Ψηφιακά αθάνατοι ή αναστημένοι εκ νεκρών;

Του Χρήστου Γκουνέλα 

PhD Συστηματικής Θεολογίας, MSc in Bioethics 

Ήδη πανηγυρίσαμε την εκ νεκρών Ανάσταση του Χριστού ο οποίος πάτησε τον θάνατο με θάνατο. Η Ανάστασή Του ήταν και είναι για τους ακόλουθούς Του η απαρχή της δικής τους Ανάστασης όχι όμως με μεταφυσικό τρόπο (μαγικά) αλλά μέσα από την άσκηση της προσωπικής τους ελευθερίας. Δεν είναι τυχαίο που ο Χριστός ζητάει από τους πιστούς (ελεύθερους ανθρώπους) - και όχι οπαδούς (εγκλωβισμένους) - να ακολουθήσουν ελεύθερα τον δρόμο του Σταυρού και να πατήσουν όπως και ο Ίδιος τον θάνατο με θάνατο. Η Ανάσταση και η αθανασία των ανθρώπων για τον Χριστό ενέχει και την προσωπική ευθύνη και απόφαση του καθενός ανθρώπου. Επιπλέον ενέχει και την ελεύθερη εμπιστοσύνη στα λόγια και την πράξη του Χριστού. Δεν είναι λοιπόν δυνατόν να υπάρξει Ανάσταση και αιωνιότητα χωρίς ελευθερία. Το νόημα της κλήσης του Χριστού προς τον άνθρωπο είναι αυτός να είναι ελεύθερος τόσο από τη ζωή όσο και από τον θάνατο. Και αυτό γίνεται εν σχέσει. 

Χαρακτηριστική δε είναι η προσέγγιση του Νικολάου Καβάσιλα και άλλων Πατέρων της Εκκλησίας ότι όλοι οι άνθρωποι θα αναστηθούν (ανάσταση των πάντων ανεξαρτήτως της θέλησής τους, όπως άλλωστε γεννήθηκαν χωρίς να εξαρτάται από τη θέλησή τους) αλλά δεν θα ζήσουν όλοι αιώνια, σημειώνοντας έτσι την αξία της ελευθερίας σε σχέση με τα πρόσωπα και την αθανασία. Ζω σημαίνει αγαπώ και θυσιάζομαι ελεύθερα. Με άλλα λόγια, θα υπάρχουν (και υπάρχουν ήδη) δύο ειδών αθανασίες: Αυτή της ελεύθερα προσωπικής θυσιαστικής σχέσης και αυτή της απόλυτης μοναξιάς στην οποία ο άνθρωπος δεν θέλει και δεν μπορεί να αγαπά. Συνεπώς, το διακύβευμα δεν είναι η αθανασία και η αιωνιότητα αλλά η προσωπική σχέση με τον Θεό και τους άλλους ανθρώπους η οποία αθανατίζει αληθινά τα πρόσωπα. Η αθανασία είναι δώρο προς όλους, αλλά ο τρόπος που τη βιώνουμε εξαρτάται από εμάς. 

Και για να μιλήσουμε με όρους καθημερινούς και σύγχρονους, στην εποχή των μέσων κοινωνικής δικτύωσης οι άνθρωποι κερδίζουν ειδωλικές (καθρεπτικές) σταγόνες αθανασίας όταν οι άλλοι τους αποδέχονται και τους το δείχνουν ψηφιακά. Ο τρόπος λειτουργίας των μέσων αυτών εξυπηρετεί ακριβώς αυτή τη βαθύτερη ανάγκη του ανθρώπου για αθανασία η οποία περνά μέσα από τη σχέση. Μόνο που η σχέση αυτή είναι εικονική και όχι πραγματική. Ενώ επιπλέον βασίζεται στο γέμισμα του εγωισμού (ψευδαίσθηση αθανασίας) και όχι στο άδειασμα του εαυτού. Άλλο φιλία στον ψηφιακό κόσμο και άλλο φιλία στην καθημερινή πραγματική ζωή, η οποία φιλία απαιτεί θυσίες δηλαδή αληθινούς θανάτους του «εγώ». 

