Η ΠΑΡΑΒΟΛΗ ΤΟΥ ΑΣΩΤΟΥ ΥΙΟΥ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΗ ΤΟΥ ΚΟΣΜΟΥ

Οι πρώτοι διδάξαντες: Felia Doubrovska and Serge Lifar  (1929)

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Sergei Prokofiev (1891-1953)
The Prodigal Son, Ballet in Three Scenes, Op 46. 

Ένα από τα περίφημα μπαλέτα που συνέθεσε ο Σεργκέι Προκόφιεφ (1928-29) και χορογράφησε ο θρυλικός Ζορζ Μπαλανσίν (1904 - 1983), ο μεγαλύτερος χορογράφος του 20ού αιώνα. 

Το μπαλέτο Άσωτος υιός, σε τρεις σκηνές, είναι από τις πρώτες δημιουργίες του Μπαλανσίν (1929) και η τελευταία του για τα Ρωσικά Μπαλέτα του Ντιάγκιλεφ. 

Το μπαλέτο αφηγείται με τον δικό του τρόπο την παραβολή του ασώτου υιού της Καινής Διαθήκης. Το λιμπρέτο του Boris Kochno στηρίζεται στην σχετική διήγηση του Κατά Λουκάν Ευαγγελίου. Ο άσωτος γιος, μετανοώντας για την έκλυτη ζωή του, που την πέρασε συντροφιά με τη λάγνα Σειρήνα και τους μέθυσους φίλους του, επιστρέφει γονυπετής στο πατρικό του, όπου τον υποδέχεται με ανοιχτή αγκαλιά ο γέροντας πατέρας του. 

Η πρεμιέρα του έργου πραγματοποιήθηκε την Τρίτη 21 Μαΐου 1929, στο Θέατρο Σάρα Μπερνάρ, στο Παρίσι, με τον συνθέτη στο πόντιουμ. 
Ο Προκόφιεφ, που οραματίστηκε την Σειρήνα σεμνή και σοβαρή, αναστατώθηκε τόσο από την χορογραφία του Balanchine που αρνήθηκε να του πληρώσει τα δικαιώματά του για τη χορογραφία.

Anton Dolin in The Prodigal Son, Ballets Russes, Australian Tour, 1939.

Η πρεμιέρα στο θέατρο Mariinsky της Αγίας Πετρούπολης έγινε 72 χρόνια μετά! Στις 14 Δεκεμβρίου 2001.

Από το ανέβασμα του Ασώτου υιού στο Mariinsky (2013)

Η επιστροφή του Ασώτου στην Αγία Πετρούπολη είχε μεγάλη σημασία. Για πρώτη φορά, ένα μπαλέτο της πιο ριζοσπαστικής περιόδου του Saisons Russes του Diaghilev επέστρεφε στη σκηνή του Θεάτρου Mariinsky, σπάζοντας τα δεσμά κάθε καλλιτεχνικής και ιδεολογικής λογοκρισίας, που επικρατούσε στην τότε Ρωσία. 

Με την επιστροφή του Ασώτου στο Θέατρο Mariinsky και την παραγωγή του με νέους χορευτές, άρχισε να αποκαθίσταται μια αντικειμενική εικόνα της εξέλιξης του μπαλέτου στον 20ο αιώνα. 

Αξίζει να σημειωθεί πως στις 30 Απριλίου 2013 η σπουδαία Ελληνίδα μπαλαρίνα του θεάτρου Mariinsky Αλεξάνδρα Ιωσηφίδη, χόρεψε στη σκηνή του θεάτρου Mariinsky στο «Πουλί της φωτιάς» του Στραβίνσκυ. 

Στο πρόγραμμα της βραδιάς συμπεριλαμβανόταν και ο Άσωτος υιός του Προκόφιεφ, στην ιστορική χορογραφία του Μπαλανσίν (διάρκεια 40 λεπτά).

Τον "Άσωτο Υιό" του Προκόφιεφ χόρεψε και ο μεγάλος Mikhail Baryshnikov (γενν. 1948), πάντα στην χορογραφία του Balanchine, με το Μπαλέτο του Σικάγου. Δημοσιεύουμε εδώ δύο χαρακτηριστικές φωτογραφίες, από το μπαλέτο του Προκόφιεφ με τον Baryshnikov. Είναι από παραστάσεις του Απριλίου 1979 στο Σικάγο, στο πλαίσιο διεθνούς περιοδείας με την εταιρεία Balanchine. 

Hugo Emil Alfvén (1872 – 1960)
Den forlorade sonen - Ο Άσωτος υιός

Ο Hugo Alfven ήταν Σουηδός συνθέτης, βιολονίστας, διευθυντής χορωδιών και ζωγράφος, από τους σημαντικότερους της χώρας του. Η μουσική του θεωρείται ότι ανήκει στο υστερο-ρομαντικό ιδίωμα, αλλά με ενορχήστρωση επιδέξια και πολύχρωμη, που θυμίζει εκείνη του Ρίχαρντ Στράους. Η προγραμματική, κυρίως, μουσική του είναι εμπνευσμένη από το σουηδικό αρχιπέλαγος. 

Η παραβολή του Ασώτου υιού εμπνέει τον σουηδό δημιουργό και συνθέτει μια σουίτα μπαλέτου (Den förlorade sonen, 1957), στην οποία ενσωματώνει λαϊκές μελωδίες και χορούς της πατρίδας του, καθώς η ιστορία του απερίσκεπτου νέου, που εγκαταλείπει την πατρική εστία και σπαταλά την περιουσία της για τις κοσμικές ηδονές, είναι συνήθης στους λαούς και ερμηνεύεται σύμφωνα με τις τοπικές παραδόσεις.

Rodin Auguste (1840-1917)
Ο άσωτος υιός, π. 1884
Εκτίθεται στην Εθνική Γλυπτοθήκη, Άλσος Ελληνικού Στρατού, Γουδή

Η Παραβολή του Ασώτου Υιού εμπνέει διαχρονικά όλους τους τομείς της τέχνης. 

Από την μουσική παρουσιάζουμε, συνοπτικά, χαρακτηριστικά και ολότελα διαφορετικά παραδείγματα.

Αρχίζοντας από την κλασική μουσική έχουμε την λυρική Καντάτα «Ο άσωτος υιός» (L’ Enfant Prodique, 1884) του μεγάλου γάλλου συνθέτη Achille-Claude Debussy (1862-1918) πάνω σ’ ένα ποίημα του Εdouard Guinand. Ο Debussy κέρδισε με αυτό το έργο το πρώτο «Μεγάλο Βραβείο της Ρώμης» (Grand Prix de Rome) και το σκεπτικό για το βραβείο στηρίχθηκε στη μελωδικότητα και το δραματικό στοιχείο της σύνθεσης. 

Η καντάτα περιλαμβάνει εννέα μέρη: εισαγωγή, τέσσερες διηγήσεις, μία σύντομη συνοδεία, ένα ντουέτο, και κλείνει με ένα τρίο της ευχής «Θεέ του Ισραήλ! Δόξα σε Σένα Κύριε» (Dieu d’ Israel! Gloire a toi Seigneur!). 

Η εκτέλεση του έργου, που προτείνουμε εδώ είναι όντως κορυφαία: Jessye Norman (soprano), José Carreras (tenor), Dietrich Fischer-Dieskau (bariton), και η Συμφωνική της Ραδιοφωνίας της Στουτγκάρδης υπό τον Gary Bertini. 

 

Στη συνέχεια περνάμε στο θρυλικό συγκρότημα The Rolling Stones και τον δικό τους άσωτο υιό (Prodigal Son). 

Composer: Wilkins 

Lyricist: Robert Wilkins 

Associated Performers: Mick Jagger, Brian Jones, Keith Richards, Charlie Watts, and Bill Wyman. 

 

Και τώρα στα …καθ’ ημάς. Στο λεγόμενο «έντεχνο» τραγούδι κατά χρονολογική σειρά: 

Το τραγούδι "Η επιστροφή του ασώτου" με τον μεγάλο Στέλιο Καζαντζίδη του έτους 1964 σε στίχους Κώστα Βίρβου και μουσική Μπάμπη Μπακάλη από το album 45άρια 1964.

