ΜΝΗΜΗ ΘΑΝΟΥ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΙΔΗ - ΕΚΑΤΟ ΧΡΟΝΙΑ ΑΠΟ ΤΗ ΓΕΝΝΗΣΗ ΤΟΥ (1921-2021)

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

φωτογραφίες: Ιδιωτική Οδός 

Εκατό χρόνια συμπληρώθηκαν φέτος από τη γέννηση του σπουδαίου Σμυρνιού Θάνου Κωνσταντινίδη (1921-2015), του αληθινού εραστή των μουσών, ο οποίος πρόλαβε να γεννηθεί στην Σμύρνη το 1921 και μάλιστα να βαφτιστεί εκεί από τον εθνοϊερομάρτυρα Μητροπολίτη Χρυσόστομο. 

Στην Αθήνα, όπου ήλθε από τη Σμύρνη, ο Θάνος Κωνσταντινίδης φοίτησε στο Β΄ Γυμνάσιο Αρρένων με δάσκαλο και γυμνασιάρχη τον Θρασύβουλο Σταύρου. Πήρε ενεργό μέρος στην Εθνική Αντίσταση. Σπούδασε Ιατρική στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Νευρολόγος ψυχίατρος, μαθητής και έπειτα συνεργάτης του Καθηγητή Ιωάννη Πατρικίου στον Ευαγγελισμό και στο Αιγινήτειο. Επίκουρος Καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών, για δύο δεκαετίες σύμβουλος διευθυντής του Ιπποκράτειου Νοσοκομείου. 

Οι μελέτες του που έχουν εκδοθεί είναι διαμάντια: Οδοιπορώντας σε ελληνικά βουνά – Παρνασσός, Οίτη, Ελικώνας, Χελμός (Νεφέλη, 1991), Ο Ρίχαρντ Στράους στο δελφικό σπίτι των Σικελιανών (Άγρα, 2006), Ο μαέστρος Δημήτρης Μητρόπουλος στις κορυφές του Ολύμπου (Νεφέλη, 1996, β' έκδοση) - το κείμενο κυκλοφόρησε και στα αγγλικά: Thanos Constantinides, The Conductor Dimitris Mitropoulos on the peaks of Olympos, (μτφρ. Panos C. Adamopoulos), Νέα Υόρκη, 1996 -Χρονολογημένοι τίτλοι ποιημάτων του Κ. Π. Καβάφη (Νεφέλη, 1983). Ειδικά για τον Δ. Μητρόπουλο, ο Κωνσταντινίδης μας έδωσε το 2010 (οπότε και συμπληρώθηκαν 50 χρόνια από τον θάνατο του μεγάλου μαέστρου) και μια πρωτότυπη διάλεξη, στο πλαίσιο του συνεδρίου που διοργάνωσε το Μέγαρο Μουσικής Αθηνών: «Δημήτρης Μητρόπουλος και Θανάσης Απάρτης: η ιστορία μιας προτομής». Η ομιλία αυτή συμπεριλήφθηκε στα πρακτικά του συνεδρίου αλλά εκδόθηκε και αυτοτελώς (Εκδόσεις ΟΡΦΕΩΣ).

Ο Θ. Κωνσταντινίδης άφησε πίσω του εκτεταμένο συγγραφικό έργο, κυρίως μελέτες που εντυπωσιάζουν για τη λοξή ματιά με την οποία επέλεγε να εξετάσει το θέμα του (όπως, π.χ., «Ο καθρέφτης στο έργο του Μίλτου Σαχτούρη και άλλων ποιητών») ή να συνδέσει και να συγκρίνει το έργο δύο φαινομενικά διαφορετικών δημιουργών, όπως στο Από την Εθνική Αντίσταση: Το Μνημείο της Πίνδου του Καπράλου - Η Συμφωνία της Αντίστασης του Αλέκου Ξένου κ.α.

Γιώργος Δεμερτζής - Θάνος Κωνσταντινίδης

Ο Θάνος Κωνσταντινίδης μας διηγήθηκε πολλές ιστορίες!... Ο ίδιος ήταν μια ολόκληρη και συναρπαστική ιστορία. Ιστόρησε, ως φιλότεχνος, την ζωή του μέσα στην τέχνη, την επιστήμη και την αρετή. Συνδέθηκε φιλικά με πολλούς σύγχρονους καλλιτέχνες και μουσικούς, τους οποίους στήριζε με κάθε τρόπο. 

Στενή και ουσιαστική η φιλία του με τον Γιώργο Δεμερτζή, τον Φίλιππο Τσαλαχούρη και άλλους σπουδαίους μουσικούς. Στις 23 Ιουνίου 2011 το Νέο Ελληνικό Κουαρτέτο του Γ. Δεμερτζή, αφιέρωσε στον Θάνο Κωνσταντινίδη μια συναυλία με τρία κουαρτέτα του Ντμίτρι Σοστακόβιτς, τα υπ. αριθμόν 7, 8 και 10. 

Ο συνθέτης Φίλιππος Τσαλαχούρης, ο οποίος προλόγισε την συναυλία, αναφέρθηκε στον Θ. Κωνσταντινίδη λέγοντας μεταξύ άλλων τα εξής:

Φίλιππος Τσαλαχούρης, Ευγενία  Καλοφώνου, Θάνος Κωνσταντινίδης

Κάποιες φορές έρχονται σκέψεις σαν τους ανθρώπους… βιαστικές… αλλά συγκεκριμένες… με φροντίδα… με αγάπη… υπάρχουν κάποιοι άνθρωποι που μας στηρίζουν με την ιαματική τους παρουσία… ή μάλλον που η παρουσία τους καθίσταται ιαματική στη νοσηρή ζωή μας… αν μας ρωτήσουν να φέρουμε ένα παράδειγμα μιας κάποιας τέτοιας παρουσίας νομίζουμε πως είναι εύκολο… νομίζουμε πως είναι αρκετοί… τόσοι που ίσως χρειαστεί και να διαλέξουμε… αν, όμως, μας πιέσουν και πρέπει οπωσδήποτε να πούμε ένα όνομα δυσκολευόμαστε... εμείς πολύ εύκολα αν μας ζητούσαν να πούμε ένα τέτοιο όνομα θα λέγαμε Θάνος Κωνσταντινίδης… κι αν στα χρόνια της χολέρας θέλαμε να πούμε ένα ευχαριστώ στον άνθρωπο αυτό που μας παραστέκει θα ζητούσαμε βοήθεια στα φίλτρα της μουσικής… θα μπορούσε η μουσική αν περιγράψει έναν άνθρωπο;…θα μπορούσαν οι νότες αν μπουν στη σωστή σειρά να σχηματίσουν μια προσωπογραφία…; Αν γραφόταν ένα κομμάτι με τίτλο Θάνος Κωνσταντινίδης τι νότες θα έπρεπε να έχει…; Ίσως μια μελωδία από τα Βουρλά… ίσως να έπρεπε να προσθέσουμε και λίγη δόση ιστορίας… έχει ζήσει τόσα γεγονότα… κάποιο μουσικό θέμα θα υπάρχει… αν όλα αυτά δεθούν με μουσική και σιωπές και δοξαριές τιρέ και πουσέ που τόσο ενοχλητικά αποδίδει ο Γιώργος Δεμερτζής μπορεί και να καταφέρουμε να πούμε ένα μεγάλο ευχαριστώ στον Θάνο Κωνσταντινίδη για αυτό που είναι… ένα «είναι» τόσο πολύτιμο στη ζωή μας όσο και το ίδιο το νόημα των όσων πράττουμε… για τον Θάνο Κωνσταντινίδη λοιπόν… ένας στοχασμός… μια προσωπογραφία… σε πρώτη παγκόσμια εκτέλεση… που φέρει το όνομά του… την υπογράφει ο ομιλών και την εκτελούν οι συνήθεις ύποπτοι του ΝΕΚ…

Αμέσως μετά, το αγαπημένο του Θ.Κ. Νέο Ελληνικό Κουαρτέτο, ήτοι Γιώργος Δεμερτζής, βιολί - Δημήτρης Χανδράκης, βιολί - David Bogorad, βιόλα - Άγγελος Λιακάκης, βιολοντσέλο, ερμήνευσε σε πρώτη εκτέλεση την μόλις προ ολίγων ημερών συντεθείσα – τότε - υπό του Φίλιππου Τσαλαχούρη Προσωπογραφία, την αφιερωμένη στον Θάνο Κωνσταντινίδη. Τα θέματα του κομματιού είναι μια μελωδία από την πατρίδα του Κωνσταντινίδη, τα Βουρλά, αλλά και ο ύμνος του ΕΛΑΣ. 

Βύρων Φιδετζής, Θοδωρής Δεμερτζής, Θάνος Κωνσταντινίδης και Γ. Δεμερτζής

Ο Μαέστρος Δ. Μητρόπουλος στον Όλυμπο

Η πατρική οικία του Θάνου Κωνσταντινίδη στην Σμύρνη πριν την ανακαίνιση - Αρχείο Ν. Βικέτου 

Κατά συγκυρία, ο έγκριτος δημοσιογράφος του ΑΠΕ-ΜΠΕ Αριστείδης Βικέτος, ο οποίος βρισκόταν στη Σμύρνη το 2015 για την γιορτή της Παναγίας, φωτογράφησε και απέστειλε στην Ιδιωτική Οδό, το πατρικό σπίτι του Θάνου Κωνσταντινίδη, όπως ανακαινίστηκε από τους νυν ιδιοκτήτες του. Μάλιστα, μας έστειλε και μια φωτογραφία της αρχοντικής οικίας πριν την ανακαίνιση, όπως την είχε αποτυπώσει ο αδελφός του Νικόλαος Βικέτος, Γενικός Γραμματέας της Ένωσης Σμυρναίων. Η οικία βρίσκεται στην Πούντα με θέα την προκυμαία της Σμύρνης και το Κορδελιό. 

