το πρωτογενές υλικό των τραγουδιών και των βυζαντινών ύμνων, μεταφέροντας το σ’ ένα τοπίο άχρονο. Η Ήβη Παπαθανασίου συμπληρώνει με το τσέλο της τις εικόνες που γεννά η μουσική. Υπό τη διεύθυνση της, η χορωδία ΣυνΩδοιπόροι, απογειώνει κυριολεκτικά τα τραγούδια δίνοντας τους μία άλλη διάσταση την οποία αναζητούσα εδώ και χρόνια. Ο Παναγιώτης Ανδριόπουλος, θεολόγος και ψάλτης συμμετέχει σ’ αυτή την σπάνια συνεύρεση ερμηνεύοντας υμνογραφήματα του ίδιου του Παπαδιαμάντη». 

Η Φένια Παπαδόδημα (Φωτ. Ελευθερία Νικολαϊδου) 

Η Φένια Παπαδόδημα, σκηνοθέτης, τραγουδοποιός, ηθοποιός και ψάλτρια, αφιερώνεται τα τελευταία χρόνια στο μουσικό θέατρο γράφοντας μουσική, τραγούδια και στίχους αντλώντας έμπνευση κυρίως από τα διηγήματα του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη και από την Νέκυια του Ομήρου. Σε συνεργασία μ’ ένα σύνολο μοναδικών μουσικών, ανεβάζει στο θέατρο με μεγάλη επιτυχία, μία μουσική εκδοχή της Νέκυιας «Όταν σε λίγο κατεβήκαμε στη θάλασσα» στο φεστιβάλ Αθηνών και Επιδαύρου και στο θέατρο Τέχνης Κάρολος Κουν, τον «Ξεπεσμένο Δερβίση», στην Εναλλακτική Λυρική Σκηνή και στο Θέατρο Μπέλλος, το «Άνθος του γιαλού» στο Ίδρυμα Κακογιάννης, τη «Φλανδρώ» στο Θέατρο Φούρνος και άλλες μουσικές παραστάσεις. Διαμορφώνει έναν προσωπικό μουσικό τρόπο αφήγησης και σκηνικής δράσης, όπου η μουσική οδηγεί τη δραματουργία. Με την Ήβη Παπαθανασίου έχουν συνεργαστεί τα τελευταία χρόνια πάνω στα διηγήματα του Παπαδιαμάντη και στις μουσικές παραστάσεις που σκηνοθετεί στα πλαίσια του «Όλη η Ελλάδα ένας πολιτισμός». Η Φένια Παπαδόδημα διανύει παράλληλα μία πορεία ερμηνεύτριας στο τραγούδι εξερευνώντας διαφορετικούς μουσικούς κόσμους, από το βυζαντινό μέλος, μέχρι το λυρικό τραγούδι και τον τζαζ αυτοσχεδιασμό. Συμμετέχει ως τραγουδίστρια σε ποικίλα πρότζεκτ με εκλεκτούς συνεργάτες, στην Εναλλακτική Λυρική Σκηνή, στη σύγχρονη τζαζ Αθηναϊκή σκηνή, ενώ συνεχίζει να γράφει τα δικά της τραγούδια και στίχους. Έχει σκηνοθετήσει το ντοκιμαντέρ «Το καταφύγιο στην Ομόνοια», του οποίου η μικρότερη εκδοχή έχει τίτλο «Ο Άγιος Πορφύριος και η Πολυκλινική Αθηνών».

"WOMEN'S PRAYERS" ΑΠΟ ΤΗΝ ΦΕΝΙΑ ΠΑΠΑΔΟΔΗΜΑ

Η ξεχωριστή καλλιτέχνης, ηθοποιός, σκηνοθέτης και μουσικός Φένια Παπαδόδημα, παρουσιάζει στο Half Note Jazz Club, την Τετάρτη 12 Μαρτίου, στις 21.30 την ιδιαίτερη μουσική παράσταση Women's prayers, μαζί με εξαιρετικούς μουσικούς: τον Γιάννη Κυριμκιρίδη στο πιάνο, τον Ανδρέα Πολυζωγόπουλο στην τρομπέτα, τον Παναγιώτη Κωστόπουλο στα τύμπανα και τον Γιώργο Παλαμιώτη στο μπάσο. 

Η Φένια Παπαδόδημα λέει γι' αυτή τη νέα παραγωγή της: "Πρόκειται για ένα αφιέρωμα σε γυναικείες μορφές με τις οποίες "έζησα" πολλά χρόνια στη σκηνή του θεάτρου, ρόλους που ενσάρκωσα και που με βοήθησαν να γράψω τα δικά μου τραγούδια, να βρω το προσωπικό μου στίγμα. Γιατί όταν απομακρύνεσαι από τον εαυτό σου ίσως τον εντοπίζεις καλύτερα..! Οι γυναικείες μορφές αυτές υπήρξαν πρωτοπόροι σε διαφορετικές τέχνες. Η Ισιδώρα Ντάνκαν στο χορό, η Φρίντα Κάλο στη ζωγραφική, η Μαρία Πολυδούρη στην ποίηση, η Μπίλυ Χόλιντευ και η Μαρίκα Παπαγκίκα στην ερμηνεία τους σαν τραγουδίστριες, αλλά και στον κοινωνικό αγώνα που έδωσαν. Σε αυτές και σε αρκετές ακόμη που με συντρόφευσαν και που αγάπησα πολύ μέσα στα χρόνια που έζησα εκτός Ελλάδας, αφιερώνεται αυτή η συναυλία. Στην Edith Piaf, Sheila Chandra, Dee Dee Bridgwatres, Nina Simone, Esther Lamandier κ.α...". 

Αξίζει να σημειωθεί πως η μουσική παράσταση της Φένιας Παπαδόδημα "Ο Ξεπεσμένος Δερβίσης" του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη συνεχίζεται όλες τις Δευτέρες του Μαρτίου στο Θέατρο Μπέλλος, στις 20.30, Κέκροπος 1 στην Πλάκα. Μια ξεχωριστή μουσική ανάγνωση του διηγήματος του κυρ Αλέξανδρου.

Για τον "Ξεπεσμένο Δερβίση" δείτε την σχετική ανάρτησή μας ΕΔΩ. 

Διαδικτυακή στρογγυλή τράπεζα: «Το θρησκευτικό στοιχείο στη νεοελληνική πεζογραφία και ποίηση» (Βίντεο)

Ακαδημία Θεολογικών Σπουδών Βόλου

Την Τετάρτη 12 Φεβρουαρίου 2025 πραγματοποιήθηκε η δεύτερη εκδήλωση του φετινού κύκλου «Καιρός του ποιήσαι», και συγκεκριμένα η στρογγυλή τράπεζα με θέμα «Το θρησκευτικό στοιχείο στη νεοελληνική πεζογραφία και ποίηση» με συμμετοχή της Μαγδαληνής Θωμά (Δρ. Φιλολογίας, Συγγραφέως) και του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου (Θεολόγου, Μουσικού και Συγγραφέως) ως ομιλητών και συντονιστή της συζήτησης τον Μάριο-Κυπαρίσση Μώρο (Δρ. Νεοελληνικής Φιλολογίας, μεταδιδακτορικό ερευνητή ΑΠΘ). 