Το πρώτο λαϊκό τραγούδι εμπνευσμένο από την παραβολή του Ευαγγελίου, με έντονο συγκινησιακό περιεχόμενο: "Τα μαύρα δάκρυά μας λυπήθηκε ο Θεός, απόψε επιστρέφει ο άσωτος υιός". 

 

«Άσωτος υιός», σε μουσική και στίχους του Νίκου Πορτοκάλογλου, από τον δίσκο «Φατμέ» (1982).

Το τραγούδι συμπεριέλαβε αργότερα στον προσωπικό του δίσκο ο Νίκος Πορτοκάλογλου, με τίτλο "Άσωτος υιός" (1996). 

 

Ένα λαϊκό τραγούδι: «Η επιστροφή του Ασώτου» του Μάριου Τόκα, σε στίχους Φίλιππου Γράψα, με τον Δημήτρη Μητροπάνο. Από τον δίσκο «Παρέα μ’ έναν ήλιο» (1994).  

  

«Η Παραβολή του Ασώτου», του Θανάση Παπακωνσταντίνου από τον δίσκο «Της αγάπης γερακάρης» (1996), με ερμηνεύτρια την Μελίνα Κανά.

«Του Ασώτου» σε μουσική και στίχους του Σωκράτη Μάλαμα, από το άλμπουμ «Λαβύρινθος» (1996).

 

"Η επιστροφή του ασώτου" από τους Χαΐνηδες με ερμηνευτή τον Αλκίνοο Ιωαννίδη.

Στίχοι και μουσική: Δημήτρης Αποστολάκης. 

Δίσκος: Χαΐνηδες – Ο ξυπόλητος πρίγκηπας (2000)

Η Διοτίμα Λιαντίνη, καθηγήτρια Θρησκευτικής Εικονογραφίας και Μουσειοδιδακτικής, στο Τμήμα Κοινωνικής Θεολογίας, της Θεολογικής Σχολής του ΕΚΠΑ, μας έχει δώσει μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα μονογραφία για την εικονογραφία του ασώτου υιού, με προοπτική τη διδακτική της παραβολής, ως θέμα της Ιστορίας της τέχνης και συνάμα ως θέμα θεολογικού και ηθικού προβληματισμού, μέσα από τις εικαστικές τέχνες. 

Η πρωτοτυπία της μονογραφίας εντοπίζεται στο γεγονός ότι η Διοτίμα Λιαντίνη «διαβάζει» και ερμηνεύει τις εικονογραφήσεις με βάση τα κείμενα της Βίβλου και τα ερμηνευτικά σχόλια των Πατέρων και Εκκλησιαστικών Συγγραφέων στην παραβολή: είτε η ερμηνεία τους είναι κυριολεκτική, είτε είναι αλληγορική και συμβολική. Στην διεξοδική έρευνά της για το θέμα, πολύτιμη πηγή για τη διδακτική προσέγγιση υπήρξε και η ακολουθία της Κυριακής του Ασώτου στο Τριώδιον. 

Η συγγραφέας επισημαίνει πώς "είναι πράγματι εκπληκτική η διαπίστωση ότι οι καλλιτέχνες, ιδιαίτερα στα μεσοβυζαντινά ιστορημένα χειρόγραφα, τις υστεροβυζαντινές και μεταβυζαντινές τοιχογραφίες και εικόνες, καθώς και στα δυτικά ιστορημένα χειρόγραφα του μεσαίωνα, γνωρίζουν τη θεολογική εκκλησιαστική ερμηνεία της παραβολής και την αποτυπώνουν με τα σύνεργα της τέχνης τους στο καλλιτεχνικό τους δημιούργημα. Αν δεν αναζητούσαμε τη θεολογική – πατερική ερμηνεία, η εικόνα σε ορισμένες περιπτώσεις θα μας ήταν ακατανόητη και μη ερμηνεύσιμη. Στην πορεία της εργασίας και στην έρευνα του θέματος χρησιμοποιήσαμε την ιστορική και ερμηνευτική μέθοδο, για να επιτύχουμε το μουσειοδιδακτικό στόχο. Αυτό σημαίνει ότι αφού αναγκαία παραθέτουμε τα σπουδαιότερα βιογραφικά και ιστορικά στοιχεία των δημιουργών από την πλευρά της Ιστορίας της τέχνης, προκειμένου να προσδιορισθούν το χρονικό πλαίσιο δημιουργίας, οι επιδράσεις, η τεχνοτροπία και η σκοποθεσία των έργων, προχωρούμε στη θεολογική τους ή την κοινωνική τους (ανάλογα με τα έργα) «ανάγνωση» και στο ηθικό δίδαγμα που προσφέρουν. Όλα τα παρατιθέμενα έργα τέχνης θα μπορούσαν να αποτελέσουν μια μουσειακή έκθεση της θεματικής της παραβολής του ασώτου". 

Hieronymus Bosch, Ο άσωτος υιός, 1510, Rotterdam, Μουσείο Boymans-van Beuningen

Στη συνέχεια η εκπομπή "Προς Εκκλησιασμόν" της Ενορίας του Ι. Ναού Αγίου Γεωργίου Ψυχικού, με προσκεκλημένη την συγγραφέα και ιστορικό της Τέχνης, Διοτίμα Λιαντίνη. 

Ο ΝΙΚΟΣ ΣΚΑΛΚΩΤΑΣ ΤΗΣ ΚΟΥΛΑΣ ΠΡΑΤΣΙΚΑ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Μια φωτογραφία μας εισάγει δυναμικά στο θέμα μας. Μας λέει ο μέγας Σκαλκωτολόγος Γιάννης Γ. Παπαϊωάννου: «Το Μάη του 1933, φτάνει στην Αθήνα ο Νίκος Σκαλκώτας, ωπλισμένος ξαφνικά με σημαντική αυτοπεποίθηση και αισιοδοξία για το μέλλον του εδώ. Άσχετα αν γύρισε «μισόγυμνος» (δηλαδή με μια βαλίτσα ρούχα και στοιχειώδη χρειώδη μόνον), είδε την επιστροφή του αυτή σαν μια σανίδα σωτηρίας από το σκοτεινό Κενό που είχε αρχίσει δύο χρόνια πριν στο Βερολίνο. Μια φωτογραφία, ακριβώς το Μάη του 1933 στην Αθήνα, με τις φίλες του χορογράφους Ματέϋ και Πράτσικα δίπλα σ’ αρχαίες κολώνες, δείχνει τον Νίκο Σκαλκώτα περιχαρή σίγουρο για τον εαυτό του». (Ν. Σκαλκώτας, Γιάννης Γ. Παπαϊωάννου, τόμ. Α’, Σ. 96). 

Νίκος Σκαλκώτας, Πολυξένη Ματέυ – Ρουσοπούλου και η εξαδέλφη της Κούλα Πράτσικα, στους στύλους του Ολυμπίου Διός, έχουν αφήσει πίσω τους τον κύκλο του Βερολίνου, όπου είχαν βρεθεί και οι τρεις, και στήνουν τον κύκλο των Αθηνών. 

Φαίνεται ότι η επίσημη – ας την πούμε έτσι – συνεργασία της Κούλας Πράτσικα με τον Νίκο Σκαλκώτα ξεκίνησε το 1939, με το έργο «Τα Παγανά». 

Εκείνη η χρονιά ήταν εξαιρετικά δημιουργική για την «Επαγγελματική Σχολή Ορχηστικής», που είχε ιδρύσει μόλις πριν δύο χρόνια, το 1937, η Κούλα Πράτσικα και ήταν η πρώτη Σχολή Χορού στην Ελλάδα. 

Το 1939 η Σχολή παρουσίασε τρεις χορευτικές εκδηλώσεις: 

Α. Γιορτή του Νερού στο Μαραθώνα (οργανωμένη από την Περιηγητική Λέσχη). 