Η οικία Κωνσταντινίδη ανακαινισμένη
φώτο Αριστείδης Βικέτος (16-8-2015)

"IN MODO DORICO" ΤΟΥ ΑΡΙΣΤΕΙΔΗ ΑΝΤΩΝΑΚΑΚΗ ΓΙΑ ΤΗΝ ΣΟΥΖΑΝΑ ΑΝΤΩΝΑΚΑΚΗ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου

Πριν τρεις μήνες (5 Ιουλίου 2020) απέδρασε προς ουρανίους θαλάμους η διάσημη αρχιτέκτων Σουζάνα Αντωνακάκη, μία από τις μεγαλύτερες Ελληνίδες αρχιτέκτονες που, μαζί με τον Δημήτρη Αντωνακάκη, δημιούργησαν σειρά διακεκριμένων έργων, τα οποία αποτελούν συγκερασμό ελληνικού και ξένου μοντερνισμού, παράδοσης και νεωτερικότητας.

Έχει περάσει πλέον στην ιστορία της Νεοελληνικής Αρχιτεκτονικής. 

Αυτό που δεν είναι τόσο γνωστό είναι ότι ο πατέρας του Δημήτρη Αντωνακάκη και πεθερός της Σουζάνας, ήταν ο Αριστείδης Γεωργίου Αντωνακάκης, χαρισματικός βιολονίστας, μουσικοπαιδαγωγός και συνθέτης, ο οποίος έζησε μόλις 38 χρόνια! 

Φέτος τον Οκτώβριο συμπληρώνονται 120 χρόνια από τη γέννησή του. 

Αίφνης, θυμάμαι ότι πριν 10 χρόνια, στις 15 Μαρτίου 2010, το αγαπημένο Νέο Ελληνικό Κουαρτέτο πραγματοποίησε μια πολύ ιδιαίτερη συναυλία στο Μουσείο Μπενάκη της οδού Πειραιώς, με έργα ελλήνων συνθετών. Μια "πολυσυλλεκτική", θα λέγαμε, συναυλία στην οποία το ΝΕΚ ερμήνευσε "φρεσκότατα" έργα των φίλων του συνθετών: Κωνσταντίνου Α. Λυγνού, Σπύρου Γκάτση, Μαρίας - Χριστίνας Κριθαρά, Σίμου Παπάνα και το κουαρτέτο In modo dorico του Κρητικού Αριστείδη Αντωνακάκη, που γράφτηκε στο Ηράκλειο το 1936. Είναι κοινός τόπος πως χωρίς το Νέο Ελληνικό Κουαρτέτο δεν θα γνωρίζαμε τις δημιουργίες των Ελλήνων συνθετών, παλαιών και σύγχρονων, για κουαρτέτο εγχόρδων. Η δουλειά που έγινε χάρη και στο πάθος του ιδρυτή του ΝΕΚ ακαταπόνητου Γιώργου Δεμερτζή, είναι τεράστια και πολυεπίπεδη. Είναι εργασία εθνικού περιεχομένου, για όσους καταλαβαίνουν. 

Το ΝΕΚ όχι μόνο ερμήνευσε, αλλά και εξέδωσε το Κουαρτέτο του Α. Αντωνακάκη και συνοδεύει την εκτός εμπορίου αυτή σημαντική έκδοση με ένα cd που περιέχει την ερμηνεία του έργου από το ΝΕΚ. Την καταγραφή της παρτιτούρας επιμελήθηκε ο φιλόπονος Άγγελος Λιακάκης (το τσέλο του ΝΕΚ) και η έκδοση πραγματοποιήθηκε με τη συνδρομή του Τμήματος Μουσικής Επιστήμης και Τέχνης του Πανεπιστημίου Μακεδονίας. 

Την έκδοση προλογίζει ο καθηγητής του Τμήματος, Δημήτρης Χανδράκης, σολίστ στο βιολί και μέλος του ΝΕΚ, ο οποίος σημειώνει πως το κουαρτέτο του Αντωνακάκη "είναι ένα αληθινό κόσμημα όχι μόνο για τον ελλαδικό χώρο αλλά και διεθνώς". 

Ο Γιώργος Δεμερτζής γράφει τα εξής άκρως διαφωτιστικά στο προλογικό σημείωμα της έκδοσης:

"Ο Αριστείδης Γεωργίου Αντωνακάκης γεννήθηκε στην Οδησσό το 1900 όπου και παρέμεινε μέχρι το 1919. Εκεί τελείωσε το γυμνάσιο (1917) γράφτηκε στο πανεπιστήμιο αλλά και ξεκίνησε μαθήματα βιολιού. Το 1919 μετά τον θάνατο και των δύο γονιών του έρχεται στα Χανιά, όπου τελειώνει τις μουσικές του σπουδές με δάσκαλους τους Αλέκο Αλμπέρτη και Αχιλλέα Γέροντα στο βιολί, μουσικούς δραστήριους στην Αθήνα, με περιστασιακή, διδακτική παρουσία στη Κρήτη και τον Ηρακλειώτικης καταγωγής Κων/νο Σφακιανάκη στα θεωρητικά. Στα Χανιά, στο "Βενιζέλειο Ωδείο" ξεκινά να διδάσκει βιολί και δραστηριοποιείται γενικότερα στην δημιουργία μουσικών συνόλων. Παράλληλα γράφει τα πρώτα του έργα, κυρίως τραγούδια, έργα για πιάνο αλλά και μεταγράφει πολλά έργα προσαρμόζοντάς τα στις δυνατότητες των συνόλων που υπήρχαν. Παράλληλα εργάζεται στην τηλεγραφική εταιρία “Eastern Company”, εργασία που τον φέρνει –με μετάθεση- αρχικά στο Ηράκλειο (1933) και στην συνέχεια στην Αθήνα (1938). 

Στο Ηράκλειο, όπου δίδασκε πλέον στο παράρτημα του Ελληνικού Ωδείου, φτιάχνει μαζί με τους Βασίλη Νουφράκη (βιολί) Λευτέρη Αλεξίου (βιόλα) και Χρήστο Μιστίλογλου (τσέλο) το «Κρητικό Κουαρτέτο», σύνολο για το οποίο συνθέτει το 1936 (το τελειώνει στις 29 -11 1937) το δικό του, μεγαλύτερο και πραγματικά φιλόδοξο έργο, το κουαρτέτο σε δωρικό τρόπο (in modo dorico) το οποίο παίζεται πρίν ό συνθέτης έρθει με την τελευταία του μετάθεση στην Αθήνα (στις αρχές του 1938, όπου και θα αφήσει την τελευταία του πνοή, τον μήνα Ιούλιο, μετά από σύντομη ασθένεια. Ανάμεσα στους ακροατές και ο μετέπειτα μουσικολόγος Φοίβος Ανωγιαννάκης, μαθητής του συνθέτη στο βιολί, του οποίου η ζωντανή ανάμνηση για το έργο, συνέβαλε αποφασιστικά στην αναβίωσή του χάρις και στην φροντίδα του γιού του συνθέτη, Αρχιτέκτονα Δημήτρη Αντωνακάκη.

Το έργο αντανακλά την νοσταλγία του συνθέτη για τις μουσικές του αναμνήσεις από τον τόπο που μεγάλωσε, την Οδησσό. Οι σλαβικές επιδράσεις, η μουσική του Ντβόρζακ και του Μποροντίν, είναι φανερές, πολύ περισσότερο από το ομότιτλο γνωστό κουαρτέτο του Ρεσπίγκι, βασισμένο στον ίδιο τρόπο το οποίο ελάχιστα θυμίζει. Αναρωτιέται τόσο ο εκτελεστής, όσο και ο ακροατής όταν παρασύρεται από τις πλούσιες μελωδίες και την αβίαστη, φυσική ροή του έργου αν του επιτρέπεται να ενθουσιαστεί. Ακόμα και να το χαρακτηρίσει ένα αναπάντεχο αριστούργημα γραμμένο στην προπολεμική επαρχιακή Ελλάδα, όπως ίσως τα άγνωστα έως πρόσφατα κουαρτέτα του Πατρινού Δημητρίου Λιάλιου. Έργα που δεν προσπαθούν – η απόσταση από την Αθήνα, αποδεικνύεται σε αυτή την περίπτωση εξαιρετικά χρήσιμη – να ασχοληθούν ιδεαλιστικά με το ζήτημα της «Ελληνικότητος», την τότε Εθνική σχολή, που στον χώρο του κουαρτέτου είχε δώσει λίγα έργα, από τα οποία κανένα πάντως δεν είχε εκδοθεί, ενώ το αριστούργημα του Ριάδη, το πρώτο του κουαρτέτο, δεν είχε καν παιχτεί.

Η παρούσα έκδοση, δεν απευθύνεται μόνο στον θεωρητικό μελετητή της Ελληνικής μουσικής. Απευθύνεται στον εκτελεστή, ιδίως το νέο και μάλιστα τον Κρητικό που, περήφανος για το έργο - πολιτιστική κληρονομιά του τόπου του- ναι! επιτρέπεται να το παίξει σε μία καθαρή έκδοση και να το απολαύσει."

Από τα παραπάνω αντιλαμβάνεται κανείς, την σημασία τέτοιων έργων, αλλά και των πρωτοβουλιών για την ανάδειξή τους. Το ΝΕΚ μας αποκάλυψε τον Αριστείδη Αντωνακάκη και το έργο του και γι' αυτό είμαστε ευγνώμονες!