Μιλώντας πρώτος, ο Παναγιώτης Ανδριόπουλος ανέλυσε τις θρησκευτικές αναφορές του Κωνσταντίνου Καβάφη, αναφερόμενος στις ιστορικές του προσεγγίσεις, στην βαθιά γνώση του πάνω στην εκκλησιαστική γραμματεία αλλά και στο διεθνές καλλιτεχνικό γίγνεσθαι της εποχής του και στο ενδιαφέρον του για τη σχέση ανάμεσα στον κόσμο του Χριστιανισμού και τον Αρχαιοελληνικό, που αποτυπώνεται ιδιαίτερα στην προσέγγιση του στον Ιουλιανό τον Παραβάτη, ενώ διάνθισε την ανάλυση του με ενδιαφέρουσες λεπτομέρειες από τη ζωή του ποιητή. Προχωρώντας στον Οδυσσέα Ελύτη, στάθηκε στο μεγάλο ενδιαφέρον του για τον Ρωμανό τον Μελωδό ως γλωσσικού συνδέσμου ανάμεσα στον αρχαίο και τον Χριστιανικό κόσμο, στις αναφορές του στην αγία Μαρίνα μέσα από λαϊκά έθιμα των νησιών του Αιγαίου και εν τέλει στους «λιγότερο γνωστούς» αγίους Ακίνδυνο, Ελπιδηφόρο και Ανεμπόδιστο, των οποίων τα ονόματα συσχετίζει με μια ευοίωνη κίνηση προς το μέλλον. 

Παίρνοντας τον λόγο, η Μαγδαληνή Θωμά παρουσίασε διεξοδικά το διήγημα του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη «Στην Αγι-Αναστασά», αναλύοντας τη σχέση της λόγιας γλώσσας με την ντοπιολαλιά στο Παπαδιαμάντειο έργο, τον τρόπο που κινεί ο συγγραφέας τους ήρωες του, την πλοκή λόγου και αντιλόγου που αντικατοπτρίζει την αντιπαράθεση των δυο κόσμων, Ανατολής και Δύσης, τη χρήση των αριθμών ως κεντρικού στοιχείου δόμησης του κειμένου, και τις αναφορές σε αρχαίους και χριστιανικούς μύθους. Σχολίασε την ιχνηλασία εθνικών χαρακτηριστικών μέσα από τις τοπικότητες που παρατηρείται στο έργο του Παπαδιαμάντη, το ψυχαναλυτικό υποσυνείδητο της αφήγησης, ιδιαίτερα έκδηλο στις περιγραφές ονείρων και σε ιδέες όπως η απώλεια του «ορθού» δρόμου και η παρέκκλιση του εαυτού, και εν τέλει την ανίχνευση του ίδιου του Παπαδιαμάντη ως ενός από τους ήρωες του κειμένου. 

Παραθέτουμε το βίντεο της εκδήλωσης, όπως έχει αναρτηθεί στο κανάλι της Ακαδημίας. 

Ο ΠΑΣΧΩΝ ΠΑΠΑΔΙΑΜΑΝΤΗΣ ΣΤΗΝ ΑΓΙΑ ΑΝΑΣΤΑΣΙΑ ΤΗΝ ΦΑΡΜΑΚΟΛΥΤΡΙΑ

Σπύρος Καράμπελας, "Υπαγε ανίατε, η ζωή σου θα είναι πόνος" (Η Φαρμακολύτρια)

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου

Με αφορμή την μνήμη της Αγίας Αναστασίας της Φαρμακολυτρίας (22 Δεκεμβρίου) δεν μπορεί να μην μνημονεύσουμε Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη, ήτοι το διήγημά του για την Αγία "Η Φαρμακολύτρια" (1900).

Στο διήγημα αυτό ο μεγάλος σκιαθίτης συγγραφέας μας περιγράφει την περιπλάνησή του στις εξοχές της Σκιάθου, την επίσκεψή του στο εγκαταλελειμμένο εκκλησάκι της Αγίας Αναστασίας της Φαρμακολυτρίας και τη συνάντησή του με την ξαδέρφη του Μαχούλα που είχε να τη δει μια εικοσαετία. Ο συγγραφέας μας περιγράφει ένα περιστατικό από το παρελθόν, μια περίεργη «λειτουργία» που είχε τελέσει η ξαδέρφη του σ’ εκείνο το εκκλησάκι ελπίζοντας να γλιτώσει ο γιος της από τα «μάγια» του έρωτα.
Ο Παπαδιαμάντης, όπως έχει προσφυώς χαρακτηριστεί, είναι ο «πάσχων αμαρτωλός». Και αυτό είναι απόλυτα φανερό στα διηγήματά του όπου ο έρωτας είναι πάσχων και συνήθως ανεκπλήρωτος. Ο Κώστας Στεργιόπουλος μελετώντας την Φαρμακολύτρια, όπου πρωταγωνιστεί ο ίδιος ο Παπαδιαμάντης, επεσήμανε το πάθος του Παπαδιαμάντη, ένα πάθος από το οποίο δεν θέλει να θεραπευτεί. Ο ήρωας καταφεύγει στον ναό της Αγίας Αναστασίας της «Φαρμακολυτρίας», για την οποία λεγόταν ότι αν έζωνε κάποιος τον ναό της επτά φορές με σκοινί από γνήσιο κερί θα μπορούσε να λυτρωθεί από τα μάγια του έρωτος.
Η Αγία Αναστασία η Φαρμακολύτρια, ονομάστηκε έτσι, επειδή, κατά το Συναξάρι της, στα χρόνια των μεγάλων διωγμών (3ος αι,) πριν μαρτυρήσει η ίδια, έτρεχε άφοβα στις φυλακές όπου βασανίζονταν οι Χριστιανοί και τους άλειβε με φάρμακα τις πληγές ή τους φρόντιζε με κάποια θεραπευτική αγωγή. Μπορεί η λέξη να ήταν αρχικά «Φαρμακολύτειρα», δηλ. η σώζουσα με φάρμακα.
Το ενδιαφέρον είναι ότι στο διήγημα αντιπαραβάλλονται ξεκάθαρα δυο κόσμοι που συμβολίζουν την ενδόμυχη διαμάχη του αφηγητή. Από τη μια μεριά η σελήνη-Εκάτη Φαρμακίδα της οποίας ο ναός βρίσκεται στο ίδιο σημείο με της Αγίας Αναστασίας της Φαρμακολυτρίας. Άρα, ο χριστιανικός ναός γειτνιάζει με έναν ναό της αρχαίας θρησκείας, της «προ του Προμηθέως εποχής».
Είναι νύχτα, ανατέλλει σχεδόν πανσέληνος πίσω από το λόφο και είναι σαν να βάζει φωτιά σε ένα δέντρο: «η Εκάτη, αφήσασα το δένδρον μαύρον και σκοτεινόν απόκαυμα» (σελ.161). Η μεταφυσική παρουσία της καταστροφικής σελήνης-Εκάτης, της μάγισσας, συμβολίζεται ως ολέθρια φωτιά, την ολέθρια φωτιά του έρωτα που αφήνει πίσω του αποκαϊδια.
Στο ναό της χριστιανής Φαρμακολυτρίας θα καταφύγει ο ερωτοχτυπημένος και μετά από έναν ύπνο στο στασίδι, χωρίς όνειρα, θα έχει την ενδόμυχη επαφή με το θείο από το βάθος της συνείδησής του, μια φωνή που μοιάζει με χρησμό να ψιθυρίζει: «Ύπαγε, ανίατε, ο πόνος θα είναι η ζωή σου...». Και αισθάνεται «αγρίαν χαράν» (σελ. 171) γιατί κατά βάθος δεν ήθελε να λυθούν τα μάγια του έρωτα. Το εωσφορικό ανάστημα που ορθώνει εδώ ο αφηγητής είναι άλλη μια έμμεση αναφορά σε έναν έρωτα διαρκή και παθιασμένο, προτιμότερο από μια άνευρη, συμβατική ζωή.
Άλλωστε ο Παπαδιαμάντης έτσι κατανοεί και τον θείο έρωτα, ως πόθο - πάθος ασίγαστο!
Γι' αυτό και βλέπει την Αγία - αμνάδα να κράζει προς τον Χριστό «Σέ, νυμφίε μου, ποθῶ!». Είναι μια φράση από το Απολυτίκιο της Αγίας: "Σὲ νυμφίε μου ποθῶ, καί σέ ζητούσα άθλῶ, συσταυροῦμαι, καί συνθάπτομαι τῷ βαπτισμῷ σου ° καί πάσχω διά σέ..."

