"Ο ΣΤΑΥΡΟΣ" ΤΩΝ ΜΑΝΟΥ ΧΑΤΖΙΔΑΚΙ ΚΑΙ ΝΙΚΟΥ ΓΚΑΤΣΟΥ ΜΕ ΤΗ ΝΑΝΑ ΜΟΥΣΧΟΥΡΗ

Π.Α. Ανδριόπουλου

"Οι Μύθοι μιας γυναίκας" Έργο 47 (1988) είναι ένας κύκλος τραγουδιών του Μάνου Χατζιδάκι σε στίχους του Νίκου Γκάτσου και ένα της Αγαθής Δημητρούκα. Τραγουδά η Νάνα Μούσχουρη. Είναι η συνεργασία του Χατζιδάκι με την μούσα των νεανικών του χρόνων Ν. Μούσχουρη, μετά από σχεδόν τρεις δεκαετίες!
Το εξώφυλλο του δίσκου είναι του Γιάννη Μόραλη. 

Επιλέγουμε σήμερα τον "Σταυρό", σε στίχους Ν. Γκάτσου, που όπως σημειώνει ο Χατζιδάκις είναι "ένας ευφυής κι αισθαντικός μελωδισμός σε 5/8, κατάλληλος για ένα διάλογο με τον εσταυρωμένο. Τον κάθε εσταυρωμένο". 

Στο εσώφυλλο του δίσκου υπάρχει το πεντάγραμμο που παραθέτουμε εδώ κι ο Χατζιδάκις σχολιάζει: "Έτσι αρχίζει η ατμόσφαιρα που περιβάλλει αυτόν τον μονόλογο περισσότερα παρά διάλογο, μια και τα ερωτήματα μένουν αναπάντητα. Λέει ο ποιητής, "κι αν ξανακατέβει εδώ στη Γη, πάλι ένα δέντρινο σταυρό θα του έχουν ετοιμάσει".
Το μουσικό θέμα του τραγουδιού είναι από τη μουσική που είχε συνθέσει ο Μάνος Χατζιδάκις για το ντοκιμαντέρ του Ζακ Υβ Κουστώ "Αναζητώντας την Ατλαντίδα" (1978).
Ο Νίκος Κυπουργός στο site του σημειώνει ότι είναι δική του η ενορχήστρωση στο τραγούδι "Ο Σταυρός", όπως και σε τέσσερα ακόμα τραγούδια του δίσκου. Η ένδειξη αυτή δεν αναγράφεται στον δίσκο, αλλά, όπως και να 'χει, η ενορχήστρωση είναι χατζιδακική. 

Ήταν μεσημέρι στα ρολόγια τ' ουρανού
ήτανε σκοτάδι στα μεσάνυχτα του νου
τότε που σε πήραν κι ήρθα πρώτη να σε βρω
καρφωμένο απάνω σ' ένα δέντρινο σταυρό.

Γύρω σου ποτάμια, κυπαρίσσια και βουνά
σού 'δειχναν το δρόμο που δε βγάζει πουθενά.

Ήμουνα για σένα και γυναίκα και αδερφή
πότε Παναγιά σου πότε λύκαινα κρυφή
μού 'δινες μαχαίρι να μοιράσω το ψωμί
χάρη δε ζητούσες δε ζητούσες πληρωμή.

Τώρα είσαι ξένος τα πουλιά δε χαιρετάς
σ' άλλα περιβόλια φτερουγίζεις και πετάς.

Γράφω τ' όνομά σου στ' ασημένιο το νερό
τι να περιμένω πες μου τι να καρτερώ
ξέρω πως αν ήταν και ξυπνούσες μιαν αυγή
πάλι το σταυρό σου θά 'χαν έτοιμο στη γη.

Παραθέτουμε και μία ανέκδοτη ζωντανή ηχογράφηση του τραγουδιού με την Αλίκη Καγιαλόγλου, από την παρουσίαση του κύκλου "Οι μύθοι μιας γυναίκας" στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών, την Τετάρτη 19 Ιανουαρίου 1994. Ερμηνεύει η Ορχήστρα των Χρωμάτων υπό τη διεύθυνση του Μίλτου Λογιάδη.

"Η ΠΟΛΚΑ ΤΩΝ ΕΒΡΑΙΩΝ ΤΗΣ ΠΡΑΓΑΣ" ΤΟΥ ΜΑΝΟΥ ΧΑΤΖΙΔΑΚΙ ΚΑΙ ΤΟΥ ΝΙΚΟΥ ΓΚΑΤΣΟΥ ΜΕ ΤΗ ΝΑΝΑ ΜΟΥΣΧΟΥΡΗ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

"Οι Μύθοι μιας Γυναίκας" του Μάνου Χατζιδάκι (έργο 48, 1988) σε στίχους Νίκου Γκάτσου. Τραγούδι: Νάνα Μούσχουρη. 

Πρόκειται για την πρώτη - και τελευταία - συνεργασία του Μ. Χατζιδάκι με την Νάνα Μούσχουρη, από την εποχή της δεκαετίας του '60. Το αποτέλεσμα του δίσκου ...μυθικό! Τα δώδεκα τραγούδια που περιέχει "συνθέτουν τους πολλούς μύθους μιας Γυναίκας. Είτε αυτή είναι Μητέρα, είτε Ερωμένη, είτε Αδελφή", έγραφε ο Μάνος Χατζιδάκις στο σημείωμα του δίσκου. 

Μέσα στα τραγούδια του δίσκου και «μια παγωμένη πόλκα και αργή σαν εμβατήριο θανάτου». 

Γράφει στο εσώφυλλο του δίσκου ο Μάνος Χατζιδάκις: 

«Οι Εβραίοι υπέφεραν πρώτοι τη βαρβαρότητα του Ναζισμού με τις εξαθλιωμένες αντισημιτικές ιδεοληψίες. Και η ατμόσφαιρα της Πράγας, μια παγερή τοιχογραφία καταδίωξης και απειλής. Οι επιζήσαντες Εβραίοι γέννησαν παιδιά που σπάνε σήμερα με πέτρες τους καρπούς και τις κλειδώσεις νεαρών Παλαιστινίων. Όμως οφείλουμε να μην αγανακτούμε φαρισαϊκά. Γιατί ο φασισμός δεν είναι ιδεολογία. Είναι και συνθέτει το υποανάπτυκτο κομμάτι του εαυτού μας. Μια ευκαιρία χρειάζεται για να φανερωθεί. Οι Εβραίοι σήμερα. Χτες κι αύριο και πολλές φορές, εμείς». 

Εδώ ο Χατζιδάκις μας παραπέμπει, θα λέγαμε, στο μετέπειτα κείμενό του που αρχίζει ακριβώς έτσι: 

«Ο νεοναζισμός, ο φασισμός, ο ρατσισμός και κάθε αντικοινωνικό και αντιανθρώπινο φαινόμενο συμπεριφοράς δεν προέρχεται από ιδεολογία, δεν περιέχει ιδεολογία, δεν συνθέτει ιδεολογία. Είναι η μεγεθυμένη έκφραση-εκδήλωση του κτήνους που περιέχουμε μέσα μας χωρίς εμπόδιο στην ανάπτυξή του, όταν κοινωνικές ή πολιτικές συγκυρίες συντελούν, βοηθούν, ενισχύουν τη βάρβαρη και αντιανθρώπινη παρουσία του». 

