Η ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ ΤΟΥ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗ ΘΩΜΑ ΓΙΑ ΤΟΝ ΚΑΦΚΑ

Την Τρίτη 9 Απριλίου 2024, στο Σπίτι της Κύπρου (Ξενοφώντος 2Α, Σύνταγμα), πραγματοποιήθηκε μια ιδιαίτερη εκδήλωση με τον γενικό τίτλο: «Διάλογοι με τον Κάφκα», κατά την οποία παρουσιάστηκε το βιβλίο  του Παναγιώτη Θωμά, "Μια ανέφικτη ανάσταση. Σχόλιο στη Μεταμόρφωση του Φραντς Κάφκα", εκδ. Αρμός, Αθήνα 2024. 

Για το βιβλίο μίλησαν ο ποιητής Ρήσος Χαρίσης και ο θεολόγος και μουσικός Παναγιώτης Ανδριόπουλος, ενώ χαιρετισμό απηύθυνε ο συγγραφέας. 

Στη συνέχεια παρουσιάστηκε για πρώτη φορά μεγάλο μέρος νέου κύκλου τραγουδιών εμπνευσμένων από το έργο του Φρ. Κάφκα, σε στίχους του Παναγιώτη Θωμά και μουσική Χρυσόστομου Σταμούλη και Γιώργου Καλογήρου, τα οποία συνόδευσε αφήγηση σύντομων αποσπασμάτων από κείμενα του Κάφκα. Την εκδήλωση συντόνισε η δημοσιογράφος και κλασική φιλόλογος Βίκυ Φλέσσα. 

Συντελεστές μουσικού μέρους εκδήλωσης: Θάνος Σταυρίδης: ακορντεόν και ενορχήστρωση, Στέλλα Τέμπρελη: βιολοντσέλο, Γιώργος Καλογήρου: ερμηνεία, πιάνο, Μαρία Παπαλεοντίου: ερμηνεία. Παναγιώτης Θωμά και Χρυσόστομος Σταμούλης: αφήγηση. 

Ήταν μια ουσιαστική εκδήλωση - αφιερωμένη και στην επέτειο των 100 χρόνων από τον θάνατο του μεγάλου συγγραφέα, Φραντς Κάφκα (1883-1924) - που καταχειροκροτήθηκε από το κοινό. 

Διοργάνωση: Το Σπίτι της Κύπρου, οι Εκδόσεις Αρμός σε συνεργασία με το Τμήμα Γερμανικής Γλώσσας και Φιλολογίας του Ε.Κ.Π.Α. και το Τσέχικο Κέντρο Αθήνας. 

Photos by Anestis Kyriakidis

ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΒΙΒΛΙΟΥ ΤΟΥ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗ ΘΩΜΑ ΓΙΑ ΤΟΝ ΚΑΦΚΑ ΚΑΙ ΠΡΩΤΟΤΥΠΕΣ ΣΥΝΘΕΣΕΙΣ

Την Τρίτη, 9 Απριλίου 2024, ώρα 19:00, στο Σπίτι της Κύπρου (Ξενοφώντος 2Α, Σύνταγμα), θα πραγματοποιηθεί εκδήλωση με τον γενικό τίτλο: «Διάλογοι με τον Κάφκα», που θα αποτελεί παρουσίαση του βιβλίου του Παναγιώτη Θωμά, "Μια ανέφικτη ανάσταση. Σχόλιο στη Μεταμόρφωση του Φραντς Κάφκα", εκδ. Αρμός Αθήνα 2024. 

Για το βιβλίο θα μιλήσει ο ποιητής Ρήσος Χαρίσης και ο θεολόγος και μουσικός Παναγιώτης Ανδριόπουλος. Αντιφώνηση από τον συγγραφέα. 

Στη συνέχεια θα παρουσιαστεί για πρώτη φορά μεγάλο μέρος νέου κύκλου τραγουδιών εμπνευσμένων από το έργο του Φρ. Κάφκα, σε στίχους του Παναγιώτη Θωμά και μουσική Χρυσόστομου Σταμούλη και Γιώργου Καλογήρου, τα οποία θα συνοδεύσει αφήγηση σύντομων αποσπασμάτων από κείμενα του Κάφκα. 

Την εκδήλωση συντονίζει η δημοσιογράφος και κλασική φιλόλογος Βίκυ Φλέσσα. 

Συντελεστές μουσικού μέρους εκδήλωσης: Θάνος Σταυρίδης: ακορντεόν και ενορχήστρωση, Στέλλα Τέμπρελη: βιολοντσέλο, Γιώργος Καλογήρου: ερμηνεία, πιάνο/κιθάρα, Μαρία Παπαλεοντίου: ερμηνεία. Παναγιώτης Θωμά και Χρυσόστομος Σταμούλης: αφήγηση. 

Ο Παναγιώτης Θωμά, διδάκτωρ του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου με κύριο πεδίο έρευνας και συγγραφής τον διάλογο της θεολογίας με τη λογοτεχνία, αλλά και άλλες μορφές τέχνης, όπως ο κινηματογράφος και το τραγούδι, παρουσιάζει την πρώτη του μελέτη (εκτενές δοκίμιο) για τον Φραντς Κάφκα, που καταπιάνεται με την πυρηνική στο έργο του νουβέλα Μεταμόρφωση. Η έκδοση συμπίπτει με τα 100 χρόνια από τον θάνατο του εμβληματικού λογοτέχνη, του γερμανόφωνου Εβραίου της Πράγας. Παρουσιάζει επιπλέον, για πρώτη φορά συνδυαστικά με ένα βιβλίο του, και την άλλη του ιδιότητα, αυτή του στιχουργού, με αυτά τα νέα τραγούδια που αφορμώνται από κείμενα του Κάφκα, αλλά δημιουργούν αυτόνομη αφηγηματική ενότητα με έντεχνα τραγούδια. Συμπράττουν μαζί του στη σύνθεση, γνώριμοι και παλιοί του συνεργάτες, με τους οποίους τους ενώνουν κοινές μουσικές εμπειρίες στη Θεσσαλονίκη: ο καθηγητής του Αριστοτελείου, μαέστρος και μουσικοσυνθέτης Χρυσόστομος Σταμούλης και ο σπουδαίος Κύπριος συνθέτης και ερμηνευτής Γιώργος Καλογήρου. 

Η εκδήλωση εντάσσεται στον κύκλο για το "Έτος του Φραντς Κάφκα" (100 χρόνια από τον θάνατο του μεγάλου συγγραφέα), που συνδιοργανώνουν το Τσεχικό Κέντρο Αθήνας και το Τμήμα Γερμανικών Σπουδών του ΕΚΠΑ.

Στη συνέχεια, το πρώτο από μία ενότητα τραγουδιών με τίτλο «Διάλογοι με τον Κάφκα», τα οποία ενέπνευσαν κάποια από τα κείμενα του Φραντς Κάφκα, σε στίχους Παναγιώτη Θωμά και μουσική των Γιώργου Καλογήρου και Χρυσόστομου Σταμούλη. Εκδίδεται με αφορμή τα 100 χρόνια από τον θάνατο του εμβληματικού λογοτέχνη το 1924. 

Στίχοι: Παναγιώτης Θωμά, Μουσική και ερμηνεία: Γιώργος Καλογήρου, Ακορντεόν και ενορχήστρωση: Θάνος Σταυρίδης, Βιολοντσέλο: Στέλλα Τέμπρελη. Aφήγηση: Παναγιώτης Θωμά.

Πατέρα […] «“Πρέπει να φύγει”, φώναξε η αδελφή, “αυτό είναι το μόνο μέσο, πατέρα. Πρέπει μονάχα να προσπαθήσεις ν’ απαλλαγείς απ’ τη σκέψη πως αυτό είναι ο Γκρέγκορ. Η πραγματική μας, άλλωστε, δυστυχία είναι ακριβώς ότι το πιστέψαμε τόσον καιρό. Μα πώς μπορεί λοιπόν να ’ναι ο Γκρέγκορ; Αν ήταν ο Γκρέγκορ, θα το καταλάβαινε από καιρό πως είναι αδύνατη η συμβίωση των ανθρώπων με ένα τέτοιο ζώο και θα ’φευγε μόνος του. Δε θα είχαμε τότε αδελφό, μα θα μπορούσαμε να συνεχίσουμε τη ζωή μας και να τιμούμε τη μνήμη του”» . (Φρ. Κάφκα, Η Μεταμόρφωση). 

Πατέρα καλέ μου πατέρα 

Σπλαχνίσου τον μόνο σου γιό 

Χαμήλωσε λίγο το βλέμμα 

Τα μάτια σου χρόνια ζητώ 

Πατέρα σκληρέ μου πατέρα 

Μου στέρησες τόση χαρά 

Την κράτησες όλη δική σου 

Προνόμιο πικρό, συμφορά 

Πατέρα λυπάμαι πατέρα 

Δεν ήμουν, δεν θα ’μαι ό,τι θες 

Συ πόθησες φώτα της μέρας 

Μα εγώ τραγουδώ τις σκιές

 

Η παρουσίαση του βιβλίου του π. Ιωάννη Χρυσαυγή “Η δημιουργία ως μυστήριο” (Βίντεο)

Την Πέμπτη 19 Οκτωβρίου 2023, στις εκδόσεις Αρμός, στο κέντρο της Αθήνας, πραγματοποιήθηκε η παρουσίαση του νέου βιβλίου του Αρχιδιακόνου του Οικουμενικού Θρόνου π. Ιωάννη Χρυσαυγή «Η δημιουργία ως μυστήριο, Θεολογική προσέγγιση της οικολογικής πρό(σ)κλησης», πρόλογος Ευάγγελος Βενιζέλος, εκδ. Αρμός, Αθήνα 2023. 

Για το βιβλίο μίλησαν: 

- Ευάγγελος Βενιζέλος, πρ. Αντιπρόεδρος της Κυβέρνησης & Υπουργός Εξωτερικών, Καθηγητής Α.Π.Θ.

- Σταύρος Γιαγκάζογλου, Αναπληρωτής Καθηγητής Τμήματος Θεολογίας Ε.Κ.Π.Α. 

- Θεοδότα Νάντσου, Επικεφαλής περιβαλλοντικής πολιτικής WWF Ελλάς και 

- ο συγγραφέας του βιβλίου π. Ιωάννης Χρυσαυγής. 

Παραθέτουμε το βίντεο της εκδήλωσης.

Δείτε περισσότερα στο Φως Φαναρίου

ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΟΥ ΤΟΜΟΥ "ΧΡΙΣΤΙΑΝΕΣ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΣΤΗΝ ΑΓΙΑ ΤΡΑΠΕΖΑ" ΣΤΗΝ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ (ΒΙΝΤΕΟ)

Παρουσιάστηκε στην 19η Διεθνή Έκθεση Βιβλίου Θεσσαλονίκης, ο συλλογικός τόμος με θέμα: «Χριστιανές γυναίκες στην αγία τράπεζα», Μελέτες για την αναβίωση του θεσμού των Διακονισσών (Εκδόσεις Αρμός). 

Για το βιβλίο μίλησαν οι:

- Πέτρος Βασιλειάδης, Ομότιμος Καθηγητής ΑΠΘ και Πρόεδρος επί τιμή του CEMES 

- Νίκη Παπαγεωργίου, Καθηγήτρια Θεολογία ΑΠΘ 

- Νικόλαος Δημητριάδης, Καθηγητής του Anatolia College of Thessaloniki και Πρόεδρος του CEMES και - Οι επιμελήτριες του βιβλίου: Σπυριδούλα Αθανασοπούλου-Κυπρίου, Αικατερίνη Δροσιά & Αντωνία Κυριατζή. 

Παραθέτουμε το σχετικό βίντεο. 

Δείτε αναλυτικά για το βιβλίο σε παλαιότερη ανάρτησή μας εδώ. 

Η ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΟΥ ΤΟΜΟΥ "ΧΡΙΣΤΙΑΝΕΣ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΣΤΗΝ ΑΓΙΑ ΤΡΑΠΕΖΑ" (ΒΙΝΤΕΟ)

Το Σάββατο 15 Οκτωβρίου 2022 στον “Κήπο του Μουσείου” του Αρχαιολογικού Μουσείου Αθηνών παρουσιάστηκε ο συλλογικός τόμος "Χριστιανές γυναίκες στην αγία τράπεζα" (εκδόσεις Αρμός), σε επιμέλεια Σπυριδούλας Aθανασοπούλου - Κυπρίου, Αικατερίνης Δροσιά & Αντωνίας Κυριατζή.  