Ωστόσο, ο άνθρωπος πάντα ονειρευόταν μία ενθαδική αθάνατη ζωή και αφού αυτό αδυνατούσε να το επιτύχει μέσα στον ιστορικό χρόνο το ανήγαγε μεταφυσικά. Ειδικά δε κατά τους τελευταίους αιώνες και περισσότερο τα τελευταία χρόνια η εξέλιξη των επιστημών και της τεχνολογίας οδήγησε έναν ικανό αριθμό ανθρώπων να πιστεύουν ότι είναι δυνατόν να καταστούν αιώνιοι μέσα στην ιστορία ακριβώς μέσω της τεχνολογίας. Κάποιοι μάλιστα εξ αυτών διατείνονται ότι η αθανασία θα είναι ήδη πραγματικότητα σε ελάχιστα χρόνια από τώρα! Σε αυτή την περίπτωση η επιστήμη μετατρέπεται σε θρησκεία και, εκ των πραγμάτων, σε αυτοκτονικό εγκλωβισμό του ανθρώπου (κάθε θρησκεία και θρησκειοποίηση - θρησκευτική, πολιτική-ιδεολογική, επιστημονική, κοινωνική - εγκλωβίζει). Άλλωστε, ο Χριστός δεν ήρθε για να δημιουργήσει μία ακόμη νέα θρησκεία (ένα σύστημα), αλλά πρότεινε και προτείνει έναν τρόπο ζωής ο οποίος είναι η αγάπη και η ελευθερία. Ή αλλιώς, η ελεύθερη θυσία του εαυτού για χάρη του άλλου. Η προσωπική μου Ανάστασή και αθανασία ξεκινάει από αυτή τη ζωή και περνάει ελεύθερα μέσα από την προσωπική Ανάσταση και αθανασία του άλλου (παράδεισος). Δεν πρόκειται για μία ατομική υπόθεση. Τι αξία, λοιπόν, θα είχε μία αθανασία του ανθρώπου αν αυτή τον έκανε ανελεύθερο, φυλακισμένο στην ατομική του αθανασία (κόλαση); Η ελεύθερη θυσιαστική σχέση με τον οποιοδήποτε άνθρωπο και με τον εχθρό μου ακόμη με κάνει θνητό αθάνατο ή αλλιώς αθάνατο θνητό. 

Ευτυχώς (ή δυστυχώς για κάποιους) ο άνθρωπος πλάστηκε και παραμένει θνητός ή καλύτερα ταυτόχρονα θνητός και αθάνατος, πεπερασμένος και άπειρος και γι’ αυτό εν δυνάμει ελεύθερος. Η οντολογική και κοσμολογική συνύπαρξη της ύπαρξης και της ανυπαρξίας, της θνητότητας και της αθανασίας, της ζωής και του θανάτου, της φθοράς και της αφθαρσίας εξασφαλίζουν τόσο την ελευθερία του Θεού όσο και του ανθρώπου και της κτίσης ολόκληρης. 

Όσο λοιπόν κι αν υπάρχουν άνθρωποι οι οποίοι επιθυμούν και εργάζονται για μια ιστορική αθανασία ως ψηφιακά αθάνατοι (ψηφιακή μεταφόρτωση της συνείδησης κ.ά.) ή ως ενωμένοι με τις μηχανές ή ως εξέλιξή τους σε μηχανές, αυτό δεν πρόκειται να γίνει διότι η ζωή και ο θάνατος συνυπάρχουν θεμελιακά οντολογικά και είναι αδύνατον ο άνθρωπος αλλά και ο ίδιος ο Θεός να αποκόψουν το ένα από το άλλο. Ο Θεός είναι η ύπαρξη και η ανυπαρξία, το Είναι και το Μη Είναι, η αρχή και το τέλος, τα πάντα και το τίποτα. Και αυτό εικονίζει και ο άνθρωπος. Η υποθετική αποκοπή του ενός από το άλλο θα σήμαινε ανελευθερία τόσο για τον Θεό (δυνάμει και ενεργεία ελεύθερος) όσο και για τον άνθρωπο (δυνάμει ελεύθερος). Η επιθυμία όμως ανθρώπων να καταστούν ατομικά αθάνατοι φανερώνει τον εγωισμό τους ο οποίος εδράζεται στον φόβο του θανάτου και την ανασφάλεια που αυτός ο φόβος επιφέρει. Η συμφιλίωση με τον θάνατο (το πάτημα δηλαδή του θανάτου με θάνατο, «…θανάτῳ θάνατον πατήσας…») είναι και συμφιλίωση με τη ζωή. Ο φόβος του θανάτου είναι ταυτόχρονα και φόβος για τη ζωή. Και όπου υπάρχει φόβος δεν υπάρχει αγάπη και ελευθερία. Ο άνθρωπος δεν είναι καταδικασμένος να είναι ούτε μόνο θνητός ούτε μόνο αθάνατος, είναι όμως «καταδικασμένος» να είναι ελεύθερος (άρα εν σχέσει) και να πάσχει και να πασχίζει συνεχώς για την ελευθερία τη δική του αλλά και των άλλων.

ΑΝΑΣΤΑΣΗ ΣΤΟΝ ΑΓΙΟ ΓΕΩΡΓΙΟ Ν. ΨΥΧΙΚΟΥ (ΒΙΝΤΕΟ)

Πάσχα 2026 

Η Ακολουθία και η Θεία Λειτουργία της Αναστάσεως στον Ι. Ναό Αγίου Γεωργίου Ν. Ψυχικού.  

Της Θ. Λειτουργίας προέστη ο Προϊστάμενος του Ναού, Αρχιμ. Μιχαήλ Σταθάκης. 

Με τους ψάλτες του Ναού έψαλε ο Roni Bou Saba, Θεολόγος-φιλόλογος από το Λίβανο. 

Βίντεο - επεξεργασία: Κατερίνα Λεονάρδου.

 

ΑΝΑΣΤΑΣΗ ΜΕ ΤΟ ΠΑΣΧΑΛΙΝΟ ΟΡΑΤΟΡΙΟ ΤΟΥ ΜΠΑΧ ΚΑΙ ΤΗΝ ΣΥΜΦΩΝΙΑ "ΤΗΣ ΑΝΑΣΤΑΣΕΩΣ" ΤΟΥ ΜΑΛΕΡ

Ως γνωστόν το ορατόριο είναι μια μουσική φόρμα πολύ ευρεία. Περιλαμβάνει σχεδόν όσα περιλαμβάνει και μια όπερα (ορχήστρα, σόλο, χορωδία, ντουέτα, άριες κ.ά.) εκτός από σκηνική δράση, ενώ συνήθως βασίζεται πάνω σε θρησκευτική θεματολογία. 