Και καταλήγει ο Χατζιδάκις: 

«Βιώνουμε μέρα με τη μέρα περισσότερο το τμήμα του εαυτού μας – που ή φοβάται ή δεν σκέφτεται, επιδιώκοντας όσο γίνεται περισσότερα οφέλη. Ώσπου να βρεθεί ο κατάλληλος «αρχηγός» που θα ηγηθεί αυτό το κατάπτυστο περιεχόμενό μας. Και τότε θα ‘ναι αργά για ν’ αντιδράσουμε. Ο νεοναζισμός είμαστε εσείς κι εμείς – όπως στη γνωστή παράσταση του Πιραντέλο. Είμαστε εσείς, εμείς και τα παιδιά μας. Δεχόμαστε να ‘μαστε απάνθρωποι μπρος στους φορείς του AIDS, από άγνοια αλλά και τόσο «ανθρώπινοι» και συγκαταβατικοί μπροστά στα ανθρωποειδή ερπετά του φασισμού, πάλι από άγνοια, αλλά κι από φόβο κι από συνήθεια. Και το Κακό ελλοχεύει χωρίς προφύλαξη, χωρίς ντροπή. Ο νεοναζισμός δεν είναι θεωρία, σκέψη και αναρχία. Είναι μια παράσταση. Εσείς κι εμείς. Και πρωταγωνιστεί ο Θάνατος». 

Πρόκειται για το περίφημο κείμενο στο πρόγραμμα αντιναζιστικής συναυλίας που είχε δώσει η Ορχήστρα των Χρωμάτων στις 22 Φεβρουαρίου 1993, στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών. 

Ήταν η τελευταία του. Το άλλο πρωί η είδηση ήταν ότι ο Χατζιδάκις έπαθε έμφραγμα και ήταν στην εντατική! Άντεξε, με αναλαμπές, για ενάμισι χρόνο ακόμα. Στις 15 Ιουνίου 1994 απέδρασε... 

Το κείμενό του για το φαινόμενο του νεοναζισμού προφητικό, μα και η διαθήκη του! 

Ο Νίκος Γκάτσος δεν επέλεξε, νομίζω, τυχαία την Πράγα για να γράψει την «πόλκα» του. 

Η Πράγα αποτέλεσε ένα από τα παλαιότερα και σημαντικότερα εβραϊκά κέντρα της Κεντρικής Ευρώπης. Ήδη από τον 10ο αιώνα μαρτυρείται στην πόλη παρουσία εβραίων, η οποία παρά τους κατά καιρούς διωγμούς και καταστροφές, παρέμεινε αδιάλειπτη επί χίλια και πλέον χρόνια και δημιούργησε σημαντικά θρησκευτικά και πολιτιστικά επιτεύγματα. 

Πριν τη ναζιστική κατοχή, στην Βοημία και Μοραβία ζούσαν περί τους 120.000 εβραίους, εκ των οποίων ο μεγαλύτερος αριθμός στην Πράγα, στην οποία μάλιστα αποτελούσαν το 1/5 του συνολικού πληθυσμού. Από αυτούς, γύρω στις 26.000 κατάφεραν να διαφύγουν πριν το Ολοκαύτωμα. Από τους υπόλοιπους ο συντριπτικός αριθμός συγκεντρώθηκε στα στρατόπεδα συγκέντρωσης Τερεζίν, Άουσβιτς, Μαϊντάνεκ, Τρεμπλίνκα και Σόμπιμπορ. Περίπου 78.000 εβραίοι της Μοραβίας και Βοημίας χάθηκαν σε αυτά τα στρατόπεδα. 

Στο πλαίσιο της Τελικής Λύσης και για να μνημονεύσει το κατόρθωμά του, ο Χίτλερ ήθελε να δημιουργήσει στην Πράγα ένα Μουσείο για την Εξαφανισμένη Φυλή των Εβραίων, όταν θα ολοκλήρωνε τα σχέδιά του. 

Αλλά ας δώσουμε το λόγο στον Μάνο Χατζιδάκι και τον Νίκο Γκάτσο. 

 

Πρωί πρωί 

παλιοζωή 

μες στου κόσμου τη χλαλοή 

παιδιά γυμνά 

κορμιά σεμνά 

με τραγούδια κι ωσαννά. 

Τραβάν γραμμή 

για το ψωμί 

δε ζητάν άλλη πληρωμή. 

Σκληρή δουλειά 

χωρίς μιλιά 

με τη Βίβλο αγκαλιά. 

Ποιος ειν’ αυτός 

που πάει σκυφτός 

σα να γυρεύει μια χαμένη γη 

έχω σκοπό 

να σας το πω το βράδυ στη συναγωγή. 

Και μια χρονιά 

στην παγωνιά 

είδαμ’ όλοι μας το φονιά 

πρώτη φορά 

να προχωρά 

στου Μολδάβα τα νερά. 

Παντού κραυγές 

και προσταγές 

της Ευρώπης μας οι πληγές. 

Κι εμείς πουλιά 

χωρίς φωλιά 

με τη Βίβλο αγκαλιά. 

Χτες και προχτές 

βραδιές φριχτές 

με του Ραβίνου την πικρή φωνή 

να λέει πολλά 

και να μιλά 

για κάποια γη παντοτινή. 

Πρωτοχρονιά 

στην παγωνιά 

είδαμ’ όλοι μας το φονιά 

πρώτη φορά 

να προχωρά 

στου Μολδάβα τα νερά.

"ΣΤΟΥ ΝΕΙΛΟΥ Τ' ΑΜΜΟΧΩΡΑΦΑ" ΜΕ ΤΗΝ ΟΥΜ ΚΑΛΣΟΥΜ, ΤΟΝ ΧΑΤΖΙΔΑΚΙ, ΤΟΝ ΓΚΑΤΣΟ ΚΑΙ ΤΟΝ ΡΟΝΙ

Εικαστικό του Γιάννη Μόραλη στο εξώφυλλο του δίσκου "Οι μύθοι μιας γυναίκας" (1988) 
σε μουσική Μάνου Χατζιδάκι και στίχους Νίκου Γκάτσου 

Μόλις κυκλοφόρησε ο διαδικτυακός χάρτης με ένα πολύ επιμελημένο και ενδιαφέρον αφιέρωμα στον ποιητή Νίκο Γκάτσο. Την επιμέλεια είχε η ποιήτρια Αγαθή Δημητρούκα, η οποία φροντίζει και διαδίδει το έργο του «με λογισμό και μ’ όνειρο». 

Πολλοί και σημαντικοί οι συμμετέχοντες στο αφιέρωμα. Ανάμεσά τους ο Λιβανέζος φιλόλογος και μεταφραστής Roni Bou Saba, ο οποίος έρχεται και μας φωτίζει το …εξωτικό τραγούδι του Μάνου Χατζιδάκι σε στίχους Νίκου Γκάτσου «Στου Νείλου τ’ αμμοχώραφα», από τον κύκλο «Οι μύθοι μιας γυναίκας». 

Οι διαστάσεις του τραγουδιού απρόβλεπτες και …μυθικές! 