Για το βιβλίο μίλησαν: 

- Δέσποινα Ιωσήφ, Δρ. Αρχαίας Ιστορίας, Διδάσκουσα στο Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο και στο College Year in Athens 

- Άννα Μιχοπούλου, Ερευνήτρια Ιστορίας των γυναικών 

- Νικόλαος Ασπρούλης, Αναπληρωτής Διευθυντής Ακαδημίας Θεολογικών Σπουδών Βόλου, Διδάσκων ΕΑΠ 

- Αγγελική Καριώτογλου, Δρ. Φιλοσοφίας, Θεολόγος. 

Παρενέβη ο Νίκος Φίλης, Βουλευτής Σύριζα, Πρώην Υπουργός Παιδείας & Θρησκευμάτων. 

Συντόνισε η Δρ Σπυριδούλα Aθανασοπούλου-Κυπρίου. 

Ο τόμος περιλαμβάνει τις εισηγήσεις των ομιλητών στο Διεθνές Επιστημονικό Συμπόσιο με θέμα: «Deaconesses. Past-Present-Future / Διακόνισσες. Παρελθόν-Παρόν-Μέλλον», που  πραγματοποιήθηκε από 31 Ιανουαρίου έως 2 Φεβρουαρίου 2020 στην Θεσσαλονίκη και διοργανώθηκε από το Κέντρο Οικουμενικών, Ιεραποστολικών και Περιβαλλοντικών Μελετών Μητρ. Παντελεήμων Παπαγεωργίου (CEMES) και το Διεθνές Πανεπιστήμιο Ελλάδος (IHU),

Πρωτεργάτης ο ομότιμος καθηγητής του Α.Π.Θ. Πέτρος Βασιλειάδης. 

Παραθέτουμε στη συνέχεια το βίντεο της παρουσίασης του τόμου στην Αθήνα. 

 

Η Ζέττα Ζάχου συνομιλεί με τον ψυχαναλυτή που ξαναδιαβάζει τον Θουκυδίδη

Με αφορμή την παρουσίαση του καινούργιου βιβλίου του Χάρη Μωρίκη "Η καταστροφικότητα στην καρδιά της ανθρώπινης φύσεως" στη Πάτρα την Τετάρτη 1η Ιουνίου, η Ζέττα Ζάχου, συνομίλησε μαζί του και κατέγραψε μερικές σκέψεις και προτάσεις του καταδεικνύοντας ότι ο Θουκυδίδης συνέγραψε κάτι απείρως συνθετότερο από την ιστορία του Πελοποννησιακού πολέμου. 

Ζέττα Ζάχου: "Περί πολέμου" έχουν γράψει κι άλλοι αρχαίοι Έλληνες κ ξένοι συγγραφείς π.χ. Ξενοφών, Ιούλιος Καίσαρ, Σουν Τζου. Για να αναφέρω έτσι πρόχειρα, δυο-τρείς εμβληματικούς συγγραφείς.  Γιατί Θουκυδίδης; Τι σας γοήτευσε; 

Χ.Μ. Ο Θουκυδίδης είναι όχι μόνον ένας κορυφαίος ιστορικός, αλλά ταυτοχρόνως ο πρώτος πολιτικός στοχαστής στην ιστορία του ανθρώπινου πνεύματος. Δεν συνέγραψε απλώς μία «Ιστορία», αλλά μία οξυδερκή μελέτη που πηγαίνει πίσω από τα φαινόμενα και τα γεγονότα που θεωρούνται ως «Ιστορία». Η ματιά του πάνω στα ανθρώπινα πράγματα είναι διεισδυτική, αναδεικνύοντας την τεράστια συμμετοχή του ψυχικού παράγοντα σε θέματα όπως ο πόλεμος, οι σχέσεις ατόμων και συλλογικοτήτων που συμμετέχουν. Αυτό τον κάνει απίστευτα σύγχρονο. Μοναδική είναι επίσης η αντιδημοφιλής του ματιά στα πράγματα, ότι τον απασχολεί να φέρει στο φως μόνον την αλήθεια, όσο και εάν αυτή ξεβολεύει, ταρακουνώντας βολικές βεβαιότητες. 

Ζέττα Ζάχου: Έχουμε διδαχθεί ότι "πόλεμος πατήρ, πάντων" και το λατινικό "αν αγαπάς την ειρήνη, προετοιμάσου για πόλεμο", πέρα από την αντίθεση, αυτά τα ρητά δεν μιλούν για την αναγκαιότητα του πολέμου; 

Ζέττα Ζάχου

Χ.Μ. Η αναγκαιότητα μπορεί νοηθεί όχι ως κάτι απαραίτητο, αλλά ως κάτι αναπόφευκτο, επειδή σχετίζεται με την ανθρώπινη φύση, της οποίας αναπόσπαστο κομμάτι, στη θεώρηση ενός ψυχαναλυτή, αποτελούν οι δυνάμεις Καταστροφικότητας ή Θανάτου, οι οποίες συνυπάρχουν σε ένα δίπολο με τις δυνάμεις Έρωτα και Ζωής. Επειδή κανένας άνθρωπος δεν μπορεί να υπερβεί τη φύση του, παρά μόνον να περιορίσει, να ελέγξει τις εκδηλώσεις της, ο πόλεμος επανέρχεται στις ανθρώπινες σχέσεις. Ενώ όλοι οι αναλυτές, όταν αναφέρονται σε πολεμικές συρράξεις, δίνουν το βάρος σε εξωτερικούς παράγοντες, πολιτικούς, οικονομικούς, στρατιωτικούς, στη δική μου οπτική τα αίτια είναι πάντοτε πρωτίστως ψυχικά. Συνδέονται με ψυχικό υλικό σφραγισμένο από τις δυνάμεις της καταστροφικότητας, ατόμων σημαντικών που επηρεάζουν τις συλλογικότητες, και με το αντίστοιχο υλικό των συλλογικοτήτων. Όταν η εσωτερική ισορροπία ανάμεσα στις δυνάμεις Ζωής και Θανάτου, ανατραπεί, σε ηγετικά άτομα, και στη συνέχεια αυτό περάσει στο ψυχικό σύστημα της συλλογικότητας που επηρεάζεται από αυτούς. 

Ζέττα Ζάχου: Στο βιβλίο σας, πώς μας προτείνετε να ξαναδιαβάσουμε το Θουκυδίδη και τι νέο πιστεύετε ότι θα προσλάβουμε; 

Χ.Μ.: Σαν μία οπτική πάνω στα ανθρώπινα πράγματα μοναδικής αλήθειας και τόλμης, η οποία αναδεικνύει το τί είναι η ανθρώπινη φύση, ποιο το υλικό της και ποιοι οι περιορισμοί της. Η ματιά του Θουκυδίδη επαναφέρει εξαιρετικά δυσάρεστες αλήθειες για τη δυνατότητα των ανθρώπων να συνυπάρχουν χωρίς να καταστρέφουν εαυτούς και αλλήλους, για τα όρια της Δημοκρατίας, διαλύοντας βολικές αυταπάτες. Διότι το ρόλο του εκφραστή των δυνάμεων του κακού, Θανάτου και καταστροφικότητας, κατά παράδοξο και τραγικό τρόπο, στο συγκεκριμένο πόλεμο ανέλαβε η Αθηναϊκή Δημοκρατία, το πολίτευμα – μοντέλο, πράγμα που όμως δεν την εμπόδισε να λειτουργήσει ως μία αποθηριωμένη πολεμική μηχανή που κατέστρεφε άλλους και τελικά τον εαυτό της. Οι περιορισμοί της ανθρώπινης φύσης, ελάχιστα επισημαίνονται σε επίπεδο δημόσιου, επιστημονικού διαλόγου, διότι κάτι τέτοιο είναι εξαιρετικά αντιδημοφιλές. Είναι όμως παρόντες διαρκώς, και αναδεικνύονται σε στιγμές που το ψυχικό σύστημα ατόμων και συλλογικοτήτων υφίσταται μεγάλη πίεση. Οδυνηρό πρόσφατο παράδειγμα ο καταφανώς παθολογικός, ανορθολογικός, καταστροφικός τρόπος αντίδρασης πολλών στα πλαίσια της πρόσφατης πανδημίας. Στο βιβλίο μου αναδεικνύεται η τεράστια σημασία του ψυχικού παράγονται, ο οποίος διαρκώς παραγνωρίζεται, και ο οποίος συμμετέχει σε βαθμό αδιανόητο στις συμπεριφορές ατόμων και συλλογικοτήτων. 

Ζέττα Ζάχου: Ο Θουκυδίδης, ανά τους αιώνες έχει "κατηγορηθεί" για μεροληψίες. Η Επιστήμη την οποία τόσα χρόνια συνεπώς υπηρετείτε, μας προσφέρει άραγε στρατηγικές που φέρνουν τον λογικό εαυτό μας στην επιφάνεια, χωρίς μεροληψίες; 

Χ.Μ.: Η ψυχανάλυση συνιστά μία μοναδική δυνατότητα να γνωρίσει το υποκείμενο τον εαυτό του στο πιο βαθύ, κρυμμένο του επίπεδο, να εξοικειωθεί με το πώς λειτουργεί το δικό του ψυχικό σύστημα και δυνάμει των άλλων με τους οποίους σχετίζεται. Δεν έχει έτοιμες, εύκολες, δημοφιλείς λύσεις, αλλά αποτελεί μία προνομιούχο, μοναδική οδό να αποκτήσει κάποιος πρόσβαση στη δική του, ψυχική αλήθεια, «χωρίς μεροληψίες». Διότι η πρόσβαση αυτή επιτυγχάνεται μέσω μίας σχέσεως με έναν ειδικό, τον ψυχαναλυτή, ο οποίος λειτουργεί και σαν καθρέπτης του ψυχισμού του αναλυομένου του και σαν ένα φως που φωτίζει τα εσωτερικά τοπία, χωρίς να κατευθύνει. 

Ζέττα Ζάχου: Είναι ο πόλεμος παραλογισμός; 

Χ..Μ.:  Σε ενδοψυχικό επίπεδο, ο πόλεμος αντιστοιχεί με την ψύχωση, με μία συνθήκη όπου καταλύεται η επαφή με την πραγματικότητα, αυτή που αντικειμενικά προσλαμβάνεται και ερμηνεύεται «το ίδιο» απ’ όσους δεν βρίσκονται στη σφαίρα της παθολογίας. Στη θέση της «πραγματικότητας» μπαίνει μία άλλη, νεοκατασκευασμένη, διηθημένη από την παθολογία και το παραλήρημα. Στη συνθήκη αυτή, τα πάντα είναι αναποδογυρισμένα, ακόμη και οι λέξεις αλλάζουν σημασία, ο πόλεμος βαφτίζεται ειρήνη, ο φίλος προσλαμβάνεται ως εχθρός εάν δεν ταυτίζεται πλήρως με όποιον βρίσκεται σε αυτήν την συνθήκη. Καταλύονται λειτουργίες του ψυχικού συστήματος, ταυτισμένες με τη λογική και τη συνείδηση, με το εσωτερικό αξιακό σύστημα, εις όφελος λειτουργιών του ασυνειδήτου, του πλέον όμως σκοτεινού και καταστροφικού περιεχομένου του. 

Ζέττα Ζάχου: Πώς νομίζετε ότι θα ήταν ο άνθρωπος χωρίς πόλεμο; 

Χ.Μ.:  Κάπως, όπως τον περιγράφουν τα ιδιοφυή κινηματογραφικά έργα «Star Wars», (ανεξήγητα παραγνωρισμένα από την επιστημονική κοινότητα), συλλογικότητες τελείως διαφορετικές που μπορούν να συνυπάρχουν, να συμβαδίζουν και να προοδεύουν. Μέχρι τον επόμενο πόλεμο βέβαια, που αποτελεί την πιο πυρηνική έκφραση των ψυχικών δυνάμεων του Κακού, και που, για το άτομο το μη εξοικειωμένο με τα ψυχικά πράγματα, πάντοτε έρχονται «απ’ έξω», από τους κατοίκους άλλων πλανητών εν προκειμένω, ή από τον «άλλο», στο δικό μας κόσμο.ότε ο πόλεμος είναι κοντά, το υλικό αυτό υπερχειλίζει στην εξωτερική πραγματικότητα, και μπαίνει στα δικά της δοχεία, παίρνοντας εκ των υστέρων το αντίστοιχο σχήμα (πολιτικό, οικονομικό, συγκυρίες της στιγμής). Όλα όμως έχουν επιτελεσθεί από πριν, στο ψυχικό επίπεδο, και μόνον μετά η εξωτερικότητα τα αποκρυσταλλώνει με άλλο τρόπο. 