Ο J.S. Bach έχει γράψει τρία ορατόρια: των Χριστουγέννων, της Αναλήψεως και του Πάσχα. Τα δύο πρώτα έχουν υποδειγματικά θρησκευτικό χαρακτήρα. Όμως το Πασχαλινό Ορατόριο διαφοροποιείται σημαντικά, διότι δε χρησιμοποιεί βιβλικό κείμενο, αλλά βασίζεται σε μια προηγούμενη κοσμική καντάτα του Bach. Επίσης, σε αντίθεση με τα άλλα ορατόρια, δεν περιλαμβάνει ούτε χορικά, ούτε αφηγητή. Αυτές οι ιδιαιτερότητες το καθιστούν πολύ πρωτοποριακό για την εποχή του, ενώ οι μουσικές αρμονίες του Bach το κάνουν διαχρονικό για τα αυτιά και βάλσαμο για την ψυχή. 

Στην πρώτη του μορφή, ως καντάτα, το έργο παρουσιάστηκε την 1η Απριλίου 1725, Κυριακή του Πάσχα, στη Λειψία. Έκτοτε, το έργο αναθεωρήθηκε δύο φορές: το 1735, όπου πλέον ονομάστηκε «ορατόριο», και το 1740.

Στο παρακάτω βίντεο σολίστες, χορωδία και ορχήστρα, υπό τη διεύθυνση του Τζον Έλιοτ Γκάρντινερ, προβάλλουν τον κοσμικό χαρακτήρα του «Ορατορίου», δίνοντας ένα ζωηρό τόνο στη λαμπρή μουσική του Μπαχ.

Στις 25 Ιουλίου 1894 ο Gustav Mahler ολοκλήρωσε την σύνθεση της Συμφωνίας αρ. 2 που την ονόμασε «Της Αναστάσεως». Εκεί όπου η σοπράνο τραγουδάει: «Ό,τι γεννιέται πρέπει να αφανισθεί. Ό,τι αφανίσθηκε πρέπει να αναστηθεί. Θ’ αναστηθείς σκόνη μου».

Η μεγαλειώδης Δεύτερη Συμφωνία του Μάλερ δικαιώνει απόλυτα τη ρήση, ότι οι Συμφωνίες του Αυστριακού συνθέτη είναι «όπερες χωρίς λόγια». Τα πέντε μέρη της συνιστούν έναν πολύπλευρο μουσικό στοχασμό πάνω στη ζωή και τον θάνατο, την ουσία και την τραγικότητα της ανθρώπινης ύπαρξης, αλλά και διατρανώνουν την πίστη στο άπειρο έλεος του Θεού.  

Παραθέτουμε στη συνέχεια μια ιστορική ηχογράφηση της Συμφωνίας «Της Αναστάσεως». O Leonard Bernstein διευθύνει την Φιλαρμονική της Ν. Υόρκης και συμμετέχουν δύο μεγάλες σολίστ: Barbara Hendricks (soprano) και Christa Ludwig (mezzo-soprano). 

ΙΟΥΛΙΤΑ ΗΛΙΟΠΟΥΛΟΥ: ΑΝΑΣΤΑΣΗ

Πασχαλιάτικο πρωινό, Caspar David Friedrich (1835)

Ιουλίτα Ηλιοπούλου 

ΑΝΑΣΤΑΣΗ 

Η βαθιά σιωπή του Θεού 

Λίγο πριν την Ανάσταση 

Κοιτάζει 

Να ‘ναι όλα σωστά 

Σβηστά, χαμηλόφωνα 

Να μη σαλεύει κανείς: 

Μάτια εκστατικά στη σκηνή της μαγείας 

Και άναυδα στόματα 

Θεατές, είκοσι και κάτι αιώνων 

Πιστοί στην αέναη έναρξη 

Κρατούν την ανάσα τους 

Σαν μπουμπούκι ρόδου, απ’ τ’ αγκάθια του 

Ούτε κι η στάλα το αίμα να μην ακουστεί 

Πριν. Καθόλου! 

Κοιτάζει 

Να ‘ναι όλα σωστά 

Κι απ’ τα σύννεφα μέσα 

Το αχνό σπίθισμα της σελήνης 

Να ανάψει και πάλι απόψε 

Λίγη ακόμη Ανάσταση! 

Ειωθότος χάριν χάρισε… παρηγορία 

Καμιά 

Σκοτάδι.

ΓΗ ΜΗΤΗΡ, ύψιλον/βιβλία

Ο ΕΣΠΕΡΙΝΟΣ ΤΗΣ ΠΑΝΗΓΥΡΕΩΣ ΤΟΥ ΝΑΟΥ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΝΕΟΥ ΨΥΧΙΚΟΥ (ΒΙΝΤΕΟ)

Ο Μέγας Εσπερινός της Κυριακής του Πάσχα (της Αγάπης) και της εορτής του Αγίου Μεγαλομάρτυρος Γεωργίου του Τροπαιοφόρου, στον πανηγυρίζοντα Ι. Ναό Αγίου Γεωργίου Νέου Ψυχικού (5 Μαΐου 2024). 