Παραθέτουμε εδώ δύο χαρακτηριστικά αποσπάσματα από το διήγημα: 

"… Καὶ τώρα, μετὰ εἴκοσιν ἔτη, ὅταν ἤρχισα ἤδη νὰ φθίνω, ἀφοῦ κατὰ κόρον ἐγεύθην τῆς ζωῆς ὅλην τὴν τρύγα καὶ τὴν πικρίαν, ἐὰν ἐγὼ ἐζήτουν νὰ ζώσω μὲ κηρίον τὸν ναὸν τῆς Μάρτυρος, οὔτε κηρίον πλέον ἁγνὸν θὰ ἠδυνάμην νὰ εὕρω, διότι ἀπὸ πολλοῦ ὅλοι οἱ κηροπλάσται ἐπώλουν νοθευμένα κηρία, καὶ οἱ μελισσοτρόφοι αὐτοὶ εἶχον μάθει νὰ νοθεύωσι τὸ κηρίον πρὶν τὸ πωλήσουν. Καὶ ὁ ναΐσκος τῆς Ἁγίας εἶχε περιέλθει εἰς παρακμὴν καὶ ἀτημελησίαν οἰκτράν, διότι ἡ θρησκευτικὴ εὐλάβεια μεγάλως εἶχεν ἐκπέσει ἐν τῷ μεταξύ. Δύο εἰκόνες λαδωμέναι καὶ φθαρμέναι ὑπῆρχον μόνον εἰς τὸ τέμπλον τὸ σαπρόν, ἡ μορφὴ τοῦ Σωτῆρος Χριστοῦ δεξιά, καὶ ἀριστερὰ ἡ εἰκὼν τῆς ἀμνάδος του, τῆς στρεφούσης πρὸς αὐτὸν τὸ πρόσωπον, καὶ φαινομένης ὡς νὰ ἔκραζε μεγάλῃ τῇ φωνῇ: «Σέ, νυμφίε μου, ποθῶ!» Αἱ εἰκόνες τῆς Παναγίας καὶ τοῦ τιμίου Προδρόμου εἶχον γίνει ἄφαντοι. Ἴσως εἶχον ἀφαιρεθῆ ἀπὸ τὰς χεῖρας φιλαρχαίων ἢ ἐραστῶν τῆς Βυζαντινῆς τέχνης…

Ὤ! ἑπτάκις μόνον;… Ἑβδομηκοντάκις ἑπτὰ θὰ εἶχον τώρα ἀνάγκην νὰ περιζώσω τὸν ναὸν τῆς Ἁγίας Ἀναστασίας!… Τοσάκις εἶχε περιεζωσμένην τὴν καρδίαν μου ἡ ἄκανθα τῆς πικρᾶς ἀγάπης, τοσάκις τὴν εἶχε περισφίγξει τὸ ἑρπετὸν πάθος, τὸ δολερόν… εὐλαβούμην νὰ εἴπω εἰς τὴν Ἁγίαν, ᾐσχυνόμην νὰ ὁμολογήσω πρὸς ἐμαυτόν, ὅτι ἤμην, ὀψὲ ἤδη τῆς ἡλικίας, λεία τοῦ πάθους καὶ ἕρμαιον… Ἀλλὰ πρὸς τί νὰ προσφέρω λαμπάδας καὶ μοσχολίβανον, πρὸς τί νὰ περιζώσω μὲ κηρία τὸν ναόν; Ἡ Ἁγία ἠδύνατο ἴσως νὰ μὲ θεραπεύσῃ, ἀλλ᾽ ἐγὼ δὲν ἐπεθύμουν νὰ θεραπευθῶ. Θὰ ἐπροτίμων νὰ καίωμαι εἰς τὴν φλόγα τὴν βραδεῖαν… Ὑπάρχουν εἰς τὸν Παράδεισον Ἅγιοι δεχόμενοι τὰς εὐχὰς τῶν ἐρώντων;… Τάχα ἐκεῖ, δίπλα εἰς τὸ παρεκκλήσιον τῆς Φαρμακολυτρίας, εἰς τὸ παλαιὸν ἐκεῖνο μεγαλομάρμαρον κτίριον τὸ αἰνιγματῶδες, νὰ ὑπῆρχε τὸ πάλαι ἱερὸν τῆς Ἀφροδίτης, νὰ ὑπῆρχε βωμὸς τοῦ Ἔρωτος; Ὤ! καὶ ὅμως ἐτηκόμην… ὥρας-ὥρας ἐπεθύμουν, εἰ δυνατόν, νὰ ἰατρευθῶ. Βοήθει, Ἁγία Ἀναστασία!"