Β. Παράσταση στον κήπο των Ανακτόρων της Α.Β.Υ. του Διαδόχου στο Ψυχικό σε επίσημη δεξίωση. 

Γ. Τα «Παγανά», Ορχηστική Χριστουγεννιάτικη Γιορτή, στο θέατρο «Ρεξ» την Παρασκευή 22 Δεκεμβρίου. 

Τα Παγανά είναι μια σουίτα για μικρό σύνολο οργάνων, την οποία ο Νίκος Σκαλκώτας έγραψε το 1939 ύστερα από ανάθεση της Κούλας Πράτσικα. Παράλληλα, η χορογράφος είχε ζητήσει από τον ποιητή Στράτη Μυριβήλη τη σύνθεση δύο ποιημάτων σχετικών με το θέμα της παράστασης. Φαίνεται όμως πως ο Μυριβήλης από αυτήν τη συνεργασία εμπνεύστηκε το διήγημά του «Τα παγανά», το οποίο ολοκληρώθηκε το 1944 και εκδόθηκε ένα χρόνο αργότερα. 

Το θέμα εδώ είναι ότι η συνεργασία Πράτσικα – Μυριβήλη αναδεικνύει την σχέση λογοτεχνίας και χορού στην Ελλάδα της εποχής. Ο Μυριβήλης έγραφε στην εφημερίδα «Ασύρματος» το 1939 πως «αυτός ο τόπος έχει την ωραιότερη παράδοση ρυθμού και γραμμής και πρέπει αυτήν να καλλιεργήσουν οι χορευτές» δίνοντας ως παράδειγμα την Πράτσικα. Την ίδια χρονιά, το 1939, ο Κώστας Ουράνης γράφει επαινετικό για την Πράτσικα κείμενο με τίτλο «Χορός στο φράγμα του Μαραθώνα», με αφορμή τη Γιορτή του νερού στον Μαραθώνα, που έγινε για τον εορτασμό των δέκα χρόνων της κατασκευής του φράγματος. 

Η αναζήτηση της Πράτσικα μέσω της λογοτεχνίας – και μάλιστα της Γενιάς το ’30- αποσκοπεί σαφώς στην δημιουργία ενός νεοελληνικού ρυθμικού ύφους. Έτσι λοιπόν «Τα Παγανά» είναι μια έκφραση αυτής της αναζήτησης. 

Οι καλικάντζαροι ή παγανά εμφανίζονται την παραμονή των Χριστουγέννων και φεύγουν τα Θεοφάνεια. Συμβολίζουν το σκοτάδι και ζουν όλο το χρόνο μέσα στη γη, προσπαθώντας να κόψουν το δέντρο που την κρατάει όρθια. Την παραμονή των Χριστουγέννων και λίγο πριν το πετύχουν, ανεβαίνουν στη γη προσπαθώντας να κάνουν δύσκολη τη ζωή των ανθρώπων. Παραμένουν ανάμεσά τους μέχρι την παραμονή των Φώτων, δηλαδή αφήνουν ήσυχο το δέντρο της Ζωής για δώδεκα μέρες, το οποίο ξαναζωντανεύει και συνεχίζει να στηρίζει τη γη. Τα παγανά στη φαντασία του κόσμου είναι άσχημα, κουτσά, με μάτια κόκκινα, σώμα τριχωτό και πόδια τράγου. Οι άνθρωποι έβρισκαν πάντοτε διάφορους τρόπους για να τα εξουδετερώσουν και να απαλλαγούν από τη δυσάρεστη παρουσία τους.

Αρχικά ο Σκαλκώτας είχε γράψει πρωτότυπη μουσική, για σόλο πιάνο, την οποία θα ενορχήστρωνε για μικρή ορχήστρα, πλην όμως η μουσική του για την παράσταση απορρίφθηκε συλλήβδην από τη χορογράφο ως «τολμηρή» και τελικά άλλαξε κατεύθυνση προς την ασφαλέστερη επιλογή χρήσης προϋπάρχουσας μουσικής άλλων συνθετών, την οποία ο Σκαλκώτας ενορχήστρωσε επιδέξια για μικρό σύνολο οργάνων, προσθέτοντας ενίοτε και την προσωπική του πινελιά στα ενδιάμεσα μέρη. 

Το υλικό των σύντομων κομματιών είναι επιλογή της Κούλας Πράτσικα, σε συνεργασία με τον μουσικολόγο Θρασύβουλο Γεωργιάδη, και αντλείται από επτά παιδαγωγικά πιανιστικά έργα του Μπέλα Μπάρτοκ, ένα του Ίγκορ Στραβίνσκι, ένα κομμάτι παλαιάς μουσικής, καθώς και τα παραδοσιακά ελληνικά κάλαντα. 

Μόνο τα συνδετικά τμήματα αποτελούν ενδεχομένως πρωτότυπες συνθέσεις του Νίκου Σκαλκώτα και είναι ενσωματωμένα με όμορφο τρόπο στο μπαλέτο. 

Το ενδιαφέρον εδώ, όμως, είναι η ενορχηστρωτική δεξιοτεχνία του Σκαλκώτα, που αποδεικνύεται και ευφάνταστη, καθώς η επεξεργασία του συλλαμβάνει τη χωριάτικη ατμόσφαιρα των κομματιών του Μπέλα Μπάρτοκ, δημιουργώντας κλίμα ταιριαστό με τον λαϊκό χαρακτήρα της υπόθεσης. 

Ο μουσικολόγος Κωστής Δεμερτζής, ειδικός στην Σκαλκωτική ενορχήστρωση, σημειώνει πως «ο Σκαλκώτας, εδώ, δουλεύει το υλικό του σαν γλύπτης, που σμιλεύει τη φόρμα του κομματιού από ένα νότο μάρμαρο, χρησιμοποιώντας τα ορχηστρικά του μέσα με έναν εξαιρετικά ελεύθερο και ευφάνταστο τρόπο». 

Ο μαέστρος και συνθέτης Νίκος Χριστοδούλου ψάχνοντας για τη χαμένη πρώτη γραφή του σπουδαίου μπαλέτου «Η Λυγερή και ο Χάρος» ερεύνησε το αρχείο της Κούλας Πράτσικα, και εκεί εντόπισε μια πολύ καθαρογραμμένη παρτιτούρα, χωρίς όμως όνομα συνθέτη, «Τα Παγανά», μπαλέτο του 1939 για την Πράτσικα που μετά το θάνατο του Σκαλκώτα θεωρήθηκε χαμένο. Το αρχείο βρίσκεται πλέον στο Μουσείο Μπενάκη, που παραχώρησε αντίγραφο της παρτιτούρας στον Νίκο Χριστοδούλου, ο οποίος έκανε την πρώτη παγκόσμια ηχογράφηση των «Παγανών». Ο σχετικός δίσκος περιλαμβάνει Τα Παγανά, αλλά και το κοντσέρτο αρ. 3 για πιάνο και δέκα πνευστά όργανα, και κυκλοφορήθηκε από την BIS πριν 20 χρόνια, το 2004. 

Το 2013 το Kyklos Ensemble υπό τον Μίλτο Λογιάδη παρουσίασε Τα Παγανά, ενώ το 2019 η Κρατική Ορχήστρα Αθηνών υπό την διεύθυνση του Leon Μπότσταϊν (Botstein), παρουσίασε εδώ στο Μέγαρο Μουσικής, στην Αίθουσα Δημήτρης Μητρόπουλος, «Τα παγανά» του Σκαλκώτα, στο πλαίσιο ενός αφιερώματος στον μεγάλο έλληνα συνθέτη Γιώργο Τσοντάκη. Την κριτική επιμέλεια του μουσικού υλικού του έργου είχε – και στις δύο αυτές συναυλίες - ο μουσικολόγος, ενορχηστρωτής και σολίστ κλαρινέτου, Γιάννης Σαμπροβαλάκης, του Κέντρου Ελληνικής Μουσικής. 