Γράφει μεταξύ άλλων ο Roni Bou Saba: 

"Το τραγούδι μπορεί να είναι το κατεξοχήν συνώνυμο του ταξιδιού. Στο τραγούδι δημιουργούνται κόσμοι και σχεδιάζονται οι διαδρομές ανάμεσά τους. Αν αυτό αμφισβητείται, τότε προτρέπω τους αναγνώστες να ταξιδέψουμε μαζί σε έναν συνοπτικό χάρτη από στίχους του τραγουδιού «Στου Νείλου τ’ αμμοχώραφα» που παραθέτω στη συνέχεια. Αν αυτές οι διαδρομές αναδύονται πραγματικά από τους στίχους ή πρόκειται για αντικατοπτρισμό από δικές μου προσωπικές προβολές, θα το κρίνουν οι μελετητές των χειρογράφων και βιβλίων του ποιητή. Αυτό το τραγούδι, όπως πολλά άλλα του Γκάτσου, αποτελούν πρόσφορο έδαφος για πολυδιάστατη φιλολογική μελέτη, αλλά ο γλυκός πειρασμός του ταξιδιού με κέρδισε περισσότερο. 

Ο ποιητικός κόσμος του Γκάτσου είναι αχανής, εμπεριέχει μια ανθρωπότητα ολόκληρη, όχι φυλετικά αλλά πολιτισμικά. Με λόγο ελληνικό διατυπώνει τις εμπειρίες της ανθρώπινης ύπαρξης από τις γνωστές απαρχές της. Με κέντρο την Ελλάδα, κοιτάζει γύρω του και ενσωματώνεται στον περίγυρό του. Τόσο ελληνικά και τόσο πανανθρώπινα. Αυτή η διαπίστωση πηγάζει από μια γενικότερη ανάγνωση του έργου του Γκάτσου, ωστόσο οι στίχοι του τραγουδιού «Στου Νείλου τ’ αμμοχώραφα» αποτελούν για μένα ιδανική απόδειξη. 

Το τραγούδι, το οποίο κυκλοφόρησε το 1988 στον δίσκο Οι μύθοι μιας γυναίκας σε μουσική του Μάνου Χατζιδάκι και με ερμηνεύτρια τη Νάνα Μούσχουρη, φέρει μια ιδιαίτερη αφιέρωση από τον ποιητή: «Μια ελεγεία για την Om Kalsoum». Ο συνθέτης γράφει στον δίσκο επίσης, με παρόμοια εκτίμηση, «η Ουμ Καλσούμ υπήρξε και γυναίκα και Μύθος». Οι δύο στενοί φίλοι μοιράζονται την ίδια αγάπη στη γυναίκα-μύθο του αραβικού κόσμου. Η Αιγύπτια τραγουδίστρια, η μεγαλύτερη διεθνώς κατά τη Φλέρυ Νταντωνάκη, έτυχε της προσοχής του ποιητή Ν. Γκάτσου χωρίς εκείνος να έχει πρόσβαση στο πρωτότυπο κείμενο των τραγουδιών της. Γι’ αυτόν αρκούσε η φωνή της. Αυτή η φωνή υπήρξε το μέλημα του συνθέτη άλλωστε, γι’ αυτό λέει «το θέμα ανήκει σ’ έναν αυτοσχεδιασμό από τραγούδι της Ουμ Καλσούμ. Και με βοήθησε πολύ να θυμίσω στο τραγούδι μου τη φωνή της». Η σπουδαία Ουμ Καλσούμ, η οποία δέσποζε στην αραβική μουσική σκηνή μεταξύ των ετών 1920 και 1975, ξεχώρισε για το ιδιαίτερο ταλέντο της από την παιδική ακόμα ηλικία και έγινε γνωστή σε όλο τον κόσμο. Ο χαρακτηρισμός που της αποδίδει ο Χατζιδάκις αποκαλώντας την «Μύθο» εκφράζει ανεξαιρέτως όλους τους Άραβες. Παρότι το πραγματικό της όνομα είναι Φάτιμα ωστόσο έμεινε στην ιστορία με το όνομα Ουμ Κουλθούμ που δέχτηκε διάφορες παραλλαγές − εκ των οποίων αυτή του Χατζιδάκι που θα υιοθετήσω ως επικρατέστερη και στον αραβικό κόσμο. 

Η Αίγυπτος της Ουμ Καλσούμ είναι αραβική και αποτελεί βασικό πυλώνα του σύγχρoνου αραβικού κόσμου. Το γεγονός αυτό δεν αναιρεί την πρότερή της ταυτότητα, η οποία εκβάλλει μοναδικά στο σήμερα δημιουργώντας μια μαγευτική χώρα. Μια άλλη αραβική χώρα, σήμερα, αποτελεί έναν θεμέλιο λίθο του ανθρώπινου πολιτισμού: εννοώ το σημερινό Ιράκ που περιλαμβάνει την ιστορική Μεσοποταμία, τη χώρα του Κεμάλ από το ομότιτλο τραγούδι του Γκάτσου, το οποίο μας συντροφεύει σε κάθε ήττα και σε κάθε επανάσταση". 

Η συναρπαστική συνέχεια στο περιοδικό χάρτης.

Στου Νείλου τ’ αμμοχώραφα 

Μια ελεγεία για την Om Kalsoum 

Στου Νείλου τ’ αμμοχώραφα 

φυτρώνει ένα βοτάνι 

όποιος το κόβει κόβεται 

κι όποιος το βρει το χάνει. 

Κοιμάμαι τα χαράματα 

ξυπνώ το μεσημέρι 

και ξεκινώ τ’ απόβραδο 

για τ’ ουρανού τα μέρη. 

Κι εκεί στων άστρων τις ρωγμές 

στου φεγγαριού τη ράχη 

αρχίζω τον αγώνα μου 

και τη στερνή μου μάχη. 

Αλά αλά αλά αλαϊλά 

είναι ποτάμι και κυλά. 

Αλά αλά αλά αλαϊλά 

είν’ ο Θεός που δε μιλά. 

Στου Νείλου τ’ αμμοχώραφα 

και στα νερά τα μαύρα 

σαλεύει τα μεσάνυχτα 

του κάτω κόσμου η σαύρα. 

Με το χρυσό της το κλουβί 

και τ’ ασημένιο τάσι 

μαζεύει αδύνατες ψυχές 

τον Άδη να χορτάσει. 

Μα εγώ στων άστρων τις ρωγμές 

στου φεγγαριού τη ράχη 

κερδίζω τον αγώνα μου 

και τη σκληρή μου μάχη. 

Αλά αλά αλά αλαϊλά 

είναι ποτάμι και κυλά. 

Αλά αλά αλά αλαϊλά 

είν’ ο Θεός που δε μιλά.

 

"ΠΙΣΩ ΑΠ' ΤΙΣ ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΙΕΣ" ΤΟΥ ΜΑΝΟΥ ΧΑΤΖΙΔΑΚΙ ΜΕ ΤΗ ΝΑΝΑ ΜΟΥΣΧΟΥΡΗ

Στην ταινία Αγάπη και Θύελλα (1961), σε σενάριο Νίκου Φώσκολου και σκηνοθεσία Σωκράτη Καψάσκη, μια δραματική - αισθηματική ταινία της εποχής, την μουσική έγραψε ο Μάνος Χατζιδάκις.

