ΣΤΗ ΧΑΛΚΙΔΑ ΤΡΑΓΟΥΔΩΝΤΑΣ ΣΚΑΛΚΩΤΑ, ΣΚΑΡΙΜΠΑ ΚΑΙ ΘΕΟΔΩΡΑΚΗ (ΒΙΝΤΕΟ)

Το Έτος Γ. Σκαρίμπα τίμησε Νίκο Σκαλκώτα και Μίκη Θεοδωράκη.  

Το Σάββατο 14 Δεκεμβρίου 2024, στις 7 μ.μ., στην Αίθουσα Τελετών του Μεγάρου Κότσικα στην Χαλκίδα, πραγματοποιήθηκε μια ξεχωριστή εκδήλωση την οποία διοργάνωσαν ο Σύλλογος Φίλων Γιάννη Σκαρίμπα και πολλοί τοπικοί φορείς που συμμετείχαν στο έτος Σκαρίμπα, με αφορμή τα 40 χρόνια από τον θάνατο του σπουδαίου λογοτέχνη. 

Το πρόγραμμα της εκδήλωσης είχε ως εξής: 

- Χαιρετισμός από το Σύλλογο Φίλων Γ. Σκαρίμπα. 

- «Σκαλκώτας και Σκαρίμπας, δυο μεγάλοι αντισυμβατικοί ως σημαίνοντα της πνευματικής ζωής της Χαλκίδας». Ομιλία Κωστή Δεμερτζή. Ο ίδιος και η Βάνα Παπαϊωάννου απέδωσαν πιανιστικά κομμάτια του Ν. Σκαλκώτα. 

- «Κλασικές και έντεχνες μελοποιήσεις Γ. Σκαρίμπα». Ομιλία Παναγιώτη Ανδριόπουλου, μουσικού, συγγραφέα και θεολόγου. 

- «Το Μπαλκόνι». Τραγούδι του Κωστή Δεμερτζή σε στίχους Γ. Σκαρίμπα από τη Δάφνη Πανουργιά, υψίφωνο. Στο πιάνο ο συνθέτης. 

- Μελοποιημένα ποιήματα Γ. Σκαρίμπα από καλλιτέχνες του Πανελλήνιου Μουσικού Συλλόγου-Παράρτημα Εύβοιας και από την Πολιτιστική Ομάδα της ΕΛΜΕ Εύβοιας. 

- «Ο λόγος των μουσικών για το απερχόμενο Έτος Γ. Σκαρίμπα και το επερχόμενο Έτος Μ. Θεοδωράκη». Ομιλία Δημήτρη Λιάσκου, προέδρου του Παραρτήματος Εύβοιας του Πανελλήνιου Μουσικού Συλλόγου. 

- Μουσική-τραγούδια Μίκη Θεοδωράκη από μέλη του Πανελλήνιου Μουσικού Συλλόγου-Παράρτημα Εύβοιας και την Πολιτιστική Ομάδα της ΕΛΜΕ Εύβοιας.

Παραθέτουμε στη συνέχεια το βίντεο της εκδήλωσης. 

 

ΣΤΗΝ ΧΑΛΚΙΔΑ ΜΕ ΣΚΑΛΚΩΤΑ, ΣΚΑΡΙΜΠΑ ΚΑΙ ΘΕΟΔΩΡΑΚΗ

"Το Έτος Γ. Σκαρίμπα τιμά Ν. Σκαλκώτα και Μ. Θεοδωράκη". 

Το Σάββατο 14 Δεκεμβρίου 2024, στις 7 μ.μ., στην Αίθουσα Τελετών του Μεγάρου Κότσικα στην Χαλκίδα. 

Το πρόγραμμα της εκδήλωσης έχει ως εξής: 

- Χαιρετισμός από το Σύλλογο Φίλων Γ. Σκαρίμπα. 

- «Σκαλκώτας και Σκαρίμπας, δυο μεγάλοι αντισυμβατικοί ως σημαίνοντα της πνευματικής ζωής της Χαλκίδας». Ομιλία Κωστή Δεμερτζή. Ο ίδιος και η Βάνα Παπαϊωάννου σε πιανιστικά κομμάτια Σκαλκώτα. 

- «Το Μπαλκόνι». Τραγούδι του Κωστή Δεμερτζή σε στίχους Γ. Σκαρίμπα από τη Δάφνη Πανουργιά, υψίφωνο. Στο πιάνο ο συνθέτης. 

- «Κλασικές και έντεχνες μελοποιήσεις Γ. Σκαρίμπα». Ομιλία Παναγιώτη Ανδριόπουλου, μουσικού, συγγραφέα και θεολόγου. 

- Μελοποιημένα ποιήματα Γ. Σκαρίμπα από καλλιτέχνες του Πανελλήνιου Μουσικού Συλλόγου-Παράρτημα Εύβοιας και από την Πολιτιστική Ομάδα της ΕΛΜΕ Εύβοιας. 

- «Ο λόγος των μουσικών για το απερχόμενο Έτος Γ. Σκαρίμπα και το επερχόμενο Έτος Μ. Θεοδωράκη». Ομιλία Δημήτρη Λιάσκου, προέδρου του Παραρτήματος Εύβοιας του Πανελλήνιου Μουσικού Συλλόγου. 

- Μουσική-τραγούδια Μίκη Θεοδωράκη από μέλη του Πανελλήνιου Μουσικού Συλλόγου-Παράρτημα Εύβοιας και την Πολιτιστική Ομάδα της ΕΛΜΕ Εύβοιας.

ΤΟ ΑΦΙΕΡΩΜΑ ΤΟΥ "ΠΟΛΥΤΡΟΠΟΝ" ΣΤΟΝ ΝΙΚΟ ΣΚΑΛΚΩΤΑ ΣΤΟ BLOD.GR (Video)

Το Καλλιτεχνικό Σύνολο «Πολύτροπον» (υπεύθυνος Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος), παρουσίασε ένα αφιέρωμα στον μεγάλο έλληνα συνθέτη Νίκο Σκαλκώτα, με αφορμή την επέτειο των 120 χρόνων από τη γέννηση του και τα 75 χρόνια από το θάνατό του. 

Το αφιέρωμα, που περιλάμβανε ομιλίες και μουσικό μέρος, πραγματοποιήθηκε την Δευτέρα 30 Σεπτεμβρίου 2024, στην Αίθουσα Διδασκαλίας Μουσικής Βιβλιοθήκης του Συλλόγου Οι Φίλοι της Μουσικής στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών. 

Ομιλητές: Στεφανία Μεράκου, Κωστής Δεμερτζής και Παναγιώτης Ανδριόπουλος. 

Έργα του Νίκσο Σκαλκώτα και του Κωστή Δεμερτζή ερμήνευσαν οι: 

Δάφνη Πανουργιά, τραγούδι 

Ισιδώρα Κοψιδά, όμποε 

Μάριος Καζάς, πιάνο. 

Την εκδήλωση κάλυψε το διαδικτυακό κανάλι blod.gr του Ιδρύματος Μποδοσάκη και μπορείτε να την παρακολουθήσετε ΕΔΩ.