Σημειώνουμε, αναλυτικότερα, ότι αν και άρχισε να συνθέτει από το 1919 («Οι νεκροί» για φωνή και πιάνο), από τα τέλη της δεκαετίας του 1920 χρονολογούνται τα πρώτα σημαντικά μουσικά έργα του, κυρίως τραγούδια («Tango» για φωνή και πιάνο, «Ελεγείον» για τενόρο και πιάνο, «Ο τρελλός» μπαλάντα για βαρύτονο και πιάνο, «Νανούρισμα» και «Στοχασμοί» δύο λυρικά τραγούδια για μεσόφωνο και πιάνο), έργα για πιάνο («Τέσσερα τραγούδια χωρίς λόγια», «Τέσσερα μενουέττα», «Οκτώ παραλλαγές σ’ ένα θέμα του Righini») αλλά και μεταγραφές πολλών άλλων έργων. 

Να πούμε ότι το "Κρητικό Κουαρτέτο" της περιόδου 1934-1937, το οποίο και ερμήνευσε το Κουαρτέτο του Αρ. Αντωνακάκη, αποτελούσαν οι:

Αριστείδης Αντωνακάκης, βιολί 

Βασίλης Νουφράκης, βιολί

Λευτέρης Αλεξίου, βιόλα

Χρήστος Μιστίσογλου, τσέλο. 

Ο Λευτέρης Αλεξίου ήταν αδελφός της Γαλάτειας Καζαντζάκη και της Έλλης Αλεξίου, λίαν πεπαιδευμένος άνθρωπος, πατέρας του συγγραφέα, ποιητή, ιστορικού και καθηγητή Αρχαιολογίας Στυλιανού Αλεξίου. 

Ο Χρήστος Μιστίσογλου ανήκει στην γνωστή οικογένεια των ιδιοκτητών του "Παγοποιείου" στην πλατεία του Αγίου Τίτου στο Ηράκλειο. Ο Μάνος Χατζιδάκις σύχναζε εκεί, σύμφωνα με πληροφορίες. 

Μνημονεύουμε, λοιπόν, σήμερα Αριστείδη και Σουζάνα Αντωνακάκη. 

Ακούγοντας το In modo dorico!

Και αξίζει να αναφερθεί η επισήμανση ότι ο συνθέτης στο έργο του "χρησιμοποιεί τους τρόπους με την αντιστοίχιση των φθόγγων με την αρχαία ελληνική ονομασία. Για παράδειγμα, ο φθόγγος μι, ο κύριος δομικός φθόγγος του έργου και η μι διατονική κλίμακα, η οποία είναι ο κύριος τρόπος έναρξης του κουαρτέτου δεν αντιστοιχούν στον φρύγιο τρόπο ως είθισται, αλλά στον μι δώριο τρόπο σύμφωνα με τον αρχαιοελληνικό υπολογισμό" (βλ. Βασιλική Ζλάτκου, "Οι εκφάνσεις της μορφής σονάτας σε έργα Ελλήνων συνθετών στο πρώτο μισό του εικοστού αιώνα", σ. 432). 

Ο δώριος τρόπος ταιριάζει, νομίζω, στην Σουζάνα Αντωνακάκη. 

ΜΕ ΤΗΝ "ΠΡΟΟΔΕΥΤΙΚΗ ΕΥΒΟΙΑ" ΤΗΣ ΑΠΟΨΗΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΑΝΑ ΧΕΙΡΑΣ

Τον περασμένο Ιούνιο «έφυγε» μια, ιστορική πια, δημοσιογραφική μορφή της Χαλκίδας που εξέδιδε την εφημερίδα «Προοδευτική Εύβοια» και αργότερα την καθημερινή Εύβοια. Ο Δημήτρης Δεμερτζής. 

Ένας αεικίνητος άνθρωπος που μέχρι να απέλθει των λυπηρών του βίου, στα 94 χρόνια του, έγραφε ακατάπαυστα, καθώς το κοφτερό μυαλό του και το ισχυρό του πνεύμα δεν τον εγκατέλειψαν μέχρι το τέλος της ζωής του. Αναμφίβολα, άφησε το δικό του, ισχυρό αποτύπωμα, στην ευβοϊκή δημοσιογραφία καταθέτοντας πάντοτε την άποψή του με παρρησία από τα πρώτα δημοσιογραφικά του βήματα και διαμορφώνοντας ένα ιδιαίτερο αναγνωστικό κοινό. 

Ο Δημήτρης Δεμερτζής ευτύχησε να έχει δύο σπουδαίους, από πολλές απόψεις, γιούς. Τον Κωστή Δεμερτζή, νομικό και μουσικολόγο, με σημαντικές σπουδές και σε άλλους τομείς ( Μηχανολόγου-Ηλεκτρολόγου ΕΜΠ και Φιλοσοφικής Σχολής) και τον Γιώργο Δεμερτζή, διάσημο σολίστ και δάσκαλο στο βιολί. 

Λόγω Χαλκίδας, ...μοιραία (;) όλοι τους, με το έργο τους, υποστήριξαν και ανέδειξαν την μοναδική περίπτωση του μεγάλου συνθέτη Νίκου Σκαλκώτα. Και μόνο γι’ αυτό τους είμαστε ευγνώμονες! 

Το ενδιαφέρον είναι ότι ο Κωστής Δεμερτζής ανέλαβε να συνεχίσει την έκδοση της εφημερίδας του πατέρα του, με πολύ προσωπικό κόπο, συνεχίζοντας την μακρόχρονη παράδοση. Από το φύλλο της 4η Σεπτεμβρίου, αναρτούμε εδώ ένα σημαντικό κείμενο του Κ. Δεμερτζή για το τραγούδι – ποταμός του Μίκη Θεοδωράκη «Κατάσταση Πολιορκίας», καθώς και την είδηση του θανάτου του δεύτερου γιού του Νίκου Σκαλκώτα, του Νίκου. 

Το κείμενο του Κ. Δεμερτζή για το έργο του Μ. Θεοδωράκη είναι πολύτιμο. Τόσο για τις εύστοχες παρατηρήσεις του, όσο και για την τοποθέτησή του στο κοινωνικοϊστορικό πλαίσιο μιας εποχής. Θυμάμαι, αίφνης, ότι ο Θάνος Μικρούτσικος – τον οποίο αναφέρει ο Κ. Δεμερτζής ως επηρεασμένο από το έργο – ανέβασε την «Κατάσταση Πολιορκίας» του Μ. Θεοδωράκη στο Ηρώδειο, στις 29 Αυγούστου 2012. Είχε πει, μάλιστα, πώς «στον Μίκη και στο έργο αυτό οφείλω την ύπαρξή μου ως συνθέτης». Δείτε την σχετική ανάρτησή μας εδώ. 

Στην «Προοδευτική Εύβοια» θα επανερχόμαστε, καθώς συνεχίζει να αποτελεί μια ολωσδιόλου ξεχωριστή φωνή του Ελληνικού Τύπου. Με μιαν ασυνήθιστη ποιότητα! 

Π.Α.Α.