Στην ταινία έπαιζαν οι: Ξένια Καλογεροπούλου, Στέφανος Ληναίος, Μάρθα Βούρτση, Γιάννης Φέρτης, Λαυρέντης Διανέλλος, Σαπφώ Νοταρά, Θόδωρος Κατσαδράμης, κ. α.  

Η ταινία προβλήθηκε τη σαιζόν 1960-1961 και έκοψε 7.566 εισιτήρια. Ήρθε στην 51η θέση σε 58 ταινίες. 

Στην ταινία αυτή, λοιπόν, η Νάνα Μούσχουρη, - ερμηνεύτρια του Χατζιδάκι εκείνη την εποχή / με μια ...απρόβλεπτη εμφάνιση - τραγουδάει ένα από τα λιγότερο γνωστά τραγούδια του Μάνου, σε στίχους δικούς του.

Πίσω απ’ τις τριανταφυλλιές 

μου ήρθαν κάτι ακεφιές 

και σε θυμήθηκα αγόρι μου θλιμμένο 

ξενιτεμένο, μακριά σου μένω. 

Πίσω απ’ τις τριανταφυλλιές 

μου ήρθαν κάτι ακεφιές 

και σε θυμήθηκα στο χώμα ξαπλωμένο 

πουλί χαμένο και πληγωμένο.

Το τραγούδι κυκλοφορήθηκε σε δίσκο 45 στροφών το 1961, υπάρχει και στους δίσκους: “Mes Plus Belles Chansons Grecques” (Nανά Μούσχουρη, 1964), «Νανά Μούσχουρη» (1967) και (1994) και συμπεριλήφθηκε μετά στο CD: ΝΑΝΑ ΜΟΥΣΧΟΥΡΗ - ΚΑΠΟΥ ΥΠΑΡΧΕΙ Η ΑΓΑΠΗ ΜΟΥ.
Παραθέτουμε εδώ το σχετικό απόσπασμα από την ταινία, αλλά και το τραγούδι στην δισκογραφική του εκδοχή, πάντα με τη Νάνα Μούσχουρη.

"ΠΙΣΩ ΑΠ' ΤΙΣ ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΙΕΣ" ΤΟΥ ΜΑΝΟΥ ΧΑΤΖΙΔΑΚΙ ΜΕ ΤΗ ΝΑΝΑ ΜΟΥΣΧΟΥΡΗ

Στην ταινία Αγάπη και Θύελλα (1961), σε σενάριο Νίκου Φώσκολου και σκηνοθεσία Σωκράτη Καψάσκη, μια δραματική - αισθηματική ταινία της εποχής, την μουσική έγραψε ο Μάνος Χατζιδάκις.

Στην ταινία έπαιζαν οι: Ξένια Καλογεροπούλου, Στέφανος Ληναίος, Μάρθα Βούρτση, Γιάννης Φέρτης, Λαυρέντης Διανέλλος, Σαπφώ Νοταρά, Θόδωρος Κατσαδράμης, κ. α.  

Η ταινία προβλήθηκε τη σαιζόν 1960-1961 και έκοψε 7.566 εισιτήρια. Ήρθε στην 51η θέση σε 58 ταινίες. 

Στην ταινία αυτή, λοιπόν, η Νάνα Μούσχουρη, - ερμηνεύτρια του Χατζιδάκι εκείνη την εποχή / με μια ...απρόβλεπτη εμφάνιση - τραγουδάει ένα από τα λιγότερο γνωστά τραγούδια του Μάνου, σε στίχους δικούς του.

Πίσω απ’ τις τριανταφυλλιές 

μου ήρθαν κάτι ακεφιές 

και σε θυμήθηκα αγόρι μου θλιμμένο 

ξενιτεμένο, μακριά σου μένω. 

Πίσω απ’ τις τριανταφυλλιές 

μου ήρθαν κάτι ακεφιές 

και σε θυμήθηκα στο χώμα ξαπλωμένο 

πουλί χαμένο και πληγωμένο.

Το τραγούδι κυκλοφορήθηκε σε δίσκο 45 στροφών το 1961, υπάρχει και στους δίσκους: “Mes Plus Belles Chansons Grecques” (Nανά Μούσχουρη, 1964), «Νανά Μούσχουρη» (1967) και (1994) και συμπεριλήφθηκε μετά στο CD: ΝΑΝΑ ΜΟΥΣΧΟΥΡΗ - ΚΑΠΟΥ ΥΠΑΡΧΕΙ Η ΑΓΑΠΗ ΜΟΥ.
Παραθέτουμε εδώ το σχετικό απόσπασμα από την ταινία, αλλά και το τραγούδι στην δισκογραφική του εκδοχή, πάντα με τη Νάνα Μούσχουρη.

Ο Μaurice Jaubert του Μάνου Χατζιδάκι

Π.Α. Ανδριόπουλος

"Οι Μύθοι μιας γυναίκας" Έργο 47 (1988) είναι ένας κύκλος τραγουδιών του Μάνου Χατζιδάκι σε στίχους του Νίκου Γκάτσου και ένα της Αγαθής Δημητρούκα. Τραγουδά η Νάνα Μούσχουρη.
Πέρασαν κιόλας τριάντα χρόνια από τότε...
Είναι η συνεργασία του Χατζιδάκι με την μούσα των νεανικών του χρόνων Ν. Μούσχουρη, μετά από σχεδόν τρεις δεκαετίες! 

Απ' αυτόν τον κύκλο επιλέγουμε "Τα λόγια που περίμενα", που είναι εκ μέρους του Χατζιδάκι "Ένα τραγούδι για τον Μaurice Jaubert". 

Γράφει ο συνθέτης στο εσώφυλλο του δίσκου: 

"Το θέμα της εισαγωγής ανήκει στον Jaubert και είναι από την ταινία του Μαρσέλ Καρνέ Quai De Brumes. To βρήκα να ταιριάζει και στην ατμόσφαιρα των στίχων και στο αφιέρωμα που επιθυμούσα να πραγματοποιήσω για το συγγενή μου αυτόν συνθέτη".
Ο Χατζιδάκις θεωρούσε τον Jaubert "συγγενή" του συνθέτη, γιατί σε μια συνέντευξή του στην εκπομπή "Παρασκήνιο" στα 1979, εξομολογήθηκε τον θαυμασμό του για τον σπουδαίο αυτό γάλλο συνθέτη του Μεσοπολέμου, τις μουσικές του οποίου άκουγε από 13 ετών και μετά τις έπαιζε στο πιάνο. Άλλωστε ο Jaubert ανήκε στις μουσικές ακροάσεις της οδού Μάνου 3, στο Παγκράτι των νεανικών χρόνων του Χατζιδάκι, και στην νεανική του δισκοθήκη.

Στο γνωστό βιβλίο του "Ο καθρέφτης και το μαχαίρι", ο Χατζιδάκις συμπεριλαμβάνει και την φωτογραφία του αγαπημένου του συνθέτη, γράφοντας: 

"Ο Μωρίς Ζωμπέρ. Πολύ φίλος μου. Μου γνώρισε την Γαλλία και τον πατέρα μου. Δεν κατάλαβα γιατί παντρεύτηκε και γιατί πέθανε τόσο νέος, στις αρχές του πολέμου. Βέβαια η Γαλλία του δεν επιζεί. Μα μήπως επιζεί η δικιά μου Ελλάδα; Βλέποντας την άτυχη περίπτωσή του, φρόντισα ν' αποσυνδέσω τον εαυτό μου από την κάθε Ελλάδα και να ενωθώ μόνο με τα βιώσιμα στοιχεία της. Και σήμερα ακόμα συνηθίζει να τριγυρνά στην γειτονιά του Μπομπούρ, εκεί που ήταν κάποτε η λαϊκή αγορά. Και συναντιόμαστε κάθε φορά που πηγαίνω στο Παρίσι."