Ο Χάρης Μωρίκης σπούδασε Νομική στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Κλινική Ψυχολογία και Ψυχοπαθολογία στη Γαλλία στο Πανεπιστήμιο Aix – Marseille I. Είναι διδάκτωρ Ψυχολογίας, μέλος της Ελληνικής Ψυχαναλυτικής Εταιρείας και της Διεθνούς Ψυχαναλυτικής Ένωσης (I.P.A.). Έχει κάνει πολλές ανακοινώσεις σε διεθνή και ελληνικά συνέδρια, ενώ άρθρα του έχουν δημοσιευθεί σε ψυχαναλυτικά περιοδικά. 

Εργογραφία: 

"…εκόμισα εις την Τέχνην", εκδόσεις Ποταμός. 

"Ή δημιουργία στο Φροϋδικό έργο", εκδόσεις Αρμός. 

"Ή λογοτεχνία στο ντιβάνι", εκδόσεις Αρμός. 

Η παρουσίαση του βιβλίου «Η καταστροφικότητα στην καρδιά της ανθρώπινης φύσεως. Ένας ψυχαναλυτής ξαναδιαβάζει τον Θουκυδίδη», θα πραγματοποιηθεί στην Πάτρα την 1η Ιουνίου στο βιβλιοπωλείο Πολύεδρο (Κανακάρη 147) στις 19.30. 

Για το βιβλίο θα μιλήσουν: Ο Καθηγητής Ψυχιατρικής του Πανεπιστημίου Πατρών κ. Κωνσταντίνος Ασημακόπουλος και ο αναπληρωτής Καθηγητής Φιλολογίας του Π.Π κ. Γιάννης Παπαθεοδώρου. 

ΣΚΑΪ Πάτρας 

Παναγιώτης Α. Μπούρδαλας: Από την Αχαϊκή γη έως του κόσμου τα πέρατα

Από την Αχαϊκή γη έως του κόσμου τα πέρατα

Παναγιώτης Α. Μπούρδαλας 

Εκδόσεις Αρμός

Για μια απελευθερωτική θε-ανθρωπολογία: υποδείγματα, θραύσματα, Μεγάλη Σύνοδος 2016, «3η Ρώμη» 

Πρόλογος: Θανάσης Ν. Παπαθανασίου 

…Από το χάδι της Κέρτεζης ως την αγκαλιά της οικουμένης, ένας δρόμος σπαρμένος με αλάτι. Το ξαναλέω: Το αλάτι κρατά μακριά τη σαπίλα, νοστιμίζει τη μπουκιά, φανερώνει την πληγή τσούζοντάς την. …Αυτό το ζευγάρωμα τοπικού και οικουμενικού ούτε ουδέτερο είναι, ούτε «συμβαίνει» αυτόματα και νομοτελειακά. Έχει καθαρό προσανατολισμό στην ελευθερία και την αγάπη, και χρειάζεται να γίνει˙ να κατορθωθεί… 

…Δείτε επίσης τα ζητήματα σχετικά με τον προσανατολισμό της παιδείας (σε εποχή κατά την οποία τίθεται εν αμφιβόλω ακόμα και η ύπαρξη του σχολείου ως κοινωνικού χώρου), την ανάδυση του άφυλου ιδεώδους (η οποία αποσαρκώνει τον άνθρωπο), την ατολμία για αναμέτρηση με τα προβλήματα που δημιούργησε (ή αποκάλυψε) η πανδημία, την χρονίζουσα εκκρεμότητα για αντάμωμα με τους ποικίλους πολιτισμούς… 

…Η μεγάλη λοιπόν προσφορά του φίλου Παναγιώτη Μπούρδαλα έγκειται θεμελιωδώς στο ότι προσεγγίζει κάθε ζήτημα με ματιά συγκινητικά διαποτισμένη από την κατάφαση της ανθρωπιάς, της παγκόσμιας αδερφοσύνης, της κοινωνικής δικαιοσύνης και μιας ανθρωπολογίας η οποία δεν δημιουργεί αποκλεισμούς και περιθώριο. 

…Ο αναγνώστης έχει την ευκαιρία να προβληματιστεί συναντώντας προσεγγίσεις χρόνιων τραυμάτων του Ορθόδοξου χώρου (η περίπτωση της Τρίτης Ρώμης είναι οδυνηρά επίκαιρη, μα κατά τη γνώμη μου απόνερα ενός πολυκαιρισμένου προβλήματος, που είναι το θρόνιασμα του πνεύματος της αυτοκρατορικής Ρώμης στην εκκλησιαστική συγκρότηση). Ο εθνικισμός κραταιούται στην παγκόσμια Ορθοδοξία, παρά τα λαμπρά ξεκαθαρίσματα που έχουν γίνει σε θεολογικό επίπεδο τις τελευταίες δεκαετίες… 

Θ. Ν. Π.

Περιεχόμενα συνοπτικά 

Πρόλογος Θανάση Ν. Παπαθανασίου

Προλογικά του συγγραφέα 

Αντί γενικής Εισαγωγής 

Μέρος 1ο Υποδείγματα και θραύσματα 

Κεφάλαιο Α΄ Υποδείγματα της Πίστης στην Αχαΐα 

Κεφάλαιο Β΄ Ορθοδοξία, τύπος ανθρώπου & παιδεία 

Κεφάλαιο Γ΄ Τα πέρατα του κόσμου και το κέλυφος 

Κεφάλαιο Δ΄ Θεολογική και πρακτική διαχείριση της Covid-19 

Μέρος 2ο Η Μεγάλη Σύνοδος 2016 και τ’ απόνερα 

Κεφάλαιο Ε΄ Για τις αποφάσεις της Μεγάλης Συνόδου 

Κεφάλαιο Στ΄ Οικουμενικό Πατριαρχείο και «3η Ρώμη» 

Αντί Επιλόγου Κύκνοι λευκοί της φτώχειας, σελ. 445. 

Παράρτημα 1ο Η επιστολή της πατρινής νεολαίας 

Παράρτημα 2ο ΦΑΝΑΡΙ - ΑΘΗΝΑ: Πέρα από τη σύγκρουση 

Βιβλιογραφία και άλλες πηγές - Ονομάτων επισκέψεις 

Για το βιβλίο του Δημήτρη Προύσαλη: Μάχου υπέρ Πίστεως και Πατρίδος

Δημήτρης Μπαλτάς 

Δημήτρης Μπαλτᾶς 

Δρ Φιλοσοφίας

Δημήτρης Β. Προύσαλης, Μάχου ὑπέρ Πίστεως καί Πατρίδος. Ἱστορίες καί ἀφηγήσεις γιά τό θρησκευτικό συναίσθημα τῶν Ἑλλήνων τό 1821, Ἐκδόσεις Ἁρμός, Ἀθήνα 2021, σελ. 232 

Παρά τίς ὁμολογουμένως δυσβάσταχτες συνθῆκες τίς ὁποῖες ἐπέβαλε σταδιακά ὁ κατακτητής στόν κατακτημένο ἀπό τό 1453, τό θρησκευτικό συναίσθημα τοῦ τόπου δέν ἔπαψε νά ἐκφράζεται, κατά περίπτωση βέβαια, ἀτομικά καί συλλογικά, μέ ὅλες τίς προφυλάξεις καί τίς συνέπειες, τόσο προεπαναστατικά ὅσο βεβαίως καί στά χρόνια τῆς Ἐπανάστασης. 

Ὅτι ἡ ἀνάληψη ἐπαναστατικῆς δράσης εἶναι προϊόν συλλογικότητας ἐθνολογικῆς ἀλλά καί θρησκευτικῆς φαίνεται ἀπό τά περισσότερα κείμενα ἐκείνης τῆς ἐποχῆς, μερικά ἀπό τά ὁποῖα ἔχουν περιληφθεῖ στό βιβλίο «Μάχου ὑπέρ Πίστεως καί Πατρίδος». Λέει λ.χ. ὁ Ἀθανάσιος Διάκος: «Οἱ Χριστιανοί ὅλοι ξεσηκώθηκαν στά ἅρματα γιά νά ξεσκλαβωθοῦν» (σ. 57). Ἐνῶ ἐδῶ ὁ θρησκευτικός προσδιορισμός ‘’Χριστιανοί’’ ἀποτελεῖ τό ἐπαναστατικό ὑποκείμενο, στήν ἐπίκληση τοῦ Ἕλους Ἀνθίμου ὡς ἐπαναστατικό ὑποκείμενο ἀναφέρεται τό ‘’Ἕλληνες’’: «Ἕλληνες ἀδερφοί, εὐλογημένοι στρατιῶτες τῆς πίστης» (σ. 59). Σέ ἕναν λόγο πρός τούς συμπατριῶτες του ὁ Ἀθανάσιος Διάκος διαφοροποιεῖται κάπως ἀπό τήν προηγούμενη διατύπωση «Οἱ Χριστιανοί ὅλοι ξεσηκώθηκαν». Τώρα προτάσσει τό ἑξῆς: «Ὅποιος ἀγαπᾶ τήν ἀλήθεια, τήν πίστη καί τήν πατρίδα, ἄς πάρει τά ὅπλα κι ἄς ἔρθει μαζί μου» (σ. 165). Στήν διατύπωση αὐτή ἔχει ἰδιαίτερη σημασία ἡ χρήση τοῦ ὑποκειμένου ‘’ὅποιος’’ πού ὑποδηλώνει ἀσφαλῶς τήν βούληση ἀλλά, ἀπό ὁρισμένης ἄποψης, θά ἔλεγα καί τήν δυνατότητα ἐκείνου πού θέλει νά συμμετάσχει στόν πόλεμο. Στά ἀναφερθέντα ἀποσπάσματα, ἀπό ἀφηγηματολογικῆς πλευρᾶς, γίνεται χρήση τοῦ γ΄ πληθυντικοῦ καί τοῦ γ΄ ἑνικοῦ, προσώπων μέ γενικό καί οὐδέτερο χαρακτήρα. Οἱ ἀναφερόμενοι ‘’Χριστιανοί’’ καί ‘’Ἕλληνες’’ δέν συγκεκριμενοποιοῦνται κατά τίς ἄλλες ἰδιότητες πού φέρουν. Ἐπίσης εἶναι σαφές ὅτι στά ἀναφερθέντα ἀποσπάσματα τό θρησκευτικό καί τό ἐθνικό στοιχεῖο συνάπτονται, ὅπως ἀκριβῶς φαίνεται ἀπό τίς διατυπώσεις «οἱ Χριστιανοί … νά ξεσκλαβωθοῦν» καί «Ἕλληνες … στρατιῶτες τῆς πίστης». 

