ΕΘΝΙΚΟΣ ΥΜΝΟΣ 2014 - Του Κορνήλιου Διαμαντόπουλου, με την Λιζέτα Καλημέρη

Μέρα που είναι σήμερα, ταιριάζει ο Εθνικός Ύμνος αλλιώς... Μια, ας την πούμε, "πειραγμένη", σύγχρονη εκδοχή, την οποία επιμελήθηκε ο συνθέτης Κορνήλιος Διαμαντόπουλος.
Προσωπικά η προσέγγιση μου άρεσε γιατί έχει αφαιρέσει τον δοξαστικό χαρακτήρα από τη μελωδία του Μάντζαρου. Η μπάντα εδώ δεν έχει θέση...
Ο Εθνικός Ύμνος 2014 είναι μελαγχολικός... Σαν τον έρωτα στην Κρήτη... που θα 'λεγε κι ο Χατζιδάκις. Αλλά και σαν τη σύγχρονη Ελλάδα, που συνεχίζει να πορεύεται ανυποψίαστη για τα ουσιώδη, τα απαραίτητα για να αληθεύει ο βίος.
Παραθέτω στη συνέχεια ένα κείμενο του Κ. Διαμαντόπουλου, ο οποίος εξηγεί το εγχείρημά του αυτό.
"Αυτό το ακρόαμα δεν είναι μία παραλλαγή ούτε, πολύ περισσότερο, μία διασκευή του «κανονικού». Κατά τους στόχους των δημιουργών του είναι ο ίδιος ο Ύμνος ή έστω μία επικαιροποιημένη αναδιατύπωσή του. Πιο σωστά, αν δούμε την αυθεντική εκδοχή σαν κάποιο αντικείμενο και τον χρόνο σαν φως που αλλάζει γωνία, τότε, δεν είναι τίποτε άλλο παρά το πρωτότυπο ειδωμένο κάτω από το φως της σημερινής πραγματικότητας ή μάλλον κάτω από τη σκιά της. Μπορούν να δοθούν κάποιες (για ορισμένους περιττές) εξηγήσεις πάνω σε τρία από τα βασικά συστατικά του όπως η μουσική, οι στίχοι και το νόημα.
Ως προς τη μουσική: Δεδομένος ο σεβασμός προς τον Νικόλαο Μάντζαρο ο οποίος, ως άνθρωπος του κόσμου μιας άλλης εποχής και ως μουσουργός του 19ου αιώνα, δεσμευόταν από τον κυρίαρχο αστικό καταναγκασμό κάποιας «ανήκομεν εις την Δύσιν» νοοτροπίας. Σήμερα, θέλοντας και μη, ανήκουμε σε σταυροδρόμια όπως τα Βορράς-Νότος, Ανατολή-Δύση, ανάπτυξη-υπανάπτυξη, λογική-συναίσθημα, παρελθόν-μέλλον, ύλη-πνεύμα, κωμωδία-δράμα, φάρσα-τραγωδία... Η διακριτική τροποποίηση της μαντζαρείου μούσας ανταποκρίνεται στα προαναφερθέντα σταυροδρόμια. Άλλαξαν ελάχιστες νότες. Καθόλου ο ρυθμός και η δομή. Κρίθηκε αναγκαίο ένα απλό εισαγωγικό τετράμετρο και η όλη μελωδικοαρμονική γραμμή κινήθηκε σύνθετα. Με την Ανατολή στην κύρια φωνή που δεν χρησιμοποιεί κλίμακες αλλά δρόμους. Με την Δύση στις συγχορδίες, χωρίς απλοϊκά τρίφωνα μινοροματζόρε ή ενορχηστρωτικές ταυτοφωνίες. Με μουσικούς που έχουν αίσθηση και του ενός και του άλλου κόσμου. Ιδίως αυτό.