ΦΕΓΓΟΣ ΜΕΛΙΧΡΟΝ: «Στο Χριστό στο Κάστρο» του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη δια χειρός Ελευθερίου Μύστακα

Την Κυριακή 15 Δεκεμβρίου 2024 στο Πνευματικό Κέντρο του Ιερού Ναού Αγίου Γεωργίου Νέου Ψυχικού, πραγματοποιήθηκε η παρουσίαση του διηγήματος Στο Χριστό στο Κάστρο, του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη, σε εικονογράφηση του σπουδαίου εικαστικού Ελευθέριου Μύστακα. 

Για το βιβλίο μίλησε ο θεολόγος Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος, ενώ η Φένια Παπαδόδημα, ηθοποιός, μουσικός και σκηνοθέτις, πλαισίωσε μουσικά την παρουσίαση.  

Παραθέτουμε στη συνέχεια το βίντεο της εκδήλωσης. 

 

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Αγαπητοί φίλοι, 

Ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης υπήρξε μυθιστοριογράφος, ποιητής, υμνογράφος, μα πάνω απ’ όλα διηγηματογράφος. 

Τα δεκάδες διηγήματά του όχι απλώς επιβιώνουν μέχρι σήμερα, αλλά ανθούν και φέρουν κι άλλο, αφού παρουσιάζονται στο θέατρο, ως θεατρικά αναλόγια ή μονόλογοι, με ρυθμό καταιγιστικό τα τελευταία χρόνια. Ίσως δεν υπάρχει καλλιτεχνική σεζόν που να μην περιλαμβάνει Παπαδιαμάντη και μάλιστα όχι μια παραγωγή, αλλά και περισσότερες. Αυτός που δεν ήταν θεατρικός συγγραφέας, αποτελεί πλέον τροφή του θεάτρου. Δεν είναι, πλέον, λίγες και οι κινηματογραφικές μεταφορές και αποδώσεις διηγημάτων του Παπαδιαμάντη. Παράλληλα, πολλοί σύγχρονοι τραγουδοποιοί αποδύονται σ’ έναν αγώνα – θα μπορούσαμε να πούμε – μελοποίησής του. Έτσι έχουμε δεκάδες πια τραγούδια σε στίχους Παπαδιαμάντη, κι αυτοί οι στίχοι που είναι είτε ποιήματά του είτε συρραφή φράσεων από διηγήματά του είτε στίχοι εμπνευσμένοι από αυτόν. 

Όμως, Ο κυρ Αλέξανδρος ενέπνευσε σύγχρονους έλληνες δημιουργούς για τη σύνθεση συμφωνικών έργων ή ακόμα και όπερας! 

Ο σημαντικός έλληνας συνθέτης Νίκος Αστρινίδης αποτελεί εξόχως ενδιαφέρουσα μορφή της Ελληνικής Διασποράς στα Βαλκάνια. Γεννήθηκε το 1921 στη Βεσσαραβία, μέρος τότε της Ρουμανίας, από Έλληνα πατέρα και Ρουμανορωσσίδα μητέρα. Σπούδασε μουσική και Χημεία στο Βουκουρέστι έως ότου η Σοβιετική εισβολή του 1940 διέλυσε την οικογένειά του και τον οδήγησε στη Μέση Ανατολή. Εκεί ο Αστρινίδης κατατάχτηκε στην Ελληνική Βασιλική αεροπορία και έπειτα από δύο έτη στο μέτωπο της Λιβύης, μετατέθηκε στο Κάιρο όπου συνέχισε τη μουσική του εκπαίδευση και άρχισε την καριέρα του. Το 1945 διηύθυνε στην Όπερα του Καΐρου το πρώτο μεγάλο συμφωνικό του έργο, τη σκηνική μουσική για την τραγωδία «Οιδίπους Τύραννος». Με το πέρας του πολέμου μετανάστευσε στο Παρίσι τελειώνοντας τη Schola Cantorum και αρχίζοντας διεθνείς περιοδείες ως πιανίστας και συνοδός μεγάλων ονομάτων της Παρισινής σκηνής. Το 1965 εγκαταστάθηκε μόνιμα στη Θεσσαλονίκη συμβάλλοντας έκτοτε στην αναβάθμιση της μουσικής ζωής της πόλης ως διευθυντής της Φιλαρμονικής του Δήμου και άλλων συγκροτημάτων, συνθέτης ορατορίων και συμφωνικών έργων, πιανίστας, και παιδαγωγός. Απεβίωσε στη Θεσσαλονίκη στις 10 Δεκεμβρίου 2010, μερικούς μήνες πριν τη συμπλήρωση των ενενηκοστών γενεθλίων του και πριν προλάβει να υλοποιήσει το μεγαλεπήβολο σχέδιό του για τη σύνθεση όπερας με θέμα την Ολυμπιάδα, τη μητέρα του Μεγάλου Αλεξάνδρου. 

Το 1991 ο Αστρινίδης συνέθεσε το έργο του «Στο Χριστό, στο κάστρο», βασισμένο στο ομώνυμο, δημοφιλές Χριστουγεννιάτικο διήγημα του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη και σε λιμπρέτο Νίκου Γρηγοριάδη. Πρόκειται για ένα συμφωνικό διήγημα για αφηγητή, χορωδία και ορχήστρα, με συνθετική συνοχή, υποδειγματική ενορχήστρωση και μεγάλη εκφραστικότητα. Το έργο αυτό είναι το πρώτο μεγάλης κλίμακας ορχηστρικό έργο βασισμένο στη λογοτεχνία του Παπαδιαμάντη. Ως εκ τούτου, εγείρει ερωτήματα για τη συμβατότητα ενός λογοτεχνικού είδους όπως το διήγημα με το συμφωνικό ιδίωμα και για την καταλληλότητα του ύφους του Παπαδιαμάντη για συμφωνική επεξεργασία. Το έργο περιλαμβάνει – ως χριστουγεννιάτικο διήγημα – και κάλαντα και ύμνους. 

Ο Παπαδιαμάντης όμως είναι θησαυρός αδαπάνητος κι έτσι εμπνέει παράλληλα και τους εικαστικούς. Πάμπολλες οι εργασίες ζωγράφων πάνω στο έργο του. Δεκάδες τα εικονογραφημένα διηγήματά του. Άπειρες πια οι προσωπογραφίες του. Ο Παπαδιαμάντης δημιουργεί – άθελα του – μετά την μουσική ποιητική και μία εικαστική ποιητική. 

Σήμερα παρουσιάζουμε το διήγημα «Στο Χριστό στο Κάστρο» με τον χρωστήρα του Ελευθέριου Μύστακα. Ένας μύστης της ζωγραφικής δημιουργεί μια εικαστική παρτιτούρα, ένα «συμφωνικό» εικαστικό ποίημα. 