Όμως, υπάρχουν και Τα Παγανά για πιάνο! H πιανιστική παρτιτούρα της πρωτότυπης αυτής μουσικής μπαλέτου για την Κούλα Πράτσικα, εντοπίστηκε το 2015 σε ένα μικροφίλμ του Αρχείου Σκαλκώτα στην Αθήνα από τον μουσικολόγο Γιάννη Σαμπροβαλάκη, ο οποίος επιμελήθηκε και την έκδοση του έργου. Μια πρώτη μερική εκτέλεση του έργου έγινε από την πιανίστρια Λορέντα Ράμου στο Τελλόγλειο της Θεσσαλονίκης στις 3 Δεκεμβρίου 2017, η οποία το ηχογράφησε και μαζί με άλλα πιανιστικά έργα του Σκαλκώτα κυκλοφορήθηκε σε δίσκο από την Σουηδική Εταιρία BIS το 2019, με το γενικό τίτλο «From Berlin to Athens». Αυτή η σκαλκωτική εκδοχή των Παγανών είναι πολύ ιδιαίτερη. Φαντασθείτε τα παραδοσιακά Κάλαντα των Χριστουγέννων σε μια αρκετά τζαζ εκδοχή από τον Νίκο Σκαλκώτα, που τελικά άλλαξε για να γίνει το μπαλέτο που χορογράφησε η Κούλα Πράτσικα. 

Εφτά χρόνια μετά τα Παγανά και τρία χρόνια πριν το θάνατο του, το 1946, ο Σκαλκώτας συνεργάζεται ξανά με την Πράτσικα. Αυτή τη φορά για μία παράσταση κατά την οποία παρουσιάστηκε το παραμύθι «Η πεντάμορφη με το ρόδο» - Ορχηστική παράστασις της Σχολής Κούλας Πράτσικα, η οποία ανέβηκε στο Ηρώδειο τον Ιούνιο του 1946 και στο θέατρο Κοτοπούλη-Ρέξ της Αθήνας τον Δεκέμβριο του ίδιου έτους. 

Εδώ στην φιλόξενη, πλούσια και αγαπημένη Μουσική Βιβλιοθήκη του Συλλόγου «Οι Φίλοι της Μουσικής», εντόπισα το πρόγραμμα της παράστασης με ένα ένθετο φυλλάδιο που περιλαμβάνει τα χορικά του παραμυθιού, γραμμένα από τον Στρατή Μυριβήλη. 

Σύνθεσις και χορογραφία: Κούλα Πράτσικα, Ραλλού Μάνου. 

Μουσική: Μπέλα Μπάρτοκ, Ίγκορ Στραβίνσκυ (συνθέτες που τους είδαμε και στα Παγανά) και των γερμανών συνθετών εκείνης της εποχής Walter Rudolph Niemann (10 Οκτωβρίου 1876 – 17 Ιουνίου 1953) και Julius Weismann (26 Δεκεμβρίου 1879 – 22 Δεκεμβρίου 1950). 

Ενορχήστρωση: Νίκος Σκαλκώτας. 

Διεύθυνση Ορχήστρας: Στην παράσταση του Ηρωδείου ο Θόδωρος Βαβαγιάννης ενώ στο θέατρο Ρεξ ο Λεωνίδας Ζώρας, ο σημαντικός νεοέλληνας συνθέτης. 

Συμμετέχουν οι μαθήτριες της Σχολής Πράτσικα και σπουδαίες χορογράφοι στη συνέχεια: Ραλλού Μάνου, Μαρία Χορς, Τούλα Ανδριοπούλου, Μαρία Κυνηγού, Ελένη Κεφάλου και άλλες. Η σύνθεση δεν είναι ακριβώς η ίδια στις δύο παρουσιάσεις. 

Η παρτιτούρα με τις ενορχηστρώσεις του Σκαλκώτα παραμένει ανέκδοτη, καθώς υπάρχει το χειρόγραφο, αλλά περιμένει τον φιλόπονο συνθέτη που θα την αποκαταστήσει ώστε κάποια στιγμή να την ακούσουμε κι εμείς. 

Το πολύ ενδιαφέρον στοιχείο εδώ είναι ότι στην Αυτοβιογραφία της Πράτσικα, με τον τίτλο «Κούλας Πράτσικα Έργα και Ημέρες», δημοσιεύεται το χειρόγραφο μιας παρτιτούρας χορικού του Μυριβήλη με την ένδειξη «τονισμένα από την Κούλα Πράτσικα». Και ο γνωστός ερευνητής και μουσικογράφος Θωμάς Ταμβάκος που έχει το περίφημο Αρχείο Ελλήνων Μουσουργών, μας παραχώρησε μια επίσης χειρόγραφη παρτιτούρα της Κούλας Πράτσικα με το χορικό «Τα τρία παλικάρια». Θα τα ακούσουμε στη συνέχεια – για πρώτη φορά, νομίζω – στα χρόνια μας από την σοπράνο Δάφνη Πανουργιά. 

Η ίδια η Πράτσικα αποκαλύπτει στην αυτοβιογραφία της την στενή σχέση που είχε με τη μουσική από παιδί: "Ήθελα τα πάντα. Τραγουδούσα, απήγγελα, χόρευα, έπαιζα βιολί. Στο σπίτι μας, κάθε βράδυ, εκτός από τη μουσική που κάναμε συστηματικά όλοι μαζί, έπαιζα θέατρο, με θέματα δικά μου improvisés. Ήθελα να μάθω άρπα. Να τραγουδήσω στην οπερέτα, να παίξω τραγωδία. Να χορέψω πάνω σ' ένα βράχο. Ν' ανεβώ στο θέατρο. Να γράψω ποιήματα. Να γράψω μουσική δική μου, και πρωτάκουστη....". 

Ο Στρατής Μυριβήλης έγραψε για την στενή και ουσιαστική συνεργασία του με την Κούλα Πράτσικα: «Έλαχα από κείνους που στάθηκαν πλάι στην Κούλα Πράτσικα για να την ενισχύσουν στον δύσκολο δρόμο της. Με διαβάσματα λογοτεχνικών έργων μου σ’ αυτό το φιλικό περιβάλλον, με διαλέξεις, με συμμετοχή μου σε πολυήμερες εκδρομές και με τα χορικά που έγραψα για διάφορες χορευτικές παραστάσεις και γιορτές, πρόσφερα τον όβολό μου στην πνευματική ζωή της Σχολής της». 

Αλλά ας μνημονεύσουμε εδώ και το περίφημο μπαλέτο του Νίκου Σκαλκώτα «Η Θάλασσα», που ήταν μια συνεργασία του συνθέτη με την εξαδέλφη της Πράτσικα, χορογράφο και μουσικοπαιδαγωγό Πολυξένη Ματέυ. Ένα έργο που ολοκληρώθηκε λίγο πριν τον πρόωρο θάνατό του το 1949. 

Ο μουσικολόγος και σολίστ Γιάννης Σαμπροβαλάκης μου έδωσε την επίσης ενδιαφέρουσα πληροφορία ότι ο Σκαλκώτας συνέθεσε κι ένα έργο για τις διπλωματικές εξετάσεις στην Σχολή της Πράτσικα, της Αλέκας Κατσέλη, της σπουδαίας αυτής ηθοποιού, η οποία ήταν και πρωθιέρεια, μαζί με τη δασκάλα της Κούλα Πράτσικα, στην πρώτη τελετή αφής της Ολυμπιακής φλόγας το 1936. 

Από τα παραπάνω γίνεται σαφές ότι Σκαλκώτας και Πράτσικα είχαν μια δημιουργική συνεργασία που μας απασχολεί ακόμα και σήμερα. 

Νομίζω ότι η Κούλα Πράτσικα ήταν αυτό που είπε η μεγάλη χορεύτρια και χορογράφος Ροζαλία Χλάντεκ: «Η Κούλα είναι μία έννοια»! 