Επιμέλεια βίντεο: Κατερίνα Λεονάρδου.

 

"ΧΡΙΣΤΟΣ ΑΝΕΣΤΗ ΕΚ ΝΕΚΡΩΝ" ΣΤΟΝ ΑΓΙΟ ΓΕΩΡΓΙΟ ΝΕΟΥ ΨΥΧΙΚΟΥ

Χριστὸς ἀνέστη ἐκ νεκρῶν, θανάτῳ θάνατον πατήσας καὶ τοῖς ἐν τοῖς μνήμασι ζωὴν χαρισάμενος. 

Από την Αναστάσιμη Ακολουθία στον Ιερό Ναό Αγίου Γεωργίου Νέου Ψυχικού (05.05.2024). 

Με τους ψάλτες του Ναού ψάλλουν, επίσης: ο Γιάννης Χριστόπουλος, τενόρος στην Εθνική Λυρική Σκηνή, η Φένια Παπαδόδημα, σκηνοθέτης και μουσικός και ο Λιβανέζος θεολόγος και ψάλτης Roni Bou Saba. 

 

J.S. Bach - Easter Oratorio

Ως γνωστόν το ορατόριο είναι μια μουσική φόρμα πολύ ευρεία. Περιλαμβάνει σχεδόν όσα περιλαμβάνει και μια όπερα (ορχήστρα, σόλο, χορωδία, ντουέτα, άριες κ.ά.) εκτός από σκηνική δράση, ενώ συνήθως βασίζεται πάνω σε θρησκευτική θεματολογία. 

Ο J.S. Bach έχει γράψει μόνο τρία ορατόρια: των Χριστουγέννων, της Αναλήψεως και του Πάσχα. Τα δύο πρώτα έχουν υποδειγματικά θρησκευτικό χαρακτήρα. Όμως το Πασχαλινό Ορατόριο διαφοροποιείται σημαντικά, διότι δε χρησιμοποιεί βιβλικό κείμενο, αλλά βασίζεται σε μια προηγούμενη κοσμική καντάτα του Bach. Επίσης, σε αντίθεση με τα άλλα ορατόρια, δεν περιλαμβάνει ούτε χορικά, ούτε αφηγητή. Αυτές οι ιδιαιτερότητες το καθιστούν πολύ πρωτοποριακό για την εποχή του, ενώ οι μουσικές αρμονίες του Bach το κάνουν διαχρονικό για τα αυτιά και βάλσαμο για την ψυχή. 

Στην πρώτη του μορφή, ως καντάτα, το έργο παρουσιάστηκε την 1η Απριλίου 1725, Κυριακή του Πάσχα, στη Λειψία. Έκτοτε, το έργο αναθεωρήθηκε δύο φορές: το 1735, όπου πλέον ονομάστηκε «ορατόριο», και το 1740.

Στο παρακάτω βίντεο σολίστες, χορωδία και ορχήστρα, υπό τη διεύθυνση του Τζον Έλιοτ Γκάρντινερ, προβάλλουν τον κοσμικό χαρακτήρα του «Ορατορίου», δίνοντας ένα ζωηρό τόνο στη λαμπρή μουσική του Μπαχ.

Η ΕΙΚΟΝΑ ΤΗΣ ΑΝΑΣΤΑΣΗΣ "Η ΕΙΣ ΑΔΟΥ ΚΑΘΟΔΟΣ"

Μονή Μεγάλου Μετεώρου, 1483

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου

Είναι ιδιαίτερα χρήσιμο, πριν προχωρήσουμε στην αναλυτική περιγραφή της εικόνας "Η εις Άδου Κάθοδος", να παραθέσουμε την σύντομη αλλά θεμελιώδη περιγραφή του ιερομονάχου Διονυσίου του εκ Φουρνά των Αγράφων: 

"Η εις τον Άδην Κάθοδος. Όρη και βουνά και υπ' αυτών σπήλαιον σκοτεινόν, και άγγελοι αστράπτοντες δένουσι με αλύσεις Βεελζεβούλ τον άρχοντα του σκότους, και τους μετ' αυτών δαίμονας καταξεσχίζουν τύπτουν και διώκουν• και ανθρώπους γυμνούς δεμένους με αλύσεις βλέποντες άνω• και κλειδονίαι πολλαί καταθλιμμέναι και αι πύλαι του Άδου ερριμέναι συν τοις μοχλοίς και ο Χριστός επ' αυταίς πατών κρατεί τον Αδάμ με την δεξιάν του και την Εύαν με την αριστεράν• ο δε Πρόδρομος εκ δεξιών του Χριστού δεικνύει αυτόν• και ο Δαυίδ πλησίον αυτού ως και άλλοι βασιλείς με στέμματα και στέφανα, αριστερά δε οι προφήται Ιωάννης, Ησαΐας, Ιερεμίας, και ο δίκαιος Άβελ• και άλλοι διάφοροι εστεφανωμένοι• φως δε μέγα κύκλω αυτών και αγγέλων πλήθος" (Διονυσίου του εκ Φουρνά, Ερμηνεία των Ζωγράφων ως προς την Εκκλησιαστικήν ζωγραφίαν, Ανατύπωσις Καλαμάτα 1981, σ. 138-139). 