Η ΜΟΥΣΙΚΗ ΔΩΜΑΤΙΟΥ ΤΟΥ ΜΙΚΗ ΘΕΟΔΩΡΑΚΗ ΕΝΩΠΙΟΝ ΜΑΣ ΔΙΑΠΑΝΤΟΣ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου

Τι είναι ο Μίκης Θεοδωράκης, που σε λίγες μέρες (29 Ιουλίου) έχει γενέθλια και κλείνει τα 95 χρόνια του; Ένα φυσικό φαινόμενο! Σε παρασύρει με ορμή προς το μέρος του. Σαν ένας χείμαρρος ή ένα πλατύ ποτάμι που γυρεύει να εκβάλει, μα δε γίνεται. Είναι ακένωτος! Το ομολογεί και ο ίδιος: «…τα περισσότερα από τα έργα αυτά, μουσική δωματίου, συμφωνικά, ορατόρια, κοντσέρτα κ.λ.π., τα έγραψα στην κορυφή των κυμάτων αυτής της μανιασμένης θάλασσας που ήταν η ζωή μας στην Ελλάδα από το 1940 έως προχτές. Τα έγραψα, γιατί είχα βιωματική ανάγκη να το πράξω αδιαφορώντας για την τύχη τους και τη δική μου». Το πρώτο κουαρτέτο για έγχορδα έγραψε ο Θεοδωράκης το 1946!
Και το ακούμε ολόφρεσκο και σήμερα από το Νέο Ελληνικό Κουαρτέτο (Γιώργος Δεμερτζής - βιολί, Δημήτρης Χανδράκης – βιολί, Αγγέλα Γιαννάκη - βιόλα, Άγγελος Λιακάκης - τσέλο), αν και κυκλοφόρησε σε ηχογράφηση το 2007. Εξήντα χρόνια μετά την σύνθεσή του! Μαζί με τρία ακόμα κουαρτέτα, τέσσερα ποιήματα του Καβάφη και άλλα έργα μουσικής δωματίου. 
Τα ακούσαμε πριν έντεκα χρόνια σε συναυλίες στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών και στο Μουσείο Μπενάκη, πάντα από το Νέο Ελληνικό Κουαρτέτο, που μας τα αποκάλυψε και το οποίο δυστυχώς δεν υπάρχει πια...
Τα έργα αυτά ήρθαν στην επιφάνεια χάρη στον Γιώργο Δεμερτζή κι αυτό το λέει ο ίδιος ο Μίκης Θεοδωράκης στο σημείωμα του κατά την έκδοση των έργων σε cd από την Legend Classics (2007): "Η τύχη και ο ρόλος των προσώπων διαδραματίζουν κάποτε καθοριστικό ρόλο στη ζωή των ανθρώπων και ιδιαίτερα των καλλιτεχνών. Μπορεί κανείς άραγε να φανταστεί για πόσα χρόνια ακόμα θα παρέμενε βυθισμένο στην αφάνεια το ξεχασμένο και εν πολλοίς άγνωστο έργο του Μπαχ, εάν δεν υπήρχε ο Μέντελσον; Τηρουμένων των αναλογιών, τα ξεχασμένα και από μένα τον ίδιο κουαρτέτα μου και άλλα έργα της ίδιας εποχής (1945-1948) θα παρέμεναν απλές κόλλες μουσικής γεμάτες νότες μέσα στο αρχείο μου, αν δεν τα ανακάλυπτε πριν από μερικά χρόνια ο Γιώργος Δεμερτζής. Ο οποίος όχι μόνο τα ανακάλυψε, αλλά ευθύς αμέσως τα τύλιξε με το ενδιαφέρον και το ταλέντο του, με αποτέλεσμα να τα βγάλει στο φως μαζί με τους άξιους συνεργάτες του με τόσο μεγάλη ευαισθησία και - ας μου επιτραπεί η φράση - ερμηνευτική τελειότητα, που ξάφνιασε πρώτα απ' όλους εμένα τον ίδιο".
Ευτυχώς, λοιπόν, τα έχουμε συγκεντρωμένα σε τρεις ψηφιακούς δίσκους. Στο cd Μουσική δωματίου II εξαιρετικό πιάνο, γνησίως ελληνικόν, παίζει ο Θανάσης Αποστολόπουλος, ενώ στο III πιάνο παίζει η Μαρία Αστεριάδου και φλάουτο η Μαριλένα Δωρή. 
Σημαντική ήταν και η συμβολή του συνθέτη Φίλιππου Τσαλαχούρη, ως προς την επιμέλεια των νεανικών αυτών έργων του Θεοδωράκη. Αξιοσημείωτη η παρατήρηση του Φ. Τσαλαχούρη για τα Κομμάτια για το Δεκέμβρη: «…δεν είναι τίποτε άλλο παρά μουσικές σελίδες ημερολογίου. Τοιχογραφίες δραματικών εντυπώσεων. Ένα μνημείο από τραγούδια χωρίς λόγια, με διαστάσεις, όμως, ψυχογραφικού δοκιμίου που σκοπό έχει να καταγράψει όχι συναισθήματα αλλά πλήρεις συναισθηματικές διεργασίες».
Άρα αυτό που είπε ο Γιώργος Δεμερτζής στη συναυλία με τα Κουαρτέτα στο Μουσείο Μπενάκη πριν 11 χρόνια - και το θυμάμαι σαν τώρα! - είναι υπόθεση του καθενός να το ανακαλύψει: «Πότε γράφτηκαν αυτά τα κομμάτια του Μίκη; Σήμερα! Για να ακουστούν πότε; Αύριο!».
Να πούμε, επίσης, ότι μαζί με το αφιέρωμα του περιοδικού ΟΔΟΣ ΠΑΝΟΣ Νο 160 (2013) στον Έλληνα συνθέτη, κυκλοφόρησε και το cd "Μίκης Θεοδωράκης 1942-1952. Η δεκαετία της πρώιμης έντεχνης μουσικής", με κομμάτια της Μουσικής δωματίου. 

Επιλέγω να σταθώ στο Κουαρτέτο εγχόρδων αρ. 2, «Το κοιμητήριο» (1946), γιατί εδώ βλέπουμε πως η στενή σχέση του Μίκη Θεοδωράκη με την ποίηση δεν αντανακλάται μόνο στις πολυάριθμες μελοποιήσεις ποιημάτων που έκανε, αλλά και στον τρόπο με τον οποίο η ποίηση λειτουργούσε συχνά γι' αυτόν ως πηγή έμπνευσης για έργα ενόργανης μουσικής.
Μια τέτοια περίπτωση είναι αυτή του δεύτερου κουαρτέτου εγχόρδων, ενός μονομερούς, σύντομου οργανικού κομματιού (Adagio) αφιερωμένου στον Αργύρη Κουνάδη. Ο προγραμματικός τίτλος του κουαρτέτου («Το κοιμητήριο») προδίδει την έμπνευση του συνθέτη από το ποίημα του Διονυσίου Σολωμού «Η τρελή μάνα» ή «Το κοιμητήριο». Στο αυτοβιογραφικό "Οι δρόμοι του αρχαγγέλου" (1986, τ. 2, σ. 91), ο Θεοδωράκης δηλώνει ρητά ότι το πρώτο τετράστιχο του ποιήματος (το οποίο αναγράφεται και πάνω στο χειρόγραφο της παρτιτούρας) αποδίδει το «μουσικό νόημα» του έργου: 

Τώρα που η ξάστερη 

νύχτα μονάχους 

μας ηύρε απάντεχα, 

και εκεί στους βράχους 

σχίζεται η θάλασσα σιγαλινά. 

Όπως δηλώνεται στο εξώφυλλο του χειρογράφου, το έργο ολοκληρώθηκε την 25η Μαρτίου 1946, λίγες μόλις μέρες πριν την πορεία που διοργάνωσε το ΕΑΜ στην Αθήνα στο πλαίσιο του μποϊκοτάζ των εκλογών που είχαν προγραμματιστεί για την 31η Μαρτίου. Επικεφαλής της πορείας, ο Θεοδωράκης περικυκλώνεται και υφίσταται άγριο ξυλοδαρμό που τον οδηγεί στο νεκροτομείο! Θα επιζήσει για να ζήσει - φευ! - και τον αδελφοκτόνο εμφύλιο.  Στο πλαίσιο αυτό, η εικόνα της τρελής μάνας πάνω από τον τάφο όπου βρίσκονται τα δύο νεκρά παιδιά της, «ροδοστεφάνωτα, ασπροεντυμένα, […] αγκαλιασμένα μέσα εις την ύστερη αλησμονιά», αποκτά μια σχεδόν προφητική χροιά. Προφητική κι από μια άλλη άποψη. Αργότερα ο Θεοδωράκης θα μελοποιήσει τον "Επιτάφιο" του Γιάννη Ρίτσου, τον οποίο ο ποιητής εμπνεύστηκε από την μάνα που θρηνούσε τον γιο της που σκοτώθηκε στην απεργία του 1936 στην Θεσσαλονίκη.
Η Μουσική δωματίου του Μίκη Θεοδωράκη, που την έγραφε στα χρόνια του Εμφυλίου, ίσταται ενώπιόν μας πάντοτε προς ανακάλυψιν. Ως μια μουσική βιωματική, που μας αφορά και σήμερα.

Ο ΓΙΩΡΓΟΣ ΔΕΜΕΡΤΖΗΣ ΟΡΙΣΜΟΣ ΤΟΥ "ΜΟΥΣΙΚΗΝ ΠΟΙΕΙ ΚΑΙ ΕΡΓΑΖΟΥ"

Ο Γιώργος Δεμερτζής! 

Ο Γιώργος Δεμερτζής του Μπετόβεν, του Nielsen, του Respighi, του Σκαλκώτα, του Σισιλιάνου, του Δραγατάκη, του Θεοδωράκη, του Ντ. Κωνσταντινίδη, των Πατρινών συνθετών, του Νέου Ελληνικού Κουαρτέτου, της μουσικής για σόλο βιολί, της μουσικής δωματίου, των κοντσέρτων, της διδασκαλίας, της Ελλάδας, της οικουμένης… Επιλείψει με διηγούμενον ο χρόνος… 

Από την σουηδική BIS, στην οποία έχει ηχογραφήσει πλείστα όσα έργα ο Γ. Δεμερτζής, ακούμε αυτόν τον καιρό έναν ακόμα εξαίσιο Σκαλκώτα, ήτοι δύο ιδιαίτερα έργα που ανακαλύφθηκαν πρόσφατα στις ΗΠΑ, το «Κοντσέρτο για βιολί, πιάνο και ορχήστρα» (1930) και τη «Σουίτα για βιολί και ορχήστρα δωματίου» (1929), που ερμηνεύουν θαυμάσια ο Γιώργος Δεμερτζής και ο πιανίστας Βασίλης Βαρβαρέσος. Με την Athens Philarmonia Orchestra υπό τον Βύρωνα Φιδετζή. 

Και επειδή είναι και Έτος Μπετόβεν (250 χρόνια από τη γέννησή του) θυμόμαστε τα Κουαρτέτα Εγχόρδων του Ludwig Van Beethoven (1770-1827) από το Νέο Ελληνικό Κουαρτέτο σε έναν Κύκλο Έξι Συναυλιών στο Μουσείο Μπενάκη. Ένας μουσικός άθλος! Παρουσιάστηκαν για πρώτη φορά στο σύνολό τους στο αθηναϊκό κοινό. Κι ακόμα να μην παραλείψουμε την παρουσίαση του κουαρτέτου Οpus 131 στο σπίτι του Μπετόβεν στη Βόννη, έπειτα από πρόσκληση των Beethoven Festwochen. 

Γεωργίου Δεμερτζή, πολλά τα έτη! 

Προς δόξαν της Ελληνικής και της καθόλου μουσικής. 

Π.Α.Α.

ΜΝΗΜΗ ΝΙΚΟΥ ΣΚΑΛΚΩΤΑ ΣΗΜΕΡΑ - 70 ΧΡΟΝΙΑ ΑΠΟ ΤΟΝ ΘΑΝΑΤΟ ΤΟΥ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Μνήμη Νίκου Σκαλκώτα σήμερα.
Ο μέγιστος συνθέτης του νεοελληνικού μας βίου πέθανε σαν σήμερα, 19 Σεπτεμβρίου 1949, πριν 70 χρόνια, σε ηλικία μόλις 45 χρονών.
Εβδομήντα χρόνια μετά τον ανακαλύπτουμε συνεχώς και προστρέχουμε στο πρωτοπόρο και διαχρονικό μουσικό του έργο, το οποίο κατακτά την οικουμενικότητα που του πρέπει.
Θυμάμαι πως πριν 7 χρόνια, στις 5 Οκτωβρίου 2012, παρακολούθησα την εναρκτήρια συναυλία της Κρατικής Ορχήστρας Αθηνών στο Μέγαρο Μουσικής, υπό τον μαέστρο Βασίλη Χριστόπουλο, και είχα την ευκαιρία να ακούσω και να απολαύσω, κυριολεκτικώς,  το κοντσέρτο για βιολί του Νίκου Σκαλκώτα. Γιατί το ζητούμενο είναι τα έργα του Σκαλκώτα να παίζονται σε συναυλίες και να τα ακούμε ζωντανά. 