Ἀλλά ἐπίσης ὑπάρχουν χωρία στά ὁποῖα ἐναλλάσσεται το α΄ ἑνικό μέ τό α΄ πληθυντικό τά ὁποῖα ἐκφράζουν μία πιό συγκεκριμένη δράση, ἀτομική καί συλλογική. Ἄς δοῦμε σχετικά παραδείγματα: Στό δημοτικό τραγούδι γιά τόν Μητρομάρα παρατίθεται οἱ στίχοι «Ἀφήνω τό ντουφέκι μου στήν Παναγιά στήν Τῆνο. Ἀφήνω τά κουμπούρια μου πάνω στόν Ἅι Μελέτη. Ἀφήν’ τό θλιβερό σπαθί μέσ’ στή Φανερωμένη» (σ. 32), οἱ ὁποῖοι λειτουργοῦν ὡς ἔκφραση τοῦ ἀτομικοῦ θρησκευτικοῦ συναισθήματος μέ τήν μορφή τοῦ ἀφιερώματος. Τό α΄ ἑνικό πρόσωπο προτάσσεται καί στόν λόγο τοῦ Πατριάρχη Γρηγορίου Ε΄ («Εἶμαι Πατριάρχης γιά νά σώσω τόν λαό μου καί ὄχι γιά νά τόν ρίξω στά μαχαίρια τῆς Γενιτσαριᾶς», σ. 77), ἡ προσωπικότητα τοῦ ὁποίου ἔτυχε αὐστηρῆς καί ἄδικης κριτικῆς στήν νεώτερη ἱστοριογραφία μας. Σέ μία ἄλλη λαϊκή ἀφήγηση, ὁ Καραϊσκάκης προσεύχεται στήν εἰκόνα τοῦ ἁγίου Σεραφείμ: «Ἅγιε τοῦ Θεοῦ, βοήθησέ με. Ἐπειδή τοῦ λόγου σου μπορεῖς καί μιλᾶς ὅπως θέλεις μπροστά στόν φιλάνθρωπο Θεό, μίλα του γιά νά καταστραφοῦν οἱ ἐχθροί μέ τήν ἐκστρατεία ἐνάντια τους» (σ. 118). Ἐδῶ ὁ ἀγωνιστής τοῦ 1821 ζητεῖ τήν μεσιτεία τοῦ Ἁγίου στόν Θεό ὥστε νά βοηθήσει Αὐτός ὑπέρ τῆς καταστροφῆς τῶν ἐχθρῶν. Ἡ προσευχή τοῦ ἥρωα ὑπέρ τῆς καταστροφῆς τοῦ ἐχθροῦ θυμίζει, σέ ἄλλες ἱστορικές στιγμές, τήν προσευχή τῶν Κωνσταντινουπολιτῶν στήν Παναγία ἡ ὁποία παρουσιάζεται ὡς «βροντή, τούς ἐχθρούς καταπλήττουσα» (Ἀκάθιστος Ὕμνος). Ἀλλά καί στήν ἀπόφαση τῶν Μεσσολογγιτῶν νά σκοτώσουν τίς γυναῖκες καί τά παιδιά γιά νά μήν προδοθοῦν οἱ ὑπόλοιποι κατά τήν Ἔξοδο, ἀντιτάσσεται σέ προσωπικό ὕφος ὁ Ρωγῶν Ἰωσήφ λέγοντας: «Ἄν τολμήσετε νά πράξετε τοῦτο τό πρᾶγμα, σᾶς ἀφήνω τήν κατάρα τοῦ Θεοῦ καί τῆς Παναγιᾶς καί ὅλων τῶν Ἁγίων καί τό αἷμα τῶν ἀθώων νά πέσει στά κεφάλια σας» (σ. 186). Στην συγκεκριμένη περίπτωση, δέν θά ἦταν λάθος, νομίζω, νά ἑρμηνευθοῦν τά λόγια αὐτά καί ὑπό ἕνα ψυχολογικό πρίσμα καί ὄχι μόνον στενά θρησκευτικό, τό ὁποῖο βεβαίως σέ διαφορετικό πλαίσιο θά εἶχε ὡς ἀφετηρία τόν Ἀποστολικό λόγο «εὐλογεῖτε τούς διώκοντας ὑμᾶς, εὐλογεῖτε καί μή καταρᾶσθε» (Πρός Ρωμ. 12,14). Ἀντιθέτως, σέ ἕνα ἄλλο ἐνδιαφέρον κείμενο, ἡ ἀφετηρία τῶν λόγων τοῦ ἱερέως, στόν ὁποῖο προσέρχεται ὁ πολεμιστής γιά νά ἐξομολογηθεῖ καί νά κοινωνήσει τῶν Ἀχράντων Μυστηρίων, εἶναι σαφῶς θρησκευτική: «Ἐγώ, παιδί μου, δέν μπορῶ νά σέ ἀφήσω νά μεταλάβεις, γιατί σκότωσες ἄνθρωπο» (σ. 177). Τό ζήτημα αὐτό τῆς Θείας Μετάληψης ἀπό κάποιον ὁ ὁποῖος διέπραξε φόνο, τό ὁποῖο θίγεται σέ αὐτό τό ἀπόσπασμα, ἔχει βεβαίως ἀπασχολήσει ἀπό αἰῶνες τήν Ἐκκλησία. Μεταξύ τῶν σχετικῶν κειμένων θά ἀναφέρω ἐνδεικτικά τόν ιγ’ Κανόνα «Περί τῶν ἐν πολέμοις φονευσάντων» τοῦ Μ. Βασιλείου ὁ ὁποῖος γράφει: «Τούς ἐν πολέμοις φόνους οἱ Πατέρες ἡμῶν ἐν τοῖς φόνοις οὐκ ἐλογίσαντο, ἐμοί δοκεῖ συγγνώμην διδόντες τοῖς ὑπέρ σωφροσύνης καί εὐσεβείας ἀμυνομένοις. Τάχα δέ καλῶς ἔχει συμβουλεύειν, ὡς τάς χεῖρας μή καθαρούς, τριῶν ἐτῶν τῆς κοινωνίας μόνης ἀπέχεσθαι». Βεβαίως αὐτός ὁ Κανόνας ἀφορᾶ ἐκείνους πού ἐφόνευσαν ‘’ἀμυνόμενοι ὑπέρ σωφροσύνης καί εὐσεβείας’’, γιά τούς ὁποίους ὁ Μ. Βασίλειος προτείνει τριετῆ ἀποχή ἀπό τήν Θεία Κοινωνία. 

Ἐκτός ἀπό τά παραπάνω, ἡ συλλογική ἔκφραση τοῦ θρησκευτικοῦ συναισθήματος τό ὁποῖο πάντως συνδέεται μέ τό ἐθνικοαπελευθερωτικό στοιχεῖο, παρουσιάζεται κατ’ ἐξοχήν μέ τήν χρήση τοῦ α΄ πληθυντικοῦ προσώπου. Σέ ἕναν διάλογο ὁ προεστός Κοπανίτσας ἀπαντᾶ χαρακτηριστικά: «Θά θυσιαστοῦμε καί θά πεθάνουμε γιά τοῦ Χριστοῦ τήν πίστη τήν Ἁγία» (σ. 47). Τό ἴδιο ὕφος καί περιεχόμενο ἀνιχνεύονται καί στό γνωστό ἀπόσπασμα τῆς «Διακήρυξης» τῆς Γ΄ Ἐθνικῆς Συνέλευσης ὅπου ἀναφέρεται εὐθύς ἐξαρχῆς: «Ἄς δείξουμε ξανά ὅτι εἴμαστε χριστιανοί, ὅτι εἴμαστε Ἕλληνες, πιστοί στόν ὅρκο μας. Μέ τό Σταυρό καί μέ τά ὅπλα στά χέρια προτιμοῦμε νά κατέβουμε στούς τάφους χριστιανοί καί ἐλεύθεροι» (σ. 71). Ἐδῶ ἡ γνωστή σέ ὅλους διάξευξη ‘’ἐλευθερία ἤ θάνατος’’ ἀποκτᾶ τήν μορφή ‘’χριστιανοί καί ἐλεύθεροι’’. Μέ ἀφορμή τήν ἀναφορά στήν ἐλευθερία θά ἤθελα νά παρατηρήσω ὅτι αὐτό τό αἴσθημα τῆς ἐλευθερίας εἶναι ἐγγενές στόν λαό: Δέν διατυπώνεται ἐξαίφνης τό 1821 τό αἴτημα περί ἐλευθερίας καί μάλιστα ὑπό τήν ἐπιρροή τῶν ἰδεῶν τοῦ Διαφωτισμοῦ, ὅπως συνήθως ὑποστηρίζεται στήν σύγχρονη ἱστοριογραφία, ἀλλά ἐκφράζεται σέ ἕνα διαρκές παρόν, ἐξ οὗ καί ἡ χρήση ἐνεστώτα, δηλαδή κάθε φορά πού αὐτός ὁ λαός βρέθηκε καί βρίσκεται ὑπό κατοχή. Ὑπό αὐτήν τήν ἑρμηνευτική, τό 1821 θά πρέπει νά θεωρηθεῖ ὡς τό ἐπιτυχές πέρας μιᾶς σειρᾶς ἐξεγέρσεων πού σημειώθηκαν σέ ὅλη τήν περίοδο τῆς τουρκοκρατίας, οἱ ὁποῖες γιά διαφόρους λόγους ὑπῆρξαν ἀνεπιτυχεῖς. Ἐπίσης ἡ χρήση τοῦ α΄ πληθυντικοῦ προσώπου στήν ἀνάληψη δράσης γιά τήν ἐπιτυχία τῆς Επανάστασης στά ἀναφερόμενα ἀποσπάσματα θυμίζει ὁπωσδήποτε τό ἐμβληματικό κείμενο τοῦ «Ἐπιταφίου» τοῦ Περικλῆ ὁ ὁποῖος θεωρεῖ ὅτι τά ἐπιτεύγματα τῆς ἀθηναϊκῆς δημοκρατίας εἶναι προϊόν συλλογικότητας καί ὄχι ἀτομικότητας. Στό ἴδιο νοηματικό πλαίσιο μέ τήν ἀναφερθεῖσα «Διακήρυξη» κινεῖται ἡ ἐπιστολή τῶν μοναχῶν τοῦ Μεγάλου Σπηλαίου στόν Ἰμπραήμ ἡ ὁποία καταλήγει μέ τήν διατύπωση ‘’ἤ θά ἐλευθερωθοῦμε γρήγορα ἤ θά πεθάνουμε γιά τόν ἱερό ἀγῶνα τῆς πατρίδας μας’’ (σ. 219), πού θυμίζει ἀσφαλῶς τήν διάζευξη «ἐλευθερία ἤ θάνατος». Νά σημειώσω πάντως ὅτι ἐάν ὁ Ἀγώνας τοῦ 1821 χαρακτηρίζεται ὡς ἱερός, αὐτό δέν σημαίνει ὅτι ἡ Ἐκκλησία εὐλογεῖ, σέ κάθε περίπτωση, τά ὅπλα πού σκοτώνουν. (Βλ. σχετικά π. Ἰωάννης Μάγιεντορφ, Ὁ Χριστός σωτήρας σήμερα, μετ. Γ. Λάππας, ‘’Σύναξη’’, Ἀθήνα 1985, σσ. 67-68). 

Ἡ ἔκφραση τοῦ θρησκευτικοῦ συναισθήματος στίς λαϊκές ἀφηγήσεις περιλαμβάνει καί τό θαῦμα, ὅπως στήν περίπτωση τοῦ καραβιοῦ τοῦ ὁποίου «χτυπήθηκε καί λαβώθηκε τό σκαρί, ἀλλά ὁ κόσμος κατάφερε νά ξεφύγει ἀπ’ τό χαμό μέ τή βοήθεια τῆς κυρα-Δέσποινας» (σ. 139). Στήν περίπτωση τοῦ θαύματος, τό ὁποῖο γενικότερα εἶναι ἕνα ἔκτακτο γεγονός καί πού ὁπωσδήποτε ὑπερβαίνει τά ὅρια τῆς φύσης, προϋποτίθεται ἀσφαλῶς ἡ πίστη στόν Θεό. Ἐδῶ τό θαῦμα πού ἐπιφέρει τήν σωτηρία, ἀφορᾶ σέ ἕνα σύνολο ἀνθρώπων («ὁ κόσμος», σύμφωνα μέ τό ἀπόσπασμα) πού σώζονται καί ὄχι σέ ἕνα συγκεκριμένο πρόσωπο. 

Ἀπό τά ἐνδεικτικά ἀποσπάσματα φαίνεται λοιπόν ὅτι ὁ ἀτομικός ἤ συλλογικός τρόπος ἔκφρασης τοῦ θρησκευτικοῦ συναισθήματος διατυπώνεται ἀφηγηματολογικά μέ τήν χρήση τόσο τοῦ α΄ ἑνικοῦ καί τοῦ α΄ πληθυντικοῦ προσώπου πού χαρακτηρίζονται ἀπό ἀμεσότητα ὅσο καί τοῦ γ΄ ἑνικοῦ καί γ΄πληθυντικοῦ προσώπου πού ἔχουν πιό γενικό καί οὐδέτερο χαρακτήρα. 

Ἐξ ἄλλου, μέ ἀφετηρία τά ἀναφερθέντα χωρία, τό θρησκευτικό συναίσθημα ἐκδηλώνεται πρακτικά μέ τό ἀφιέρωμα τοῦ ξίφους τοῦ ἀγωνιστῆ, ἀλλά κυρίως μέ τήν προσευχή μπροστά στήν εἰκόνα τοῦ Ἁγίου (στήν περίπτωση τοῦ Καραϊσκάκη), μέ τήν κατάρα (μέ τά λόγια τοῦ Ρωγῶν Ἰωσήφ), μέ τήν ἐξομολόγηση τοῦ πολεμιστῆ καί τήν συνακόλουθη ἄρνηση τοῦ ἱερέως νά τόν κοινωνήσει, μέ τό θαῦμα (στήν περίπτωση τοῦ καραβιοῦ) ἀλλά καί μέ τήν ἀπόδοση ἱερότητας στον ἀπελευθερωτικό Ἀγώνα (στούς λόγους τοῦ προεστοῦ, στήν «Διακήρυξη» τῆς Γ΄ Ἐθνικῆς Συνέλευσης καί στήν ἐπιστολή τῶν μοναχῶν). Ὡστόσο, ἐδῶ θά πρέπει νά τονίσω ὅτι ὅλες αὐτές οἱ ἐκφράσεις, ἀτομικές ἤ συλλογικές, ἐξαιρουμένης τῆς ἄρνησης τοῦ ἱερέως νά κοινωνήσει κάποιον πού σκότωσε ἄνθρωπο, ἄν καί ἔχουν μία θρησκευτική ἀφετηρία, δέν ἔχουν ἕνα μονομερῶς θρησκευτικό περιεχόμενο. Ἀναλυτικότερα, ἡ ἔκφραση τοῦ θρησκευτικοῦ συναισθήματος δέν παραμένει σέ μία στοχοθεσία θρησκευτική, ἤ μέ φιλοσοφικούς ὅρους ὀντολογική, δέν εἶναι μόνον μία ἔκφραση πίστεως στήν παντοδυναμία τοῦ Θεοῦ, ἀλλά συνάπτεται μέ μία στοχοθεσία ἐθνικοαπελευθερωτική. Μάλιστα θά ἔλεγα ὅτι κατά περίπτωση ἔχει ἕναν χαρακτήρα ψυχολογικό, λ.χ. στήν προσευχή τοῦ Καραϊσκάκη ἤ στήν κατάρα τοῦ Ρωγῶν Ἰωσήφ.