Ο ΝΙΚΟΣ ΣΚΑΛΚΩΤΑΣ ΤΟΥ ΜΑΝΟΥ ΧΑΤΖΙΔΑΚΙ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Κατοχή. Πάνω σε μια γυμνή και παγωμένη άσφαλτο με μοναδικό φωτισμό την ψυχρή όψη ενός φεγγαριού, προχωράμε μ’ ένα φίλο. Ένας λεπτός μα διαπεραστικός ήχος μπουζουκιού καθρεφτίζεται - λες- μες στην άσφαλτο και μας ακολουθεί βήμα προς βήμα. Ο φίλος μου προσπαθεί να μου εξηγήσει τη διάθεση φυγής και την έντονη εμμονή σ’ αυτή τη διάθεση που κρατούν οι τέσσερις νότες του περιφερόμενου τότες τραγουδιού «Θα πάω εκεί στην αραπιά». Μάταια προσπαθούσε να μου μεταδώσει τη συγκίνησή του και να μου δείξει μαζί αυτό το αντίκρισμα που υπήρχε αυτής της «διάθεσης φυγής» - καθώς την ονόμαζε στην όλη δημιουργημένη ατμόσφαιρα της πολιτείας των Αθηνών. Του λόγου μου - κάπως δικαιολογημένα βλέπετε με τη μικρή μου τότες ηλικία - του έφερνα όλες μου τις αντιρρήσεις, κουβαλώντας γνωστά επιχειρήματα που ιδιαίτερα σήμερα χρησιμοποιούνται πάρα πολύ από Αθηναίους της ώριμης ηλικίας. Δηλαδή περί αγοραίου, φτηνού και χυδαίου είδους καθώς κι άλλα παρόμοια. Αυτός όμως επέμενε τονίζοντας την κάθε λέξη του σύμφωνα με το ρυθμό «Θα πάω εκεί στην αραπιά», θέλοντας ίσως να μου δώσει και μια ρυθμική επαλήθευση των όσων έλεγε πάνω στο τραγούδι. 

Αυτά έλεγε, μεταξύ άλλων, ο Μάνος Χατζιδάκις στην περίφημη διάλεξή του για το ρεμπέτικο στο Θέατρο Τέχνης στις 31 Ιανουαρίου 1949. Σχεδόν οκτώ μήνες πριν τον αιφνίδιο θάνατο του Νίκου Σκαλκώτα (19 Σεπτεμβρίου 1949). Και πέντε χρόνια μετά τη σύνθεση του Κοντσέρτου για δύο βιολιά και ορχήστρα, στο δεύτερο μέρος του οποίου ο Σκαλκώτας χρησιμοποίησε το πασίγνωστο ρεμπέτικο «Θα πάω εκεί στην Αραπιά» του Βασίλη Τσιτσάνη. 

Στα Δεκεμβριανά του ’44, όπως μας πληροφορεί ο μουσικολόγος και μελετητής του Σκαλκώτα Γιάννης Γ. Παπαϊωάννου, "ενόσω οι σφαίρες περνούσαν πάνω από το κεφάλι του, ο Νίκος Σκαλκώτας συνέθετε ήρεμα το Κοντσέρτο για 2 βιολιά στην αυλή του σπιτιού του στο Μεταξουργείο". 

Ο Χατζιδάκις προφανώς αγνοούσε το μέγα γεγονός που είχε συντελεστεί εν κρυπτώ υπό του ιδιοφυούς Σκαλκώτα: το πρώτο έργο της νεοελληνικής λόγιας ή κλασικής, αν προτιμάτε, μουσικής που περιείχε ρεμπέτικο θέμα είχε συντεθεί αλλά ουδείς το γνώριζε. Ούτε φυσικά κι ο έγκριτος μουσικοκριτικός Μίνως Δούνιας, ο οποίος σε κείμενό του στην Καθημερινή (8.2.1949) μεμφόταν ευγενικά τον Χατζιδάκι για τον παραλληλισμό του ρεμπέτικου «με την αιώνια, μεγάλη τέχνη». 

Ο Χατζιδάκις δεν δίστασε να πει ότι η μελωδική γραμμή του τραγουδιού «Αρχόντισσα» του Τσιτσάνη «αφάνταστη σε περιεκτικότητα και σε λιτότητα πλησιάζει τον Μπαχ»! Ο Δούνιας εξανίσταται: «Δεν βλέπω γέφυρα να συνδέει τον Μπαχ με τα μπουζούκια». 

Έξι δεκαετίες μετά τη μαγική εκείνη εποχή ο μουσικολόγος Κωστής Δεμερτζής σημειώνει για το Κοντσέρτο για δύο βιολιά του Σκαλκώτα - το έργο που αναπτύσσει ρεμπέτικο θέμα: «Όσον αφορά την γραφή των σολιστικών μερών στο Κοντσέρτο αυτό, η απώτερη καταγωγή της εντοπίζεται στον Μπαχ»!

Ο Χατζιδάκις είχε δίκιο. Ρεμπέτικο, Μπαχ, Σκαλκώτας, σε μιαν απίστευτη συνύπαρξη, την οποία μπορούμε πια να απολαύσουμε στην κυριολεξία, χάρη στον σημαντικότατο ψηφιακό δίσκο με έργα Σκαλκώτα που κυκλοφόρησε το 2008 από την πολυεθνική σουηδική εταιρεία BIS. 

Το πρώτο έργο, το Κοντσέρτο για δύο βιολιά - παγκόσμια πρώτη ηχογράφηση-, είναι σε ενορχήστρωση Κωστή Δεμερτζή, απολύτως ειδικού στη σκαλκωτική ενορχήστρωση. Παίζουν: β΄ βιολί ο Γιώργος Δεμερτζής και ο Σίμος Παπάνας α΄ βιολί. Η Κρατική Ορχήστρα Θεσσαλονίκης, υπό τον μαέστρο Βασίλη Χριστόπουλο. 

Σημειώνει ο Κωστής Δεμερτζής για το συγκεκριμένο έργο: 

"Η ιστορική µοναδικότητα του Κοντσέρτου για 2 βιολιά του Σκαλκώτα, οφείλεται στο ότι είναι το πρώτο έργο Νεοελληνικής κλασικής µουσικής, που χρησιµοποιεί το ρεµπέτικο τραγούδι, αφού, στο 2ο µέρος του, ακούγεται το «Θα πάω κει στην Αραπιά», του Βασίλη Τσιτσάνη. Την εποχή εκείνη, η ρεµπέτικη µουσική (µουσικό είδος που καλλιεργήθηκε πρώτα στο περιθώριο της κοινωνίας, ανάλογα µε την Αµερικάνικη τζαζ) θεωρείτο κατώτερο και, τρόπον τινά, «βλάσφηµο» είδος. Η χρησιµοποίηση του θέµατος του Τσιτσάνη από τον Σκαλκώτα οφείλεται, πρώτα-πρώτα, στο ευρύ και ρηξικέλευθο πνεύµα του συνθέτη, ο οποίος, στο κάτω-κάτω, αν και έγραφε «κλασική» µουσική, είχε µείνει εξίσου περιθωριοποιηµένος από τον κοινωνικό του περίγυρο. Οφείλεται, ακόµα, στην οικειότητα του Σκαλκώτα µε την διασκεδαστική µουσική, αφού ο ίδιος έβγαζε το ψωµί του, στην Γερµανία αλλά και —υποψιαζόµαστε— και στην Ελλάδα, σαν διασκεδαστής, entertainer. Οφείλεται, βέβαια, στο ότι το θέµα του Τσιτσάνη είναι εξαιρετικό από µουσική άποψη. Οφείλεται, επίσης, στην «αναγκαιότητα» που δηµιούργησε η εξέλιξη των ιδεών του Σκαλκώτα για την «λαϊκή» µουσική, στην οποία στήριξε την µουσική δηµιουργία του, ιδίως από το 1944 και µέχρι το τέλος της ζωής του. 