Το κοντσέρτο για βιολί του Σκαλκώτα είναι μια αέναη σχοινοβασία: μουσική, αισθητική, πνευματική. Και ο Γιώργος Δεμερτζής, σολίστ στο βιολί, απεδείχθη ικανός σχοινοβάτης γιατί την ώρα που ερμήνευε με οίστρο το έργο σκεφτόμουν τον άγιο Ζαν Ζενέ που έγραφε για τον ποιητή (διάβαζε εδώ μουσικό και μάλιστα τον Σκαλκώτα): 

Ο ποιητής μπορεί να διακινδυνέψει τα πάντα για να κατακτήσει την απόλυτη μοναξιά, που είναι απαραίτητη για να πραγματοποιήσει το ποιητικό του έργο, να το αποσπάσει από το κενό για να του δώσει ζωή. 

Η ζωογόνος μουσική ποιητική γραφή του Σκαλκώτα, αποτέλεσμα της ασκητικής βιωτής του, ηχεί σήμερα στ’ αυτιά μας σαν ολωσδιόλου μοντέρνα και ως μουσική του μέλλοντός μας, με δεδομένο ότι ίσταται διαρκώς ενώπιόν μας προς ανακάλυψιν ο συνθέτης - ποιητής.
Ο Γιώργος Δεμερτζής υπογράμμισε με την ερμηνεία του το διαχρονικόν και αέναον της Σκαλκωτικής ιδιοφυϊας και οικουμενικής ελληνικότητας. Και πώς αλλιώς; Αφού ο Δεμερτζής έχει παίξει Σκαλκώτα όσο ελάχιστοι μουσικοί, καθώς έχει ηχογραφήσει τα άπαντα του συντοπίτη του Χαλκιδαίου συνθέτη για βιολί και για κουαρτέτο εγχόρδων, με το περίφημο Νέο Ελληνικό Κουαρτέτο, που είχε ιδρύσει και διευθύνει για πολλά χρόνια. 

Να θυμίσω, ακόμα, ότι το κοντσέρτο για δύο βιολιά του συνθέτη έχει δισκογραφηθεί με σολίστ τον Γ. Δεμερτζή και τον Σίμο Παπάνα (στην εξαιρετική ενορχήστρωση του ακάματου μελετητή του Σκαλκωτικού έργου μουσικολόγου Κωστή Δεμερτζή), με την Κρατική Ορχήστρα Θεσσαλονίκης, υπό τον Βασίλη Χριστόπουλο. 

Κι ακόμα, ο Γιώργος Δεμερτζής με τον Βασίλη Βαρβαρέσο στο πιάνο, μας παρουσίασαν τον Φεβρουάριο του 2018 δύο νέα έργα του Σκαλώτα - χαμένα χειρόγραφα του 1930 που ανακαλύφθηκαν πρόσφατα - τη Σουίτα για βιολί και μικρή ορχήστρα και το Κοντσέρτο για βιολί, πιάνο και ορχήστρα, σε ενορχήστρωση Γιάννη Σαμπροβαλάκη. 

Παραθέτουμε το βίντεο αυτής της σπουδαίας συναυλίας με την Φιλαρμόνια Ορχήστρα Αθηνών υπό τον Βύρωνα Φιδετζή.

Στη συνέχεια παραθέτουμε το κείμενο του Γιώργου Δεμερτζή για το κοντσέρτο για βιολί του Σκαλκώτα, όπως δημοσιεύθηκε στο έντυπο πρόγραμμα της συναυλίας της ΚΟΑ (2012).

Νίκος Σκαλκώτας 

Το Κοντσέρτο για βιολί και ορχήστρα από την πλευρά ενός έλληνα βιολιστή 

Το 1921 ο δεκαεπταετής απόφοιτος του Ωδείου Αθηνών Νίκος Σκαλκώτας, πηγαίνει στο Βερολίνο για να τελειοποιηθεί στο βιολί και γυρίζει (οριστικά το 1933) συνθέτης. Το βιολί θα παραμείνει το όργανό του και το κυριότερο εργαλείο για την επιβίωσή του. Αν το 1925, γράφει για την φίλη του, βιολονίστα Νέλλη Ασκητοπούλου την Σονάτα για σόλο βιολί, το 1937 γράφει κατά πάσα πιθανότητα για τον εαυτό του, το κοντσέρτο για βιολί και ορχήστρα. Είναι η εποχή κατά την οποία ο γεννημένος στη Χαλκίδα συνθέτης έχει παγιδευτεί στην χώρα του, έχει αφήσει γυναίκα και παιδί μακριά του, καριέρα, προοπτική για αναγνώριση, ελπίδα, τα πάντα. Μόνον η αβάστακτη ανάγκη να γράψει μουσική τον επαναφέρει στη δημιουργία. Αποδέκτες έργων όπως τα αριστουργηματικά κουαρτέτα με αριθμό 3 και 4 και του κοντσέρτου για βιολί είναι ιδανικοί εκτελεστές, οραματικές ορχήστρες, όπως ίσως η Φιλαρμονική του Βερολίνου που ήξερε καλά, μαέστροι όπως ο Φουρτβένγκλερ ή ο Μητρόπουλος. Στην πράξη δεν περιμένει τίποτα από κανένα. Σκιώδης σολίστ του κοντσέρτου του, ο ίδιος . Έτοιμος να απαντήσει με το βιολί του σε κάθε έναν που θα του έλεγε πως αυτά που γράφει δεν παίζονται. Ο βιολιστής – συνθέτης θα αντιδράσει στην γνωριμία με τα κοντσέρτα του Μπετόβεν και του Μπραμς γράφοντας το δικό του, όπως ακριβώς έκανε όταν έγραφε τη σονάτα του μετά την μελέτη του έργου για σόλο βιολί του Μπαχ. Γράφει χωρίς καμία διάθεση συμβιβασμού ως προς τις τεχνικές δυσκολίες. Ο βιολιστής καλείται, ή μάλλον προκαλείται να εκτελέσει ακροβατικούς ελιγμούς πάνω στο όργανο, χρησιμοποιώντας όλα κυριολεκτικά τα μέσα της βιολιστικής γαστρονομίας.

Νίκος Σκαλκώτας (φωτό αρχείου)

Το ίδιο το κοντσέρτο αποτελεί μία επική περιπλάνηση, στα πλαίσια της γενικότερα ατονικής προσωπικής μουσικής γλώσσας που διαμορφώνει ο συνθέτης, κάνοντας χρήση πλουσιότατου υλικού από μοτίβα και θεματικές ιδέες. Υλικό και τεχνική, καταστάλαγμα σοβαρότατων σπουδών, ικανότητας αφομοίωσης του διεθνούς μουσικού προβληματισμού, βαθιάς γνώσης της εθνικής μουσικής κληρονομιάς, ευαισθησία και διορατικότητα σε «αιρετικά» ερεθίσματα, όπως το ρεμπέτικο, πολύ πριν επισημοποιηθεί και γίνει το αντικείμενο της μουσικής εικονομαχίας μετά τον πόλεμο. Με την προσωπική του σφραγίδα, η οποία κάνει τα έργα του άμεσα αναγνωρίσιμα. Οι φετιχιστές της βιολιστικής τέχνης, όπως διαμορφώθηκε τα τελευταία εκατό χρόνια πιθανώς να συγκινηθούν από την εξέλιξη του κοντσέρτου για βιολί και ορχήστρα από τον Μπετόβεν ως τον Σκαλκώτα. Ο Μπετόβεν γράφει το κοντσέρτο του για τον Κλέμεντ που το κακοποιεί στην πρεμιέρα. Το έργο ξεχνιέται για σαράντα χρόνια μέχρι να το παρουσιάσει ο Μέντελσον με τον νεαρό Γιοάχιμ στο βιολί, δάσκαλο του Βίλυ Χες, δασκάλου του Σκαλκώτα. Ο Σκαλκώτας συνδέεται στενά με το κοντσέρτο αυτό το οποίο έχει ήδη παίξει στις διπλωματικές του εξετάσεις. Ο Γιοάχιμ θα συνεργαστεί με τον Μπραμς στη σύνθεση του δικού του κοντσέρτου, ενός κοντσέρτου που εμφανώς ακολουθεί τα χνάρια του Μπετόβεν, βάζοντας την ερμηνευτική του πίστη και σφραγίδα απέναντι στους συνήθως διστακτικούς κριτικούς αλλά και τους αρνητικότατους βιρτουόζους βιολιστές οι οποίοι, σε κοινή γραμμή ως προς τα συγκεκριμένα έργα, παρατηρούσαν πως είναι πιο πολύ συμφωνικά παρά βιολιστικά. Από τον Γιοάχιμ στον Σκαλκώτα, γενεές δύο… μόνο!