Στά παρατεθέντα, καί βεβαίως καί σέ ἄλλα, κείμενα τῆς ἐποχῆς διακρίνεται λοιπόν αὐτή ἡ σύνδεση τοῦ θρησκευτικοῦ μέ τό ἐθνικό στοιχεῖο, μέ τήν παράλληλη χρήση τῶν ὅρων ‘’Χριστιανοί’’/’’Ἑλληνες πού ἐκφράζουν τό ἐπαναστατικό ὑποκείμενο. Ἀκριβῶς αὐτή ἡ ἀλληλοτροφοδότηση, ἀτομικοῦ ἤ συλλογικοῦ ὕφους, ὅπως ἔδειξα, προσδίδει ἕνα ἰδιαίτερο περιεχόμενο στό θρησκευτικό συναίσθημα, τό ὁποῖο καί αὐτό, λαμβάνει κατά περίπτωση μία ἀντίστοιχη ἔκφραση ἀτομική ἤ συλλογική, μέ τήν προσευχή, τήν ἐξομολόγηση, τό θαῦμα, ἀλλά σέ ἕνα πλαίσιο καί ὑπό ὅρους πού δέν κατανοοῦνται πάντοτε ὑπό ἕνα πρίσμα μονομερῶς θεολογικό ἤ ἱστορικό. 

(Ὁμιλία τοῦ γράφοντος στο Ἐθνικό Ἀρχαιολογικό Μουσεῖο, στίς 21.2.2022, στό πλαίσιο τῆς παρουσίασης τοῦ βιβλίου)

"ΕΔΩ ΚΑΙ ΤΩΡΑ" ΤΗΣ ΣΠΥΡΙΔΟΥΛΑΣ ΑΘΑΝΑΣΟΠΟΥΛΟΥ - ΚΥΠΡΙΟΥ

«Εδώ και τώρα αλλαγή», κραύγαζε ο Ανδρέας Παπανδρέου στα 1981, σαν ήμασταν έφηβοι.

«Εδώ και τώρα» άδει μετά πάθους ο Αντώνης Ρέμος.

Όμως εμείς το μόνο «Εδώ και τώρα» που αναγνωρίζουμε είναι το νέο βιβλίο της Σπυριδούλας Αθανασοπούλου – Κυπρίου, από τις εκδόσεις «Αρμός» που κυκλοφόρησε στις αρχές της χρονιάς.

Τα κείμενα του βιβλίου, που αποτελούν μία συναγωγή διαφόρων παρεμβάσεων της συγγραφέως (εισηγήσεις, βιβλιοπαρουσιάσεις κ.α.) αξιοποιούν την τέχνη, τη φιλοσοφική και ψυχαναλυτική σκέψη, τις κριτικές και λογοτεχνικές θεωρίες στη διαπραγμάτευση θεολογικών εννοιών και στην κατανόηση της θρησκευτικής πίστης. Σε χριστιανική προοπτική αλλά χωρίς απολογητική – ευτυχώς! - διάθεση, όλα τα κείμενα αναδεικνύουν κρίσιμα ερωτήματα.
Θα μπορούσε, άραγε, ο Ορθόδοξος θεολογικός λόγος να συμβάλει στη συζήτηση σχετικά με ζητήματα φύλου, σεξουαλικότητας και κοινωνικής δικαιοσύνης; Ποια είναι η σημασία του χρόνου στην προσωπική αλλαγή και μετάνοια και ποια η προσωπική ευθύνη για τις επιλογές που κάθε στιγμή κάνουμε; Τι σημαίνει να είναι κανείς ευσεβής άντρας; Πώς διαπλέκεται ο ανδρισμός με τη θρησκευτική πίστη σε κάθε εποχή;
Μόνη δέσμευση των κειμένων αποτελεί η προσδοκία ενός τόπου του απροσδόκητου. Ενός τόπου αναστάσεως και καταλλαγής.

Η Σπυριδούλα Αθανασοπούλου – Κυπρίου είναι μια μαχόμενη θεολόγος και μάλιστα στον τομέα των διαφυλικών σχέσεων και στη θέση της γυναίκας μέσα στην Εκκλησία.

Το «φεμινιστικό» βλέμμα της είναι πολύ ενδιαφέρον, όχι τόσο για την «διεκδίκηση» της γυναικείας παρουσίας στον χώρο της θρησκείας, αλλά για το πώς μια γυναίκα βλέπει και ...ανακρίνει την ανδρική παρουσία. Γι’ αυτό και συμβάλλει στην ανδρική αυτοσυνειδησία.

Το βιβλίο είναι μια θεολογική επιτομή του σήμερα πάνω στα σημαντικά ζητήματα της σεξουαλικότητας, της δικαιοσύνης, της ηθικής, της τέχνης.

Έχει σημασία ότι το βιβλίο ανοίγει με ένα κείμενο για τη ζωγραφική (κοιτάζοντας τις γυμνές γυναίκες του Γιώργου Ρόρρη: Προς μια ορθόδοξη χριστιανική θεωρία του βλέμματος) και κλείνει με ένα θαυμάσιο κείμενο για τον κινηματογράφο (η "ερμηνευτική της δικαιοσύνης" στο έργο Dogville του Lars von Trier: Όταν η αντεκδίκηση ως έκφραση δικαιοσύνης διαιωνίζει το πατριαρχικό σύστημα).

Το κείμενο με τίτλο «Ο θεολόγος εκπαιδευτικός: συνδιαμορφωτής θεολογικού λόγου ή εργαλείο εκκλησιαστικής απολογητικής;» βάζει τα πράγματα στη θέση τους όσον αφορά στη θέση του θεολόγου στο σχολείο. Το ζητούμενο είναι «συνδιαμορφωτής» βέβαια, αλλά δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι σήμερα ο θεολόγος της τάξης «απολογείται» στους μαθητές ...μοιραία, για την Εκκλησία που εκείνοι εισπράττουν από την καθημερινότητα και που η εικόνα της δεν είναι και η ελκυστικότερη...

Η διαδικτυακή παρουσίαση του νέου βιβλίου της Σπυριδούλας Αθανασοπούλου-Κυπρίου «Εδώ και Τώρα» θα πραγματοποιηθεί μέσω fb  την Τρίτη 30 Ιουνίου 2020 και ώρα 20:00

Για το βιβλίο θα μιλήσουν:
- Ιωσήφ Βιβιλάκης, Καθηγητής Τμήματος Θεατρικών Σπουδών Ε.Κ.Π.Α.
- Ελένη Κασσελούρη-Χατζηβασιλειάδη, Δρ. Θεολογίας, Επιστημονικό Προσωπικό ΕΚΔΔΑ και Ε.Α.Π.
- Πέτρος Βασιλειάδης, Ομότιμος Καθηγητής ΑΠΘ
και η συγγραφέας του βιβλίου
Σπυριδούλα Αθανασοπούλου-Κυπρίου, Δρ Φιλοσοφίας Θρησκείας, Καθηγήτρια στη Σχολή Μωραΐτη & Διδάσκουσα στο Ε.Α.Π.

Π.Α.Α.

Ο ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΜΠΑΛΤΑΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΖΕΙ ΤΗΝ "ΑΠΕΛΠΙΣΙΑ" ΤΟΥ ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΟΥ ΣΕΡΜΕΤΗ

Δημήτρης Μπαλτᾶς 

Τριαντάφυλλος Σερμέτης, Ἀπελπισία. Ἡ ὑπαρκτική ἀστοχία τοῦ ἀνθρώπου νά Εἶναι, ἐκδόσεις Ἁρμός, Ἀθήνα 2019, σελ. 201 

Ἀφόρμηση γιά τήν ἔρευνα, καρπός τῆς ὁποίας ἀποτελεῖ τό παρόν βιβλίο, ἔλαβε ὁ συγγραφέας ἀπό τό ἔργο «Ἀσθένεια πρός θάνατο» τοῦ Σαῖρεν Κίρκεγκωρ. Στόν Δανό φιλόσοφο θά ἀνατρέξουν ἀργότερα, ἄν καί μέ διαφορετική ὀπτική, ἀσφαλῶς ὄχι θεολογική, τόσο ὁ Μάρτιν Χάϊντεγκερ, ὅταν θά μιλήσει γιά τήν «ὕπαρξη τήν ἐριμμένη ἐν τῷ κόσμῳ» (Ἀπελπισία, σσ. 36-38), ὅσο καί ὁ Ζάν-Πώλ Σάρτρ ὁ ὁποῖος περιγράφει τήν τραγικότητα τῆς ὕπαρξης, στόν ἀγώνα της γιά τήν ὁλοκλήρωση τῆς ἐλευθερίας (Ἀπελπισία, σσ. 42-45). Μέ τό βιβλίο τοῦ Κίρκεγκωρ θά προσθέσω ὅτι διαλέγεται καί τό πρώιμο δοκίμιο Στό ἀπόγειο της ἀπελπισίας τοῦ Ἐμίλ Σιοράν, γιά τόν ὁποῖο «ὅσοι ἔχουν πληγεῖ ἀπό τήν ἀπελπισία ἀντιμετωπίζουν τήν ζωή, μέ τήν ἴδια νοσταλγία πού νιώθει κάποιος γιά ἕνα χαμένο ἰδανικό» (Sur les cimes du désespoir, Gallimard, Paris 1995, σσ. 49-50). 

Πολύ γενικά θά σημειώσω ὅτι ἄν καί γιά τούς τρεῖς ἀναφερθέντες διανοητές ἀφετηρία λίγο-πολύ ἀποτελεῖ τό βιβλίο τοῦ Κίρκεγκωρ, ὡστόσο ὑπάρχει μία βασική διαφορά: στόν Δανό φιλόσοφο τό ἐγώ ἀνακαλύπτει τρόπον τινα τήν πίστη στόν Θεό καί ἔτσι ἡ ἀπελπισία δέν εἶναι ἀνίατη. 

Ἐρχόμενος τώρα στό βιβλίο τοῦ Τρ. Σερμέτη, θά παρατηρήσω κατ’ ἀρχάς ὅτι ἡ ἀπελπισία συσχετίζεται μέ τό πνεῦμα τοῦ ἀνθρώπου καί σέ γενικές γραμμές μπορεῖ νά θεωρηθεῖ ὡς ὀντολογικό/μεταφυσικό ἀλλά καί γνωσιοθεωρητικό μέγεθος. Ἐπειδή ὅμως ὁ ἄνθρωπος δέν μπορεῖ νά συγκροτήσει τήν ὕπαρξή του κατά τρόπο ἑνικό, ψυχοσωματικά, δηλαδή πνευματικά, «ἀποτυγχάνει νά εἶναι ὁ ἑαυτός του» (Ἀπελπισία, σ. 104). Ὁ ἄνθρωπος, συντιθέμενος ἀπό σῶμα καί ψυχή, γίνεται μία συγκεκριμένη ὕπαρξη. Ἀντιθέτως, ὁ ἀφηρημένος ἑαυτός εἶναι ἐκεῖνος πού παραμένει στό μηδέν: ἀκριβῶς τό νά μήν θέλει ὁ ἄνθρωπος νά εἶναι συνιστᾶ τήν ἀπελπισία (πβ. Ἀπελπισία, σ. 66). Ἐπισημαίνει δέ σχετικά ὁ συγγραφέας ὅτι «ὁ ἄνθρωπος θέλει νά εἶναι ὅ,τι δέν εἶναι, ἐπειδή ἀρνεῖται νά εἶναι αὐτό πού εἶναι» (Ἀπελπισία, σ. 68). Μάλιστα ἡ ὕπαρξη πού δέν θέλει νά εἶναι ὁ ἑαυτός της χαρακτηρίζεται ὡς «ἀλλοτριωμένη» (Ἀπελπισία, σ. 80). Ἔτσι ὁ εὐρύτατα χρησιμοποιημένος στήν κοινωνιολογία ὅρος ἀποκτᾶ ἐδῶ ἕνα κατ’ ἐξοχήν ὀντολογικό περιεχόμενο. 