Κι ακόμα κατέστη η πλήρης ενσάρκωση της ελληνικής παράδοσης όπως ακριβώς την περιέγραψε ο Ζήσιμος Λορεντζάτος: "Δεν υπάρχει διαχωριστική γραμμή ανάμεσα σε πεθαμένους και ζωντανούς: και αυτό είναι παράδοση. Έχομε πεθαμένους που κατευθύνουν τη ζωή μας, τη ζωή του σήμερα ή κάθε νιόκοπης γενιάς, όπως έχομε ζωντανούς που όσο περισσότερο φωνάζουν, τόσο περισσότερο βλέπομε πως είναι πρωθύστερα πεθαμένοι. Και κάθε νιόκοπη πάλι γενιά, κατευθύνει εκείνη τη ζωή της παράδοσης: και αυτό είναι παράδοση. Αν εσύ νιότη, δεν είσαι ζωντανή, τα έργα της παράδοσης σου μοιάζουν πεθαμένα. Από σένα εξαρτάται να είναι η παράδοση ζωντανή ή νεκρή. Κάθε νιόκοπη γενιά, αν δε φυσήξει στο κάρβουνο της παράδοσης να το κάνει να κοκκινίσει, κάλλιο να την κλαις. Είναι γενιά νεκρή και τα γεννήματά της κοιλάρφανα. Εσύ νιότη, αν είσαι αληθινά ζωντανή, κάνεις τα έργα της παράδοσης να μην πεθαίνουν. Με την ενδεχόμενη κάθε φορά δημιουργία ή προσθήκη σου. Εσύ συντηρείς την παράδοση και αυτή εσένα συντηρεί. Εσύ είσαι η παράδοση. Όλα είναι παράδοση, δηλαδή ζωή στην ανώτερη φάση της: ζωή και παράδοση ταυτόσημες." 

Ως εκ τούτου δεν παύουμε να μνημονεύουμε την Κούλα Πράτσικα ως την ψυχή που χορεύει εσαεί!

Ακολουθεί σχετικό φωτογραφικό υλικό (Τα Παγανά και η Πεντάμορφη με το Ρόδο) και το βίντεο της εκδήλωσης -αφιέρωμα στην Κούλα Πράτσικα που διοργανώσαμε με το Καλλιτεχνικό Σύνολο "Πολύτροπον", στην Μουσική Βιβλιοθήκη, στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών, με αφορμή τα 40 χρόνια από τον θάνατο της μεγάλης δασκάλας του χορού. 

Δείτε την εκδήλωση και στο κανάλι του ιδρύματος Μποδοσάκη Blod.gr

Επίσης, το βίντεο με την εκτέλεση του έργου "Τα Παγανά" από το Kyklos Ensemble υπό τον Μίλτο Λογιάδη. 

Ο ΖΑΝ ΚΟΚΤΩ ΤΟΥ ΜΑΝΟΥ ΧΑΤΖΙΔΑΚΙ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου

Σαν σήμερα, 11 Οκτωβρίου 1963, πέθανε στο Παρίσι, σε ηλικία 74 ετών, ο Ζαν Κοκτώ, ίσως ο πιο πολύπλευρος καλλιτέχνης του 20ού αιώνα. Ποιητής, μυθιστοριογράφος, θεατρικός συγγραφέας, λιμπρετίστας, κριτικός, ζωγράφος, ηθοποιός και σκηνοθέτης του κινηματογράφου. 

Ενταγμένος στην καλλιτεχνική πρωτοπορία, συνομίλησε όχι μόνο με τον υπερρεαλισμό (στις τάξεις του οποίου προκάλεσε πλήθος επικρίσεις και αντιδράσεις), αλλά και με άλλες εκδοχές του μοντερνιστικού κινήματος, όπως ο κυβισμός, ο ντανταϊσμός και ο φουτουρισμός. 

Ο Μάνος Χατζιδάκις, στο βιβλίο του «Ο καθρέφτης και το μαχαίρι», τοποθετεί τον Κοκτώ στην προσωπική του μυθολογία. Βάζει μία φωτογραφία του Κοκτώ με τον Στραβίσνκυ και σχολιάζει με τον δικό του μοναδικό ποιητικό τρόπο: 

«Ο Κοκτώ με τον Στραβίσνκυ. Παρόλο που είμαστε φίλοι, έχουμε τεράστιες διαφορές. Δεν διαθέτω τις καταπληκτικές ευκολίες του Κοκτώ, που τον κατατάσσουν σχεδόν στην κατηγορία των διαβολικών ακροβατών της Τέχνης, ούτε την αριστοκρατική και μαθηματική ακρίβεια του Στραβίνσκυ. Όμως και οι δυο μου δώσαν άριστα στις εξετάσεις μου». 

Ζαν Κοκτώ και Ίγκορ Στραβίσνκυ

Δεν ξέρω αν ο Χατζιδάκις συνάντησε ποτέ τον Κοκτώ ή τον Στραβίσνκυ. Ξέρω, όμως, ότι παρουσίασε έργα του Ίγκορ Στραβίσνκυ με την Ορχήστρα των Χρωμάτων, όπως την σουίτα μπαλέτου «Πουλτσινέλλα» και ότι ετοίμαζε ένα μπαλέτο για τον Κοκτώ με πρωταγωνιστή το μπουζούκι! 

Ας δούμε τι ακριβώς συνέβη.

Το 1984, πριν 41 χρόνια, κυκλοφόρησε από την Columbia μια κασετίνα οκτώ δίσκων βινυλίου, με δέκα έργα του Μάνου Χατζιδάκι που γράφτηκαν από το 1962 μέχρι το 1975. Πρόκειται για τα έργα «Όρνιθες», «Οδός ονείρων», «Παραμύθι χωρίς όνομα», «Ματωμένος γάμος», «Καπετάν Μιχάλης», «Μυθολογία», «Απόψε αυτοσχεδιάζουμε», «Αθανασία»  και «Το χαμόγελο της Τζοκόντας». 

Ένα ανέκδοτο έργο του Μάνου Χατζιδάκι, που δεν αναγράφεται στο εξώφυλλο και δισκογραφήθηκε για πρώτη φορά σε αυτή την έκδοση, είναι οι «Πέντε αυτοσχεδιασμοί για μπουζούκι και πιάνο» (πάνω στη σχέση των δύο οργάνων).  

Ένας ευφάνταστος δεκαπεντάλεπτος μουσικός διάλογος, μεταξύ του Μάνου Χατζιδάκι, που έπαιξε πιάνο και του Γιάννη Τσαγκρουνού στο μπουζούκι.  

Ποιος είναι ο Γιάννης Τσαγκρουνός; Κανείς δεν ξέρει... Ένα μπουζούκι ξωτικό...

Οι τίτλοι των πέντε κομματιών είναι οι εξής:

1) Επαφή (με πάθος) 

2) Διάλογος (χωρίς επαφή) 

3) Νυχτερινό (με πολλές κινήσεις των άκρων) 

4) Με φωτιά - με έκταση - με επιμονή 

5) Υγρό είδωλο

Οι «Πέντε αυτοσχεδιασμοί για μπουζούκι και πιάνο»  γράφτηκαν για το μπαλέτο «L’ange heurtebise» (Έργο 29α), μέρος του μπαλέτου Jean Cocteau et la Danse. To L’ Ange Heurtebise είναι ένα μακροσκελές ποίημα του Κοκτώ, γραμμένο το 1925 (τη χρονιά που γεννήθηκε ο Χατζιδάκις - πριν 100 χρόνια), όπου ο ποιητής εμπλέκεται σε μια βίαιη μάχη μ’ έναν άγγελο, που επανέρχεται τα επόμενα χρόνια συχνά στο έργο του. Το έργο γράφτηκε το 1971 στη Νέα Υόρκη και παρουσιάστηκε το 1972 στις Βρυξέλλες, σε χορογραφία του Maurice Béjart και διεύθυνση Μάνου Χατζιδάκι, στο πλαίσιο της συνεργασίας του συνθέτη με «Τα Μπαλέτα του 20ου Αιώνα» του Maurice Béjart, που ξεκίνησε το 1965 στις Βρυξέλλες με τους «Όρνιθες» του Αριστοφάνη. 