Η ομοιότητα της γενική δομής του κοντσέρτου του Σκαλκώτα ως προς το αντίστοιχο του Μπραμς, στο οποίο προφανώς απαντά ο βιολιστής-συνθέτης, δεν φαίνεται τυχαία. Η εκτενής εισαγωγή της ορχήστρας στο πρώτο μέρος με την κλασσική έκθεση των θεματικών ιδεών, η δραματική ανάπτυξη, η ήρεμη κατάληξη πριν το τελικό ξέσπασμα, ο φθόγγος ρε να κυριαρχεί στην καταληκτική συγχορδία, την κοινή τονικότητα των κοντσέρτων του Μπετόβεν και του Μπράμς… Η έκθεση του ελεγειακού θέματος στο δεύτερο μέρος ακούγεται από το όμποε, και το φινάλε, σε φόρμα λαϊκότροπου χορευτικού ροντό να οδηγείται με φρενήρη ρυθμό σε ένα οργιαστικό τέλος. Σίγουρα ένας Πάμπλο ντε Σαραζάτε θα αρνιόταν να το παίξει –όπως και του Μπραμς- λέγοντάς του πως «…εγώ δεν θα κάθομαι με το βιολί στο χέρι να ακούω το όμποε να παίζει τη μόνη μελωδία στο μέρος». 

Είναι περίεργο πως ένα τέτοιο έργο δεν έχει κατακτήσει την εγχώρια παραγωγή ικανότατων βιρτουόζων, οι οποίοι προτιμούν πολλές φορές απλώς άλλες ιδέες -έργα για το ρεπερτόριό τους, όχι κατ’ ανάγκην «προσιτότερα» στο ευρύ κοινό. 

Κοινός παρονομαστής, η «παράδοση της ερμηνείας», παράδοση που συνήθως ξεκινά από κάποιους ερμηνευτές με ένστικτο, διορατικότητα, πατριωτισμό και ακλόνητη πίστη, εκεί όπου η η πολιτεία ασκεί το αυτονόητο καθήκον της απέναντι στην ντόπια σημαντική παραγωγή, δημιουργώντας τις απαραίτητες συνθήκες για την διάδοση ενός έργου. Όπως, ας πούμε την έκδοσή του. Όσο αδιανόητο και αν ακούγεται, το έργο του Σκαλκώτα παραμένει για τον έλληνα και ξένο βιολιστή ανέκδοτο! Το υλικό που θα μπορούσε να αγοράσει κανείς για ένα κοντσέρτο, όπως του Μπετόβεν ή του Μπεργκ και του Σαίνμπεργκ, μία μεταγραφή για βιολί και πιάνο, έτσι ώστε ο βιολιστής να μπορέσει να το μελετήσει και ενδεχομένως να το ερμηνεύσει, στην περίπτωση του κοντσέρτου του Σκαλκώτα, όπως και του μεγαλύτερου μέρους του έργου του, δεν υπάρχει. Παρά την έξωθεν καλή μαρτυρία, τους διθυράμβους των ξένων κριτικών, τις απίστευτες για ελληνικό έργο διακρίσεις, την καταχώρηση του συνθέτη και του έργου του στη βασική δισκοθήκη του κάθε φιλόμουσου. Παρά την αγάπη και το ενδιαφέρον που έδειξαν ξένοι βιολιστές, ηχηρά ονόματα, πού ανταποκρίθηκαν στις προκλήσεις του έργου, το έπαιξαν και σε κάποιες περιπτώσεις, όπως σε αυτή του Λοράν Φένιβες να το υμνούν ως ένα από τα καλύτερα κοντσέρτα του 20ου αιώνα. 

Το αυτονόητο καθήκον στην ελληνική μουσική δημιουργία, και όσα αυτό πρακτικά σημαίνει, όπως αναφέρει ο Γιώργος Σισιλιάνος στα πολύτιμα «κείμενα για τη Μουσική» δεν μοιάζει καθόλου αυτονόητο. 

Γιώργος Δεμερτζής

Βύρων Φιδετζής, Θοδωρής Δεμερτζής, ο αείμνηστος Θάνος Κωνσταντινίδης και Γ. Δεμερτζής (φωτογραφία του 2012)

Η ΜΟΥΣΙΚΗ ΔΩΜΑΤΙΟΥ ΤΟΥ ΜΙΚΗ ΘΕΟΔΩΡΑΚΗ ΙΣΤΑΤΑΙ ΕΝΩΠΙΟΝ ΜΑΣ ΠΡΟΣ ΑΝΑΚΑΛΥΨΙΝ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου

Τι είναι ο Μίκης Θεοδωράκης, που σήμερα 29 Ιουλίου 2019 έχει γενέθλια και κλείνει τα 94 χρόνια του; Ένα φυσικό φαινόμενο! Σε παρασύρει με ορμή προς το μέρος του. Σαν ένας χείμαρρος ή ένα πλατύ ποτάμι που γυρεύει να εκβάλει, μα δε γίνεται. Είναι ακένωτος! Το ομολογεί και ο ίδιος: «…τα περισσότερα από τα έργα αυτά, μουσική δωματίου, συμφωνικά, ορατόρια, κοντσέρτα κ.λ.π., τα έγραψα στην κορυφή των κυμάτων αυτής της μανιασμένης θάλασσας που ήταν η ζωή μας στην Ελλάδα από το 1940 έως προχτές. Τα έγραψα, γιατί είχα βιωματική ανάγκη να το πράξω αδιαφορώντας για την τύχη τους και τη δική μου». Το πρώτο κουαρτέτο για έγχορδα έγραψε ο Θεοδωράκης το 1946!
Και το ακούμε ολόφρεσκο και σήμερα από το Νέο Ελληνικό Κουαρτέτο (Γιώργος Δεμερτζής - βιολί, Δημήτρης Χανδράκης – βιολί, Αγγέλα Γιαννάκη - βιόλα, Άγγελος Λιακάκης - τσέλο), αν και κυκλοφόρησε σε ηχογράφηση το 2007. Εξήντα χρόνια μετά την σύνθεσή του! Μαζί με τρία ακόμα κουαρτέτα, τέσσερα ποιήματα του Καβάφη και άλλα έργα μουσικής δωματίου. 
Τα ακούσαμε πριν έντεκα χρόνια σε συναυλίες στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών και στο Μουσείο Μπενάκη, πάντα από το Νέο Ελληνικό Κουαρτέτο, που μας τα αποκάλυψε και το οποίο δυστυχώς δεν υπάρχει πια...
Τα έργα αυτά ήρθαν στην επιφάνεια χάρη στον Γιώργο Δεμερτζή κι αυτό το λέει ο ίδιος ο Μίκης Θεοδωράκης στο σημείωμα του κατά την έκδοση των έργων σε cd από την Legend Classics (2007): "Η τύχη και ο ρόλος των προσώπων διαδραματίζουν κάποτε καθοριστικό ρόλο στη ζωή των ανθρώπων και ιδιαίτερα των καλλιτεχνών. Μπορεί κανείς άραγε να φανταστεί για πόσα χρόνια ακόμα θα παρέμενε βυθισμένο στην αφάνεια το ξεχασμένο και εν πολλοίς άγνωστο έργο του Μπαχ, εάν δεν υπήρχε ο Μέντελσον; Τηρουμένων των αναλογιών, τα ξεχασμένα και από μένα τον ίδιο κουαρτέτα μου και άλλα έργα της ίδιας εποχής (1945-1948) θα παρέμεναν απλές κόλλες μουσικής γεμάτες νότες μέσα στο αρχείο μου, αν δεν τα ανακάλυπτε πριν από μερικά χρόνια ο Γιώργος Δεμερτζής. Ο οποίος όχι μόνο τα ανακάλυψε, αλλά ευθύς αμέσως τα τύλιξε με το ενδιαφέρον και το ταλέντο του, με αποτέλεσμα να τα βγάλει στο φως μαζί με τους άξιους συνεργάτες του με τόσο μεγάλη ευαισθησία και - ας μου επιτραπεί η φράση - ερμηνευτική τελειότητα, που ξάφνιασε πρώτα απ' όλους εμένα τον ίδιο".
Ευτυχώς, λοιπόν, τα έχουμε συγκεντρωμένα σε τρεις ψηφιακούς δίσκους. Στο cd Μουσική δωματίου II εξαιρετικό πιάνο, γνησίως ελληνικόν, παίζει ο Θανάσης Αποστολόπουλος, ενώ στο III πιάνο παίζει η Μαρία Αστεριάδου και φλάουτο η Μαριλένα Δωρή. 
Σημαντική ήταν και η συμβολή του συνθέτη Φίλιππου Τσαλαχούρη, ως προς την επιμέλεια των νεανικών αυτών έργων του Θεοδωράκη. Αξιοσημείωτη η παρατήρηση του Φ. Τσαλαχούρη για τα Κομμάτια για το Δεκέμβρη: «…δεν είναι τίποτε άλλο παρά μουσικές σελίδες ημερολογίου. Τοιχογραφίες δραματικών εντυπώσεων. Ένα μνημείο από τραγούδια χωρίς λόγια, με διαστάσεις, όμως, ψυχογραφικού δοκιμίου που σκοπό έχει να καταγράψει όχι συναισθήματα αλλά πλήρεις συναισθηματικές διεργασίες».
Άρα αυτό που είπε ο Γιώργος Δεμερτζής στη συναυλία με τα Κουαρτέτα στο Μουσείο Μπενάκη πριν 11 χρόνια - και το θυμάμαι σαν τώρα! - είναι υπόθεση του καθενός να το ανακαλύψει: «Πότε γράφτηκαν αυτά τα κομμάτια του Μίκη; Σήμερα! Για να ακουστούν πότε; Αύριο!».
Να πούμε, επίσης, ότι μαζί με το αφιέρωμα του περιοδικού ΟΔΟΣ ΠΑΝΟΣ Νο 160 (2013) στον Έλληνα συνθέτη, κυκλοφόρησε και το cd "Μίκης Θεοδωράκης 1942-1952. Η δεκαετία της πρώιμης έντεχνης μουσικής", με κομμάτια της Μουσικής δωματίου. 