Ο Μωρίς Ζωμπέρ πέθανε σε ηλικία 40 ετών το 1940. Ο Χατζιδάκις ήταν 15 ετών. Δεν τον συνάντησε ποτέ. Μα τον έφερε πάντοτε μέσα του ως "μουσική ποιητική". Οι μουσικές του Μ. Ζωμπερ για τον γαλλικό κινηματογράφο, σημάδεψαν τον Χατζιδάκι ...ανεπανόρθωτα. 

Γι' αυτό ας ακούσουμε το τραγούδι - αφιέρωμα του Χατζιδάκι στον Μωρίς Ζωμπέρ της προσωπικής του μυθολογίας. 

ΤΑ ΛΟΓΙΑ ΠΟΥ ΠΕΡΙΜΕΝΑ

Του χωρισμού θ' αρχίσω το τραγούδι 
σε κάβους ν' ακουστεί και σε νησιά. 
Τι κρίμα που δεν ήσουνα λουλούδι 
τι κρίμα που δεν ήμουνα δροσιά. 

Φωτιές ο ήλιος γύρω μας ανάβει 
και σπέρνει στον αφρό χρυσά φλουριά. 
Τι κρίμα που δεν ήσουνα καράβι 
τι κρίμα που δεν ήμουνα στεριά. 

Μου φώναξες δε σ' άπλωσα το χέρι 
σου φώναξα δεν έβγαλες μιλιά. 
Τι κρίμα που δεν ήσουν περιστέρι 
τι κρίμα που δεν ήμουνα φωλιά. 

Γλυκό ψωμί σου ζύμωνα 
για να ξεχνάς τις λύπες 
τα λόγια που περίμενα 
ποτέ δε μου τα είπες...

"ΗΤΑΝ ΤΟΥ ΜΑΗ ΤΟ ΠΡΟΣΩΠΟ " Ή Ο ΜΑΗΣ ΤΟΥ ΜΑΝΟΥ ΧΑΤΖΙΔΑΚΙ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου

Το πιο γνωστό τραγούδι του Μάνου Χατζιδάκι για τον Μάη, είναι στίχοι από την Αμοργό του Νίκου Γκάτσου. 

Ήταν του Μάη το πρόσωπο 

του φεγγαριού η ασπράδα 

ένα περπάτημα ελαφρύ 

σα σκίρτημα του κάμπου 

Κι αν θα διψάσεις για νερό 

θα στίψουμε ένα σύννεφο 

κι αν θα πεινάσεις για ψωμί 

θα σφάξουμε ένα αηδόνι 

Το τραγούδησε για πρώτη φορά η Νάνα Μούσχουρη το 1960, στο ντοκιμαντέρ του Wolfgang Mueller - Sehn, "Ελλάς, η χώρα των ονείρων". Ο Χατζιδάκις το συμπεριέλαβε πολύ αργότερα στη "Ρωμαϊκή Αγορά", με ερμηνεύτρια την Μαρία Φαραντούρη, η οποία το τραγουδάει και στον δίσκο με την ΑΜΟΡΓΟ του Χατζιδάκι - όση πρόλαβε να μελοποιήσει - που κυκλοφόρησε μετά το θάνατό του.
Εδώ παραθέτουμε βίντεο με την πρώτη διδάξασα Νάνα Μούσχουρη. Είναι από μια ιστορική πια συναυλία του Μάνου Χατζιδάκι στο ακριτικό Καστελόριζο στις 22 Αυγούστου 1991. Την Ορχήστρα των Χρωμάτων διευθύνει ο ίδιος ο συνθέτης και ιδρυτής της. 

Στον δίσκο του με τον τίτλο Αθανασία (1976), σε στίχους Νίκου Γκάτσου, ο Χατζιδάκις μας δίνει την "Παράξενη Πρωτομαγιά", με ερμηνευτές τους Δήμητρα Γαλάνη και Μανώλη Μητσιά.

Παράξενη πρωτομαγιά
μ' αγκάθια πλέκουν σήμερα στεφάνια
ήρθ' ο καιρός του "έχε γεια"
τι να την κάνεις πια την περηφάνια.

Στα δυο σου μάτια τα χρυσαφιά
σκοτάδι πέφτει και συννεφιά
ποιες μπόρες φέρνεις και ποιες βροχές
σε κουρασμένες νεκρές ψυχές
σε κουρασμένες νεκρές ψυχές.

Παράξενη πρωτομαγιά
ο ήλιος καίει το πέλαγο στη δύση
μα της καρδιάς την πυρκαγιά
πού θα βρεθεί ποτάμι να την σβήσει.

Στα δυο σου μάτια τα χρυσαφιά
σκοτάδι πέφτει και συννεφιά
ποιες μπόρες φέρνεις και ποιες βροχές
σε κουρασμένες νεκρές ψυχές
σε κουρασμένες νεκρές ψυχές.

Το περίφημο "Μέρα Μαγιού" από τον "Επιτάφιο" των Μ. Θεοδωράκη - Γ. Ρίτσου, ίσως δεν έχουμε συνειδητοποιήσει ότι το τραγούδησε σε πρώτη εκτέλεση η Νάνα Μούσχουρη, στην ιστορική, πρώτη ηχογράφηση του Επιταφίου από τον Μάνο Χατζιδάκι.
Παραθέτουμε εδώ την ερμηνεία της Ν. Μούσχουρη, κατά Μ. Χατζιδάκι, παραπέμπουμε σε παλαιότερη ανάρτησή μας, σχετική με τον Επιτάφιο.

Όμως, ο "Επιτάφιος" του Μ. Θεοδωράκης απασχόλησε τον Μάνο Χατζιδάκι και στα χρόνια της Αμερικής. Εκεί δοκιμάζει ασυστόλως με την Φλέρυ Νταντωνάκη εκδοχές ρεμπέτικων, δικών του τραγουδιών αλλά και του "Επιταφίου" για φωνή και πιάνο. Παραθέτουμε εδώ το "Μέρα Μαγιού" με την Φλέρυ και τον ίδιο τον Χατζιδάκι στο πιάνο, από ανέκδοτη ηχογράφηση.

"ΠΙΣΩ ΑΠ' ΤΙΣ ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΙΕΣ..." ΤΟΥ ΜΑΝΟΥ ΧΑΤΖΙΔΑΚΙ ΜΕ ΤΗ ΝΑΝΑ ΜΟΥΣΧΟΥΡΗ

Στην ταινία Αγάπη και Θύελλα (1961), σε σενάριο Νίκου Φώσκολου και σκηνοθεσία Σωκράτη Καψάσκη, μια δραματική - αισθηματική ταινία της εποχής, την μουσική έγραψε ο Μάνος Χατζιδάκις.