Ως προς τους στίχους: Oπως είναι γνωστό η καθιερωμένη εκδοχή αποτελείται από επιλεγμένες στροφές, από δύο τετράστιχα του «Υμνου εις την Ελευθερίαν» του Διονυσίου Σολωμού. Αυτό ισχύει και στον σημερινό νέο, κατά κάποιο τρόπο, Ύμνο. Αν είχε δικαίωμα επιλογής ο μακαρίτης αλλοτινός συνθέτης και οι διαχειριστές του έργου του, πώς γίνεται να μην έχει παρόμοιο δικαίωμα ο ζωντανός (όσο του επιτρέπεται...) ενεργός πολίτης; Φυσικό και επόμενο είναι να εμφανιστούν πολλοί καλοπροαίρετοι ή κακοπροαίρετοι καλοθελητές έτοιμοι να αναθεματίσουν την «ιεροσυλία». Ας αρκεστούν στην εξής δήλωση: «Αγγίζοντας τα λόγια του συγκεκριμένου ποιήματος νοιώθεις ένα δέος σαν ιατροδικαστής μπροστά στο, ζεστό ακόμα, κορμί ενός μάρτυρα.»
Ως προς το νόημα: Νότες και βίντεο, ήχος και εικόνα, συγκλίνουν σε (μη κοινότοπο) κοινό τόπο. Στην ανάγκη για αφύπνιση, αντίδραση, ανάσταση. Στο αίτημα για συσπείρωση και συστράτευση απαλλαγμένη από διχαστικές αγκυλώσεις. Όχι τυχαία συνυπάρχουν λέξεις, εικόνες και σύμβολα από αμφότερες τις όχθες του ιδεολογικού χάους. Στην ίδια ροή «πατρίδα, σημαία, Ελλάδα» όπως και «σύντροφος, εξέγερση, αναρχία, κάτω η χούντα...» Ο καθένας ας διατηρεί γνώμη, άποψη, πίστη. Τώρα όμως, είναι στιγμή υπερβάσεων. Στιγμή καλή για να θυμηθούμε πώς γράφτηκε ο επίσημος Ύμνος του νεοελληνικού κράτους. Η σπίθα του πριν από δύο αιώνες, ήταν σπίθα από τη φωτιά του Αγώνα για ελευθερία και εθνική ανεξαρτησία. Το 1821 είτε Επανάσταση το πούμε, είτε Εθνεγερσία, υπήρξε μέγα ορόσημο. Χωρίς αυτό μπορεί να είμασταν όπως οι Κούρδοι και οι Παλαιστίνιοι. Φυσικά, το αν είμαστε σήμερα σε καλύτερη κατάσταση από αυτούς (π.χ. από πλευράς θάρρους και αποφασιστικότητας) είναι μία άλλη, θλιβερή συζήτηση...
To ερώτημα παραμένει ανοιχτό και περιμένει απαντήσεις. Ίσως δεν βρισκόμαστε σε καθεστώς απροκάλυπτης εδαφικής κατοχής όμως, κατά τα άλλα και τηρουμένων των αναλογιών, πόσο διαφέρουν οι έννοιες της δουλείας, της λεηλασίας και της εξαθλιώσεως τότε και τώρα; Θα έμενε έκπληκτος ο Σολωμός από την διαχρονικότητα των λόγων του, κάτι που δεν φαντάστηκε, δεν ζήτησε, δεν ευχήθηκε. Πιθανότατα θα έμενε έκπληκτος και από την αιώνια, αυτοκαταστροφική, αδελφοκτόνο διχόνοια. Από μια όχι πάντοτε δικαιολογημένη αντιπαράθεση και από παράλογη εμφυλιοπολεμική διαστροφή, κατευθυνόμενη από «διαίρει και βασίλευε» συμφέροντα. Από μία γεωπολιτική τοκογλυφία η οποία χωρίς αντίσταση συνεχίζει την μέχρι σταγόνας απομύζηση του αίματος, ενός λαού κάποτε φιλότιμου, συχνά ταλαίπωρου και πάντοτε αφελέστατου. Που όμως δεν του αξίζει να έχει τέτοιο τέλος."
Συντελεστές:
Λιζέτα Καλημέρη: τραγούδι 
Λευτέρης Ανδριώτης: κρητική λύρα 
Αλέκος Βασιλάτος: κοντραμπάσο 
Κορνήλιος Διαμαντόπουλος: έγχορδα, ενορχήστρωση 
Λευτέρης Χαβουτσάς: κλασική – ακουστική κιθάρα 
Άρης Ντελιθέος: ηχοληψία 
Θανάσης Γκίκας: βίντεο