Επιλέγω να σταθώ στο Κουαρτέτο εγχόρδων αρ. 2, «Το κοιμητήριο» (1946), γιατί εδώ βλέπουμε πως η στενή σχέση του Μίκη Θεοδωράκη με την ποίηση δεν αντανακλάται μόνο στις πολυάριθμες μελοποιήσεις ποιημάτων που έκανε, αλλά και στον τρόπο με τον οποίο η ποίηση λειτουργούσε συχνά γι' αυτόν ως πηγή έμπνευσης για έργα ενόργανης μουσικής.
Μια τέτοια περίπτωση είναι αυτή του δεύτερου κουαρτέτου εγχόρδων, ενός μονομερούς, σύντομου οργανικού κομματιού (Adagio) αφιερωμένου στον Αργύρη Κουνάδη. Ο προγραμματικός τίτλος του κουαρτέτου («Το κοιμητήριο») προδίδει την έμπνευση του συνθέτη από το ποίημα του Διονυσίου Σολωμού «Η τρελή μάνα» ή «Το κοιμητήριο». Στο αυτοβιογραφικό "Οι δρόμοι του αρχαγγέλου" (1986, τ. 2, σ. 91), ο Θεοδωράκης δηλώνει ρητά ότι το πρώτο τετράστιχο του ποιήματος (το οποίο αναγράφεται και πάνω στο χειρόγραφο της παρτιτούρας) αποδίδει το «μουσικό νόημα» του έργου: 

Τώρα που η ξάστερη 

νύχτα μονάχους 

μας ηύρε απάντεχα, 

και εκεί στους βράχους 

σχίζεται η θάλασσα σιγαλινά. 

Όπως δηλώνεται στο εξώφυλλο του χειρογράφου, το έργο ολοκληρώθηκε την 25η Μαρτίου 1946, λίγες μόλις μέρες πριν την πορεία που διοργάνωσε το ΕΑΜ στην Αθήνα στο πλαίσιο του μποϊκοτάζ των εκλογών που είχαν προγραμματιστεί για την 31η Μαρτίου. Επικεφαλής της πορείας, ο Θεοδωράκης περικυκλώνεται και υφίσταται άγριο ξυλοδαρμό που τον οδηγεί στο νεκροτομείο! Θα επιζήσει για να ζήσει - φευ! - και τον αδελφοκτόνο εμφύλιο.  Στο πλαίσιο αυτό, η εικόνα της τρελής μάνας πάνω από τον τάφο όπου βρίσκονται τα δύο νεκρά παιδιά της, «ροδοστεφάνωτα, ασπροεντυμένα, […] αγκαλιασμένα μέσα εις την ύστερη αλησμονιά», αποκτά μια σχεδόν προφητική χροιά. Προφητική κι από μια άλλη άποψη. Αργότερα ο Θεοδωράκης θα μελοποιήσει τον "Επιτάφιο" του Γιάννη Ρίτσου, τον οποίο ο ποιητής εμπνεύστηκε από την μάνα που θρηνούσε τον γιο της που σκοτώθηκε στην απεργία του 1936 στην Θεσσαλονίκη.
Η Μουσική δωματίου του Μίκη Θεοδωράκη, που την έγραφε στα χρόνια του Εμφυλίου, ίσταται ενώπιόν μας πάντοτε προς ανακάλυψιν. Ως μια μουσική βιωματική, που μας αφορά και σήμερα.

ΕΝΑ CD - ΣΤΑΘΜΟΣ: ΤΑ ΚΟΥΑΡΤΕΤΑ ΕΓΧΟΡΔΩΝ ΤΟΥ ΔΗΜΗΤΡΗ ΔΡΑΓΑΤΑΚΗ

Ο Γιώργος Δεμερτζής, η ψυχή του Νέου Ελληνικού Κουαρτέτου στο βήμα

Κείμενο - φωτογραφίες: Ιδιωτική Οδός

Χθες, Τετάρτη 3 Απριλίου 2019 το μεσημέρι, στην αίθουσα διδασκαλίας της Μουσικής Βιβλιοθήκης Λίλιαν Βουδούρη, στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών, παρουσιάστηκε, σε μια φροντισμένη εκδήλωση, ένας πολύτιμος δίσκος ακτίνας (CD) με τίτλο "Dimitris Dragatakis – The String Quartets" που περιέχει τα 6 κουαρτέτα για έγχορδα του αξέχαστου μουσουργού Δημήτρη Δραγατάκη (1914-2001). 

Η παραγωγή του δίσκου έγινε  από την δισκογραφική εταιρεία Irida Classical με την ευγενική υποστήριξη του Ιδρύματος Ιωάννου Φ. Κωστόπουλου και του Συλλόγου Φίλων Δημήτρη Δραγατάκη.

Την ερμηνεία των έργων υπογράφει το διεθνούς φήμης Νέο Ελληνικό Κουαρτέτο, που ίδρυσε και διηύθυνε καλλιτεχνικά επί σειρά ετών ο σπουδαίος σολίστ στο βιολί, Γιώργος Δεμερτζής. 

Για το άψογο, από κάθε άποψη, αυτό δισκογράφημα, μίλησαν οι: 

- Βάλια Δραγατάκη, κόρη του αείμνηστου συνθέτη
- Χαρά Καλομοίρη, διευθύντρια του Εθνικού Ωδείου

- Θωμάς Ταμβάκος, ιδρυτής του ομώνυμου Αρχείου Ελλήνων Μουσουργών

- Γιώργος Μονεμβασίτης, μουσικοκριτικός

- Φίλιππος Τσαλαχούρης, συνθέτης και μαθητής του Δ. Δραγατάκη

- Ιάκωβος Κονιτόπουλος, συνθέτης και μαθητής, επίσης, του Δ. Δραγατάκη

- Μαγδαληνή Καλοπανά, μουσικολόγος και ειδική στο έργο του Δραγατάκη, καθώς έχει εκπονήσει σχετική διατριβή

- Γιώργος Δεμερτζής, η ψυχή του Νέου Ελληνικού Κουαρτέτου. 

Συντονιστής ο συνθέτης Κωνσταντίνος Ι. Φλεριανός.

Κωνσταντίνος Ι. Φλεριανός

Κατά τη διάρκεια της εκδήλωσης, παρουσιάστηκαν πολύ ενδιαφέροντα βίντεο με τον ίδιο τον Δ. Δραγατάκη να εκθέτει τις απόψεις του για την μουσική, τον αείμνηστο Θόδωρο Αντωνίου να μιλάει για τον "σεμνό και σπουδαίο" Δραγατάκη και το Νέο Ελληνικό Κουαρτέτο να παίζει μέρος από το 5ο Κουαρτέτο του Δ. Δραγατάκη, από ζωντανή συναυλία. 

Τα κουαρτέτα εγχόρδων κατέχουν εξέχουσα θέση στην πολυβραβευμένη εργογραφία του Δημήτρη Δραγατάκη, καθώς θεωρούνται στο σύνολό τους ως το πλέον ολοκληρωμένο του πόνημα. Είναι λοιπόν ευτυχές γεγονός που το Νέο Ελληνικό Κουαρτέτο επέλεξε να συμπεριλάβει στο ρεπερτόριο του και τα κουαρτέτα του μεγάλου μουσουργού. Το τελικό αποτέλεσμα είναι το ηχογράφημα που παρουσιάστηκε και το οποίο μας δίνει τη δυνατότητα για πρώτη φορά να τα ακούσουμε συγκεντρωμένα από το Κουαρτέτο αρ. 1, που είναι και το πρώτο του μεγάλο έργο φόρμας, μέχρι το τελευταίο του έργο, το Κουαρτέτο αρ. 7. Το Κουαρτέτο αρ.6, δεν συμπεριλαμβάνεται στην παρούσα ηχογράφηση, καθώς είναι έργο για βιολί, όμποε, βιόλα και βιολοντσέλλο. Συμπεριλαμβάνεται στον δίσκο “Δημήτρης Δραγατάκης – Μουσική Δωματίου I”, που κυκλοφορεί από την Irida Classical, με αρ. καταλόγου Irida 001. 

Να σημειώσουμε ότι το Νέο Ελληνικό Κουαρτέτο, που δεν υπάρχει πια, ολοκλήρωσε τον κύκλο του με την σπουδαία αυτή ηχογράφηση.
Τα μέλη του:

Γιώργος Δεμερτζής – βιολί 

Δημήτρης Χανδράκης – βιολί 

David Bogard – βιόλα 

Άγγελος Λιακάκης – τσέλο.
Ακολουθεί η ομιλία του Θωμά Ταμβάκου στην εκδήλωση. 

ΘΩΜΑΣ ΤΑΜΒΑΚΟΣ - ΔΙΣΚΟΓΡΑΦΙΚΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑ ΔΗΜΗΤΡΗ ΔΡΑΓΑΤΑΚΗ by Panagiotis Andriopoulos on Scribd

Βάλια Δραγατάκη

Χαρά Καλομοίρη

Θωμάς Ταμβάκος

Γιώργος Μονεμβασίτης

Φίλιππος Τσαλαχούρης

Ιάκωβος Κονιτόπουλος

Η "ΑΡΑΠΙΑ" ΤΟΥ ΤΣΙΤΣΑΝΗ ΠΟΥ ΕΓΙΝΕ ΤΟ ΡΕΜΠΕΤΙΚΟ ΤΟΥ ΣΚΑΛΚΩΤΑ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου

Σαν σήμερα αναχώρησε στ' άστρα ο μεγάλος Νίκος Σκαλκώτας.
Ήταν 19 Σεπτεμβρίου του 1949...
Και τιμώντας την μνήμη του είπα να ξαναθυμηθούμε την "Αραπιά" του! 