Ο Χριστός 

Στο κέντρο της εικόνας στέκεται όρθιος ο Χριστός - μετωπικά, σχεδόν, ως προς τον θεατή- πατώντας τις συντριμμένες πύλες του Άδου και κρατώντας με το αριστερό Του χέρι το τρόπαιο της νίκης, δηλ. τον Σταυρό, ενώ με το δεξί Του χέρι εγείρει (σηκώνει) από μια σαρκοφάγο τον Αδάμ, το σύμβολο του ανθρωπίνου γένους (ο Χριστός όμως απεικονίζεται, άλλοτε, να κρατά στο αριστερό του χέρι ένα ειλητάριο που συμβολίζει το κήρυγμα του Χριστού για την Ανάστασή Του στις φυλακισμένες ψυχές του Άδη (βλ. πρωτοπρεσβ. Στεφ. Αβραμίδη, Η ορθόδοξη εικόνα της Αναστάσεως..., στον συλλογικό τόμο "Σταυρός και Ανάσταση" σ.175). 

Πίσω από τον πρωτόπλαστο ακολουθεί η Εύα, ο δίκαιος Άβελ και άλλα πρόσωπα (βλ. ως χαρακτηριστικό παράδειγμα την εις Άδου Κάθοδο στη Μονή Δαφνίου - 11ος αι.). Μεταγενέστερα, και κυρίως στην μεταβυζαντινή περίοδο, ο Χριστός δεν κρατεί τον Σταυρό αλλά απλώνει και τα δύο χέρια Του, και με μια σφοδρή κίνηση, σηκώνει με το ένα χέρι τον Αδάμ και με το άλλο την Εύα. (βλ. π.χ. την Ανάσταση στη Μονή της Χώρας). Είναι βέβαια αυτονόητο ότι ο Χριστός είναι υψηλότερος από τα άλλα πρόσωπα (κατά το μέτρο της υπεροχής) και περιβάλλεται από μεγάλη φωτεινή, ωοειδή ελλειψοειδή "δόξα", η οποία καταυγάζεται από ακτίνες και συχνά είναι σπαρμένη με άστρα. 

Ο Χριστός φορεί ιμάτιο με χρυσοκονδυλιά, αστραφτερό, και καθώς είναι ευρύπτυχο και ανεμιζόμενο πάνω από την κεφαλή, φέρει τον αέρα της νίκης. Η όψη το προσώπου Του είναι αυστηρή αλλά με έκφραση φιλάνθρωπη. Τα χέρια Του και τα πόδια Του φέρουν ακόμα "τον τύπον των ήλων". Ειδικότερα τα πόδια Του πατούν με δύναμη πάνω σε δύο θυρόφυλλα (πύλες) τα οποία κείτονται το ένα πάνω στο άλλο σταυροειδώς, και κάτω απ' αυτά εικονίζεται προσωποποιημένος, ως γέροντας, ο θάνατος, τον οποίον "θανάτω θάνατον πατήσας" ο Σωτήρ, "ανέστη" (πρβλ. το τροπάριο "Σήμερον ο Χριστός, θανάτω θάνατον πατήσας, καθώς είπεν, ανέστη ...", Παρακλητική ηχ. β΄). 

Ο φωτεινός κύκλος ή η ωοειδής δόξα που περιβάλλει τον Χριστό, συμβολίζει τη θεότητά Του, το άκτιστο φως της χάριτος, τη φωτεινή διάσταση της παρουσίας του Κυρίου της Δόξης. Ο Χριστός βρίσκεται στον Άδη αφού σαν άνθρωπος πέθανε. Η ψυχή Του, αν και χωρίστηκε με τον θάνατο από το σώμα Του, έμεινε ενωμένη με τη θεία υπόσταση. Έτσι ο Χριστός κατήργησε τον Άδη "τη αστραπή της θεότητος" (Αναστάσιμο Απολυτίκιο, ηχ. β΄).

Μονή Δαφνίου, 11ος αι. 

Ο Άδης 

Συχνά κάτω από τις πύλες του Άδη που έσπασε ο Χριστός, απεικονίζεται μέσα στο σκοτάδι του σπηλαίου ένας γέρος αναμαλλιασμένος και γυμνός με μια περισκελίδα μόνο (ο Φ. Κόντογλου στην "Έκφραση", σ.179: "με το βρακί μόνον") δεμένος με αλυσίδες και έντρομος. Ο γέρος αυτός παριστάνει τον θάνατο ή τον Σατανά, τον άρχοντα του σκότους. Σε ορισμένες μεταγενέστερες εικόνες, όπως μας πληροφορεί ο ιερομόναχος Διονύσιος στην ερμηνεία των Ζωγράφων, ιστορούνται άγγελοι "να δένουν τον Βεελζεβούλ". 