Ο Ελευθέριος Μύστακας σπούδασε ζωγραφική στην Α.Σ.Κ.Τ. Φοίτησε στο εργαστήριο του μεγάλου Γιάννη Μόραλη και εντρύφησε στην Νωπογραφία , στην Φορητή Εικόνα, καθώς και στην Σκηνογραφία. Έχει Master of Arts Ζωγραφικής, (Royal College of Art, Λονδίνο) και είναι Διδάκτωρ Ιστορίας Τέχνης του Τμήματος Ιστορίας - Αρχαιολογίας του ΕΚΠΑ. Έχει συμμετάσχει με ανακοινώσεις του σε διεθνή συνέδρια: Βουκουρέστι, Λίλλη, Κάιρο, Μονπελιέ, Ρίγα. Βιβλία του: "Θεωρία Διακοσμητικών Εφαρμογών, Ψηφιδωτό - Υαλογραφία" (Τ.Ε.Ι. Αθηνών), "Σχέδιο Ψηφιδωτού - Υαλογραφίας" (Παιδαγωγικό Ινστιτούτο), "Οδηγός Αγιογραφίας" (2005). "Εργασίες για τη ζωγραφική: Γράμματα και Τέχνες, Αφιέρωμα Ιεράς Μονής Κουτλουμουσίου". Εκθέσεις: Πανελλήνια Καλλιτεχνική Έκθεση 1987, Πάτρα - Πολιτιστική πρωτεύουσα της Ευρώπης 2006, Καλλιτεχνικό Επιμελητήριο (Σόφια, Αθήνα), Α΄/Β΄ διεθνής έκθεση Αγιογραφίας, κ.ά. Από το 1988 διδάσκει στη Διακοσμητική Σχολή (Τ.Ε.Ι. Αθηνών), όπου από το 2006 είναι καθηγητής. Από το 1999 διδάσκει Βυζαντινή Ζωγραφική και Υαλογραφία στην Α.Σ.Κ.Τ. 

Ο Ελευθέριος Μύστακας πρεσβεύει πως η τέχνη της ελληνικής εκκλησιαστικής ζωγραφικής είναι η συνέχεια της μεγάλης εικαστικής παράδοσης της αρχαίας Ελλάδας. Για τον ζωγράφο μας οι αναπαραστατικές μέθοδοι της αρχαίας ελληνικής ζωγραφικής, όπως εμφανίζονται στις αγγειογραφίες και τις τοιχογραφίες, αλλά και η εξέλιξή τους ως τα ελληνιστικά χρόνια, προσδιορίζουν σε μεγάλο βαθμό τον αναπαραστατικό δρόμο της ελληνικής εκκλησιαστικής τέχνης.

 

Στο Χριστό στο Κάστρο, ο Ελευθέριος Μύστακας εικονογραφεί την λαϊκή θρησκευτικότητα -ας την πούμε έτσι - του Παπαδιαμάντη. Εικονογραφεί λεπτομερώς το διήγημα. Δεν το υπομνηματίζει απλώς. Αναδεικνύει τα πρόσωπα του Σκιαθίτη. Τα πρόσωπα ανδρών, γυναικών και παιδίων. Τα πρόσωπα του παπα Φραγκούλη, του Αλεξανδρή του ψάλτη, του μπαρμπα Στεφανή. Τα πρόσωπα αυτών των λαϊκών αγίων. Τα πρόσωπα πλέοντα, οδοιπορούντα (ως οι μάγοι), ψάλλοντα, κοιμώμενα στα στασίδια. Τα πρόσωπα που υμνούν τον ενανθρωπήσαντα. Τα πρόσωπα του Μύστακα είναι βυζαντινότροπα – πώς αλλιώς; - γι’ αυτό και αυστηρά. Ανθρώπινα μα κι απόκοσμα, όπως ακριβώς οι ήρωες του Παπαδιαμάντη. Με το ένα πόδι στη γη και με το άλλο στον ουρανό. Καστροπολίτες και ουρανοπολίτες.

Όμως, ο ζωγράφος μας παρακολουθεί λέξη – λέξη τον κυρ Αλέξανδρο και αναλόγως ανταποκρίνεται. Έτσι, όταν ο Παπαδιαμάντης περιγράφει τον κυρίως ναό, ο Μύστακας εκδιπλώνει την τέχνη του στην αγιογραφία και μας δίνει μορφές και σκηνές που «ίστανται επί των τοίχων ηρεμούντες, απαθείς, οποίοι εν τω Παραδείσω, ευθύ και κατά πρόσωπον βλέποντες, ως βλέπουσι καθαρώς την Αγίαν Τριάδα».

 

Μας δίνει λοιπόν, ο ζωγράφος μας τις εξαίσιες αγιογραφίες: ο Παντοκράτωρ με την μεγάλην και επιβλητικήν μορφήν, η Παναγία με τον μικρό Χριστό στο σπήλαιο της Βηθλεέμ, ο άγιος Μερκούριος που «διατρυπά με το δόρυ του τον επί θρόνου καθήμενον ωχρόν Παραβάτην (τον Ιουλιανό), τον Άγιο Κήρυκο «τριετίζον παιδίον, κρατούμενον εκ της χειρός υπό της μητρός του, της Αγίας Ιουλίτης», την Πλατυτέρα «εις την χιβάδα του ιερού βήματος», τους Τρεις Ιεράρχες, Βασίλειο, Γρηγόριο και Χρυσόστομο, οι οποίοι «εφαίνοντο ως να έχαιρον, διότι έμελλον ν’ ακούσωσι και πάλιν τας ευχάς και τους ύμνους της Ευχαριστίας, ους αυτοί εν Πνεύματι συνέθεσαν». Κι ακόμα δύο Άγγελοι της Γέννησης, τους οποίους ο Μύστακας ιστορεί με έγχορδα παραδοσιακά όργανα ανά χείρας. 

Τα τελευταία είκοσι χρόνια έχουν κυκλοφορήσει κάμποσες εκδόσεις του διηγήματος, τέσσερις, τουλάχιστον, σε απόδοση στα νέα ελληνικά, με στόχο το νεανικό κοινό και κάποιες με εικονογράφηση. Όμως, το βιβλίο των εκδόσεων «Ακρίτας» που παρουσιάζουμε σήμερα, είναι μάλλον το μοναδικό, το οποίο έχει το πρωτότυπο κείμενο και μια εικονογράφηση απολύτως ταιριαστή με το πνεύμα του διηγήματος και σε τέτοια έκταση ώστε να μιλάμε για ένα εικονοβιβλίο. 