Στο παραπάνω πλαίσιο, ο Σκαλκώτας εισάγει την ρεµπέτικη µουσική στην Ελληνική συµφωνική δηµιουργία µε ένα έργο πρώτης κλάσεως. Η ιστορική στιγµή που συµβαίνει αυτό κάθε άλλο παρά είναι τυχαία: τον επόµενο χρόνο, ένας άλλος Έλληνας συνθέτης µε καινοτόµες τάσεις, ο Γιάννης Α. Παπαϊωάννου, θα χρησιµοποιήσει σε δικό του συµφωνικό έργο, τον Βασίλη τον Αρβανίτη, ένα ζεϊµπέκικο, που θα του έχει τραγουδήσει και χορέψει ο ίδιος ο Μυριβήλης. Τέσσερα χρόνια µετά, ο Μάνος Χατζιδάκις, µε την γνωστή διάλεξη για το ρεµπέτικο, θα καλύψει ιδεολογικά το συγκεκριµένο µουσικό είδος. Από την δεκαετία του ’50 και µετά, το ρεµπέτικο θα αποτελέσει την πρώτη ύλη της µουσικής επανάστασης των Μίκη Θεοδωράκη και Μάνου Χατζιδάκι, η οποία θα δώσει το αποφασιστικό χτύπηµα στις προηγούµενες απόπειρες δηµιουργίας «Εθνικής Σχολής», αφού θα έχει υποκατασταθεί, µε ένα πρωτόγνωρο σφρίγος, στους σκοπούς εκείνης". 

"Ο Σκαλκώτας", σημειώνει ο Κωστής Δεμερτζής, "χρησιµοποιώντας µια ρεµπέτικη µελωδία, στηρίζει το νέο του έργο στο τραγούδι της πόλης. Στην ουσία, το «λαϊκό» στον Σκαλκώτα, την εποχή αυτή, αποβάλλει τον αγροτικό του χαρακτήρα, και γίνεται υπόθεση του άστεως, εκεί όπου έχουν συγκεντρωθεί και δρουν οι «µάζες του λαού». Στο δεύτερο µέρος του κοντσέρτου, ο Σκαλκώτας χρησιµοποιεί τη µελωδία του Τσιτσάνη ως «λαϊκό τραγούδι», το οποίο εκθέτει, συµπληρωµένο από µορφολογική άποψη (η αυθεντική µελωδία του Τσιτσάνη είναι πολύ πιο απλή και λιγότερο χρωµατική από το θέµα που ακούγεται στο έργο), και στη συνέχεια στήνει πάνω του µια σειρά ονειρικές και εξώκοσµες παραλλαγές. Το µέρος αυτό συγκεντρώνει το συναισθηµατικό κέντρο βάρους του κοντσέρτου, και είναι µια από τις πιο όµορφες µουσικές που έχει γράψει ο συνθέτης". 

Ο Γιάννης Γ. Παπαϊωάννου, στον οποίο οφείλουμε τα μέγιστα γύρω από τον Σκαλκώτα, γράφει πως ο συνθέτης "με το αλάθητο αυτί του, συνέλαβε το θέμα του Τσιτσάνη σε μια από τις πλουσιότερες, μελωδικά, παραλλαγές του: τα πολλά τολμηρά ποικίλματα καθιστούν τη μελωδία «ενδεκάφθογγη» (μόνον μια νότα λείπει για να ήταν δωδεκάφθογγη) κι έτσι η ένταξή της σ’ έναν δωδεκαφθογγικό ιστό είναι απλή υπόθεση. Στο «θέμα», η δωδεκαφθογγική εναρμόνιση της μελωδίας είναι απίθανης ομορφιάς. Οι παραλλαγές που ακολουθούν μας πάνε ακόμη πολύ πιο πέρα". 

Την «Αραπιά», λοιπόν, ενέταξε ο Χατζιδάκις στον Σκληρό Απρίλη του ’45 (1972), δηλαδή στον δίσκο εκείνο που περιλαμβάνει μια σειρά από παλιά ρεμπέτικα και λαϊκά τραγούδια του Μεσοπολέμου και της πρώτης μεταπολεμικής περιόδου, σε δική του ενορχήστρωση και διασκευή για μικρή ορχήστρα: μπουζούκι, δύο κιθάρες, βιολί, μαντολίνο, άρπα, κοντραμπάσο και κρουστά. 

Όμως, εκτός από αυτήν την ορχηστρική εκδοχή του τραγουδιού, έχουμε και μία άλλη, ανέκδοτη, για φωνή και πιάνο. Μια ηχογράφηση του 1970 από το σπίτι του Χατζιδάκι στη Νέα Υόρκη. Τότε που δοκίμαζε ρεμπέτικα και άλλα δικά του τραγούδια με τη Φλέρυ Νταντωνάκη. Κι αυτές οι δοκιμές αποτέλεσαν αργότερα τα Λειτουργικά (1991), όπου όμως δεν συμπεριλήφθηκε η «Αραπιά», για λόγους που μόνο ο Χατζιδάκις γνωρίζει. Ευτυχώς, έχει διασωθεί σε ιδιωτικό αρχείο με τη φωνή της Φλέρυς και έχει αναρτηθεί στο διαδίκτυο. 

Ένα χρόνο μετά την περίφημη διάλεξη του Χατζιδάκι για το ρεμπέτικο και μόλις 7 μήνες από τον θάνατο του Νίκου Σκαλκώτα, στην εφημερίδα ΟΙ ΚΑΙΡΟΙ, που εξέδιδε ο Αθανάσιος Τσαλδάρης, ο 25χρονος Χατζιδάκις, ως μουσικοκριτικός, προβαίνει σε μια κριτική συναυλίας με έργα Σκαλκώτα. Τα κείμενα του μουσικοκριτικού Μάνου Χατζιδάκι έφερε στο φως πρόσφατα ο δημοσιογράφος και ερευνητής Γιώργος Αλλαμανής. 

Έτσι, στο φύλλο της Μ. Τρίτης 4 Απριλίου 1950 διαβάζουμε για την παρουσίαση άγνωστων τότε έργων μουσικής δωματίου του Νίκου Σκαλκώτα: 

«Ο Νικόλαος Σκαλκώτας είχε γίνει ένας θρύλος και η συχνή εκτέλεση μόνο τριών ή τεσσάρων χορών του από την [σ.σ.: Κρατική] ορχήστρα με τον δικαιολογημένο ενθουσιασμό που σκορπούσαν οι σελίδες του αυτές, και σύγχρονα η καταθλιπτική σεμνότητα που διέκρινε τον μουσουργό, και η κυκλοφορούσα διάδοση για ένα πλήθος πρωτότυπης εργασίας άπαιχτης και ανέκδοτης, όλα μαζί δημιούργησαν τη φήμη ή καλύτερα την πεποίθηση ότι ο Σκαλκώτας είναι η πραγματικά μεγάλη μουσική φυσιογνωμία του τόπου μας. Ο πρόωρος θάνατός του μάς λύπησε αφάνταστα και η πριν από δύο εβδομάδες αναγγελία της συναυλίας με έργα του μουσικής δωματίου, μας έκαμε να μετράμε τις μέρες – που λέει ο λόγος – ίσαμε την προχθεσινή Παρασκευή που είχεν οριστεί γι’ αυτή την συναυλία. 

Ύστερα το γεγονός ότι θα ακούγαμε μουσική δωματίου του Σκαλκώτα είχε ενδιαφέρον και για τον λόγο ακριβώς ότι ο Σκαλκώτας, όπως είναι γνωστό, ήταν μαθητής του Σένμπεργκ, που η σχολή του ξεκινούσε με βάση την μουσική δωματίου, και είναι φυσικό λοιπόν να αναμένονταν ειλκρινά σημαντικότερες επιτεύξεις του στον τομέα αυτής της μουσικής. 