Μέσα στο σκοτάδι του Άδη, γύρω από τις πύλες και το δέσμιο Σατανά, είναι πεταμένα και σκορπισμένα κλειδιά, σύρτες και μοχλοί, σα να εκσφενδονίστηκαν από κάποια υπερφυά δύναμη. Έτσι εκπληρώνεται με ακρίβεια η προφητεία του Δαυίδ: "ότι συνέτριψε πύλας χαλκάς και μοχλούς σιδηρούς συνέθλασεν" (Ψαλμ. ρς΄, 16) αλλά και η αντίστοιχη του Ησαΐα: "Θύρας χαλκάς συντρίψω και μοχλούς σιδηρούς συνθλάσω" (Ησ. με΄, 2). Γι αυτό και η Εκκλησία ψάλλει: "Ηνοίγησάν σοι Κύριε, φόβω πύλαι θανάτου• πυλωροί δε άδου ιδόντες σε έπτηξαν• πύλας γαρ χαλκάς συνέτριψας, και μοχλούς σιδηρούς συνέθλασας ..." (Αναστάσιμο στιχηρό β΄ ήχου). Ο Άδης λοιπόν, είναι ιδεατός χώρος, μεταφυσικός, κι όμως απτός χάρη στις ρεαλιστικές υπομνήσεις των συμβόλων του, συμβόλων φθοράς και δουλείας που αναιρεί η μεγαλειώδης θεϊκή παρουσία.

Μονή της Χώρας στην Κωνσταντινούπολη (14ος αι.)

Ο Αδάμ και η Εύα

"Ο Αδάμ παρίσταται ως γέρων βαθύγερος, με μαλλιά οπού κλώθουν εις τους ώμους του, με πρόσωπον αγριωπόν και σκληρόν, η δε Εύα ως γραία ασπρόμαλλη, τυλιγμένη εις το φόρεμά της, και οι δύο δε εγείρουν τας χείρας των εις στάσιν παρακλητικήν" (Φ. Κόντογλου, Έκφρασις, τ.Α΄, σ.179). Σε όλες τις παραστάσεις της εις Άδου Καθόδου του Κυρίου, ο Χριστός ανασταίνει, με το ένα χέρι του, τον Αδάμ από τον τάφο. Αυτό δε συμβαίνει πάντοτε και με την Εύα (όπως ήδη είδαμε), οπότε η Εύα ανασταίνεται με τα χέρια ψηλά σε στάση προσευχής (βλ. π.χ. την Ανάσταση στον Όσιο Λουκά Βοιωτίας, 11ος αι.). 

Η Ανάσταση των πρωτόπλαστων γίνεται συνήθως "εκ σαρκοφάγων" δηλ. ο Αδάμ και η Εύα σηκώνονται μέσα από σαρκοφάγους που σχεδιάζονται δεξιά και αριστερά του Χριστού, βρίσκονται δηλ. μεταξύ τους απέναντι. Πάντως, αν και ο Αδάμ είναι ο προπάτωρ και το σύμβολο ολοκλήρου του ανθρωπίνου γένους, η συνείδηση της Εκκλησίας είναι ότι ο Χριστός και την Εύα συνανιστά: "... τον Αδάμ συν τη Εύα, λυτρούμαι παγγενή, και τη τρίτη ημέρα εξαναστήσομαι" (Τροπάριο θ΄ ωδής Κανόνος Μ. Σαββάτου).

ΜΙΑ "ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ" ΖΩΗ ΠΟΥ ΜΥΡΙΖΕΙ ΘΑΝΑΤΙΛΑ

The Risen Christ, Michel Ciry, Paris 1957

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου

Ο μεγάλος ρώσος θεολόγος της Διασποράς π. Αλέξανδρος Σμέμαν, σ’ ένα αναστάσιμο κείμενό του γράφει: «εμείς, ως πιστοί, ως αυτοί που χαρήκαμε και γιορτάσαμε, έχουμε την ευθύνη να γνωρίσουν και να πιστέψουν και άλλοι, να δουν, να ακούσουν και να εισέλθουν σ' αυτή τη νίκη και σ' αυτή τη χαρά.» 

Η παραπάνω ρήση του π. Αλεξάνδρου μοιάζει μάλλον ανέφικτη στους καιρούς μας. 

Ποιοι πιστοί ακτινοβολούν την χαρά της Ανάστασης; 

Οι Ορθόδοξοι της σήμερον, όπου γης, ταυτίζονται με την εσωστρέφεια, με την συμβατικότητα, με μια στείρα παραδοσιοκρατία, με τον εθνοφυλετισμό, με την συντήρηση της "καθεστηκυίας τάξης". 

Μιλώ, φυσικά, για τους «συνειδητούς» χριστιανούς, οι οποίοι εμπίπτουν στον Κυριακό λόγο: «Οὐαὶ ὑμῖν, γραμματεῖς καὶ Φαρισαῖοι ὑποκριταί, ὅτι κλείετε τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν ἔμπροσθεν τῶν ἀνθρώπων· ὑμεῖς γὰρ οὐκ εἰσέρχεσθε, οὐδὲ τοὺς εἰσερχομένους ἀφίετε εἰσελθεῖν.» 

Ο λόγος του Χριστού ισχύει απολύτως σήμερα, δεν ειπώθηκε μόνο για το μακρινό παρελθόν. Εμείς κλείνουμε την βασιλεία των ουρανών «έμπροσθεν των ανθρώπων». 