Ο ΚΟΡΝΗΛΙΟΣ ΔΙΑΜΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΣΥΝΘΕΤΗ ΝΙΚΟ ΜΑΜΑΓΚΑΚΗ

Ο ΗΧΟΣ ΤΩΝ ΠΟΙΗΤΩΝ 

Μια αναφορά στο σύγχρονο – πρωτοποριακό έργο του Νίκου Μαμαγκάκη με την ευκαιρία της σημερινής (10/10) συναυλίας στο Μέγαρο Μουσικής. 
Η Ορχήστρα και η Χορωδία της ΕΡΤ συν το σύνολο «Ιδαία» θα ερμηνεύσουν μελοποιημένη ποίηση των Κορνάρου, Καβάφη, Ρίτσου, Πολυδούρη, Καζαντζάκη, Πρεβελάκη κ.α., σε διεύθυνση του Ιωακείμ Μπαλτσαβιά. 

Στον χώρο της “σύγχρονης κλασικής” ή “λόγιας” ή “έντεχνης ή “σοβαρής”, όπως έλεγαν παλιότερα, μουσικής (όλοι οι χαρακτηρισμοί είναι από συζητήσιμοι έως αμφισβητήσιμοι αλλά αυτό είναι άλλη συζήτηση) υπάρχουν πολλοί συνθέτες. “Μουσουργοί” όπως αυτοαποκαλούνται για να ξεχωρίζουν από τους τραγουδοποιούς που αυτοαποκαλούνται “συνθέτες”, αλλά κι αυτό είναι άλλη συζήτηση... Οι περισσότεροι από αυτούς τους δημιουργούς, προέρχονται από αστικό-μεσοαστικό περιβάλλον, σπουδάζουν πιάνο ή κάποιο άλλο όργανο σ' ένα Ωδείο, κι αν η οικογένεια διαθέτει ρευστό, σπουδάζουν στο εξωτερικό και επιστρέφουν μετά. Αν είναι ευκατάστατοι φιλοσοφούν τεμπελιάζοντας ή δέχονται παραγγελίες από φορείς και οργανισμούς κρατικούς - ημικρατικούς. Αν δεν είναι τόσο πολύ, διδάσκουν σ' ένα Ωδείο σαν κι αυτά όπου σπούδασαν... Η περίπτωση του Μαμαγκάκη είναι ενδιαφέρουσα γιατί δεν έχει την παραμικρή σχέση με τα προηγούμενα. Ανήκει στην κατηγορία των μουσικών που (κυριολεκτικά) “έχουν ανακαλύψει τον εαυτό τους” καθώς διέτρεξε μεγάλες αποστάσεις για να φτάσει ώς εκεί που έφτασε. 

Όταν, εικοσάρης και κάτι, ξεκίνησε να παίρνει υποτροφίες από την Ανωτάτη Ακαδημία Μουσικής του Μονάχου, την Ελληνική Κυβέρνηση και την Πόλη του Βερολίνου, ήταν ένας νέος με βιώματα από την κρητική μουσική, το ρεμπετολαϊκό τραγούδι και τις όποιες σπουδές του στο Ελληνικό Ωδείο στην Αθήνα. Αγνοούσε την (τότε) σύγχρονη πρωτοπορία, όπως την αγνοούσαν όλοι σχεδόν οι συνθέτες της κατεστραμένης εμφυλιοπολεμικής χώρας. Ευκαιρίας δοθείσης, σε περίπου - μηδέν χρόνο, έμαθε γερμανικά και ρεπερτόριο 20ού αιώνα, παρακολουθώντας σύνθεση με τους Γκένταμερ και Καρλ Ορφ (πρόκειται για τον συνθέτη των “Κάρμινα Μπουράνα”), ενώ στο Στούντιο Ηλεκτρονικής Μουσικής της Siemens διδάχτηκε από τον μαιτρ Γιόζεφ Άντον Ρήντλ. Μαζί με τον Ξενάκη και τον Μιχάλη Αδάμη είναι ένας από τους πρώτους ντόπιους μουσικούς που ασχολήθηκαν με την ηλεκτρονική μουσική. Ήδη από τη δεκαετία του '50, χειριζόμενος με προσωπικό όσο και πρωτότυπο τρόπο τα υπάρχοντα μέσα της πρώιμης ηλεκτροτεχνολογίας, ακολούθησε ένα (με δικά του λόγια) “...προχωρημένο μουσικό ιδίωμα, βασισμένο μερικά πάνω σε στοιχεία της ελληνικής δημοτικής παράδοσης με πολλά όμως προσωπικά χαρακτηριστικά και στη δομή του ήχου, και στην οργάνωσή του, καθώς και στην μορφολογική διάρθρωση”.