«Κατοχή. Πάνω σε μια γυμνή και παγωμένη άσφαλτο με μοναδικό φωτισμό την ψυχρή όψη ενός φεγγαριού, προχωράμε μ΄ ένα φίλο. Ένας λεπτός μα διαπεραστικός ήχος μπουζουκιού καθρεφτίζεται -λες- μες στην άσφαλτο και μας ακολουθεί βήμα προς βήμα. Ο φίλος μου προσπαθεί να μου εξηγήσει τη διάθεση φυγής και την έντονη εμμονή σ΄ αυτή τη διάθεση που κρατούν οι τέσσερις νότες του περιφερόμενου τότες τραγουδιού «Θα πάω εκεί στην αραπιά». Μάταια προσπαθούσε να μου μεταδώσει τη συγκίνησή του και να μου δείξει μαζί αυτό το αντίκρισμα που υπήρχε αυτής της «διάθεσης φυγής» - καθώς την ονόμαζε στην όλη δημιουργημένη ατμόσφαιρα της πολιτείας των Αθηνών. Του λόγου μου -κάπως δικαιολογημένα βλέπετε με τη μικρή μου τότες ηλικία- του έφερνα όλες μου τις αντιρρήσεις, κουβαλώντας γνωστά επιχειρήματα που ιδιαίτερα σήμερα χρησιμοποιούνται πάρα πολύ από Αθηναίους της ώριμης ηλικίας. Δηλαδή περί αγοραίου, φτηνού και χυδαίου είδους καθώς κι άλλα παρόμοια. Αυτός όμως επέμενε τονίζοντας την κάθε λέξη του σύμφωνα με το ρυθμό «Θα πάω εκεί στην αραπιά», θέλοντας ίσως να μου δώσει και μια ρυθμική επαλήθευση των όσων έλεγε πάνω στο τραγούδι».

Αυτά έλεγε, μεταξύ άλλων ο Μάνος Χατζιδάκις, στην περίφημη διάλεξή του για το Ρεμπέτικο στο Θέατρο Τέχνης στις 31 Ιανουαρίου 1949. Σχεδόν οκτώ μήνες πριν τον αιφνίδιο θάνατο του Νίκου Σκαλκώτα (19-9-1949)… Και πέντε χρόνια μετά τη σύνθεση του Κοντσέρτου για 2 βιολιά, στο δεύτερο μέρος του οποίου ο Σκαλκώτας χρησιμοποίησε το πασίγνωστο ρεμπέτικο «Θα πάω εκεί στην Αραπιά» του Βασίλη Τσιτσάνη. Ο Χατζιδάκις προφανώς αγνοούσε το μέγα γεγονός που είχε συντελεστεί εν κρυπτώ υπό του ιδιοφυούς Σκαλκώτα: το πρώτο έργο της νεοελληνικής λόγιας ή κλασικής, αν προτιμάτε, μουσικής που περιείχε ρεμπέτικο θέμα, είχε συντεθεί αλλά ουδείς το γνώριζε.
Ούτε φυσικά κι ο έγκριτος μουσικοκριτικός Μίνως Δούνιας, ο οποίος σε κείμενό του στην Καθημερινή (8-2-1949) μεμφόταν ευγενικά τον Χατζιδάκι για τον παραλληλισμό του ρεμπέτικου «με την αιώνια, μεγάλη τέχνη».
Ο Χατζιδάκις δεν δίστασε να πει ότι η μελωδική γραμμή του τραγουδιού «Αρχόντισσα» του Τσιτσάνη «αφάνταστη σε περιεκτικότητα και σε λιτότητα πλησιάζει τον Μπαχ»!
Ο Δούνιας εξανίσταται: «Δεν βλέπω γέφυρα να συνδέει τον Μπαχ με τα μπουζούκια».
Κι εγώ αυτή τη στιγμή, φίλοι μου, σχεδόν εξήντα χρόνια από την μαγική εκείνη εποχή, ακούω το μαγικό Κοντσέρτο για 2 βιολιά του Σκαλκώτα και διαβάζω το σημείωμα του μουσικολόγου Κωστή Δεμερτζή για το έργο που αναπτύσσει ρεμπέτικο θέμα: «Όσον αφορά την γραφή των σολιστικών μερών στο Κοντσέρτο αυτό, η απώτερη καταγωγή της εντοπίζεται στον Μπαχ»!

Ρεμπέτικο, Μπαχ, Σκαλκώτας, σε μιαν απίστευτη συνύπαρξη την οποία μπορούμε πια να απολαύσουμε στην κυριολεξία, χάρη στον σημαντικότατο ψηφιακό δίσκο που κυκλοφόρησε το 2008 από την BIS. Το πρώτο έργο που ακούμε είναι το κοντσέρτο για 2 βιολιά – α’ παγκόσμια ηχογράφηση – σε ενορχήστρωση Κωστή Δεμερτζή, απολύτως ειδικού στην Σκαλκωτική ενορχήστρωση. Παίζουν: β' βιολί ο Γιώργος Δεμερτζής, ο οποίος έχει παίξει και ηχογραφήσει τα άπαντα του Σκαλκώτα για βιολί και κουαρτέτο εγχόρδων και ο Σίμος Παπάνας α' βιολί. Δυο εξαιρετικοί μουσικοί, διαφορετικών γενεών, που συνυπάρχουν στο κοντσέρτο σαν από πάντα. Σα να ήταν γραμμένο γι’ αυτούς το έργο. Και πώς όχι τελικά; Αφού αυτοί μας το αποκαλύπτουν. Η Κρατική Ορχήστρα Θεσσαλονίκης υπό τον επίσης εξαίρετο μαέστρο Βασίλη Χριστόπουλο, συμβάλει σημαντικά στην ανάδειξη σύνθεσης.

Ο Γ. Δεμερτζής και ο Σ. Παπάνας μας «τραγουδούν» υπέροχα το «Θα πάω εκεί στην Αραπιά», πιο χρωματικά, είν’ αλήθεια, από τη μελωδία του Τσιτσάνη, μα αυτό ήθελε κι ο Σκαλκώτας. Ένα «λαϊκό τραγούδι» για βάση, και πάνω του, όπως παρατηρεί εύστοχα ο Κ. Δεμερτζής, «να στήνει ονειρικές και εξώκοσμες παραλλαγές». Δεμερτζής και Παπάνας μας καθιστούν κοινωνούς μιας από τις πιο όμορφες μουσικές του Σκαλκώτα. Και ενός έργου - ορόσημου για την ελληνική μουσική πραγματικότητα. Και γι’ αυτό τους είμαστε ευγνώμονες.

Ο Μίνως Δούνιας στο προμνημονευθέν κείμενό του για το ρεμπέτικο λέει πως «η μελωδική γραμμή του χαρακτηρίζεται, ως επί το πλείστον, από μια καταθλιπτική κατιούσα». Νομίζω ότι αυτό το αντιλαμβάνεται πολύ καλά όταν ακούει την επεξεργασία Σκαλκώτα στο θέμα του Τσιτσάνη, αλλά θα το εκλάβει ως αρετή κι όχι ως υστέρημα. Δεμερτζής και Παπάνας παίζουν με τη δέουσα μελαγχολία, που φωτίζει τις απόκρυφες πτυχές του εαυτού… Οι δοξαριές, σταλαγματιές γλυκασμού. Ας θυμηθούμε ότι ο συνθέτης γράφει το έργο σε μια πολύ δύσκολη περίοδο. Κατοχή… Με την απελευθέρωση να υποφώσκει…

Στον ψηφιακό δίσκο υπάρχουν κι άλλα δύο έργα του Σκαλκώτα. Το Κοντσερτίνο για δύο πιάνα και ορχήστρα (1935) με σολίστ την Μαρία Αστεριάδου και το Νίκο Σαμαλτάνο και το «Χαρακτηριστικό κομμάτι για ξυλόφωνο και ορχήστρα (Νυκτερινή διασκέδασις)» (1949), με σολίστ τον Δημήτρη Δεσύλλα. Ένας δίσκος που αξίζει να ακούσει και να ξανακούσει κανείς. Όσο περισσότερο ευλαβικά σκύβει κανείς στη σκαλκωτική δημιουργία, τόσο αφουγκράζεται την ιδιοφυΐα του συνθέτη και μετέχει μουσικής εξαίσιας.

Με το Καλλιτεχνικό Σύνολο "Πολύτροπον" παρουσιάσαμε στην Οικία Κατακουζηνού (Αμαλίας 4, 5ος όροφος, Σύνταγμα), την παραγωγή: «Ένα τραγούδι - Μια εποχή / Η Αραπιά του Βασίλη Τσιτσάνη, της Μάτσης Χατζηλαζάρου, του Νίκου Σκαλκώτα και του Μάνου Χατζιδάκι.» 

Ήταν μια εκδήλωση βασισμένη στο τραγούδι του Βασίλη Τσιτσάνη, «Θα πάω εκεί στην Αραπιά», το οποίο αποτέλεσε πηγή έμπνευσης για την ποιήτρια Μάτση Χατζηλαζάρου, τον συνθέτη Νίκο Σκαλκώτα και τον Μάνο Χατζιδάκι, την περίοδο της Κατοχής και της Απελευθέρωσης.
Καλεσμένοι μας ήταν την πρώτη βραδιά ο μουσικολόγος Κωστής Δεμερτζής, που μίλησε για το συγκεκριμένο έργο του Σκαλκώτα, και την άλλη, η ποιήτρια Ιουλίτα Ηλιοπούλου, που αναφέρθηκε στην σπουδαία Μάτση Χατζηλαζάρου. 
Διαβάστε τα όσα έχει γράψει ο Κωστής Δεμερτζής για την "Αραπιά" του Σκαλκώτα εδώ.