Ἀκριβῶς στήν ὀντολογική προσέγγιση τῆς ἀπελπισίας, ὁ ἄνθρωπος ἀστοχεῖ νά μεταφέρει τήν ἀπειρότητα στήν αἰσθατότητα/περατότητα, πρᾶγμα πού ὁδηγεῖ σέ μία «διάρρηξη τῶν σχέσεων τοῦ μεταφυσικοῦ καί τοῦ μή μεταφυσικοῦ» (Ἀπελπισία, σ. 105). Ἔτσι ἡ ἀδυναμία συγκεκριμενοποίησης τῆς ἀπειρότητας συνεπάγεται, κατά τόν συγγραφέα, τόν τρόμο τοῦ ἀνθρώπου γιά τό ἄγνωστο: «Τοῦ εἶναι δύσκολο νά ἀποσπαστεῖ ἀπό τήν αἰσθητή πραγματικότητα, προκειμένου νά ἐνατενίσει τό ἄπειρο. Ὁ ἄνθρωπος αὐτός ἀπελπίζεται, καί ἡ ἀπελπισία του συνίσταται στό νά ἀρνεῖται τόν ἴδιο του τόν ἑαυτό» (Ἀπελπισία, σ. 109). Κάτι ἀντίστοιχο συμβαίνει στόν ἄνθρωπο καί στήν σχέση τῆς ἀπόγνωσης μέ τό ἄπειρο: «Δέν ἐμπιστεύεται γνωσιολογικά ὅτι ὑπάρχει κάτι πού τόν ὑπερβαίνει. Ἡ ἔλλειψη ἐμπιστοσύνης εἶναι δηλωτικό τῆς ἔλλειψης ἐλπίδας καί γιά τοῦτο κάνει τήν ἐμφάνισή της ἡ άπόγνωση» (Ἀπελπισία, σ. 161). Ἡ συνέπεια αὐτῆς τῆς ἀστοχίας εἶναι τό γεγονός ὅτι γιά τόν ἄνθρωπο, ἰδιαιτέρως δέ τόν σύγχρονο, «δέν ὑπάρχει ἄλλος προορισμός πέρα ἀπό τήν πραγματικότητα» (Ἀπελπισία, σ. 111). Θά ἔλεγα ὅτι, παρά ὁρισμένες ἐξαιρέσεις, στό «ἐδῶ καί τώρα» κινεῖται ἡ σκοποθεσία ὄχι μόνο τοῦ ἁπλοῦ καθημερινοῦ ἀνθρώπου ἀλλά καί τῆς ἐπιστήμης, καί σήμερα ἀκόμη περισσότερο. Αὐτή ἡ παράδοση τοῦ ἑαυτοῦ στόν ὑλικό κόσμο παράγει τήν ἀπελπισία, ἔστω κι ἄν ἡ ἀπελπισία δέν εἶναι ἐμφανής ἐξωτερικά, καθόσον τήν ἴδια στιγμή ὁ ἴδιος αὐτός ὁ ἄνθρωπος μπορεῖ «νά ἀνέρχεται κοινωνικά, νά γίνεται ζηλευτός» (Ἀπελπισία, σ. 82). Ἔτσι μπορεῖ νά μιλήσει κανείς γιά τήν «πνευματική νέκρωση πού συνιστᾶ ἕνα πραγματικό θάνατο» (Ἀπελπισία, σ. 94), ἔστω κι ἄν αὐτός δέν εἶναι ὁ βιολογικός: τό ἀνεπίγνωστο τῆς ἀπελπισίας ἀποτελεῖ τελικά καί τήν χειρότερη μορφή της. Στήν περίπτωση αὐτή ὁ ἄνθρωπος ἀποδίδει κατά κανόνα στόν ἐξωτερικό κόσμο τήν αἰτία τῆς ἀπελπισίας του καί ὄχι στόν ἑαυτό του (πβ. Ἀπελπισία, σ. 119). Ὅμως, ἀκόμη κι ἄν προσδιορίσει τήν αἰτία τῆς ἀπελπισίας του, παραμένει ἐγκλωβισμένος στόν ὑλικό κόσμο. Γιά τήν καλύτερη κατανόηση τῶν ζητημάτων, μπορεῖ νά προστεθεῖ στήν συζήτηση καί ἡ ἐπισήμανση τοῦ συγγραφέα σχετικά μέ τήν διαφορά μεταξύ τῆς ἀπελπισίας καί τῆς ἀπόγνωσης: «Βρίσκεται κάποιος σέ ἀπόγνωση ὅταν δέν ἔχει γνώση ἤ συνείδηση ἑνός γεγονότος πού ταλανίζει τόν ἑαυτό του. Ἀντίθετα, ἡ ἀπελπισία προέρχεται ἀπό τή μή ἐλπίδα γιά κάποιο γεγονός πού εἶναι σέ γνώση τοῦ ὑποκειμένου, ἀλλά δέν ἔχει τή δυνατότητα νά ἀνταποκριθεῖ» (Ἀπελπισία, σσ. 157-158). Παρενθετικά θά σημειώσω ὅτι στήν σκέψη τῶν ἁγίων, ὅπως ἐνδεικτικά τοῦ Σεραφείμ τοῦ Σαρώφ, τοῦ Ἰωάννου τῆς Κροστάνδης καί τοῦ Σωφρονίου τοῦ Ἔσσεξ, οἱ ὁποῖοι ἦρθαν σέ ἐπαφή μέ ἀνθρώπους πράγματι ἀπελπισμένους, ἡ ἀπελπισία καί ἡ ἀπόγνωση θεωροῦνται ὡς ἀσθένειες τῆς ψυχῆς τοῦ ἀνθρώπου, χρησιμοποιοῦνται περίπου ὡς ταυτόσημες, ἐνῶ νοηματοδοτοῦνται μέ ὅρους ὑπαρκτικούς/ σωτηριολογικούς.

Ἐπανερχόμενος στόν Κίρκεγκωρ καί κυρίως στήν θεώρηση τῆς ἀπελπισίας ὡς ἀσθένειας, ὁ συγγραφέας παρέχει τήν διευκρίνιση ὅτι ἡ ἀπελπισία εἶναι «μία ἀρρώστια πού δέν προσβάλλει τόν ἄνθρωπο κάποια στιγμή στό παρελθόν καί χρειάζεται κάποιου εἴδους θεραπεία στόν πραγματικό κόσμο. Δέν εἶναι ὅμοια μέ μιά ὁποιαδήποτε σωματική ἤ ψυχική ἀρρώστια σύμφωνα μέ τήν ὁποία ὁ ἀσθενής θά ἀπευθυνθεῖ στούς ἀνάλογους γιατρούς γιά νά τίς θεραπεύσει». (Ἀπελπισία, σ. 52). Ἐπειδή ὅμως εὔλογα θά διερωτηθεῖ κανείς ἄν ἡ ἀπελπισία εἶναι καί ψυχολογικό πρόβλημα, θά προσθέσω ὅτι, κατά τόν Τρ. Σερμέτη, «ἡ ψυχολογία ἀντιμετωπίζει ἐπιφανειακά τό πρόβλημα, γιά τόν ἁπλούστατο λόγο ὅτι ὅσο ἡ ἀπελπισία γίνεται πιο συνειδητή, τόσο αὐξάνεται• αὐξάνεται, διότι παραμένει στήν ἀνάλυσή της στό ἐπίπεδο τοῦ μή μεταφυσικοῦ ἑαυτοῦ … Ἡ ψυχολογία παραμένει στό γνωστικό καί βουλητικό ἐπίπεδο, δίχως νά ἐμβαθύνει στό μεταφυσικό πεδίο, ἔχοντας ἀδυναμία νά δείξει τή διαλεκτική σχέση τῆς ὕπαρξης μέ τό ἄπειρο» (Ἀπελπισία, σσ. 97-98). Ἔτσι ἡ ἀπελπισία δέν ἀνήκει στά ψυχολογικά προβλήματα γιά τά ὁποῖα μάλιστα προβλέπεται καί φαρμακευτική ἀγωγή. Δέν μπορῶ παρά νά συμφωνήσω μέ τήν ὅλη προσέγγιση τοῦ συγγραφέα. 

Ἐξ ἄλλου, στό σημεῖο αὐτό, καί γιά τήν ἀκρίβεια τοῦ πράγματος, θά προσθέσω ὅτι ὁ εὑρισκόμενος σέ ἀπελπισία ἄνθρωπος ἐνδέχεται νά καταφύγει στήν θρησκεία (πβ. Ἀπελπισία, σ. 112). Ἀλλά ἐάν αὐτή ἡ καταφυγή στήν θρησκευτική πίστη δέν ἔχει ἕνα ὀντολογικό περιεχόμενο, δηλαδή δέν προέρχεται ἀπό τήν κατανόηση τῆς ἀπελπισίας ὡς προβλήματος τῆς ὕπαρξης, τότε δέν μπορεῖ νά εἶναι αὐθεντική. Ὅταν ὁ Χριστός χαρακτηρίζεται ὡς «ἡ ἐλπίς τῶν ἀπελπισμένων» (βλ. σχετικά G.W.H. Lampe, A Patristic Greek Lexicon, Oxford University Press, Oxford 1961, σ. 181), ἡ ἀπελπισία ἔχει σαφῶς ὀντολογικό/σωτηριολογικό περιεχόμενο. Ἐδῶ οἱ «ἀπελπισμένοι» εἶναι οἱ διακινδυνεύοντες τήν ὕπαρξή τους καί τήν σωτηρία τους, ἐπειδή ἐξαντλοῦν τήν ὕπαρξή τους στούς ὅρους τῆς ὑλικῆς πραγματικότητας. Γιά νά εἶμαι πιό ἀκριβής, τό πρόβλημα δέν εἶναι ἡ ὑλική πραγματικότητα αὐτή καθ’ ἑαυτήν, στήν ὁποία οὕτως ἤ ἄλλως ζοῦμε καί ἐπιβιώνουμε, ἀλλά τό νά ἐξαντλοῦμε τό νόημα τῆς ὕπαρξής μας σ’ αὐτήν. 

Παράλληλα, καί μέ ἀφορμή τήν ἀναφορά στήν θρησκευτική πίστη, θά μποροῦσε νά διερωτηθεῖ κανείς ἄν ὁ Χριστός, ὡς ἄνθρωπος, δοκίμασε καί Αὐτός τήν ἀπελπισία, ἰδιαίτερα στόν γνωστό λόγο Του: «Θεέ μου, Θεέ μου, ἵνα τι μέ ἐγκατέλιπες;» (Ματθ.27,46 καί Μᾶρκ.15,34). Δέν εἶναι βέβαια τοῦ παρόντος μία ἀναλυτική ἑρμηνευτική ἀναφορά στήν διατύπωση αὐτή, ἀλλά πολύ ἁδρομερῶς θά ἀνατρέξω στήν προσέγγιση πού ἐπιχείρησε ὁ Νικολάε Στάινχαρτ στό βιβλίο του «Ἡμερολόγιο τῆς εὐτυχίας»: «Ἐάν ὁ Χριστός ἦταν, ἔστω καί γιά λίγο, ἀπαθής πάνω στόν σταυρό, ἄν δέν εἶχε δοκιμάσει ἐξ ὁλοκλήρου τήν ἀνθρώπινη ἀπελπισία, τότε τό γεγονός πού διαδραματίστηκε στόν Γολγοθά δέν θά ἦταν (γιά κάποιους φιλοσόφους καί ἱερεῖς) αἰτία νά σκοντάψουν, ἀλλά ἕνα ἁπλό ‘’σενάριο’’, μιά ‘’ἐθιμοτυπία’’ ἀποδεκτή καί ἐδώδιμη» (ἑλλ. μετ. Ν. Κουκοβίνος, ἐκδ. Μαΐστρος, Ἀθήνα 42019, σσ. 74-75). Ὁπωσδήποτε ἡ διατύπωση αὐτή ἐλέχθη ἀνθρωποπαθῶς, ἀφοροῦσε δηλαδή τήν ἀνθρωπίνη φύση τοῦ Χριστοῦ. Ὑπό ὁρισμένη ὀπτική, πού ἀφορᾶ γενικότερα τόν ἄνθρωπο καί μάλιστα τῆς ἐποχῆς μας, τό ἐρώτημα μπορεῖ νά τεθεῖ ἀντίστροφα, ἀλλά πάντοτε ὑπαρκτικά, καθόσον σήμερα ὁ ἄνθρωπος ἔχει ἐγκαταλείψει τόν Θεό, ὄχι κατ’ ἀνάγκην ἀμφισβητώντας τήν ὕπαρξή Του, ἀλλά ἀπό ἀδιαφορία. 