Αυτό όμως π’ ακούσαμε στον ‘‘Παρνασσό’’, μας έβαλε σ’ ένα πλήθος σκέψεις και σύγχρονα μας ετέθη το ερώτημα: Ημασταν σε μία πλάνη, για μπήκαμε στην πλάνη αυτή με τη συναυλία αυτή; 

Φωτογραφία Nelly's

Αλλά όμως η Κα Μαρίκα Χουρμουζίου έπαιξε τη Σουίτα του αρ.4 για πιάνο κατά τον ιδεωδέστερο τρόπο, με μίαν θαυμαστή – για το είδος γραψίματος του έργου – αναγλυφικότητα, έτσι ώστε να βγουν όλες, χωρίς εξαίρεση, οι τυχόν αρετές του έργου. Και δεν είδαμε παρά πυκνοδιατυπωμένες, αλλά ασαφείς και αδιάφορες μάλλον ιδέες με λαμπυρίζοντα στοιχεία σε μερικές στιγμές κατά τον πιο γνωστό μεσοπολεμικό ευρωπαϊκό τρόπο. Ύστερα η Κα Λουκία Χέβα ετραγούδησεν- όσο βέβαια της επέτρεπεν η μελοδραματική της προέλευση – αλλά με πολύ πλούσια και μεστή φωνή, πάρα πολύ καλά, τέσσερα τραγούδια που αναρωτιόταν κανείς τον σκοπό για τον οποίο γράφτηκαν κι ακόμη τι θέλανε να πούνε οι ανολοκλήρωτες αυτές τραγουδιστικές διαθέσεις του συνθέτη. 

Εξαίρεση θα μπορούσε να κάμει κανείς για το ρουμελιώτικο «ενύχτωσε ποιόνε θα δω…», αλλά ποια ήταν η μελωδική συμβολή εδώ του συνθέτη, εκτός από την πολύ ωραία εναρμόνισή του; 

Ακόμη ήταν και ο κ. Ιωάννης Παπαϊωάννου, που σαν πιανίστας στάθηκε μια έκπληξη για όσους δεν τον ξεύρανε, ένας σπάνιος μουσικός που το πιάνο ηχούσε κάτω απ’ τα χέρια του με συγκλονιστική βαθύτητα και οι σελίδες που ερμήνευε παίρνανε χαρακτήρα, χτιζόντουσαν ξανά – λες – με τον πιο μοναδικό τρόπο. 

Και ο κ. Παπαϊωάννου κράτησε στο πιάνο και τις συνοδείες και τη μουσική δωματίου με τον αφάνταστα μεγαλοφυή τρόπο. Τι μάς έδωσεν όμως; 

Δεν νομίζω πως στα πλαίσια ενός σημειώματος μπορεί κανείς να εξετάσει ένα τόσο σοβαρό θέμα. Γι’ αυτό θα μου επιτραπεί να επανέλθω την Κυριακή αποκλειστικά και μόνο στα προβλήματα και στα ερωτήματα που δημιούργησεν η συναυλία αυτή. 

Πριν τελειώσουμε σήμερα θα μας επιτραπεί να σημειώσουμε πόσον κακή εντύπωση δημιούργησε η ερασιτεχνικώτατη εμφάνιση της Κας Νέλλης Ευελπίδη, και μάλιστα έχοντας πλάι καλλιτέχνας της ολκής του Παπαϊωάννου ή της Μαρίκας Χουρμουζίου». 

Δεν ξέρω αν όταν τα έγραφε αυτά ο Χατζιδάκις …υποπτευόταν ότι 14 χρόνια μετά, στα 1964, η Μαρίκα Παπαϊωάννου θα ηχογραφούσε και θα κυκλοφορούσε σε δίσκο έργα Σκαλκώτα και Χατζιδάκι! Την Σουίτα Αρ. 4 – αυτήν ακριβώς για την οποία έγραψε ο Χατζιδάκις - και την Πασακάλια του Σκαλκώτα και τη Μικρή Λευκή Αχιβάδα του Χατζιδάκι. Και πρόκειται για μια πραγματικά ιστορική ηχογράφηση. 

Στα 1983 η Δανάη Καρά παίζει στο πιάνο Έλληνες Συνθέτες: Καλομοίρης/Σκαλκώτας/Χατζιδάκις/Θεοδωράκης». 

Το 1985 κυκλοφορούν δύο δίσκοι που μας ενδιαφέρουν εδώ και προέρχονται από τον ΣΕΙΡΙΟ, την δισκογραφική εταιρεία του Μάνου Χατζιδάκι. 

Ο Γιάννης Βακαρέλης παίζει στο πιάνο Σκαλκώτα, Χατζιδάκι και Κωνσταντινίδη. 

Στον άλλο δίσκο ο Γιώργος Δεμερτζής και η Δόμνα Ευνουχίδου, ερμηνεύουν δύο Σονάτες για βιολί και πιάνο των Σκαλκώτα - Ραβέλ και μία Σουϊτα του Κωνσταντινίδη. 

Πραγματικά πολύ ξεχωριστή η συνύπαρξη Σκαλκώτα – Χατζιδάκι, με τον ένα ή τον άλλο τρόπο. 

Στις 24 Ιουνίου 1993, η Ορχήστρα των Χρωμάτων υπό την διεύθυνση του Μίλτου Λογιάδη, παρουσιάζει, εδώ στο Μέγαρο Μουσικής, σε πρώτη παγκόσμια εκτέλεση το λαϊκό μπαλέτο του Νίκου Σκαλκώτα «Η θάλασσα» και δέκα ελληνικούς χορούς. Ο Χατζιδάκις εκείνο τον καιρό είχε σοβαρά προβλήματα υγείας, αλλά η Ορχήστρα που εκείνος εμπνεύστηκε και δημιούργησε, συνέχιζε το ξεχωριστό έργο της. 

Το έντυπο πρόγραμμα της συναυλίας αυτής έφερε την σφραγίδα του ακάματου ερευνητή και αποστόλου του Σκαλκώτα, του μουσικολόγου Γιάννη Γ. Παπαϊωάννου, στον οποίο ο Χατζιδάκις είχε αναφερθεί ευφήμως στο κριτικό του σημείωμα του 1950! 

Το πολύ ενδιαφέρον εδώ είναι οι …υπόγειες διαδρομές Χατζιδάκι – Σκαλκώτα, τις οποίες έχει παρουσιάσει αναλυτικά ο Κωστής Δεμερτζής στο κείμενό του «Η Ορχήστρα των Χρωμάτων του Νίκου Σκαλκώτα». Γράφει χαρακτηριστικά ο Δεμερτζής για την εκτέλεση του «Χαμόγελου της Τζοκόντα» από την Ορχήστρα των Χρωμάτων: «Δύο μαντολίνα, μια κιθάρα, ένα σαξόφωνο, ένα τσέμπαλο, έχουν προστεθεί σε μια μικρή σχετικά συμφωνική ορχήστρα. Μα αυτή είναι η ορχήστρα της «Τεχνικής της ενορχηστρώσεως», δηλαδή της πραγματείας του Σκαλκώτα! Και ο Δεμερτζής σημειώνει, επίσης: «Ο ίδιος ο Σκαλκώτας έγραψε ένα μεγάλο έργο, τόπους – τόπους Χατζιδακικό: τη «Θάλασσα»! Ο σύνδεσμος που ενώνει την Σκαλκωτική πραγματεία του ’39 με το «Χαμόγελο της Τζοκόντα» του ’70 δεν μπορεί παρά να είναι υπόγειος. Εσωτερικός και, γι’ αυτό, βαθύς και σίγουρος. Έβλεπα εξαίφνης μπροστά μου μια σκαλκωτική ορχήστρα»! 

Τη «Θάλασσα» του Σκαλκώτα ηχογράφησε το 2001 η Ορχήστρα των Χρωμάτων, που ίδρυσε ο Μάνος Χατζιδάκις, υπό την διεύθυνση του Μίλτου Λογιάδη. 

Σκαλκώτα και Χατζιδάκι συναντάμε, ακόμα, στο σχολικό βιβλίο Μουσικής της Α’ Γυμνασίου, όπου συνυπάρχουν λόγω του «Τσάμικου», αλλά και στο θέαμα του Χορού των συντριβανιών στο Ίδρυμα Νιάρχος. Ο Σκαλκώτας με τον Ηπειρώτικο και ο Χατζιδάκις με το κομμάτι «Χορός με τη σκιά μου».