Ο Μάνος Χατζιδάκις είπε για το έργο σε μια παρουσίαση στο Τρίτο Πρόγραμμα: 

«Πολλές φορές όταν κουραζόμουν από μια συνομιλία, πρότεινα στους φίλους μου να τους παίξω πιάνο. Μερικές φορές έπαιζα πολύ όμορφα. Έτσι και το ’71 στη Νέα Υόρκη, μου γεννήθηκε η ιδέα να κατευθύνω έναν αυτοσχεδιασμό μ’ ένα μπουζούκι, που προηγουμένως επί ένα μήνα τον έβαλα να ακούει Θεία Λειτουργία.΄Ηταν νέος και το έκανε. Το αποτέλεσμα ήταν εξόχως ενδιαφέρον. Καταλαβαίνετε, βέβαια, πως το μπουζούκι αν δεν προεκταθεί μέσα στο χρόνο και δεν αποκτήσει χαρακτήρα ερμηνευτικού οργάνου, δεν μ’ ενδιαφέρει παρά μόνο ιστορικά. Έτσι όπως παίζεται σήμερα, ιδιαίτερα στον τόπο μας, μου είναι πέρα για πέρα αντιπαθητικό. Αυτοί οι αυτοσχεδιασμοί δημιουργούν προοπτικές, γι’ αυτό και τους συντηρώ».

Μόλις δύο χρόνια μετά, στα 1974, ο Χατζιδάκις εκδίδει "Τα Πέριξ", παλιά, αγαπημένα του ρεμπέτικα με την Βούλα Σαββίδη, σε δική του ενορχήστρωση. 

Ο Χατζιδάκις γράφει στο σημείωμα του δίσκου: "Εδώ ας με συγχωρέσει το όργανο μπουζούκι, που δεν το μεταχειρίζομαι. Έτσι καθώς κατάντησε καλοντυμένο πονηρό, σαν λαϊκός αγαπητικός, δεν είναι σε θέση πια να εκφράσει τα μύρια όσα ακριβά μας κληρονόμησαν οι «άγνωστοι και ανώνυμοι» δάσκαλοι των σεμνών καιρών".

Η σχέση του Χατζιδάκι με το μπουζούκι υπήρξε, τελικά, σχέση πάθους!

Το χρησιμοποίησε σε πολλά τραγούδια του, επιλέγοντας μάλιστα ως σολίστ και τον μαιτρ του είδους, Γιώργο Ζαμπέτα. Άλλωστε το μπουζούκι τον γοήτευσε λόγω των ρεμπέτικων που ανακάλυψε από νέος. Δεν είναι τυχαίο, επίσης, ότι το ενέταξε ως σολιστικό όργανο και στο αυτοβιογραφικό του "Η εποχή της Μελισσάνθης", ενώ δεσπόζει και σε άλλα έργα του. 

Όμως, ενώ έκανε κι ένα "κλασικό" έργο, τους "Πέντε αυτοσχεδιασμούς", συνδυάζοντας πιάνο και μπουζούκι - κάτι αδιανόητο για τους πολλούς - δεν δίστασε να μην το χρησιμοποιήσει στα "Πέριξ", καθώς θεώρησε ότι είχε πια εκφυλιστεί...

Σε κάθε περίπτωση, ο Χατζιδάκις έγραψε εξαιρετικά θέματα για μπουζούκι. 

Οι "Πέντε αυτοσχεδιασμοί για μπουζούκι και πιάνο" αποτελούν την απόλυτη, θα έλεγα, υπέρβαση. Είναι για άλλες σφαίρες... Πάντως, ταιριάζουν στον ...δαιμονικό Κοκτώ! 

 

ΔΕΚΑ ΧΡΟΝΙΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΝΑΧΩΡΗΣΗ ΤΗΣ ΜΑΡΙΑΣ ΧΟΡΣ (ΒΙΝΤΕΟ)

Δέκα χρόνια συμπληρώνονται φέτος από την αναχώρηση της μεγάλης χορογράφου Μαρίας Χορς (16 Σεπτεμβρίου 2015). 

Και θυμόμαστε ότι με το Καλλιτεχνικό Σύνολο «Πολύτροπον» (υπεύθυνος: Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος) παρουσιάσαμε ένα αφιέρωμα στην Μαρία Χορς (1921-2015), την Δευτέρα 26 Σεπτεμβρίου 2022 το απόγευμα, στην Αίθουσα Διδασκαλίας Μουσικής Βιβλιοθήκης του Συλλόγου Οι Φίλοι της Μουσικής στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών. 

Στην εκδήλωση μας αυτή, με τον γενικό τίτλο «Ωδή στην ιέρεια Μαρία Χορς», μίλησαν: 

- Η ποιήτρια Ιουλίτα Ηλιοπούλου, η οποία υπήρξε μαθήτρια της Μαρίας Χορς στην Δραματική Σχολή του Ωδείου Αθηνών και ιέρεια της σε τελετές αφής της Ολυμπιακής Φλόγας. Η Ιουλίτα Ηλιοπούλου μίλησε με ποιητικότητα και αλήθεια για την τεράστια και σπάνια προσωπικότητα της Μ. Χορς. 

- Ο ηθοποιός Δημήτρης Γεωργαλάς, ο οποίος είχε δασκάλα την Μ. Χορς κατά την φοίτησή του στην Δραματική Σχολή του Εθνικού Θεάτρου, αναφέρθηκε στις δυνατές προσωπικές του εμπειρίες από την μαθητεία του κοντά της. 

- Ο Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος παρουσίασε πτυχές του μεγάλου έργου της, όπως η χορογραφία στο Αρχαίο Δράμα (το παράδειγμα του Αισχύλου), η συνεργασία της με την Μαρία Κάλλας στην "Μήδεια" του Κερουμπίνι, η συνεργασία της με τον συνθέτη Γιώργο Χατζημιχελάκη στις Τελετές Αφής της Ολυμπιακής Φλόγας από το 2000 μέχρι το 2006. 

Σε πρώτη εκτέλεση παρουσιάστηκε έργο του Γιώργου Χατζημιχελάκη σε ποίηση Ιουλίτας Ηλιοπούλου, στη μνήμη της Μαρίας Χορς. Τρία ποιήματα από την συλλογή της Ιουλίτας Ηλιοπούλου "11 Τόποι για 1 Καλοκαίρι", για φωνή και φλάουτο. 

Ερμήνευσαν η Δάφνη Πανουργιά, σοπράνο και η Στεφανία Κατσαρού, φλάουτο. 

Στην εκδήλωση προβλήθηκαν δύο βίντεο. 'Ενα με φωτογραφικό υλικό από Τελετές Αφής, που επιμελήθηκε η ιέρεια της Μ. Χορς, Γιοβάνα Σκορδίλη και ένα με την Τελετή Αφής του 2004, σε επιμέλεια Γιώργου Χατζημιχελάκη. 

Στην εκδήλωση παραβρέθηκαν πολλοί μαθητές και συνεργάτες της Μαρίας Χορς, τιμώντας την προσφορά και τη μνήμη της. 

Παραθέτουμε το βίντεο αυτού του μοναδικού αφιερώματος.

            

Δείτε το βίντεο της εκδήλωσης και στο BLOD του Ιδρύματος Μποδοσάκη. 

ΤΕΤΡΑΓΩΝΟ ΑΡ. 40: ΕΝΑ ΜΠΑΛΕΤΟ ΤΟΥ ΜΙΚΗ ΘΕΟΔΩΡΑΚΗ ΓΙΑ ΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΧΟΡΟΔΡΑΜΑ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

ΤΕΤΡΑΓΩΝΟ ΑΡ. 40 ή Αδιέξοδος Πάροδος (1957) 

Μπαλέτο για το Ελληνικό Χορόδραμα

Μουσική Μίκη Θεοδωράκη 

Χορογραφία Ντόρας Τσάτσου 

Σκηνογραφία Σπύρου Βασιλείου 

Πρώτοι διδάξαντες στους κύριους ρόλους: Ντόρα Τσάτσου, Βαγγέλης Σειληνός, Ναταλία Μαντζουβάνη, Γιώργος Εμιρζάς, Ρένα Καμπαλάδου, Ευαγγελία Καπράλου, Ανδρέας Πέρης. 