Τελευταία συναντάμε και τη μεταφορά λογοτεχνικών κειμένων σε κόμικς ή γραφιστικά μυθιστορήματα, αν προτιμάτε. Εχουμε ήδη τη «Φόνισσα» και το διήγημα «Υπό την βασιλικήν δρυν», που έχουν μεταγραφεί σε κόμικς. Το διήγημα «Στο Χριστό στο κάστρο» από τη φύση του, θα λέγαμε, αποτελείται από παραδοσιακά, αγνά υλικά, με μια απαλή αλλά και δυνατή μονοχρωμία χρώματα που είναι φέγγος μελιχρόν, όπως θα έλεγε κι ο μέγας Σκιαθίτης. 

Ο Ελευθέριος Μύστακας ιστορεί τον Παπαδιαμάντη με τον χρωστήρα του και ταυτόχρονα ιστορεί το θαύμα της Γέννησης. Βλέποντας τις θαλασσινές σκηνές του Μύστακα, αμέσως – κάποιες από αυτές – με παρέπεμψαν σε εικόνες του Αγίου Νικολάου στη θάλασσα, μέσα σε πλοίο, που σώζει τους ναυτικούς. Το πλοιάριο των προσκυνητών στο Χριστό στο Κάστρο, εικονίζεται από τον Μύστακα ως ναυς της Εκκλησίας. 

Αίφνης, θυμάμαι ότι ο Ελευθέριος Μύστακας, μαζί με τη σύζυγό του, φιλόλογο Αλίκη Τσοτσορού, έχει κάνει ανακοινώσεις σε επιστημονικά συνέδρια, για το νησί και τη θάλασσα στην ποίηση και τη ζωγραφική των αρχών του 20ού αιώνα. Άρα ξέρει καλά τον ζωτικό χώρο του Παπαδιαμάντη. Βλέποντας τις απεικονίσεις του Μύστακα με τους προσκυνητές να θαλασσοδέρνονται, καθώς «ο άνεμος, αντί να πέση, εδυνάμωνε και αγρίευε και εθέριευε», θυμόμαστε το Ελυτικόν: «οι σημάντορες άνεμοι που ιερουργούνε…». 

Αλλά και το χριστουγεννιάτικο τραπέζι των πανηγυριστών αναδύει Ευχαριστία! Τα υλικά αγαθά κι αυτά σε μιαν άλλη προοπτική: πνευματική και ευχαριστιακή. Τα Χριστούγεννα της Ευχαριστίας! 

Στη μελέτη του «Η μαγεία του Παπαδιαμάντη» ο Οδυσσέας Ελύτης μας προειδοποιεί: «Μια μέρα, το παρελθόν θα μας αιφνιδιάσει με τη δύναμη της επικαιρότητάς του. Δεν θα ‘χει αλλάξει εκείνο αλλά το μυαλό μας». 

Σ’ αυτή την αλλαγή του νοός συμβάλλει, νομίζω, αυτή η εξαιρετική έκδοση, από τις εκδόσεις "Ακρίτας", που παρουσιάζουμε σήμερα, δια χειρός Αλεξάνδρου Παπαδιαμάντη και Ελευθερίου Μύστακα.

ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΟΥ ΔΙΗΓΗΜΑΤΟΣ ΤΟΥ ΑΛ. ΠΑΠΑΔΙΑΜΑΝΤΗ "ΣΤΟ ΧΡΙΣΤΟ ΣΤΟ ΚΑΣΤΡΟ"

Στο Χριστό στο Κάστρο, του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη 

Παρουσίαση στον Ιερό Ναό Αγίου Γεωργίου Νέου Ψυχικού. 

Το πολυδιαβασμένο χριστουγεννιάτικο διήγημα του Παπαδιαμάντη σε εικόνες του Ελευθέριου Μύστακα. 

Κυριακή 15 Δεκεμβρίου, 11:00 π.μ στο Πνευματικό Κέντρο του Ιερού Ναού (Χρυσ. Σμύρνης 22 & Αγίου Γεωργίου). 

Η συνάντηση δύο μεγάλων δημιουργών σε μία φρέσκια έκδοσή του. Ο Ελευθέριος Μύστακας με καθαρότητα βλέμματος και άφατο σεβασμό προσεγγίζει το πρωτότυπο έργο του μεγάλου διηγηματογράφου και το εικονογραφεί. 

Για το βιβλίο θα μιλήσουν οι: 

- π. Μιχαήλ Σταθάκης, Αρχαιολόγος, Προϊστάμενος Ι. Ναού Αγίου Γεωργίου Ν. Ψυχικού

- Παναγιώτης Ανδριόπουλος, Θεολόγος, Μουσικός 

- Φένια Παπαδόδημα, Ηθοποιός, Μουσικός και Σκηνοθέτις. 

Συντονίζει η Εκδότρια Μαρία Κοκκίνου. 

Μουσικό αναλόγιο σε επιμέλεια Φένιας Παπαδόδημα. 

Το συχνά δυσνόητο για τον σημερινό αναγνώστη κείμενο ανασταίνεται μέσα από την σεπτή εικονογράφηση, αναπνέει τον αέρα του σήμερα και μας μεταφέρει στον κρύο νησιωτικό χειμώνα του προηγούμενου αιώνα, ανάμεσα σε μία παρέα ανθρώπων που τολμά την έξοδο από τον κύκλο της ασφάλειας και επιτυγχάνει το ποθούμενο για κάθε άνθρωπο, για κάθε εποχή: τη συνάντηση με τον άγνωστο, αλλά αγαπημένο «άλλο». Ο κίνδυνος δεν αντιμετωπίζεται απερίσκεπτα, αλλά ταυτόχρονα δεν λειτουργεί ως τροχοπέδη. Ο κίνδυνος «Στο Χριστό στο Κάστρο» αποτελεί μία ισχυρή αφορμή για σχεδιασμό, για ένωση, για ομαδική έξοδο από την καθεστηκυία τάξη, από το βόλεμα. Ο Παπαδιαμάντης και ο Μύστακας ενώνουν τις δυνάμεις τους και μας προσκαλούν σε ένα δυναμικό σήμερα. Το διήγημα Στο Χριστό στο Κάστρο του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά στο περιοδικό Εστία το 1892 και είναι ένα από τα πιο γνωστά στα Χριστουγεννιάτικα διηγήματα του. Σε βιβλίο εκδόθηκε πρώτη φορά το 1912, ως μέρος της συλλογής διηγημάτων του «Η νοσταλγός».  