Σέ γενικές γραμμές, θά ἔλεγα λοιπόν ὅτι στό βιβλίο τοῦ Τρ. Σερμέτη ἡ ἀπελπισία ἔχει ὀντολογικό περιεχόμενο. Προσδιοριζόμενη ὡς ἀπώλεια τῆς ἐλπίδας, θά πρέπει νά ἑρμηνευθεῖ ὡς αἰτία τῆς διαρρήξεως τῆς σχέσης μεταξύ τοῦ μεταφυσικοῦ καί τοῦ μή μεταφυσικοῦ (πβ. Ἀπελπισία, σ. 169). Ἀσφαλῶς πρόκειται γιά μία κατάσταση ἀδυναμίας, πόνου καί παθητικότητας, τά ὁποῖα θά ὑπερβεῖ κανείς ὅταν ἀρχίσει νά συνειδητοποιεῖ τόν μεταφυσικό του ἑαυτό.

Ομιλία του Δ. Μπαλτά κατά την παρουσίαση του βιβλίου Απελπισία στην Αθήνα, στο βιβλιοπωλείο ΑΡΜΟΣ (22 Νοεμβρίου 2019). 

Η ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ ΤΟΥ ΘΑΝΑΣΗ ΠΑΠΑΘΑΝΑΣΙΟΥ «Ένας Ιάπωνας Δίχως Σχιστά Μάτια»

Σήμερα το μεσημέρι, Σάββατο 8 Δεκεμβρίου 2018, στις Εκδόσεις Αρμός έγινε η παρουσίαση του νέου βιβλίου του Θανάση Ν. Παπαθανασίου: «Ένας Ιάπωνας Δίχως Σχιστά Μάτια»! Νικόλαος Κασάτκιν, ο ευαγγελιστής των Ιαπώνων. 

Για το βιβλίο μίλησαν: 

Ο Μητροπολίτης Νιγηρίας Αλέξανδρος, η Δρ. Ρωσικής Εκκλησιαστικής Ιστορίας Ειρήνη Κασάπη και ο Στέλιος Παπαλεξανδρόπουλος, Καθηγητής Ιστορίας Θρησκειών, Ιαπωνολόγος. 

Την εκδήλωση και την συζήτηση που ακολούθησε συντόνισε ο συγγραφέας του βιβλίου Θανάσης Ν. Παπαθανασίου. 

Το νέο βιβλίο του Θ.Π. - ο οποίος, ως γνωστόν, έχει ειδίκευση σε θέματα ιεραποστολής - αναφέρεται στον Νικόλαο Κασάτκιν (1836-1912), τον κληρικό που πρόσφερε την Ορθόδοξη πίστη στον ιαπωνικό λαό κατά τα μέσα του 19ου αιώνα. Με πελώριο σεβασμό προς τους Ιάπωνες και τον πολιτισμό τους, μακριά από κάθε έννοια επιβολής και αποικιοκρατίας, ο Ρώσος Νικόλαος έζησε τη ζωή του λαού που αγάπησε, έγινε στην πράξη Ιάπωνας, και τελικά άγιος της οικουμενικής Ορθόδοξης Εκκλησίας. 

Οι τρεις ομιλητές δεν ήταν τυχαία επιλεγμένοι. 

Ο Νιγηρίας Αλέξανδρος σαρκώνει την ζώσα ιεραποστολή στην Αφρική. Μας μετέφερε με συνοπτικό τρόπο τις ιδιαιτερότητες της ιεραποστολής, αναπτύσσοντας πρωτοποριακές σκέψεις και διατυπώνοντας προτάσεις που θα έπρεπε ήδη να συζητιούνται πολύ σοβαρά και διεξοδικά. Με δεδομένη την ιεραποστολική λογική του αγίου Νικολάου Κασάτκιν, ο οποίος, αν και ρώσος, δεν επέβαλε την ρωσική παράδοση στους Ιάπωνες, θα έπρεπε οι έλληνες πολύ να προβληματιστούμε γύρω από τις μεθόδους που χρησιμοποιούνται σήμερα στην ιεραποστολή και οι οποίες, πολλές φορές, είναι «έτοιμες» και αγνοούν την πραγματική πραγματικότητα των υπό ευαγγελισμόν λαών. 

Η Ειρήνη Κασάπη, με τρόπο μεθοδικό, μας παρουσίασε την αυτοκρατορική, επεκτατική «λογική» της Ρωσίας τους τελευταίους αιώνες, μέσα στην οποία είναι – φυσικά - και η ιεραποστολή. Έφτασε και στους χρόνους του αγίου Νικολάου Κασάτκιν, οπότε πάλι ποικίλα συμφέροντα και στρατηγικές επέβαλαν το ρωσικό άνοιγμα στην Άπω Ανατολή. Η προσέγγιση της Ε. Κασάπη ήταν ιστορική, αλλά μας έδωσε τα κλειδιά για να κατανοήσουμε ξεκάθαρα την ρωσική πολιτική και την θρησκευτική τοιαύτη. 

Ο Στέλιος Παπαλεξανδρόπουλος, απολύτως ειδικός ως Ιαπωνολόγος, μας έθεσε όλο το πλαίσιο των θρησκειών στην Ιαπωνία που είχε να αντιμετωπίσει ο ρώσος ιεραπόστολος, τις διώξεις των χριστιανών και τις τιτάνιες προσπάθειες που κατέβαλε για την εδραίωση, σε ένα βαθμό, του χριστιανισμού στην χώρα.

Το βιβλίο του Θανάση Παπαθανασίου μελετά ακριβώς τους νευρώνες του οράματος του αγίου Νικολάου, τα κριτήρια του ιεραποστολικού έργου του και την μεθοδολογία του, η οποία στην εποχή του είχε προκαλέσει τον διεθνή θαυμασμό και σήμερα παραμένει εξαιρετικά επίκαιρη. 

Ήταν μια ουσιαστική εκδήλωση η σημερινή. Με αλήθεια και τόλμη, ως προς την έκφραση προβλημάτων και ιδεών. Ο Θανάσης Παπαθανασίου συμβάλλει και πάλι στην ιεραποστολική αυτοσυνειδησία της Ορθοδοξίας. Μακάρι κάτι από όλα αυτά να πάρει σάρκα και οστά. 

Π.Α.Α.

ΜΕ ΤΟΝ ΜΑΝΟ ΧΑΤΖΙΔΑΚΙ ΚΑΙ ΤΟΥΣ ΡΩΣΟΥΣ ΣΥΝΘΕΤΕΣ ΤΟΥ ΣΤΟ ΠΑΤΑΡΙ ΤΟΥ ΑΡΜΟΥ

«Οι Δευτέρες της Στέπας στο πατάρι του Αρμού» - μια πρωτοβουλία του Περιοδικού «Στέπα» (εκδίδει ο Δημήτρης Τριανταφυλλίδης) για την γνωριμία του ευρύτερου κοινού με την ρωσική κουλτούρα - ολοκληρώνονται την Δευτέρα 5 Μαρτίου 2018 με μια διάλεξή μου ελληνικού και ρωσικού ενδιαφέροντος. 

Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος: «Μάνος Χατζιδάκις και Ρώσοι συνθέτες του 20ού αιώνα». 

Ο Μάνος Χατζιδάκις που συνομιλεί με τον Σέργιο Προκόφιεφ στο νεανικό πιανιστικό του έργο «Για μια μικρή λευκή αχιβάδα», ο Χατζιδάκις που διευθύνει Στραβίνσκυ είτε με την Μικρή Ορχήστρα Αθηνών είτε με την Ορχήστρα των Χρωμάτων, ο Χατζιδάκις που …κλέβει ένα θαυμάσιο μοτίβο του Σοστακόβιτς για να φτιάξει ένα δικό του τραγούδι, ολότελα ελληνικό. 

Γι’ αυτή την διάλεξή μου, ο φίλος και πολύτιμος συνεργάτης Ιωάννης – Πορφύριος Καποδίστριας φιλοτέχνησε μια ευφάνταστη και εξαίσια αφίσα. Δανείζεται μια νεανική, σχετικά, φωτογραφία του Μάνου Χατζιδάκι και προσθέτει στον συνθέτη …κατακόκκινο κινητό με ακουστικά, απ’ όπου ο Χατζιδάκις ακούει ρώσους συνθέτες (σημειώνονται τα ονόματά τους). 

Χωρίς να το γνωρίζει ο Ιωάννης – Πορφύριος Καποδίστριας μας πηγαίνει 70 χρόνια πίσω, τότε που ο Χατζιδάκις πήγαινε στο Μουσικό Τμήμα της Αμερικανικής Βιβλιοθήκης, στο γνωστό τότε ως Music Room και άκουγε σπουδαίους συνθέτες του καιρού εκείνου – μεταξύ αυτών και τους αγαπημένους του Ρώσους – από πικάπ, μιας και δεν υπήρχαν τότε τα μέσα σε αφθονία. Τι πικάπ τι κινητό!

Άλλωστε ο Χατζιδάκις αγόραζε με μανία τα πιο εξελιγμένα συστήματα και ενημερωνόταν συνεχώς. Είχε πει στους στενούς του φίλους: «Όταν πεθάνω, θα έρχεστε πάνω από τον τάφο μου και αντί για λουλούδια θα μου αφήνετε προσπέκτους με τα πιο μοντέρνα μηχανήματα!». 

Την Δευτέρα, λοιπόν, 5 Μαρτίου στις 7 το απόγευμα, στο πατάρι των εκδόσεων «Αρμός» (Μαυροκορδάτου 11, κοντά στην Ακαδημίας) ραντεβού με τον Μάνο Χατζιδάκι και τους ρώσους συνθέτες του. 

Π.Α.Α.

Oι Δευτέρες της Στέπας στο πατάρι του Αρμού

Σειρά εκδηλώσεων με ομιλητές συνεργάτες του περιοδικού “Στέπα” για τους αναγνώστες και φίλους όχι μόνο του περιοδικού αλλά και του ρωσικού πολιτισμού. 

Πρόγραμμα 

22-01-2018 

«Γράμματα από τη Ρωσία» ή Πώς προσεγγίζουμε το ρωσικό πολιτισμό. Παραδοχές – μεθοδολογία (Δημήτρης Β. Τριανταφυλλίδης) 

29-01-2018 

Σλαβόφιλοι και δυτικόφιλοι. Αντιπαραθέσεις και προσεγγίσεις (Δημήτρης Μπαλτάς) 

05-02-1018 

Η λαϊκή κουλτούρα του γέλιου και το καρναβάλι: Η θεωρία του Μπαχτίν. (Γιώργος Πινακούλας) 

12-02-2018 

Η ρωσική λογοτεχνία σε τέσσερις πράξεις (Δημήτρης Β. Τριανταφυλλίδης) 

26-02-2018 

Η ρωσική θρησκευτική φιλοσοφία. Εκπρόσωποι και ζητήματα (Δημήτρης Μπαλτάς) 

05-03-2018 

Ο Μάνος Χατζιδάκις και οι Ρώσοι συνθέτες του 20ου αιώνα (Παναγιώτης Ανδριόπουλος) 

Διάρκεια: 2 ώρες 

ΤΟ 8ο ΤΕΥΧΟΣ ΤΟΥ ΠΕΡΙΟΔΙΚΟΥ "ΨΥΧΗΣ ΔΡΟΜΟΙ" - ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΤΗΝ ΤΕΤΑΡΤΗ 18 ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΥ ΣΤΗΝ ΗΛΙΟΥΠΟΛΗ

Το Ψυχής Δρόμοι είναι μία εξαμηνιαία έκδοση, ένα περιοδικό αλλιώτικο που αναδεικνύει την ανάπτυξη της σχέσης και τον διάλογο των Ψυχολογικών Eπιστημών με την Θεολογία και την Θρησκευτικότητα. 