Επομένως, τα κοινά του Χατζιδάκι και του Σκαλκώτα είναι στέρεα και ίστανται διαρκώς ενώπιον μας προς ανακάλυψιν.

Καλειδοσκόπιο του Ιωάννη - Πορφύριου Καποδίστρια. 
Βασίλης Τσιτσάνης, Νίκος Σκαλκώτας, Μάνος Χατζιδάκις, Μάτση Χατζηλαζάρου. 
Με έμπνευση την "Αραπιά" του Τσιτσάνη ο καθένας έγραψε τη δική του. 

Κωστής Δεμερτζής: Προλογικό σε μιαν ομιλία για τον Νίκο Σκαλκώτα

Νίκος Σκαλκώτας (εδώ περίπου 20 ετών, πιθανώς στο Βερολίνο) 

Εφημερίδα «Προοδευτική Εύβοια» της 4/10/2024, στήλη Editorial 

Το ζήτημα του μείζονος: προλογικό σε μιαν ομιλία για τον Σκαλκώτα 

Το ακόλουθο απόσπασμα εκφωνήθηκε από συντάκτη της εφημερίδας μας [Κωστή Δεμερτζή] στην Βιβλιοθήκη του Μεγάρου Μουσικής, στο πλαίσιο αφιερώματος για τον Σκαλκώτα, το απόγευμα της Δευτέρας, 30/9/2024.  Το θέμα του ήταν η παρουσίαση ενός χειρογράφου το Σκαλκώτα, που περιλάμβανε δύο έργα του, που βρέθηκε στο αρχείο Σκουλούδη, και προοριζόταν για να παιχτεί σε μια παράσταση της «Θυσίας του Αβραάμ», του Εθνικού Θεάτρου, το 1933. Το κομμάτι που επιλέξαμε, θέτοντας το ζήτημα του μείζονος /ελάσσονος ενός δημιουργού, σχετίζεται με το ανάλογο κομμάτι για τον Σκαρίμπα (όπου κι εκεί έχει ...Σκαλκώτα!) του «Φιλοσοφικού της 4ης σελίδας» αυτού του φύλλου. Ο αναγνώστης μπορεί να τα διαβάσει συνδυασμένα. 

Θα ήθελα, ως εισαγωγική τοποθέτηση, να αναφερθώ στο μοντέλο – το Παράδειγμα – της Σκαλκωτικής, όπως ορίστηκε από τον Παπαϊωάννου, και όπως συνεχίζεται, τουλάχιστον όπως αντιλαμβάνομαι την συνέχισή του, εγώ, στην δική μου – την όποια – συνεισφορά. 

Οφείλουμε στον Παπαϊωάννου, όχι μόνον την διάσωση, την καταγραφή, την προώθηση, την ανάλυση του έργου του Σκαλκώτα – πράγματα που, αν δεν βρεθεί κάποιος να τα κάνει, υπάρχει κίνδυνος να μη γίνουν ποτέ, και το έργο να χαθεί. 

Οφείλουμε, ιδίως, την θεμελίωση ενός μοντέλου, όπου ο Σκαλκώτας ορίζεται, εξαρχής, ως ΜΕΙΖΩΝ συνθέτης. 

Και εδώ, θέλω να πω κάτι μεθοδολογικό, που δεν γίνεται πάντα σαφές: το αν έχεις να κάνεις ή όχι με μείζονα συνθέτη, αποτελεί ΑΡΧΙΚΗ ΥΠΟΘΕΣΗ της κάθε προσέγγισης του συνθέτη, η οποία, μετά από την προσέγγιση, ΑΝΑΛΑΜΒΑΝΕΤΑΙ – θα’ λεγα, επαληθεύεται ή διαψεύδεται. 

Γιατί η έννοια του «μείζονος», εάν είναι έννοια σοβαρή, οφείλει να υπόκειται στην αρχή της «διαψευσιμότητας»: κάποιος να είναι, ή/και να μην είναι. 

Ο Παπαϊωάννου, συνεπώς, ίδρυσε την Σκαλκωτική, όχι μόνον με την εργασία που μόνον αυτός μπορούσε να κάνει – όταν ήταν εκεί να την κάνει – αλλά και γιατί όρισε εξαρχής τον Σκαλκώτα ως μείζονα συνθέτη. 

Ουσιαστικά, τον όρισε ως τον μόνο μείζονα που έβγαλε η Ελλάδα στο πρώτο μισό του 20ου αιώνα. 

Δεν θα μπω σε λεπτομέρειες, ούτε στην ανεκδιήγητη γκρίνια εκείνων που θεώρησαν, σε μια στιγμή, ότι κατηγορώντας τον Παπαϊωάννου, ή βρίσκοντάς του σφάλματα (υπαρκτά ή ανύπαρκτα) ή σνομπάροντάς τον, αποδεικνύουν οι ίδιοι την σοβαρότητά τους. 

Αν πρόκειται να χαράξουμε μια πορεία σ’ αυτήν την ιστορία, θα σχηματοποιούσαμε τα πράγματα λέγοντας ότι, μετά τον Παπαϊωάννου μπήκε στην Σκαλκωτική ο Τζων Θόρνλεϋ – την δεκαετία του 70 – για να κάνει, πιθανώς, ένα διδακτορικό, ή για να γράψει ένα βιβλίο που ποτέ δεν έγραψε. 

Πολύτιμος και για τις εργασίες του, και για τις κρίσεις του, και, κυρίως, για το υλικό που μάζεψε, συνεντεύξεις, επιστολές που είδε, και για την κριτική του ματιά. 

Και για το ότι θέλησε να λειτουργήσει ως «συνήγορος του διαβόλου» όσον αφορά το μέγεθος του Σκαλκώτα. Αμφισβήτησε κυρίως αν ο Σκαλκώτας έκανε καριέρα ή όχι στο Βερολίνο ως συνθέτης – που προφανώς δεν έκανε. Επιβίωνε ως μουσικός, μετά έμπλεξε με τον Μανώλη Μπενάκη, και μετά καταστράφηκε. 

Κάτι, όμως, που δεν έχει να κάνει με την αξία της μουσικής του. Η αξία της μουσικής του είναι αυτή που είναι. Το ζήτημα της καριέρας είναι κάτι το τελείως διαφορετικό. Ο Σκαλκώτας έγραφε, το 1926, στην Ασκητοπούλου, ότι ΔΥΣΤΥΧΩΣ είναι υποχρεωμένος να προσπαθήσει να κάνει ένα όνομα ως συνθέτης, για να παίζονται τα έργα του, και στον Μπενάκη, αργότερα, ότι ο ίδιος είναι ο πιο ακατάλληλος για να προωθήσει το έργο του. Ήτανε καλός να το γράφει, αλλά για να το πλασάρει … ήταν άλλη υπόθεση. Ο ομιλών, όταν μπήκε πλησίστιος στην Σκαλκωτική – το 1989 – δέχτηκε και συνέχισε το μοντέλο του Παπαϊωάννου. 

Δούλεψε, δηλαδή, με τη μουσική του Σκαλκώτα, ο οποίος ήταν – σύμφωνα με την έκφραση του Ν.Δ. Τριανταφυλλόπουλου – «Ο ΜΕΙΖΩΝ ΕΥΒΟΕΥΣ» Καθώς, κατά τα λοιπά, δέχεται καταρχάς την εργασία του Παπαϊωάννου ως έγκυρη – επιφυλασσόμενος ως προς τα δικά του συμπεράσματα στα επί μέρους – προσχώρησε στο Παράδειγμα της Σκαλκωτικής, όπως το ίδρυσε ο Παπαϊωάννου: την προϋπόθεση του μείζονος. 