Ο Νίκος Μαμαγκάκης με τον Μάνο Χατζιδάκι

Λεπτομέρειες πάνω στη ζωή και το έργο του Ν.Μ. κατά την εποχή των σπουδών του, υπάρχουν στη βιογραφία “Μουσική Ακούω, Ζωή Καταλαβαίνω” όπου, μεταξύ άλλων, περιγράφεται ένα έντονα θερμό επεισόδιο σε μια τυχαία συνάντηση του συνθέτη με κάποιον Ναζί πρώην στρατιωτικό διοικητή της Κρήτης.... Έργα της δεκαετίας του '50 τα “Μουσική για 4 Πρωταγωνιστές” για φωνές και δεκαμελές σύνολο, πάνω σε ένα κείμενο του Καζαντζάκη και “Konstruktione” για φλάουτο και κρουστά, ένα δεκάλεπτο πυκνό και σύνθετο έργο που έχει ηχογραφηθεί με την Στέλλα Γαδέδη και τον Νίκο Λαβράνο. Σε αυτές τις δύο παρτιτούρες και σε πολλές άλλες που θα ακολουθήσουν, διαφαίνεται η προσωπικότητα και η ιδιωματική γραφή με τα οποία καταπιάστηκε στην πορεία του ο συνθέτης. Όπως σημειώνει ο κορυφαίος μουσικολόγος Γιάννης Γ. Παπαϊωάννου “Η έντονη, ατομική πρωτοτυπία κάνει τον Μαμαγκάκη να ξεχωρίζει όχι μόνο ανάμεσα στους άλλους -ακόμα και τους μεγαλύτερους – Έλληνες συνθέτες, αλλά και στην διεθνή σκηνή”. 

Κατά τη δεκαετία του '60 ο κατάλογος θα μεγαλώσει: “Συνδυασμοί” για έναν εκτελεστή κρουστών και ορχήστρα, “Γλωσσικά Σύμβολα” για σοπράνο, βαθύφωνο και μεγάλη ορχήστρα, “Κασάνδρα” για σοπράνο και 6 όργανα, “Θέαμα-Ακρόαμα” για φωνή, ηθοποιούς και όργανα, “Σενάριο για δύο αυτοσχέδιους Τεχνοκρίτες” για ένα ερμηνευτή, ενόργανο σύνολο και μαγνητοταινίες, “Αντινομίες” για σοπράνο, σύνολο και χορωδία. Από την πρώιμη εργογραφία του ο συνθέτης ξεχωρίζει ακόμη την “Άσκηση” για σόλο βιολοντσέλο, την “Περίληψη” για (επίσης σόλο) φλάουτο, συν τα σκηνικά του έργα όπως το ηλεκτρονικό μπαλέτο “Βάκχες”, την “Παράσταση” (φωνή, μαγνητοταινίες, φλάουτα) και μια μονόπρακτη πρώτη γραφή της “Ερωφίλης” σε μορφή λαϊκής όπερας. Όλα αυτά τα έργα κυκλοφορούν σε έκδοση-πακέτο 5 Cds με τίτλο “Αvant – Garde. Koρφολόγημα από το Πρωτοποριακό Έργο (ΙΔΑΙΑ). 

Σημαντική θέση στην παραγωγή του έχει ο Κύκλος Αριθμών, μια ομάδα ανεξάρτητων έργων που διερευνούν τη σχέση μουσικής – μαθηματικών. Κομμάτια απαιτητικά, δύσκολα, “στριφνά” ίσως (για όσους δεν έχουν οικειότητα με το είδος) αλλά πολύ ενδιαφέροντα και ιδιαιτέρως καλογραμμένα από τεχνικής πλευράς. 1 : “Μονόλογος” για σόλο τσέλο,, 2: “Ανταγωνισμοί” ένας διάλογος τσέλου-κρουστών με τον περκασιονίστα να παίζει σε πάρα πολλά ιδιόφωνα που είναι τοποθετημένα τοξοειδώς στη σκηνή, 3: “Τριττύς” για κιθάρα, σαντούρι, κρουστά και δύο κοντραμπάσα, 4: “Τετρακτύς” για κουαρτέτο εγχόρδων.