Υπόθεση: Ένα βράδυ μ’ ένα μεγάλο ασημένιο φεγγάρι οι άνθρωποι μιας μακρυνής γειτονιάς, κι άλλοι από άλλες γειτονιές, πάνε κι έρχονται, ξεκουράζονται, ερωτεύονται, νοσταλγούν, μαλώνουν, πουλούν, αγοράζουν, θυμούνται και χορεύουν. 

BLOCK No 40: Nightfall, under the spell of an enormous, silvery moon. The everyday life of the people in some remote neighborhood, with all its nostalgia and thrilling incidents. Music: M. THEODORAKIS – Choreography: DORA TSATSOU – Scenery: SPYROS VASSILIOU. 

(Τόμος «Ελληνικό Χορόδραμα 1950-1960»). 

Το έργο αυτό έκανε πρεμιέρα στην Πάτρα τον Νοέμβριο του 1957. Κατόπιν προσκλήσεως του τότε Δημάρχου Πατρέων, του ιστορικού Δημάρχου Βασιλείου (Λαλάκη) Ρούφου. Το Ελληνικό Χορόδραμα της Ραλλούς Μάνου πραγματοποίησε οκτώ παραστάσεις στο Δημοτικό Θέατρο «Απόλλων» και παρουσίασε για πρώτη φορά τα μπαλέτα του: «Τετράγωνο αρ. 40», «Το ριγκ και η τρομπέτα» (μουσική του Ντάριους Μιγιώ) και «Το Βασίλειο των Ζώων» (μουσική Σαιν Σανς). Την πληροφορία για "πρώτη παρουσίαση" μας δίνει ο τόμος «Ελληνικό Χορόδραμα 1950-1960». 

Στην Πατρινή εφημερίδα «Πελοπόννησος», την Παρασκευή 29 Νοεμβρίου 1957 διαβάζουμε: «Το Ελληνικό Χορόδραμα θα παρουσιάσει σήμερα το β’ πρόγραμμά του που αποτελείται από τα έργα «Ερωφίλη», «Το καταραμένο φίδι», «Βαριεττέ ζώων» και «Τετράγωνο αριθ. 40». Αυτό σημαίνει ότι το Ελληνικό Χορόδραμα, σε αυτό δεύτερο πρόγραμμα του στην Πάτρα, παρουσίασε δύο έργα του Μίκη Θεοδωράκη: την «Ερωφίλη» (1956), βασισμένο στο ομώνυμο κρητικό δράμα του Γεωργίου Χορτάτση, και το «Τετράγωνο αριθ. 40» (Block No 40). 

Στην Πάτρα για τις παραστάσεις του Ελληνικού Χοροδράματος είχε μεταβεί και ο Καλλιτεχνικός Διευθυντής του, Μάνος Χατζιδάκις. Μαζί και ο ζωγράφος και σκηνογράφος Σπύρος Βασιλείου, ο οποίος είχε κάνει - μεταξύ άλλων - και την σκηνογραφία για το «Τετράγωνο αρ. 40». 

Αξίζει να σημειωθεί πως κατά την πρώτη, χρυσή δεκαετία του «Ελληνικού Χοροδράματος», τέσσερις έλληνες συνθέτες έγραψαν μουσική για μπαλέτα που ανέβηκαν: Μάνος Χατζιδάκις, Μίκης Θεοδωράκης, Αργύρης Κουνάδης, Γιώργος Σισιλιάνος. 

Διηγείται η Ραλλού Μάνου για την γνωριμία της με τον Μίκη Θεοδωράκη: «Το 1952 γύρευα έναν νέο συνθέτη για να κάνει τη μουσική για το μπαλέτο «Ορφέας και Ευρυδίκη» σε λιμπρέτο του Νότη Περγιάλη. Μου λέει ο Πέλος Κατσέλης: “Ελα να πάμε σ’ ένα κοντσέρτο που δίνει ένας νεαρός συνθέτης, ο Μίκης Θεοδωράκης, μπορεί να σου αρέσει”. Moυ άρεσε το ύφος της μουσικής του, η ελληνικότητα, η ποικιλία των ρυθμών, οι πηγαίες μελωδίες. Ετσι πρωτογνώρισα τον Μίκη. Ηταν στα πρώτα του βήματα […] Την παράστασή μας την είχε ζητήσει η Ελληνική Περιηγητική Λέσχη για να δοθεί στις Μυκήνες, σε μια ειδυλλιακή γωνιά». Επειτα από κάποιες οργανωτικές δυσκολίες η παράσταση δόθηκε: «Ο κόσμος ήταν ενθουσιασμένος». 

Το Ελληνικό Χορόδραμα, την δεκαετία 1950-1960, ανέβασε τέσσερα μπαλέτα με μουσική Μ. Θεοδωράκη: «Ορφέας και Ευρυδίκη», «Ελληνική Αποκριά», «Ερωφίλη» και «Τετράγωνο αρ. 40». 

Τι είναι, λοιπόν, αυτό το «Τετράγωνο αρ. 40», που δεν το ακούμε συχνά ως Θεοδωρακικό έργο; 

Ο Αστέρης Κούτουλας, στο ενημερωμένο βιβλίο του «Ο Μουσικός Θεοδωράκης», μας λύνει τον …γρίφο: Στην ενότητα «Έργα στα οποία χρησιμοποιήθηκε μουσική του Μίκη Θεοδωράκη», σημειώνει: «ΤΕΤΡΑΓΩΝΟ ΑΡ. 40: Η σουίτα μπαλέτου Ελληνική Αποκριά σε νέα χορογραφία». Ο Α. Κούτουλας γράφει πως η πρώτη εκτέλεση έγινε στην Αθήνα το 1957. 

Η νέα χορογραφία είναι της Ντόρας Τσάτσου. Αλλά γιατί – άραγε - χρειάστηκε να γίνει η αλλαγή του ονόματος του έργου, με δεδομένο ότι η «Ελληνική Αποκριά» (1953-1954) είχε ήδη διαγράψει μια λαμπρή πορεία, εντός και εκτός Ελλάδος. Κι ακόμα γιατί μια νέα χορογραφία (1957) σε ένα έργο μόλις τριών ετών! 

Και εδώ υπάρχει μια εξήγηση ή καλύτερα ένα ανάλογο προηγούμενο. Τον Σεπτέμβριο 1956 στην Αθήνα, το Ελληνικό Χορόδραμα ανεβάζει το μπαλέτο «Αγάπη και Θάνατος» του Μίκη Θεοδωράκη, που είναι μία παραλλαγή του μπαλέτου «Ορφέας και Ευρυδίκη», το οποίο είχε συνθέσει ο Θεοδωράκης το 1952. 

Φαίνεται πως το μουσικό υλικό του Μ. Θεοδωράκη προσφερόταν για πολλές …αναγνώσεις από την Ραλλού Μάνου και τους συνεργάτες της, κι έτσι έχουμε «θέμα και παραλλαγές»!

Ας σημειωθεί ότι σε Έκθεση που έγινε στην Εθνική Πινακοθήκη (1981), σε συνεργασία με το Ελληνικό Χορόδραμα, και με τίτλο «Ο χορός σε εικόνες», όπου εκτέθηκαν σκηνικά και κοστούμια για τα μπαλέτα, αναφέρεται στον σχετικό κατάλογο και το «Τετράγωνο αρ. 40», το οποίο επιμελήθηκε ο Σπύρος Βασιλείου, όπως, άλλωστε, και την Ελληνική Αποκριά.  

Αλλά και ο ίδιος ο Θεοδωράκης χρησιμοποιούσε ποικιλοτρόπως το υλικό του. Μας λέει: 

«Όταν ο χορογράφος Λόρκα Μασίν μου πρότεινε να κάνουμε έναν καινούργιο Ζορμπά, αποφάσισα να μεταχειριστώ αποσπάσματα από το μπαλέτο μου Ελληνική Αποκριά ή Καρναβάλι, που έγραψα για το Ελληνικό Χορόδραμα στα 1952-53 και που παρουσιάστηκε για πρώτη φορά στην Όπερα της Ρώμης τον Μάρτιο του 1954 με διευθυντή ορχήστρας τον Ανδρέα Παρίδη». 