Στο όνομα της πατρίδος, της «καθαρότητας» της πίστης, της «ανωτερότητας» της φυλής μας, μιας «πνευματικότητας» που μπάζει από παντού. 

Εμείς κλείνουμε την βασιλεία των ουρανών όταν νομίζουμε ότι δίνουμε «μαρτυρία Χριστού» ή - φευ! - "ομολογία πίστεως", επιτιθέμενοι στην γενική και αόριστη «νέα τάξη πραγμάτων», στους πάσης φύσεως διαφορετικούς, στους «εχθρούς της πίστεως και της πατρίδος» κ.ο.κ. 

Καταντήσαμε χειρότεροι από τους φαρισαίους, καθώς συκοφαντούμε την Ανάσταση του Χριστού, όχι πληρώνοντας τους στρατιώτες να σιωπήσουν για την Ανάσταση, αλλά ακυρώνοντάς την με την ίδια τη ζωή μας. 

Μια «χριστιανική» ζωή που μυρίζει θανατίλα και δεν έχει καμία σχέση με την ελπίδα. Μιλάμε για μια ανελεύθερη ζωή, την οποία βιώνουν οι χριστιανοί της σήμερον, με την αγάπη να ξορκίζεται ως «αγαπολογία» κάποιων «αγαπούληδων», κι ας είπε ό Χριστός ότι στην αγάπη του Θεού και του πλησίον «όλος ο νόμος και οι προφήται κρέμανται». 

Ο Χριστός είπε ότι «ουκ έρχεται η βασιλεία του Θεού μετά παρατηρήσεως». Οι σημερινοί χριστιανοί μοιάζουν παρατηρητές, θεατές, τιμητές, και όχι ποιητές. Με την ζωή τους δεν μπορούν να νοηματοδοτήσουν ούτε τον εαυτό τους. 

Ευτυχώς ο Χριστός Ανέστη, σε πείσμα όσων «πιστεύουν» στην Ανάστασή Του, χωρίς κανένα αντίκρισμα στην προσωπική τους ζωή. 

Ο αναστημένος Ιησούς πορεύεται δίπλα μας «εν ετέρα μορφή» κι εμείς τον προσπερνάμε ή και τον διώχνουμε στο όνομα μιας δικής μας «θρησκευτικότητας», που δεν αντέχει την ετερότητα. 
Ο Χριστός Ανέστη κι αυτή είναι η κρίση μας: Η πολιτεία μας κατά την ανάσταση, η οποία δεν γνωρίζει μιζέριες, κρυφτούλια, φτηνούς "παλικαρισμούς", κατάρες, αποκλεισμούς, συμβιβασμούς, καιροσκοπισμούς και τα τοιαύτα. Αλλά ανάσταση-ανάταση κι όχι χαμέρπεια. 
Γιατί όπως λέει κι ο Ανδρέας Εμπειρίκος στην Υψικάμινο: 
Σκοπός της ζωής μας δεν είναι η χαμέρπεια... 
Σκοπός της ζωής μας είναι το σεσημασμένο δέρας της υπάρξεώς μας.

ΤΟ ΠΑΣΧΑ ΤΩΝ ...ΧΑΜΕΝΩΝ ΠΙΣΤΩΝ

ΤΟ ΠΑΣΧΑ ΤΩΝ ΠΙΣΤΩΝ

Κύριε λάμπρυνόν μου την στολήν της ψυχής.
Άστρα και χώμα σε βαστάζουν….
Μεριάζουν άφωνα τα σκότη και διαβαίνεις,
ανέγγιχτη τον κόσμον αγγίζει μουσική
και της καρδιάς τα πέταλα ροδίζουν,
άνθος όμορφο ζεσταίνεται στον ήλιο.
Λευκάνθηκαν οι άνθρωποι στο αίμα του αρνίου.

Θεέ μου ανέρχεσαι λυπημένος,
αν και για όραση εξακολουθείς να έχεις τη συγχώρηση.
Ω θλίψη των ματιών του Κυρίου μου,
της αιωνιότητας ο κάματος,
έχω πολύ συνεργήσει για να υπάρχεις,
είναι πολύ σ᾽ εμένα το μερίδιο της ανομίας.
Ανοίγει ένα τριαντάφυλλο, πάω και το ρωτώ:
Πού έκρυψαν τον ήλιο;
Πλησιάζω τη θάλασσα και της λέω:
Είσαι βαθειά και με τα μυστικά μεγάλη σου η σχέση.
Λυτρώνεται ο άνθρωπος;
Απαντά το λουλούδι: «Θα χαθούμε»
κι η θάλασσα με αχ αναταράζεται.

Νίκος Καρούζος, «Το Πάσχα των Πιστών» (από την ποιητική συλλογή «Νέες Δοκιμές»), εκδόσεις Ίκαρος, Αθήνα, 1954

Το Πάσχα των χαμένων

Κάθε άνθρωπος έναν έχει να φέρει σταυρό.

Ποιος δεν σκέφτεται τον σταυρό του;

Ποιος δεν φαντάζεται έναν σταυρό που σέρνει;

Ποιος δεν φτιάχνει στον εαυτό του έναν αφόρητο σταυρό;

Η δε Ανάσταση ποιον απασχολεί;

Το Πάσχα είναι το Πάσχα ενός ενιαύσιου αμνού

ψημένου στα κάρβουνα των απολαύσεων.