Ο Ελευθέριος Μύστακας γεννήθηκε στην Αθήνα. Σπουδές: Ζωγραφική (Α.Σ.Κ.Τ. εργαστήριο Γ. Μόραλη, αποφοίτηση με έπαινο). Νωπογραφία και Φορητή Εικόνα (Α.Σ.Κ.Τ. - έπαινος). Σκηνογραφία (Α.Σ.Κ.Τ. - βραβείο). Master of Arts Ζωγραφικής, (Royal College of Art, Λονδίνο). ΜΔΕ Ιστορίας Τέχνης (Τμήμα Ιστορίας - Αρχαιολογίας Πανεπιστημίου Αθηνών). Διδάκτωρ Ιστορίας Τέχνης του ίδιου τμήματος. Ανακοινώσεις σε διεθνή συνέδρια: Βουκουρέστι, Λίλλη, Κάιρο, Μονπελιέ, Ρίγα. Βιβλία: "Θεωρία Διακοσμητικών Εφαρμογών, Ψηφιδωτό - Υαλογραφία" (Τ.Ε.Ι. Αθηνών), "Σχέδιο Ψηφιδωτού - Υαλογραφίας" (Παιδαγωγικό Ινστιτούτο), "Οδηγός Αγιογραφίας" (2005). "Εργασίες για τη ζωγραφική: Γράμματα και Τέχνες, Αφιέρωμα Ιεράς Μονής Κουτλουμουσίου". Εκθέσεις: Πανελλήνια Καλλιτεχνική Έκθεση 1987, Πάτρα - Πολιτιστική πρωτεύουσα της Ευρώπης 2006, Καλλιτεχνικό Επιμελητήριο (Σόφια, Αθήνα), Α΄/Β΄ διεθνής έκθεση Αγιογραφίας, κ.ά. Από το 1988 δίδαξε στη Διακοσμητική Σχολή (Τ.Ε.Ι. Αθηνών), όπου από το 2006 είναι επίκουρος καθηγητής. Από το 1999 δίδαξε Βυζαντινή Ζωγραφική και Υαλογραφία στην Α.Σ.Κ.Τ. Έχει διδάξει Ζωγραφική στο ΜΔΕ της ίδιας σχολής. Είναι μέλος της Ελληνικής Εταιρείας Γενικής και Συγκριτικής Γραμματολογίας.

Φένια Παπαδόδημα: «Ο Ξεπεσμένος Δερβίσης» του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη

Sometimes I feel like a motherless child 

Ένα συμφωνικό έργο από λέξεις, ήχους και παλμούς. 

«Φωνή εκ βαθέων αναβαίνουσα,… ικετεύουσα το άπειρον». 

Η ηθοποιός, μουσικός, σκηνοθέτις και συγγραφέας Φένια Παπαδόδημα δίνει σάρκα κι οστά στο αριστουργηματικό κείμενο του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη 

«Ο Ξεπεσμένος Δερβίσης» εμποτίζοντας με μουσική τον αφηγηματικό του λόγο. 

Η Φένια Παπαδόδημα χειρίζεται τη φωνή σαν ένα μουσικό όργανο — πότε σαν πνευστό, πότε σαν κρουστό — και ταξιδεύει μέσα από λέξεις και μελωδίες στην καρδιά του κειμένου. Η μουσική και τα τραγούδια που συνθέτει αντανακλούν τη μαγευτική ατμόσφαιρα του έργου του Παπαδιαμάντη και «πλάθουν» έναν παράλληλο και πρωτότυπο μουσικό κόσμο. 

Μαζί της, δύο μουσικοί, ο Γιώργος Παλαμιώτης στο μπάσο και ο Παναγιώτης Κωστόπουλος στα τύμπανα, ερμηνεύουν τη μουσική και το κείμενο μέσα από το πρίσμα του δικού τους προσωπικού ήχου, αλλά και εστιάζοντας στα προσωπικά τους βιώματα ως «ξένοι» σε μεγάλες μητροπόλεις της Δύσης. Ένα πλήθος από ήχους, εικόνες και εμβόλιμα κείμενα δημιουργούν ένα συνεχώς μεταβαλλόμενο πεδίο, ένα dream sequence συνειρμών μέσα στο οποίο κινείται ο Δερβίσης του Παπαδιαμάντη. 

Ποιος είναι ο Ξεπεσμένος Δερβίσης 

Ο Ξεπεσμένος Δερβίσης του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη φωτίζει το ζήτημα της κοινωνικής απομόνωσης και της πολιτισμικής διαφορετικότητας, θέματα διαχρονικά και ανθρώπινα, αποδεικνύοντας για άλλη μια φορά τη βαθιά ενσυναίσθηση του συγγραφέα για τους περιθωριοποιημένους της κοινωνίας. 

Ο αινιγματικός ήρωας του «Ξεπεσμένου Δερβίση» τριγυρίζει σαν αερικό στα σοκάκια της Ακρόπολης το φθινόπωρο του 1896, πίνοντας καμιά φορά τη μαστίχα του στο καφενείο «έμπροσθεν του Θησείου», αν κάποιος τον κεράσει. «Άστεγος, ανέστιος, φερέοικος, διωγμένος, εξωρισμένος», ο Δερβίσης είναι ο διαχρονικός ξένος, ένας «υπερόριος» πέρα από κάθε σύνορο. 

Κεντρικό σκηνικό της αφήγησης, το βουητό των θαμώνων που μπαινοβγαίνουν στο καφενείο μέχρι που αυτό κλείνει όταν έρχεται «η πεπρωμένη νυξ». Αυτή την κρύα και μοιραία νύχτα ο δερβίσης θα βρεθεί ολομόναχος στον δρόμο, μετά την αστυνομική διαταγή να κλείσει το καφενείο. Μην έχοντας που να κοιμηθεί, κατεβαίνει στην τότε ακόμα υπό κατασκευή σήραγγα του Θησείου. Εκεί «κάτω εις τον λάκκον, εις το βάραθρον» σκέφτεται «το άστατο των ανθρωπίνων πραγμάτων». Βγάζει το νάϊ του και παίζει «δια να ζεσταθή, τον τυχόντα ήχο όστις του ήλθε κατ’ επιφοράν εις την μνήμην…». Η μουσική από το νάϊ, γίνεται φίλος, προσευχή, παρηγοριά, τροφή, δύναμη, συνομιλία με το άπειρο. Ο απόηχός της ξυπνάει «τα βαρέα τείχη και τους κίονες του Θησείου», που συμμετέχουν σαν ζωντανά πρόσωπα. 