Επομένως, από την Ελληνική Αποκριά, στο Τετράγωνο αρ. 40 κι από κει στον Ζορμπά του Λόρκα Μασίν. Έτσι ή αλλιώς, το έργο, όπως λέει ο Μίκης Θεοδωράκης, έμελλε «να γίνει ένας ύμνος στην χαρά της ζωής και προπαντός στον έρωτα».

ΜΝΗΜΗ ΙΕΡΕΙΑΣ ΡΑΛΛΟΥΣ ΜΑΝΟΥ - 110 ΧΡΟΝΙΑ ΑΠΟ ΤΗ ΓΕΝΝΗΣΗ ΤΗΣ

Ραλλού Μάνου σε ηλικία 23 ετών. (1938 c.)

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Εκατόν δέκα χρόνια από την γέννηση της Ραλλούς Μάνου (1915-1988). 

Τι να πεις για μια τέτοια μεγάλη γυναίκα και ελληνίδα; 

Μια ολόκληρη ιστορία! 

Η Ραλλού Μάνου ήταν κόρη του Μακεδονομάχου Πέτρου Μάνου και της Σοφίας Τομπάζη. Η καταγωγή της φτάνει πίσω στους Φαναριώτες Μάνους και Μαυροκορδάτους, ενώ από την πλευρά της μητέρας της στους φημισμένους Υδραίους καπεταναίους του ’21. Η ετεροθαλής αδερφή της, Ασπασία Μάνου, είχε παντρευτεί τον βασιλιά Αλέξανδρο Α'. 

Ήταν σύζυγος του αρχιτέκτονα και ακαδημαϊκού Παύλου Μυλωνά, ο οποίος – εκτός των πολλών άλλων - ήταν υπεύθυνος για την αναστήλωση του ναού της Αναστάσεως και του Παναγίου Τάφου στα Ιεροσόλυμα (1976 - 1984), ενώ σημαντικό μέρος του θεωρητικού του έργου καταλαμβάνει η έρευνά του για το Άγιον Όρος και για την νεοκλασσική αρχιτεκτονική του 19ου αιώνα στην Αθήνα. 

Ο Παύλος Μυλωνάς με τη γυναίκα του Ραλλού Μάνου, Πάσχα στο σπίτι της Ύδρας, 1976

Το «Ελληνικό Χορόδραμα» ήταν μια κορυφαία στιγμή του ελληνικού πολιτισμού του 20ού αιώνα. Μας όρισε την μοντέρνα ελληνικότητα. Αρύεται από την παράδοση αλλά πηγαίνει πολύ πιο πέρα απ’ αυτήν. 

Η ίδια προσδιόρισε την ουσία του «Ελληνικού Χοροδράματος» ως προσπάθεια «δημιουργίας ελληνικής χορευτικής ερμηνείας, αποφεύγοντας τη μίμηση ξένων τρόπων. Δεν εννοώ μ’ αυτό ότι τα θέματα των μπαλέτων μας πρέπει να είναι πάντοτε ελληνικά. Τέτοια θέματα μεταχειρίζεται ο κόσμος όλος, χωρίς να είναι γι’ αυτό ελληνικός ο τρόπος αποδόσεως. Ούτε μας ενδιαφέρει μια μουσειακή αναπαράσταση αρχαίων, βυζαντινών και λαογραφικών στοιχείων. Όλα τα θέματα είναι καλά, όταν πετυχαίνουμε, ο χορογράφος, ο μουσικός και ο σκηνοθέτης, να δώσουμε σαν Έλληνες καλλιτέχνες μια ερμηνεία ελληνική, έναν τρόπο και ένα στυλ ξέχωρο, αυτό το «κάτι» που βάζει τη σφραγίδα της Ελλάδας στη δημιουργία της. Ο Ντιαγκίλεφ έλεγε: «Θέλω να κάνω έργο δημιουργού και όχι μιμητού». Αυτή είναι και η δική μας αναζήτηση».

Γι’ αυτό και η Ραλλού Μάνου θέλησε δίπλα της την Ελλάδα που ενσάρκωσε το «Ελληνικό Χορόδραμα»: Μάνος Χατζιδάκις, Οδυσσέας Ελύτης, Νίκος Χατζηκυριάκος - Γκίκας, Γιάννης Μόραλης, Σπύρος Βασιλείου, Νίκος Εγγονόπουλος, Γιάννης Τσαρούχης, Μίκης Θεοδωράκης, Αργύρης Κουνάδης, Ευγένιος Σπαθάρης κ.α.

«Πρέπει να δούμε τη Ραλλού Μάνου σαν ένα τραγικό πρόσωπο που πήγε κόντρα στη μοίρα της χώρας της και τόλμησε αυτά που άλλοι δεν τόλμησαν», έγραψε ο Γιάννης Τσαρούχης, οξύς παρατηρητής, όπως πάντα.

Ας θυμηθούμε και πάλι τη Ραλλού Μάνου: «Η ελληνικότητα δεν είναι εξωτερικό γνώρισμα, ούτε θέμα υπηκοότητας. Είναι κάτι που το έχεις στο αίμα σου. Έλεγε η Μάρθα Γκράχαμ πως το αίμα μου θυμάται. Υποσυνείδητα δηλαδή φέρνω μέσα μου την παράδοση».
Παραθέτουμε ένα βιντεάκι του 1962, όπου η Ραλλού Μάνου χορεύει Το Όνειρο του Μίκη Θεοδωράκη από Το Τραγούδι Του Νεκρού Αδερφού.

Κι ακόμα μια σπάνια τηλεοπτική της εμφάνιση, το 1986, στην εκπομπή «ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΟ ΚΑΦΕΝΕΙΟ», η μεγάλη χορογράφος Ραλλού Μάνου συζητά με τον Βασίλη Τσιβιλίκα, έναν από τους οικοδεσπότες της εκπομπής και αναφέρεται στην κατάκτηση της ελληνικότητας στο χορό, ιδέα που ακολούθησε στην διάρκεια της ξεχωριστής καλλιτεχνικής της πορείας. 

Μάνος Χατζιδάκις και Ραλλού Μάνου το 1958

Παραθέτουμε και την εκπομπή "Μονόγραμμα" που είναι αφιερωμένη στη Ραλλού Μάνου. 

Η Ραλλού Μάνου, αρχίζοντας από την παράθεση βιογραφικών στοιχείων και της προσωπικής της ζωής, θυμάται στη συνέχεια την πρώτη χορευτική της εμφάνιση κοντά στη δασκάλα της Κούλα Πράτσικα. Μιλάει για το ξεκίνημα της σταδιοδρομίας της, τις σπουδές της στη Γερμανία, τους δασκάλους που την επηρέασαν και την αναζήτηση του προσωπικού της ύφους γύρω από τους τρόπους έκφρασης του «ελληνικού στοιχείου». Ακολούθως, αναφέρεται στην ίδρυση και τη δράση του «Ελληνικού Χοροδράματος» με τη συμμετοχή κι άλλων εκπροσώπων της γενιάς της, μεταξύ των οποίων ο Γιάννης Τσαρούχης, ο Νίκος Γκάτσος και ο Μάνος Χατζιδάκις. Αφηγείται στιγμιότυπα από τις συνεργασίες της στις παραστάσεις που ανέβασε, όπως το χορόδραμα «Ορφέας και Ευρυδίκη» (1952), όπου περιγράφει τη γνωριμία της με τον Μίκη Θεοδωράκη. Ακόμα, αναλύει τον τρόπο σύνθεσης μιας χορογραφικής δημιουργίας και τη σημασία που έχει η χορογραφία για την ίδια. Κατά τη διάρκεια της εκπομπής προβάλλεται φωτογραφικό και οπτικοακουστικό υλικό, όπως πλάνα με στιγμιότυπα από το σπίτι της δημιουργού στην Αθήνα, καθώς και από το χώρο της δουλειάς την ώρα της διδασκαλίας.