Οι σκοποί του περιοδικού, το οποίο βρίσκεται ήδη στο 8ο τεύχος και «γεννήθηκε» την εποχή της κρίσης, είναι η προώθηση της σκέψης και της έρευνας, ο διάλογος των ανθρώπων που υπηρετούν τους δύο χώρους και η αμοιβαία ευαισθητοποίησή τους, η εκπαίδευση σε ευαισθησίες και δεξιότητες. 

Πράγματι, με επιστημονικά άρθρα Ελλήνων και ξένων ερευνητών φανερώνεται το ευρύ πεδίο συνάντησης των δύο αυτών χώρων, προωθείται η συνεργασία τους και η αλληλεπίδρασή τους. Μέσα από τα θέματά του, επιδιώκεται η άντληση και από πρόσφατο στοχασμό και από σημαντικά έργα του παρελθόντος τα οποία είχαν παραμείνει άγνωστα στον τόπο μας. Φιλοξενούνται οι προβληματισμοί τόσο των ορθόδοξων θεολόγων και κλινικών, όσο και των άλλων χριστιανών που προηγήθηκαν κατά πολύ ως προς τη συνάντησή τους με τις ψυχολογικές επιστήμες. 

Η ψυχή του περιοδικού, ο π. Βασίλειος Θερμός, ο και διευθυντής σύνταξης, κέρδισε, νομίζω, το στοίχημα. Το περιοδικό ανθεί και φέρει κι άλλο, γονιμοποιεί και προάγει τον σχετικό διάλογο. 

Στο 8ο τεύχος (σ. 176) που κυκλοφορήθηκε πρόσφατα (Δεκέμβριος 2014), πάντα από τις εκδόσεις Αρμός, περιλαμβάνονται: 

-Ryan LaMothe: Μιά ἀνάλυση τῆς ἀκηδίας 

-Jean-Baptiste Lecui: Ἐπιθυμία γιά τόν Θεό καί μετουσίωση 

-π. Βασίλειος Θερμός καί Βασιλική-Πηγή Χριστοπούλου: Ἡ ψυχή ὡς μονοθεϊστική καί πολυθεϊστική. 

-Ἀφιέρωμα στόν Ἰωάννη Κορναράκη. 

-Συνέντευξη μέ τόν Βασίλη Σαρόγλου γιά ποικίλα κοινωνικά φαινόμενα ἑρμηνευόμενα ἀπό τήν Ψυχολογία τῆς Θρησκείας 

-π. Κωνσταντίνος Καλλιανός: Γιατί λησμονοῦμε, ἄραγε, πώς κι ἐμεῖς ἔφηβοι ἤμασταν κάποτε; 

-Hollie Benton: Ἄφετε τούς ἀπρόθυμους ἐφήβους ἐλθεῖν πρός με 

-Ἀλεξάνδρος Κακαβούλης: Ἀνιχνεύοντας τή φυσική καί πνευματική παρουσία τῆς ἀγάπης.(Προσέγγιση στόν « Ὕμνο τῆς Ἀγάπης») 

-Ἀθανάσιος Ἀλεξανδρίδης- π. Χρυσόστομος Τύμπας 

Δίψα γιά τόν Θεό ἐν μέσῳ ψυχικοῦ κλυδωνισμοῦ 

-Δημήτρης Ἀναγνωστόπουλος- π. Σιλουανός Πεπονάκης 

Νοσηρή βία στόν πνευματικό ἀγώνα 

-π. Εἰρηναῖος Γιαρμενίτης- Μητροπολίτης Λεμεσοῦ Ἀθανάσιος 

Ἀδιέξοδο καί παράπονα πρός τόν Θεό 

-Θάνου Λίποβατς, Ἡ ἀπατηλή σαγήνη καί ἡ διαβρωτική βία τοῦ κακοῦ 

(π. Νικόλαος Λουδοβίκος)

Με αφορμή την έκδοση του 8ου τεύχους του περιοδικού οι Εκδόσεις Αρμός και ο Δήμος Ηλιούπολης διοργανώνουν συζήτηση με θέμα: «Σχέσεις με τους ανθρώπους - Σχέση με τον Θεό: Συνδέονται;» 

Η σχετική εκδήλωση θα πραγματοποιηθεί την Τετάρτη 18 Φεβρουαρίου 2015, στις 7 το απόγευμα στο Αμφιθέατρο του Δημαρχείου Ηλιούπολης (Σοφοκλή Βενιζέλου & Πρωτόπαπα) 

Ομιλητές: ο Μητροπολίτης Αργολίδος κ. Νεκτάριος και η Πανωραία Κουφογιάννη, επίκ. Καθηγήτρια Θεολογικής Σχολής Ε.Κ.Π.Α. Συντονίζει ο π. Βασίλειος Θερμός, ψυχίατρος παιδιών & εφήβων. 

«Το πρόσωπο του Χριστού στο Νίκο Καζαντζάκη» ταξίδεψε στη Θεσσαλονίκη

«“Ἀδερφὴ μυγδαλιά, μίλησέ μου γιὰ τὸ Θεό”. 

Κι ἡ μυγδαλιὰ σκεπάστηκε μὲ ἀνθούς». 

Νίκου Καζαντζάκη, Ἀναφορὰ στὸν Γκρέκο

Μέσα σε κλίμα συγκίνησης παρουσιάστηκε στη Θεσσαλονίκη το βιβλίο της κ. Μαρίας Χατζηαποστόλου «Το πρόσωπο του Χριστού στο Νίκο Καζαντζάκη». 

Στην εκδήλωση μίλησαν ο κ. Χρυσόστομος Σταμούλης, Καθηγητής και Πρόεδρος του Τμήματος Θεολογίας της Θεολογικής Σχολής του Α.Π.Θ., η κ. Γιούλη Ιεραπετριτάκη, Ιστορικός-Aρχαιολόγος και Γραμματέας της Τοπικής Επιτροπής Θεσσαλονίκης της Δ.Ε.Φ.Ν.Κ., ο κ. Νίκος Μαθιουδάκης, Διδάκτωρ Φιλολογίας, Επιστημονικός Σύμβουλος Εκδόσεων Καζαντζάκη και Πρόεδρος Ελληνικού Τμήματος Δ.Ε.Φ.Ν.Κ. και η κ. Μαρία Χατζηαποστόλου, Συγγραφέας του βιβλίου, Καθηγήτρια Μέσης Εκπαίδευσης, κάτοχος Mrs Θεολογίας και Υποψήφια Διδάκτωρ Θεολογικής Σχολής Α.Π.Θ. Η εκδήλωση τέθηκε υπό την αιγίδα της «Διεθνούς Εταιρείας Φίλων Νίκου Καζαντζάκη» (Δ.Ε.Φ.Ν.Κ.) και έλαβε χώρα στο βιβλιοπωλείο των εκδόσεων «Αρμός», δίπλα στην εκκλησία της Αγίας Σοφίας, με χορηγό επικοινωνίας το διαδικτυακό περιοδικό «E-charitygr.». 

Πιο αναλυτικά, οι εισηγήσεις των ομιλούντων παρουσίασαν υψηλό επιστημονικό ενδιαφέρον, έχοντας ταυτοχρόνως σύνδεση με τη ζωή, καθώς υπήρξε αμεσότητα λόγου και δημιουργικός διάλογος. 

Η κ. Γιούλη Ιεραπετριτάκη θύμισε στους παρευρισκομένους τα λόγια του Γέροντος Πορφυρίου πως, «Για να γίνει κανείς χριστιανός, πρέπει να έχει ποιητική ψυχή, πρέπει να γίνει ποιητής», καθώς και την «Ασκητική» με το σύγχρονο κοινωνικό της μήνυμα, καθώς παραμένει επίκαιρη παρά ποτέ. Ακολούθως, ο κ. Νίκος Μαθιουδάκης χαρακτήρισε τη συγγραφέα του βιβλίου ως «σύγχρονη» Αριάδνη που με το μίτο της διαλύει το λαβύρινθο της άγνοιας γύρω από το πρόσωπο και το έργο του μεγάλου Κρητικού. Επίσης, μίλησε για τη θέση της Παναγίας στο έργο του συγγραφέα, καθώς και για τον άκρως ποιητικό λόγο του για τη «Γλυκοφιλούσα Κερά της Θάλασσας», όπως και για την αναγνώριση της Παναγίας ως Θεοτόκου Μαρίας, εκ μέρους του συγγραφέως. 

Ο Καθηγητής και Πρόεδρος του Τμήματος Θεολογίας της Θεολογικής Σχολής του Α.Π.Θ. κ. Χρυσόστομος Σταμούλης θύμισε στους παρευρισκομένους τον αείμνηστο δάσκαλο της Θεσσαλονίκης Νίκο Ματσούκα, καθώς και το πρωτοποριακό, για την εποχή του, βιβλίο «Η ελληνική παράδοση στο Νίκο Καζαντζάκη», το οποίο φανερώνει την άρρηκτη σχέση του Κρητικού συγγραφέα με την ορθόδοξη παράδοση. Ο κ. Χρυσόστομος Σταμούλης, όντας και ο ίδιος μαθητής τούτου του μεγάλου δασκάλου, φανέρωσε την άμεση σχέση της επιστήμης της Θεολογίας με την Ποίηση και εξέφρασε την ελπίδα για την αρχή του τέλους των στερεοτύπων και των φανατισμών εναντίον του Κρητικού συγγραφέα, με τη γέννηση του βιβλίου «Το πρόσωπο του Χριστού στο Νίκο Καζαντζάκη», καθώς και όλες τις στιγμές της δημιουργίας του βιβλίου αυτού, τις οποίες έζησε ο ίδιος μαζί με τη συγγραφέα. 

Τέλος, η συγγραφέας του βιβλίου  Μαρία Χατζηαποστόλου μίλησε για το πρόσωπο του Χριστού, τη σταυρική διάσταση, μα και την αναστάσιμη προοπτική στο έργο του Νίκου Καζαντζάκη και τόνισε ιδιαίτερα την καθοριστική συμβολή του δασκάλου της κ. Χρυσόστομου Σταμούλη, στην πορεία της ζωής της, η οποία είχε ως αποτέλεσμα, συν τοις άλλοις, τη γέννηση τούτου του βιβλίου. Εξάλλου, η αφιέρωση της συγγραφέως στην αρχή του βιβλίου: «Στο δάσκαλό μου κ. Χρυσόστομο Σταμούλη που μ’ έμαθε πάντα να φτάνω όπου δεν μπορώ…», μαρτυρά περίτρανα τούτη την αλήθεια. 

Στο τέλος της ομιλίας της, η συγγραφέας ευχαρίστησε θερμά όλους τους ομιλητές και ιδιαίτερα το δάσκαλό της κ. Χρυσόστομο Σταμούλη, τον κ. Γιώργο Κόρδη που φιλοτέχνησε το εξώφυλλο του βιβλίου, τον εκδοτικό οίκο «Αρμό» και ιδιαίτερα τον εκδότη κ. Γιώργο Χατζηϊακώβου, καθώς και τη «Διεθνή Εταιρεία Φίλων Νίκου Καζαντζάκη» (Δ.Ε.Φ.Ν.Κ), για τη μέγιστη τιμητική διάκριση με το να χαρίσει σε τούτο το βιβλίο το Α΄ Διεθνές Βραβείο «Νίκος Καζαντζάκης». 

Τούτο το βιβλίο δεν φιλοδοξεί να επιβάλλει κάποια δογματική απολυτότητα, αλλά να εκφράσει την αγωνία για την επανεύρεση της χαμένης μας αυτοσυνειδησίας και τον τρόπο μιας άλλης ζωής. Της ζωής εκείνης που αφήνει χώρο στην έκπληξη και στο θαύμα που υπάρχει μέσα στον άνθρωπο. Και κυρίως ως στόχο έχει να διαλύσει κάθε είδους μύθους και φανατισμούς που αφορούν τη ζωή και το έργο του μεγάλου συγγραφέα της Κρήτης, μα και ολάκερης της οικουμένης. Είναι καιρός, λοιπόν, ν’ ανοίξουμε πανιά και να ζήσουμε όλοι μαζί την Ανάσταση που έρχεται πάντα μετά τη Σταύρωση και την ομορφιά του ταξιδιού... 

_____________________________

1 Γέροντος Πορφυρίου Καυσοκαλυβίτου, Βίος και Λόγοι, εκδ. Ιερά Μονή Χρυσοπηγής, Χανιά 2003, σ. 461. 

2 Νίκου Καζαντζάκη, Ταξιδεύοντας. Ἰταλία-Αἴγυπτος-Σινᾶ-Ἱερουσαλήμ-Κύπρος-Ὁ Μοριᾶς, εκδ. Ελ. Καζαντζάκη, Αθήνα 2011, σ. 159.