Ο καθένας από εμάς ίσως είναι εν δυνάμει o δερβίσης. Αποξενωμένοι από τον τόπο μας, εξόριστοι ή τουρίστες στην ίδια μας τη ζωή, όλο και πιο μόνοι, όλο και πιο φοβισμένοι, απλοί «παρατηρητές», ίσως τελικά χρειαζόμαστε «τον αμανέν του Δερβίση», προκειμένου να πετάξουμε ό,τι άχρηστο κουβαλάμε στη ζωή μας. «Νάϊ, νάϊ, γλυκύ, νάζι, κατά δύο κοκκίδας διαφέρει δια να είναι το Ναι όπου είπεν ο Χριστός, το Ναι το ήμερον, το ταπεινόν, το πράον, το Ναι το φιλάνθρωπον». Και ίσως ο καθένας από εμάς να θέλει να μάθει: ποιο είναι αυτό το Ναί και ποιες αυτές οι δύο μικρές κουκίδες που μας χωρίζουν από αυτό; Ή όπως έλεγε η Laurie Anderson: “What is behind that curtain?” Να μπορούσε ίσως η μουσική να το πει… 

ΣΥΝΤΕΛΕΣΤΕΣ 

Πιάνο, ερμηνεία: Φένια Παπαδόδημα 

Τύμπανα: Παναγιώτης Κωστόπουλος 

Μπάσο, ηχητικά τοπία: Γιώργος Παλαμιώτης 

Ψηφιακή ζωγραφική: Γιώργος Κόρδης 

Σκηνοθεσία: Κατερίνα Γεωργουδάκη Μουσική, 

σύλληψη: Φένια Παπαδόδημα 

Μουσική διεύθυνση, βίντεο: Γιώργος Παλαμιώτης (Omonoia Soundz) 

Φωτογραφία: Ελευθερία Νικολαΐδου 

Παραγωγή: Μαρίνα 

Σύμβουλος Παραγωγής: Panas (Ο Χρόνος Δεν Είναι Χρήμα) 

ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ 

Θέατρο Μπέλλος: Κέκροπος 1, τκ 10558, Πλάκα 

Τηλέφωνο επικοινωνίας: 210 3229889 

Έναρξη: 9 Δεκεμβρίου 2024 

Ημέρες και ώρες παραστάσεων: Δευτέρα και Τρίτη στις 20:30 

Διάρκεια: 75 λεπτά 

Προπώληση εισιτηρίων: www.more.com/theater/o-ksepesmenos-derbisis

Μαρία Χατζηαποστόλου: Ο Μάνος Ελευθερίου για τον Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη

Μαρία Χατζηαποστόλου 

Όταν ο άρχοντας των ταπεινών συνάντησε το σκοτεινό τρυγόνι: ο Μάνος Ελευθερίου για τον Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη. 

Από τον τόμο των Πρακτικών του Δ΄ Διεθνούς Συνεδρίου για τον Παπαδιαμάντη: "Η διαχρονία του Παπαδιαμάντη", που διοργάνωσε η Εταιρεία Παπαδιαμαντικών Σπουδών. 

ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ ΠΑΠΑΔΙΑΜΑΝΤΗ: "Η ΝΟΣΤΑΛΓΟΣ" (ΒΙΝΤΕΟ)

Ἡ σελήνη ἐπρόβαλλε, μόλις ἀρχίσασα νὰ φθίνῃ τρίτην νύκτα μετὰ τὸ ὁλογέμισμά της, εἰς τὴν κορυφὴν τοῦ βουνοῦ, κ᾽ ἐκείνη, ἀσπροφορεμένη, μετὰ τόσους στεναγμοὺς καὶ τόσα περιπαθῆ ᾄσματα, ἔκραξε: 

- Νὰ ἔμβαινα σὲ μιὰ βαρκούλα, τώρα-δά… ἔτσι μοῦ φαίνεται… νὰ φτάναμε πέρα! 

Κ᾽ ἐδείκνυε μὲ τὴν χεῖρά της πέραν τοῦ λιμένος. 

Ὁ Μαθιὸς δὲν παρετήρησεν ἴσως ὅτι αὐτὴ εἶχε τρέψει τὸν λόγον εἰς τὸν πληθυντικόν, εἰς τὸ τέλος τῆς εὐχῆς της. Ἀλλ᾽ αὐθορμήτως, χωρὶς νὰ τὸ σκεφθῇ, ἀπήντησε: 

- Μπορῶ νὰ ρίξω ἐκείνη τὴ βάρκα στὸ γιαλό… Τί λές, δοκιμάζουμε;

Απόσπασμα από την "Νοσταλγό" του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη, την οποία παρουσιάσαμε την Πέμπτη 13 Ιανουαρίου 2022 στο Ίδρυμα Β&Μ Θεοχαράκη (Βασιλίσσης Σοφίας 9 & Μέρλιν 1, Αθήνα). 

Το κορυφαίο αφήγημα του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη «Η Νοσταλγός», συνδυασμένο με βυζαντινούς ύμνους, αλλά και ύμνους γραμμένους από τον ίδιο. Οι φωνές των ψαλτών διαλέγονται με την ευαισθησία, την τρυφερότητα, τη μοναξιά, τον ερωτικό καημό, την νοσταλγία της Λιαλιώς, της Νοσταλγού, προβάλλοντας τον αισθησιασμό και την αγιότητα του συγγραφέα. 

Αφήγηση: Ιουλίτα Ηλιοπούλου 

Τραγούδι: Δάφνη Πανουργιά 

Ψάλλει το Βυζαντινό σύνολο «Πολύτροπον» υπό την διεύθυνση του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου.

Στο σύνολο μετέχουν: Παναγιώτης Ανδριόπουλος, Άγγελος Μπέντης, Ανδρέας Πετράκης, Roni Bou Saba, Φωκίων Καλογεράς. 

Ύμνοι και άσματα 

- «Σέλας φαεινότατον…», ήχος πλ. δ’. 

- «Εν πόλει του Θεού ημών…», Δοξαστικόν, ήχος β’. 

- «Κύριε αμαρτάνων ου παύομαι…», Κατανυκτικά ήχου πλ. α’ 

- «Πότε θα κάμουμε πανιά…», παραδοσιακό. 

- «Τον προφήτην Ιωνάν…», τροπάρια κανόνος, ήχος α’, μέλος Κολλυβάδικο. 

-  Κράτημα τεριρέμ, ήχος α’, Ιωάννου Πρωτοψάλτου. 

- «Δάκρυα μοι δος ο Θεός…», Κατανυκτικόν, ήχος πλ.δ’. 

- «Μόλις κοιμηθεί το κύμα…», Πολυφωνικό της Β. Ηπείρου. 

- «Εις οσμήν μύρου σου έδραμον…», από το Δοξαστικόν «Εκ δεξιών του Σωτήρος…», ήχος πλ. β΄. 

- «Εν θαλάσση με πλέοντα…», ήχος δ’, μέλος Κολλυβάδικο. 

- Κράτημα τεριρέμ, ήχος πλ. δ’, Θεοδώρου Φωκαέως. 

- Τροπάρια από τον Παρακλητικό Κανόνα στην Υπεραγία Θεοτόκο την Γοργοεπήκοο, ποίημα Αλεξάνδρου Παπαδιαμάντη, ήχος πλ. δ’ (τρίφωνος), μέλος Κολλυβάδικο. 

- «Χαίρε ολκάς των θελόντων σωθήναι…», από τον Ακάθιστο ύμνο (εμμελής απαγγελία). 

- «Θάλασσαν έπηξας…», Ειρμός, ήχος πλ. δ’. 

- «Βαρκαρόλα στα νερά του Παπαδιαμάντη», στίχοι: Ιουλίτα Ηλιοπούλου, μουσική: Γιώργος Κουρουπός.