Στην ταινία έπαιζαν οι: Ξένια Καλογεροπούλου, Στέφανος Ληναίος, Μάρθα Βούρτση, Γιάννης Φέρτης, Λαυρέντης Διανέλλος, Σαπφώ Νοταρά, Θόδωρος Κατσαδράμης, κ. α.  

Η ταινία προβλήθηκε τη σαιζόν 1960-1961 και έκοψε 7.566 εισιτήρια. Ήρθε στην 51η θέση σε 58 ταινίες. 

Στην ταινία αυτή, λοιπόν, η Νάνα Μούσχουρη, - ερμηνεύτρια του Χατζιδάκι εκείνη την εποχή / με μια ...απρόβλεπτη εμφάνιση - τραγουδάει ένα από τα λιγότερο γνωστά τραγούδια του Μάνου, σε στίχους δικούς του.

Πίσω απ’ τις τριανταφυλλιές 

μου ήρθαν κάτι ακεφιές 

και σε θυμήθηκα αγόρι μου θλιμμένο 

ξενιτεμένο, μακριά σου μένω. 

Πίσω απ’ τις τριανταφυλλιές 

μου ήρθαν κάτι ακεφιές 

και σε θυμήθηκα στο χώμα ξαπλωμένο 

πουλί χαμένο και πληγωμένο.

Το τραγούδι κυκλοφορήθηκε σε δίσκο 45 στροφών το 1961, υπάρχει και στους δίσκους: “Mes Plus Belles Chansons Grecques” (Nανά Μούσχουρη, 1964), «Νανά Μούσχουρη» (1967) και (1994) και συμπεριλήφθηκε μετά στο CD: ΝΑΝΑ ΜΟΥΣΧΟΥΡΗ - ΚΑΠΟΥ ΥΠΑΡΧΕΙ Η ΑΓΑΠΗ ΜΟΥ.
Παραθέτουμε εδώ το σχετικό απόσπασμα από την ταινία, αλλά και το τραγούδι στην δισκογραφική του εκδοχή, πάντα με τη Νάνα Μούσχουρη.

Ο ΜΑΗΣ ΤΟΥ ΜΑΝΟΥ ΧΑΤΖΙΔΑΚΙ

Το τραγούδι του Μάνου Χατζιδάκι για τον Μάη, είναι στίχοι από την Αμοργό του Νίκου Γκάτσου. 

Ήταν του Μάη το πρόσωπο 

του φεγγαριού η ασπράδα 

ένα περπάτημα ελαφρύ 

σα σκίρτημα του κάμπου 

Κι αν θα διψάσεις για νερό 

θα στίψουμε ένα σύννεφο 

κι αν θα πεινάσεις για ψωμί 

θα σφάξουμε ένα αηδόνι 

Το τραγούδησε για πρώτη φορά η Νάνα Μούσχουρη το 1960, στο ντοκιμαντέρ του Wolfgang Mueller - Sehn, "Ελλάς, η χώρα των ονείρων". Ο Χατζιδάκις το συμπεριέλαβε πολύ αργότερα στη Ρωμαϊκή Αγορά, με ερμηνεύτρια την Μαρία Φαραντούρη, η οποία το τραγουδάει και στον δίσκο με την ΑΜΟΡΓΟ του Χατζιδάκι - όση πρόλαβε να μελοποιήσει - που κυκλοφόρησε μετά το θάνατό του.
Εδώ παραθέτουμε βίντεο με την πρώτη διδάξασα Νάνα Μούσχουρη. Είναι από μια ιστορική πια συναυλία του Μάνου Χατζιδάκι στο ακριτικό Καστελόριζο στις 22 Αυγούστου 1991. Την Ορχήστρα των Χρωμάτων διευθύνει ο ίδιος ο συνθέτης και ιδρυτής της. 

Στον δίσκο του με τον τίτλο Αθανασία (1976), σε στίχους Νίκου Γκάτσου, ο Χατζιδάκις μας δίνει την "Παράξενη Πρωτομαγιά", με ερμηνευτές τους Δήμητρα Γαλάνη και Μανώλη Μητσιά.

Παράξενη πρωτομαγιά
μ' αγκάθια πλέκουν σήμερα στεφάνια
ήρθ' ο καιρός του "έχε γεια"
τι να την κάνεις πια την περηφάνια.

Στα δυο σου μάτια τα χρυσαφιά
σκοτάδι πέφτει και συννεφιά
ποιες μπόρες φέρνεις και ποιες βροχές
σε κουρασμένες νεκρές ψυχές
σε κουρασμένες νεκρές ψυχές.

Παράξενη πρωτομαγιά
ο ήλιος καίει το πέλαγο στη δύση
μα της καρδιάς την πυρκαγιά
πού θα βρεθεί ποτάμι να την σβήσει.

Στα δυο σου μάτια τα χρυσαφιά
σκοτάδι πέφτει και συννεφιά
ποιες μπόρες φέρνεις και ποιες βροχές
σε κουρασμένες νεκρές ψυχές
σε κουρασμένες νεκρές ψυχές.

Το περίφημο "Μέρα Μαγιού" από τον Επιτάφιο των Μ. Θεοδωράκη - Γ. Ρίτσου, ίσως δεν έχουμε συνειδητοποιήσει ότι το τραγούδησε σε πρώτη εκτέλεση η Νάνα Μούσχουρη, στην ιστορική, πρώτη ηχογράφηση του Επιταφίου από τον Μάνο Χατζιδάκι.
Παραθέτουμε εδώ την ερμηνεία της Ν. Μούσχουρη, κατά Μ. Χατζιδάκι, παραπέμπουμε σε παλαιότερη ανάρτησή μας, σχετική με τον Επιτάφιο.

ΟΙ ...ΡΟΥΒΙΤΣΕΣ ΝΑΝΑ ΜΟΥΣΧΟΥΡΗ ΚΑΙ ΣΟΝΙΑ ΘΕΟΔΩΡΙΔΟΥ! ΚΡΙΜΑ...

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Το πρόβλημα δεν είναι πλέον αν θα τραγουδήσει ο Σάκης Ρουβάς το «Άξιον εστί» των Οδυσσέα Ελύτη και Μίκη Θεοδωράκη, αλλά το τι επιχειρήματα επιστρατεύονται για να μας πείσουν για την οιονεί αναγκαιότητα αυτού του εγχειρήματος. 

Λυπούμαι διότι η κ. Σόνια Θεοδωρίδου, λυρική καλλιτέχνις με αξιόλογη καριέρα (σύζυγος του μαέστρου Θ. Ορφανίδη και συνυπεύθυνη για την επιλογή Ρουβά) έχει χάσει τον μπούσουλα όταν μας λέει πως στο εξωτερικό οι λυρικοί καλλιτέχνες τραγουδάνε «ποπ Σούμπερτ» και άρα και ο Ρουβάς μπορεί να τραγουδήσει το «Άξιον εστι». Δεν υπάρχει καμία αναλογία, για όποιον καταλαβαίνει. 

Και μας είπε ακόμη ότι «η κριτική από την κακοήθεια έχει διαφορά». Και η αλήθεια από το ψέμα, έχει επίσης μεγάλη διαφορά, κ. Θεοδωρίδου. 