Κωστής Δεμερτζής 

Ο ομιλών, μάλιστα, έκανε κάτι περισσότερο: πήρε τον Σκαλκώτα ως δάσκαλο, μπήκε μέσα στα γραπτά του και μέσα στις νότες του, έμαθε απ’ αυτόν ενορχήστρωση, ενορχήστρωσε τα έργα που είχε αφήσει ο συνθέτης ημιτελή, και δούλεψε την σύνθεσή του με βάση το παράδειγμα του Σκαλκώτα – με την επιφύλαξη, βέβαια, της διαφοράς των προσωπικοτήτων. 

ΩΣΤΌΣΟ, συστηματικά μιλώντας, όσον αφορά το Παράδειγμα του Παπαϊωάννου, το επεξεργάστηκε – δούλεψε, δηλαδή, στην ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΙΑ Παραδείγματος, και όχι στην ΑΛΛΑΓΗ του – αλλάζοντας τρεις κατευθύνσεις του Παπαϊωάννου, στις αντίστοιχες δικές του: 

(α) Θεώρησε ισότιμα, στην αξία τους, τα τονικά και τα δωδεκάφθογγα – και γενικά τα γραμμένα σε μοντέρνο ιδίωμα – έργα του Σκαλκώτα. Ο Σκαλκώτας το είχε γράψει και στον Μπενάκη, ότι μπορεί να γράψει εξίσου και στο τονικό και στο μοντερνιστικό ιδίωμα, και ποιοι είμαστε εμείς που θα επιλέξουμε το ένα από τα δύο εις βάρος του άλλου; 

(β) Διάβασε με επιμέλεια και αξιοποίησε τα «θεωρητικά» κείμενα του Σκαλκώτα, όχι μόνον όσην αλληλογραφία είχα στη διάθεσή μου (κυρίως, τα γράμματά του στην Νέλλη Ασκητοπούλου), αλλά και τις κριτικές του, τις αναλύσεις του, δημοτικών τραγουδιών και ιδίων έργων, την Πραγματεία της ενορχήστρωσης και τα Μουσικά του άρθρα. 

(γ) Τόνισε την σημασία στην δομή και στην εξέλιξη του Σκαλκώτα, της ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗΣ του ενασχόλησης με τα – εντός εισαγωγικών – «κατώτερα» είδη μουσικής. Αυτά που έπαιζε στα καφενεία μικρός, αυτά που έπαιζε στα καφενεία στο Βερολίνο, αυτά που έφτιαχνε στο ραδιόφωνο στο Βερολίνο, τις επεξεργασίες και ενορχηστρώσεις που έφτιαχνε για άλλους συνθέτες – ως ghost-writer, ή με το δικό του όνομα. Ο Παπαϊωάννου τα παρουσιάζει αυτά ως «φιλικές ανταποκρίσεις σε αιτήματα φίλων». Προσωπικά, θα προτιμούσα να τα βλέπω ως τρόπους να βγάζει ένα χαρτζιλίκι, και – από την άλλη μεριά – να τα βλέπω (όποτε τα βρίσκω) ως έργα με ενδιαφέρον συνθετικό, τόσο: 

- Καθεαυτά, ως μουσικά έργα 

- Δηλωτικά της τέχνης του Σκαλκώτα, ως συνθέτη  

- Δείγμα των «ριζών», του υπεδάφους, της κοπριάς, όπου άπλωνε τις ρίζες του το Σκαλκωτικό δέντρο, για να απλώσει τα κλαδιά του στους ασύλληπτους και αιθέριους κόσμους των μειζόνων του έργων.

Εκεί είμαστε, λοιπόν, και με αυτή την προσέγγιση (ως υπόθεση και ως στάση) ανταποκρίνομαι στην τιμή να παρουσιάσω σε σας απόψε το μουσικό χειρόγραφο που βρήκε ο Παναγιώτης Ανδριόπουλος στο αρχείο του Μίκη Θεοδωράκη, όπου ο Σκαλκώτας συνθέτει δύο κομμάτια, ως ghost – writer του Μανώλη Σκουλούδη: ένα λάργκο, και μια φούγκα. 

ΕΝ ΥΣΤΕΡΟΓΡΑΦΩ: 

Ο Σκαλκώτας κάνει ένα πέρασμα και από την στήλη «Φιλοσοφικό της 4ης σελίδας», του ίδιου φύλλου. Μεταφέρεται εδώ το σχετικό απόσπασμα: 

Σκαρίμπας – Σκαλκώτας: το ζήτημα του μεγέθους 

(μια διερεύνηση με τη βοήθεια του Ν.Δ. Τριανταφυλλόπουλου) 

(απόσπασμα από ευρύτερη εργασία συντάκτη μας για τον Γιάννη Σκαρίμπα)

Ήταν περί το 1989 όταν ο Τάσος Καλαθέρης, ως υπεύθυνος, τότε, της Δημόσιας Κεντρικής Βιβλιοθήκης της Χαλκίδας, προκαλώντας απόφαση του Διοικητικού της Συμβουλίου, ξεκίνησε να δημιουργήσει μιαν Ευβοϊκή Προσωπογραφία, και παράγγειλε σε τοπικούς διανοούμενους μονογραφίες για τοπικές ευβοϊκές μορφές των γραμμάτων και των τεχνών. 

Ανάμεσα στις άλλες, παράγγειλε στον διδάκτορα φιλόλογο, καθηγητή, ιεροψάλτη, δάσκαλο της βυζαντινής μουσικής και μελετητή του Παπαδιαμάντη Άγγελο Μαντά, την μονογραφία για τον τοπικό σατιρικό ποιητή – ένα είδος τοπικού Σουρή, τοπικής κυρίως εμβέλειας – Κώστα Μώρο.

Και στον γράφοντα, την μονογραφία για τον, γεννημένο στην Χαλκίδα, διεθνώς αναγνωρισμένο συνθέτη Νίκο Σκαλκώτα (1904-1949). 

Και ο μεν Μαντάς, παρέδωσε την μονογραφία του για τον Μώρο χωρίς διόλου να κολακεύει τον τιμώμενο, και χωρίς καμίαν αυταπάτη για το διαμέτρημα του συμπαθούς στιχοπλόκου και εκδότη τοπικών φύλλων όπως οι «Διαβολιές» και η «Πιπεριά». 

 =Ο δε γράφων παρέδωσε το πρώτο βιβλίο που εκδιδόταν, εκείνη την εποχή, για τον Νίκο Σκαλκώτα, το «Ο Νίκος Σκαλκώτας ως συνθέτης μουσικής για πιάνο σόλο» (έκδοση Δημόσιας Κεντρικής Βιβλιοθήκης Χαλκίδας, 1991). 

Ήταν το βιβλίο για το οποίο ο μείζων Παπαδιαμαντιστής και φιλόλογος στην Χαλκίδα Νίκος Δ. Τριανταφυλλόπουλος δημοσίευσε την κριτική του στην «Προοδευτική Εύβοια», με τον τίτλο «Ο μείζων Ευβοεύς» («Προοδευτική Εύβοια», 7/5/1992). 

Χαιρετίζοντας το δεύτερο αυτό βιβλίο, ο Τριανταφυλλόπουλος γράφει: 

«Παρουσιάζοντας το βιβλίο του Άγγελου Μαντά «Κ.Χ. Μώρος, ο σατυρικός καθρέπτης της προπολεμικής Χαλκίδας» ευχόμουν να συνεχιστεί εκείνη η πρώτη συμβολή στην Ευβοϊκή Προσωπογραφία. Η συνέχεια ήρθε σχεδόν αμέσως, και από τον οπωσδήποτε ελάσσονα Μώρο βρεθήκαμε στον κορυφαίο Σκαλκώτα». 