Πρέπει να συμπληρώσουμε ότι ο Νίκος Μαμαγκάκης του '60 δεν γράφει τα, από κάθε άποψη, πρωτοποριακά του συνθέματα σε συνθήκες... μικροβιολογικού εργαστηρίου και μόνωσης, όπως ουκ ολίγοι συνάδελφοί του, αλλά “Με” τον κόσμο και “Μέσα” στον κόσμο. Εκτός από τον μελωδικορυθμικοηχοχρωματικό στοχασμό (με έμφαση στη φόρμα) γράφει τραγούδια που θέλουν και μπορούν να επικοινωνούν με τον κάθε ακροατή. Επιπλέον περνάει τη δοκιμασία τής -ας μας επιτραπεί η έκφραση- “υπέρτατης λαϊκότητας” που είναι ο, ανθηρός τότε, ελληνικός κινηματογράφος. Και δεν είναι μόνο τα μεγάλα σουξέ της Αλίκης αλλά και άλλα, πιο χαμηλόφωνα, όπως τα κυρίως κιθαριστικά σάουντρακς των ταινιών τού ευαίσθητου Τάκη Κανελλόπουλου (Εκδρομή, 1966 και Παρένθεση, 1968). Λίγο αργότερα θα ξεκινήσει η συνεργασία του με τον νεότατο-πρωτόβγαλτο Νίκο Περάκη δίνοντας πρωτότυπη μουσική στις πρώτες, γερμανόφωνες, κωμωδίες του, όπως “Ο Μπόμπερ και ο Παγκανίνι”. 

Η δεκαετία του '80 θα φέρει έργα για σόλο όργανα (“Πένθημα” στη μνήμη του Γιάννη Χρήστου, “Εγκώμιο στον Νίκο Σκαλκώτα”) αλλά και μεγάλες ορχηστρικές συνθέσεις όπως ο “Κυκεών”, παραγγελία των Ολυμπιακών Αγώνων του Μονάχου (1972) και η “Αναρχία” (1970) παραγγελία του Φεστιβάλ Ντοναουέσιγκεν, για 5 κρουστούς και τεράστιο συμφωνικό σύνολο. Αυτό το μοναδικό στο είδος του μουσικό πόνημα, παρουσιάστηκε επίσης στις ΗΠΑ από τη διάσημη Συμφωνική της Βοστώνης.

 

Από το '80 και μετά, πέρα από αρκετές δεκάδες δίσκων, ένα σημαντικό μέρος της παραγωγής του εστιάζει στην όπερα: “Ερωφίλη”, “Όπερα των Σκιών”, “Ιερά τραγούδια του Έρωτα”, “Οδύσσεια”, “Ερωτόκριτος”. Εκτός από το μέγεθος και την πυκνότητά τους, πρόκειται για μελοποιήσεις πραγματοποιημένες πολλές φορές η καθεμία, αναθεωρήσεις, διασκευές για σύνολα διαφορετικών μεγεθών κ.α. Ειδικά ο Ερωτόκριτος και η Αρετούσα, στα χέρια του μαέστρου έχουν γνωρίσει περίπου μια δεκάδα (παρεμφερών και μη) εκδοχών. Πρέπει ακόμη να αναφέρουμε το εικοσάωρο(!) σάουντρακ για την 56 ωρών ταινία “Heimat” του Έντγκαρ Ράιτς. Οι αριθμοί, βεβαίως, ανήκουν στο βιβλίο Γκίνες! 

Από την μετά το 2008 δισκογραφία του, πάντα στην ΙΔΑΙΑ, επιλέγουμε τέσσερα ενδεικτικά παραδείγματα: Τα “Σπαράγματα” της Σαπφούς και τον “Αόρατο Θίασο” ποιημάτων του Καβάφη (αμφότερα με τον εξαίρετο Τάση Χριστογιαννόπουλο), τα Κοντσέρτα με τον τσελίστα Ρενάτο Ρίπο και τον κιθαρίστα Παύλο Κανελλάκη και τέλος, τα ορχηστικά μέρη από το Ρέκβιεμ του Μπελογιάννη και της Παππά. 

Επίλογος πάλι με τέσσερα σημεία, κοινά ίσως και για τον συνθέτη και για τον άνθρωπο: Κάθε αληθινή, ειλικρινής, αυθόρμητη ιδέα, προτείνεται αλογόκριτα, χωρίς γλυκασμούς, διπλωματίες και υπολογισμούς κόστους. Επαγγελματικό “τίμιο” γράψιμο, χωρίς εφέ και κόλπα εντυπωσιασμού. Τεχνικό οπλοστάσιο που τείνει να συνδυάζεται με αυθεντικά ευρήματα. Αποχή από ψευδοσυναισθηματισμούς και αποφυγή ευκόλων συγκινήσεων. Εν τέλει, μάλλον είχε δίκιο ο συνθέτης Γκύντερ Μπέκερ όταν τον τοποθετούσε δίπλα στους Ξενάκη, Χρήστου και Σκαλκώτα. Ακούγεται υπερβολικό αλλά η μελέτη των στοιχείων το κάνει ακριβές! 

ΚΟΡΝΗΛΙΟΣ ΔΙΑΜΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