Ο Μάνος Χατζιδάκις, τον οποίο γνώριζε πολύ καλά η κ. Θεοδωρίδου (και τον έχει τραγουδήσει κιόλας), δεν δίστασε να εναντιωθεί με δριμύτητα στην μεγάλη Αγνή Μπάλτσα, επειδή τραγούδησε (τη επινεύσει Ξαρχάκου) τραγούδια του, ενώ την θεωρούσε εντελώς ακατάλληλη. 

Δεν θα μας επιβάλλετε, λοιπόν, την επιλογή σας και θα μας πείτε και κακοήθεις από πάνω. 

Ο δε Σάκης Ρουβάς μας είπε, σε σχετική συνέντευξη τύπου, ότι μικρός στην Κέρκυρα τραγουδούσε με συνομηλίκους του το «Άξιον εστι». Και μετά τι; Βρώμισε τη χώρα με τα σκουπίδια του. Και τώρα θέλει να εξαγιασθεί; 

Πάνω στην ώρα ήλθε και η δημοσιοποίηση επιστολής της Νάνας Μούσχουρη στον Σάκη Ρουβά, όπου του γράφει και το εξής απίθανο: «Εμείς οι καλλιτέχνες έχουμε ένα βαρύ χρέος, γιατί είμαστε εμείς που παίρνουμε την ευθύνη να γνωρίσουμε τα μουσικά έργα στο κοινό.». 

Συγγνώμη, κ. Μούσχουρη, ποια μουσικά έργα έχει γνωρίσει στο κοινό ο Σάκης Ρουβάς, μήπως γνωρίζετε να μας πείτε; Κι ακόμα, γράφετε στον Σάκη: «..θα προωθήσεις στη δική σου γενιά και στο μέλλον ένα μεγάλο μουσικό έργο.»(sic). 

Κρίμα… Τώρα που δεν υπάρχουν πια ρουβίτσες, μας προέκυψαν – φευ - δύο κυρίες: η κ. Θεοδωρίδου και η κ. Μούσχουρη! 

Ο Σάκης Ρουβάς συμβάλλει με όλες του τις δυνάμεις στην αλλοίωση των κριτηρίων. 

«Άξιος εστι»!

"Η ΘΕΟΔΩΡΑ" ΤΩΝ ΜΑΝΟΥ ΧΑΤΖΙΔΑΚΙ ΚΑΙ ΝΙΚΟΥ ΓΚΑΤΣΟΥ ΜΕ ΤΗΝ ΝΑΝΑ ΜΟΥΣΧΟΥΡΗ

"Οι Μύθοι μιας Γυναίκας" του Μάνου Χατζιδάκι (έργο 48, 1988) σε στίχους Νίκου Γκάτσου. Τραγούδι: Νάνα Μούσχουρη. 

Πρόκειται για την πρώτη - και τελευταία - συνεργασία του Μ. Χατζιδάκι με την Νάνα Μούσχουρη, από την εποχή της δεκαετίας του '60. Το αποτέλεσμα του δίσκου ...μυθικό! Τα δώδεκα τραγούδια που περιέχει "συνθέτουν τους πολλούς μύθους μιας Γυναίκας. Είτε αυτή είναι Μητέρα, είτε Ερωμένη, είτε Αδελφή", έγραφε ο Μάνος Χατζιδάκις στο σημείωμα του δίσκου. 

Σήμερα επιλέγω το τραγούδι "Με λένε Θεοδώρα", για το οποίο γράφει, επίσης, ο Χατζιδάκις:

Μια γυναικεία μορφή αντίθετη από την "κόρη του καπετάνιου" και σχεδιασμένη εξαίσια από τον Γκάτσο. 

Έχει "τα δώρα του Θεού κι είναι δικά της τώρα σημάδια του καιρού".

'Ετσι μπορεί να μάχεται "για τους θλιμμένους φίλους". 

Παραθέτω στη συνέχεια ένα βίντεο - ντοκουμέντο. Το τραγούδι αυτό από τη Ν. Μούσχουρη και μουσικό σύνολο που διευθύνει ο Μάνος Χατζιδάκις, από συναυλία στο Ηρώδειο το 1989. Ήμουν εκεί και θυμάμαι αυτή τη συναυλία. Είχε εκδοθεί ο δίσκος και ο Χατζιδάκις έκανε συναυλίες μ' αυτά τα ...άγνωστα στους πολλούς τραγούδια του.

Εγώ κι αν προδοθώ 

δε θα προδώσω 

κρυφές χαρές κι ελπίδες 

εγώ φωτιές ανάβω 

για κάθε σκλάβο 

που βλέπω μ’ αλυσίδες. 

Εγώ κι αν νικηθώ 

θα πολεμήσω 

για σένα και για μένα 

για τα παιδιά του κόσμου 

που στέκουν μπρος μου 

χλωμά κι αδικημένα. 

Έχω τα δώρα του Θεού 

με λένε Θεοδώρα 

και τα σημάδια του καιρού 

δικά μου είναι τώρα. 

Λαμά λαμά λαμά 

λαμά Χριστέ μου 

είμαι ριπή τ’ ανέμου 

εγώ δε μοιάζω μ’ άλλη 

και το κεφάλι δεν έσκυψα ποτέ μου. 

Κι εσύ που δε μιλάς 

θλιμμένε φίλε 

τα λόγια τούτα μέτρα 

παλιές αλήθειες θάψε 

κι αρχίνα σκάψε 

να βρεις νερό στην πέτρα. 

Τότε κι οι δυο μαζί 

μα κι άλλοι κι άλλοι 

θα γίνουμ’ ένα όλοι 

και με φτερά στον ώμο 

θα βρούμε δρόμο 

για την καινούργια πόλη. 

Είμαι της οργής αστέρι 

και χειμώνα καλοκαίρι 

χίλιους κεραυνούς κρατώ στο χέρι.

"Ο ΣΤΑΥΡΟΣ" ΤΩΝ ΜΑΝΟΥ ΧΑΤΖΙΔΑΚΙ ΚΑΙ ΝΙΚΟΥ ΓΚΑΤΣΟΥ ΜΕ ΤΗ ΝΑΝΑ ΜΟΥΣΧΟΥΡΗ

"Οι Μύθοι μιας γυναίκας" Έργο 47 (1988) είναι ένας κύκλος τραγουδιών του Μάνου Χατζιδάκι σε στίχους του Νίκου Γκάτσου και ένα της Αγαθής Δημητρούκα. Τραγουδά η Νάνα Μούσχουρη. Είναι η συνεργασία του Χατζιδάκι με την μούσα των νεανικών του χρόνων Ν. Μούσχουρη, μετά από σχεδόν τρεις δεκαετίες!

Επιλέγουμε σήμερα τον "Σταυρό", σε στίχους Ν. Γκάτσου, που όπως σημειώνει ο Χατζιδάκις είναι "ένας ευφυής κι αισθαντικός μελωδισμός σε 5/8, κατάλληλος για ένα διάλογο με τον εσταυρωμένο. Τον κάθε εσταυρωμένο". 

Στο εσώφυλλο του δίσκου υπάρχει το πεντάγραμμο που παραθέτουμε εδώ κι ο Χατζιδάκις σχολιάζει: "Έτσι αρχίζει η ατμόσφαιρα που περιβάλλει αυτόν τον μονόλογο περισσότερα παρά διάλογο, μια και τα ερωτήματα μένουν αναπάντητα. Λέει ο ποιητής, "κι αν ξανακατέβει εδώ στη Γη, πάλι ένα δέντρινο σταυρό θα του έχουν ετοιμάσει".