Εδώ, ο Τριανταφυλλόπουλος θέτει το ερώτημα του «μείζονος / ελάσσονος» (ίσως και με ενδιάμεσες διαβαθμίσεις;) ως θεμελιακό για την κατάταξη του δημιουργού. Με όλους θα ασχοληθείς, όλοι αξίζουν την δική τους μονογραφία, αλλά ο καθένας έχει την δική του κατηγορία. 

Αντίστοιχα, θα πρέπει να τεθεί απευθείας το ερώτημα: ποια είναι η κατηγορία του Γιάννη Σκαρίμπα, ως ποιητή; 

Είναι μείζων, είναι ελάσσων, ή ανήκει στο «ανάμεσό τους»; 

(Ή μήπως είναι τρίτη, δική του, «ιδιαίτερη» κατηγορία;) […]

Η ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ "ΠΡΟΟΔΕΥΤΙΚΗ ΕΥΒΟΙΑ" ΓΙΑ ΤΟ ΑΦΙΕΡΩΜΑ ΤΟΥ "ΠΟΛΥΤΡΟΠΟΝ" ΣΤΟΝ Ν. ΣΚΑΛΚΩΤΑ

Προοδευτική Εύβοια, 4/10/2024, στήλη «Επάνω Διάζωμα» 

Νίκος Σκαλκώτας και Μάνος Χατζιδάκις 

Η παράθεση των δύο φωτογραφιών, έτσι ώστε τα βλέμματα των δύο μεγάλων μουσουργών να συναντιώνται είναι από την παρουσίαση του θέματος για τον Νίκο Σκαλκώτα, τον Μάνο Χατζιδάκι και τον Μίκη Θεοδωράκη, από τον Παναγιώτη Ανδριόπουλο – στην εκδήλωση για τον Σκαλκώτα που κάναμε μαζί, στην φιλόξενη βιβλιοθήκη του Μεγάρου Μουσικής, το απόγευμα της Δευτέρας, 30 Σεπτεμβρίου. 

Ήταν όμορφη βραδιά – και πλήρης. Ο Παναγιώτης Ανδριόπουλος ήταν ο τρίτος ομιλητής. Πρώτη ήταν η κ. Στεφανία Μεράκου, της οποίας η τριακονταετής θητεία στην Βιβλιοθήκη και η έρευνά της σε αρχεία και κάθε πηγή γνώσης, δίνει ένα κύρος σε ό,τι λέει – και το λέει καλά, απλά και παραστατικά. Ο λόγος του, η παρουσίαση μιας εύστοχης ιστορικής προοπτικής, κατά την οποία ο Θεοδωράκης, ο Χατζιδάκις και ο Σκαλκώτας, διιστάμενοι καταρχάς μουσικοί, συγκλίνουν στην ιστορία, με ένα αξεδιάλυτο δίχτυ συσχετίσεων. Ένας δίσκος που περιέχει έργα Σκαλκώτα και Χατζιδάκι, άλλος δίσκος με Σκαλκώτα και Θεοδωράκη, μια Χατζιδακική ορχήστρα που παίζει Σκαλκώτα...

Κι όλα αυτά ξεκινώντας από τον Θεοδωράκη να κρατάει αποστάσεις, ως ...μουσικοκριτικός (!), για την μεταθανάτια εκτέλεση του «Λάργκο Σινφόνικο» του Σκαλκώτα από την Κρατική, το 1952. Σοσιαλιστικός ρεαλισμός, γαρ, ή τουλάχιστον το ερμηνευτικό δίπολο «ρεαλισμός / φορμαλισμός», όπου φορμαλισμός είναι όλη η μοντέρνα μουσική, τι άλλο θα έβγαζε ο Θεοδωράκης – τότε! Το 1952!!! – τον Σκαλκώτα παρά «φορμαλιστή»; Προσπαθώντας να διασώσει οτιδήποτε, αφού με τον Σκαλκώτα είχανε δουλέψει και μαζί, και τον συμπαθούσε. Και ο Χατζιδάκις, επίσης μουσικοκριτικός, σε μια συναυλία με έργα μουσικής του Σκαλκώτα, να απορεί και εξίσταται, να παινεύει τους εκτελεστές, τον Γιάννη Παπαϊωάννου και την Μαρίκα Παπαϊωάννου, αλλά να απορεί, σχεδόν, πώς παίζουνε τόσο καλά έργα, των οποίων δεν βλέπει τη μουσική ουσία. Μετά, όμως, η ιστορία τους ...συνέκλινε, θέλαν δεν θέλαν. 

«Εγώ το είχα πει, ότι ο Σκαλκώτας δεν ήταν πρόδρομος του Ξενάκη και του Χρήστου, αλλά αφενός ένας συνεχιστής των μεγάλων συμφωνιστών – Μάλερ, Μπρούκνερ κ.τ.λ. – και αφετέρου ένας πρόδρομος των Χατζιδάκι και Θεοδωράκι», μας είπε συντάκτης της εφημερίδας μας. 

Ο οποίος, ως δεύτερος ομιλητής [Κωστής Δεμερτζής], ανέπτυξε περίπου αυτά που δημοσιεύονται στο Editorial αυτού του φύλλου, με μουσικά παραδείγματα (Φούγκα και Λάργκο, από την «Θυσία του Αβραάμ», που ο Σκαλκώτας υπέγραψε ως «επεξεργασίες» σε μουσικό υλικό του Μανώλη Σκουλούδη.

Πρώτος ομιλητής, η κ. Στεφανία Μεράκου, με την πολύτιμη γνώση και πείρα της από τα τριάντα χρόνια της στην Βιβλιοθήκη, από την έρευνά της, μουσικολογική, και σε αρχεία, από αναρίθμητες ανακοινώσεις, εκδηλώσεις … Η συμβολή της στις γνώσεις μας, με τα στοιχεία από το αρχείο της κόρης του Σκουλούδη, Μανόλιας, πολύτιμη. Μαζί και μια άγνωστη φωτογραφία του Σκαλκώτα, ως … πιανίστα του Εθνικού Θεάτρου. Ο Μανόλης Σκουλούδης, μάθαμε, είχε οριστεί διευθυντής της ορχήστρας του Εθνικού Θεάτρου. Καθώς η θέση του βιολιστή ήταν κατειλημμένη, δημιούργησε για τον Σκαλκώτα θέση ...πιανίστα! Εξ ού και η φωτογραφία που είδαμε, με τον Σκαλκώτα να κάθεται στο πιάνο του Εθνικού Θεάτρου.

Στο μουσικό μέρος, η υψίφωνος Δάφνη Πανουργιά και ο Μάριος Καζάς στο πιάνο, ερμήνευσαν δύο έργα για φωνή και πιάνο του Κωστή Δεμερτζή. «Το μπαλκόνι», σε στίχους Γιάννη Σκαρίμπα (είναι και τα 40 χρόνια από τον θάνατό του φέτος!) και ένα καφκικό σκίτσο, «ποτέ δεν έμαθα τον κανόνα». Με γνήσια μέθεξη στην ιδιαίτερη ατμόσφαιρα του κάθε έργου, στο φως εσπερινόν του ποιήματος του Σκαρίμπα – και στον ιδιαίτερο, έμμονο χρόνο του και με γνήσια απόδοση της εξπρεσσιονιστικής, γεμάτης σκιές ατμόσφαιρας του Καφκικού αποσπάσματος (100 χρόνια από τον θάνατο του Κάφκα). Ακολούθησαν το «Ενύχτωσε ποιόνε θα ιδώ», του Σκαλκώτα, στην επεξεργασία για το Παραμυθόδραμά του «Με του Μαγιού τα Μάγια», οι «15 μικρές Παραλλαγές», από τον Μάριο Καζά στο πιάνο, και η Ισιδώρα Κοψιδά στο όμποε, με τον Μάριο Καζά, το υπέροχο Κοντσερτίνο για Όμποε και πιάνο, από την γνωστή Συναυλία για πνευστά και πιάνο, ένα από τα πλέον δημοφιλή – ατονικά – έργα του συνθέτη (το ακούσαμε, τις προάλλες, να παίζεται ...ανεξαρτήτως, στην ...Κίνα!). 

Μια ΕΞΑΙΡΕΤΙΚΗ βραδιά – αφιέρωμα, το μοναδικό εφέτος, στον Νίκο Σκαλκώτα, επ’ αφορμή της συμπλήρωσης 120 χρόνων από τον θάνατό του.

Η ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΤΟΥ ΣΥΝΟΛΟΥ "ΠΟΛΥΤΡΟΠΟΝ" ΓΙΑ ΤΟΝ ΝΙΚΟ ΣΚΑΛΚΩΤΑ

Το Καλλιτεχνικό Σύνολο «Πολύτροπον» (υπεύθυνος Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος), παρουσίασε ένα αφιέρωμα στον μεγάλο έλληνα συνθέτη Νίκο Σκαλκώτα, με αφορμή την επέτειο των 120 χρόνων από τη γέννηση του και τα 75 χρόνια από το θάνατό του. 

Το αφιέρωμα, που περιλάμβανε ομιλίες και μουσικό μέρος, πραγματοποιήθηκε την Δευτέρα 30 Σεπτεμβρίου 2024, και ώρα 7 μ.μ., στην Αίθουσα Διδασκαλίας Μουσικής Βιβλιοθήκης του Συλλόγου Οι Φίλοι της Μουσικής στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών.

Η μουσικολόγος και επί σειρά ετών διατελέσασα Διευθύντρια της Μουσικής Βιβλιοθήκης, Στεφανία Μεράκου, μίλησε με θέμα: "Ν. Σκαλκώτας, Μ. Θεοδωράκης, Μ. Σκουλούδης". 

Η Στεφανία Μεράκου αναφέρθηκε στη γνωριμία, τις επαγγελματικές και προσωπικές σχέσεις των τριών συνθετών, στα μέσα του 20ού αιώνα, με αφορμή ένα χειρόγραφο στο Αρχείο Μίκη Θεοδωράκη, που φυλάσσεται στο Αρχείο Ελληνικής Μουσικής της Μουσικής Βιβλιοθήκης. 

Ο μουσικολόγος Κωστής Δεμερτζής ανέπτυξε το θέμα: «Ο Νίκος Σκαλκώτας και ο Μανώλης Σκουλούδης στη Θυσία του Αβραάμ: ανακοίνωση ενός λανθάνοντος Σκαλκωτικού χειρογράφου για πιάνο, που βρέθηκε στο αρχείο του Μίκη Θεοδωράκη». 

Είπε, μεταξύ πολλών άλλων, ο Κ. Δεμερτζής: 

«Στο αρχείο του Μίκη Θεοδωράκη εντόπισε ο Παναγιώτης Ανδριόπουλος μία δέσμη μουσικών χειρογράφων. Κάποιες σελίδες από τα χειρόγραφα αυτά περιλαμβάνουν μουσική του Μανώλη Σκουλούδη. Όμως, στην δέσμη περιλαμβάνονται και δύο χειρόγραφα του Νίκου Σκαλκώτα, με αντίστοιχα κομμάτια για πιάνο: μία Φούγκα, και ένα Λάργκο. Παρ’ ό,τι η Φούγκα του Σκαλκώτα είναι επεξεργασία μιας φούγκας του Σκουλούδη (που βρίσκεται στην ίδια δέσμη χειρογράφων) και το Λάργκο στηρίζεται, χαλαρά, σ’ ένα θέμα του Σκουλούδη, πρόκειται για δύο πρωτότυπα έργα, τα οποία ο Σκαλκώτας συνέθεσε το 1933, αμέσως με τον γυρισμό του στην Ελλάδα, για βιοπορισμό, βοηθώντας, ταυτόχρονα, και την δουλειά του φίλου του Μανώλη Σκουλούδη, ο οποίος είχε αναλάβει τη μουσική επένδυση της παράστασης του «Εθνικού Θεάτρου» εκείνης της περιόδου, με το παραδοσιακό έργο της Κρητικής σχολής, «Η Θυσία του Αβραάμ». 

Αντικείμενο της παρουσίασης του Κ. Δεμερτζή ήταν η εκτέλεση και η ανάλυση των δύο αυτών, άγνωστων στις νεότερες εποχές, Σκαλκωτικών πιανιστικών έργων, η αντιπαραβολή τους με το υλικό του Σκουλούδη στο οποίο στηρίχτηκαν, κάποια πραγματολογικά – και κάποιες επισημάνσεις κενών στη γνώση μας – όσον αφορά τον τρόπο που μπορεί αυτή η μουσική να ενσωματώθηκε στην παράσταση της «Θυσίας του Αβραάμ», αλλά και οι πιθανές συσχετίσεις της δουλειάς αυτής του Σκαλκώτα με το μουσική του άρθρο «πώς θα γράψουμε για το θέατρο». 

Ο Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος μίλησε με θέμα: «Ο Νίκος Σκαλκώτας του Μάνου Χατζιδάκι».

Ο ομιλητής αναφέρθηκε σε κείμενο του μουσικοκριτικού Μ. Χατζιδάκι για συναυλία με έργα του Ν. Σκαλκώτα (1950), που έφερε στο φως ο δημοσιογράφος και ερευνητής Γιώργος Αλλαμανής, αλλά και στις «εσωτερικές» συνδέσεις των δύο συνθετών (ρεμπέτικο, συνύπαρξη στην δισκογραφία, συνυαλίες κ.α.). 

Στο μουσικό μέρος παρουσιάστηκαν οι συνθέσεις του Κωστή Δεμερτζή: 

«Το Μπαλκόνι», τραγούδι σε στίχους Γιάννη Σκαρίμπα (εκδοχή για φωνή και πιάνο). 

Ένα Καφκικό Σκίτσο, για υψίφωνο και πιάνο: «Ποτέ δεν έμαθα τον κανόνα» 

Το Καφκικό Σκίτσο παρουσιάστηκε με αφορμή, φέτος, τα 100 χρόνια από τον θάνατο του μεγάλου συγγραφέα Φραντς Κάφκα (1883-1924). 

Επίσης, τα ακόλουθα έργα του Νίκου Σκαλκώτα: 

«Ενύχτωσε ποιόνε θα ιδώ», Ρουμελιώτικο δημοτικό τραγούδι (για φωνή και πιάνο) 

15 Μικρές Παραλλαγές, για πιάνο 

Κοντσερτίνο για όμποε και πιάνο. 

Ερμήνευσαν: 

Δάφνη Πανουργιά, τραγούδι 

Ισιδώρα Κοψιδά, όμποε 

Μάριος Καζάς, πιάνο. 

Την εκδήλωση παρακολούθησαν άνθρωποι των γραμμάτων και των τεχνών. Μεταξύ άλλων: ο μουσικόλογος Αλέξανδρος Χαρκιολάκης, Διευθυντής του Συλλόγου Οι Φίλοι της Μουσικής, ο συνθέτης Μπάμπης Κανάς, ο ζωγράφος Πέτρος Ζουμπουλάκης, η Ρενάτα Δαλιανούδη, αν. Καθηγήτρια στο Τμ. Τεχνών Ήχου & Εικόνας στο Ιόνιο Πανεπιστήμιο, ο μουσικογράφος Θωμάς Ταμβάκος, ιδρυτής του Αρχείου Ελλήνων Μουσουργών, ο μουσικοκριτικός Γιώργος Μονεμβασίτης, η κόρη του μουσικού και λογοτέχνη Μανώλη Σκουλούδη, Μανόλια, η Έλση Δημουλά κ.α.