Ήταν μεσημέρι στα ρολόγια τ' ουρανού
ήτανε σκοτάδι στα μεσάνυχτα του νου
τότε που σε πήραν κι ήρθα πρώτη να σε βρω
καρφωμένο απάνω σ' ένα δέντρινο σταυρό.
Γύρω σου ποτάμια, κυπαρίσσια και βουνά
σού 'δειχναν το δρόμο που δε βγάζει πουθενά.

Ήμουνα για σένα και γυναίκα και αδερφή
πότε Παναγιά σου πότε λύκαινα κρυφή
μού 'δινες μαχαίρι να μοιράσω το ψωμί
χάρη δε ζητούσες δε ζητούσες πληρωμή.

Τώρα είσαι ξένος τα πουλιά δε χαιρετάς
σ' άλλα περιβόλια φτερουγίζεις και πετάς.
Γράφω τ' όνομά σου στ' ασημένιο το νερό
τι να περιμένω πες μου τι να καρτερώ
ξέρω πως αν ήταν και ξυπνούσες μιαν αυγή
πάλι το σταυρό σου θά 'χαν έτοιμο στη γη.

Ο ΜΑΗΣ ΤΟΥ ΜΑΝΟΥ ΧΑΤΖΙΔΑΚΙ

Το τραγούδι του Μάνου Χατζιδάκι για τον Μάη, είναι στίχοι από την Αμοργό του Νίκου Γκάτσου. 

Ήταν του Μάη το πρόσωπο 

του φεγγαριού η ασπράδα 

ένα περπάτημα ελαφρύ 

σα σκίρτημα του κάμπου 

Κι αν θα διψάσεις για νερό 

θα στίψουμε ένα σύννεφο 

κι αν θα πεινάσεις για ψωμί 

θα σφάξουμε ένα αηδόνι 

Το τραγούδησε για πρώτη φορά η Νάνα Μούσχουρη το 1960, στο ντοκιμαντέρ του Wolfgang Mueller - Sehn, "Ελλάς, η χώρα των ονείρων". Ο Χατζιδάκις το συμπεριέλαβε πολύ αργότερα στη Ρωμαϊκή Αγορά, με ερμηνεύτρια την Μαρία Φαραντούρη, η οποία το τραγουδάει και στον δίσκο με την ΑΜΟΡΓΟ του Χατζιδάκι - όση πρόλαβε να μελοποιήσει - που κυκλοφόρησε μετά το θάνατό του.
Εδώ παραθέτουμε βίντεο με την πρώτη διδάξασα Νάνα Μούσχουρη. Είναι από μια ιστορική πια συναυλία του Μάνου Χατζιδάκι στο ακριτικό Καστελόριζο στις 22 Αυγούστου 1991. Την Ορχήστρα των Χρωμάτων διευθύνει ο ίδιος ο συνθέτης και ιδρυτής της. 

Στον δίσκο του με τον τίτλο Αθανασία (1976), σε στίχους Νίκου Γκάτσου, ο Χατζιδάκις μας δίνει την "Παράξενη Πρωτομαγιά", με ερμηνευτές τους Δήμητρα Γαλάνη και Μανώλη Μητσιά.

Παράξενη πρωτομαγιά
μ' αγκάθια πλέκουν σήμερα στεφάνια
ήρθ' ο καιρός του "έχε γεια"
τι να την κάνεις πια την περηφάνια.

Στα δυο σου μάτια τα χρυσαφιά
σκοτάδι πέφτει και συννεφιά
ποιες μπόρες φέρνεις και ποιες βροχές
σε κουρασμένες νεκρές ψυχές
σε κουρασμένες νεκρές ψυχές.

Παράξενη πρωτομαγιά
ο ήλιος καίει το πέλαγο στη δύση
μα της καρδιάς την πυρκαγιά
πού θα βρεθεί ποτάμι να την σβήσει.

Στα δυο σου μάτια τα χρυσαφιά
σκοτάδι πέφτει και συννεφιά
ποιες μπόρες φέρνεις και ποιες βροχές
σε κουρασμένες νεκρές ψυχές
σε κουρασμένες νεκρές ψυχές.

Το περίφημο "Μέρα Μαγιού" από τον Επιτάφιο των Μ. Θεοδωράκη - Γ. Ρίτσου, ίσως δεν έχουμε συνειδητοποιήσει ότι το τραγούδησε σε πρώτη εκτέλεση η Νάνα Μούσχουρη, στην ιστορική, πρώτη ηχογράφηση του Επιταφίου από τον Μάνο Χατζιδάκι.
Παραθέτουμε εδώ την ερμηνεία της Ν. Μούσχουρη, κατά Μ. Χατζιδάκι, παραπέμπουμε σε παλαιότερη ανάρτησή μας, σχετική με τον Επιτάφιο.

"Τα λόγια που περίμενα..." των Χατζιδάκι - Γκάτσου με τη Νάνα Μούσχουρη

"Οι Μύθοι μιας γυναίκας" Έργο 47 (1988) είναι ένας κύκλος τραγουδιών του Μάνου Χατζιδάκι σε στίχους του Νίκου Γκάτσου και ένα της Αγαθής Δημητρούκα. Τραγουδά η Νάνα Μούσχουρη. Είναι η συνεργασία του Χατζιδάκι με την μούσα των νεανικών του χρόνων Ν. Μούσχουρη, μετά από σχεδόν τρεις δεκαετίες! 

Από τον δίσκο με τα τραγούδια αυτά επιλέγουμε "Τα λόγια που περίμενα", που είναι εκ μέρους του Χατζιδάκι "Ένα τραγούδι για τον Μaurice Jaubert". Γράφει ο συνθέτης στο εσώφυλλο του δίσκου: 

"Το θέμα της εισαγωγής ανήκει στον Jaubert και είναι από την ταινία του Μαρσέλ Καρνέ Quai De Brumes. To βρήκα να ταιριάζει και στην ατμόσφαιρα των στίχων και στο αφιέρωμα που επιθυμούσα να πραγματοποιήσω για το συγγενή μου αυτόν συνθέτη".

 

ΤΑ ΛΟΓΙΑ ΠΟΥ ΠΕΡΙΜΕΝΑ

Του χωρισμού θ' αρχίσω το τραγούδι 
σε κάβους ν' ακουστεί και σε νησιά. 
Τι κρίμα που δεν ήσουνα λουλούδι 
τι κρίμα που δεν ήμουνα δροσιά. 

Φωτιές ο ήλιος γύρω μας ανάβει 
και σπέρνει στον αφρό χρυσά φλουριά. 
Τι κρίμα που δεν ήσουνα καράβι 
τι κρίμα που δεν ήμουνα στεριά. 

Μου φώναξες δε σ' άπλωσα το χέρι 
σου φώναξα δεν έβγαλες μιλιά. 
Τι κρίμα που δεν ήσουν περιστέρι 
τι κρίμα που δεν ήμουνα φωλιά. 

Γλυκό ψωμί σου ζύμωνα 
για να ξεχνάς τις λύπες 
τα λόγια που περίμενα 
ποτέ δε μου τα είπες...