Το μυστικό Πάσχα,

το Πάσχα των εργατών εκείνων που

τους χαρίστηκε η ευκαιρία να βγάλουν λίγο βιό

την ενδεκάτη ώρα

ποιος το μοιράζεται με τους χαμένους;

Roni Bou Saba, Πάσχα 2021

------

Το Πάσχα των πιστών του Ν. Καρούζου είναι Πάσχα μυστικό...

Ας θορυβούν οι άσχετοι "πιστοί" που θέλουν την Ανάσταση - διαδήλωση. 

Το λέει και το τροπάρι: Πάσχα ιερόν, καινόν, Άγιον και τελικά μυστικόν...

Περιλαμβάνει, προφανώς, και τους ...χαμένους, που επισημαίνει ο Roni Bou Saba, στο δικό του ποιημάτιο που παραθέτουμε εδώ, εμπνευσμένο από το ποίημα του Καρούζου. 

Το Πάσχα είναι μυστικό, όπως όλα στην Εκκλησία. Εν πλαξί των καρδιών ημών...

Άρα, οι ...χαμένοι στο δρόμο προς την Ανάσταση μπορεί να έσονται πρώτοι... 

Γιατί ποιος μπορεί να προδικάσει την πορεία προς Εμμαούς; 

Π.Α.Α.

ΜΙΑ ΑΝΑΣΤΑΣΙΜΗ ΣΥΝΑΥΛΙΑ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ ΧΟΡΩΔΙΑΣ ΥΠΟ ΤΟΝ ΑΕΙΜΝΗΣΤΟ ΛΥΚΟΥΡΓΟ ΑΓΓΕΛΟΠΟΥΛΟ (ΒΙΝΤΕΟ)

Μία πραγματικά Αναστάσιμη συναυλία της Ελληνικής Βυζαντινής Χορωδίας υπό τον μακαριστό Λυκούργο Αγγελόπουλο, στην αίθουσα εκδηλώσεων του Ωδείου Αθηνών – θαρρώ το 2007 – όπου δίδαξε επί σειρά ετών. 

Μία συναυλία με Αναστάσιμους ύμνους σε διάφορες γλώσσες ορθοδόξων λαών (αραβικά, ρουμανικά, σερβικά, αλβανικά), δίνοντας το μήνυμα της Αναστάσεως πάση τη κτίσει, αλλά και προβάλλοντας την βυζαντινή μουσική ως την κυρίως εκκλησιαστική μουσική των ορθοδόξων. 

Την κάλυψη έκανε το διαδικτυακό κανάλι intv.gr του Γιώργου Αρβανίτη, με την επιμέλεια του Π.Α. Ανδριόπουλου.

Το «Χριστός Ανέστη» από τους μαθητές του Μουσικού Σχολείου Αργολίδας

Στο παρακάτω video, οι μαθητές του βυζαντινού χορού του Μουσικού Σχολείου Αργολίδας, ψάλλουν το «Χριστὸς ἀνέστη» υπό την διεύθυνση του μουσικολόγου και καθηγητή βυζαντινής μουσικής στο μουσικό σχολείο Αργολίδας, κ. Άγγελου Μπέντη. 

Ἦχος πλ. α΄. 

«Χριστὸς ἀνέστη ἐκ νεκρῶν, θανάτῳ θάνατον πατήσας, καὶ τοῖς ἐν τοῖς μνήμασι, ζωὴν χαρισάμενος».

Επεξεργασία video: 

Κωνσταντίνος Μπάτας 

Επεξεργασία ήχου: Αλέξανδρος Ψωμόπουλος 

Υπεύθυνος καθηγητής: Άγγελος Μπέντης

ΜΑΝΟΣ ΧΑΤΖΙΔΑΚΙΣ: ΤΟ ΑΝΑΚΟΥΦΙΣΤΙΚΟ "ΧΡΙΣΤΟΣ ΑΝΕΣΤΗ"

Του Μάνου Χατζιδάκι

Πάντα μ’ απασχολούσε το γνωστό εμβατήριο όσες φορές τ’ άκουγα. Έλεγα μέσα μου, τι άραγες εννοεί; Αντιπαρέρχομαι την αντιπάθεια που μου προκαλούσαν οι άδοντες παρελαύνοντες στρατιώτες, αστυνομικοί και πυροσβέστες, μαθητές και μαθήτριες, ναύτες και αεροπόροι κι όλοι μαζί μετά φανατισμού και πείσματος. «Η Ελλάδα ποτέ δεν πεθαίνει» – τί άραγε το άσμα να εννοεί; Βέβαια δεν μου διέφευγε η προκατασκευή και η επίπονη άσκηση πού απαιτούσεν ένας τόσος «φανατισμός» και τέτοιο «πείσμα» για να εκτοξευθεί εις τας εθνικάς εορτάς το περίφημον «Η Ελλάδα ποτέ δεν πεθαίνει». Όμως αυτό δεν έχει τόση σημασία. Γεγονός ήταν πως η Ελλάδα, είτε με πείσμα είτε χωρίς, δεν εννοούσε να πεθάνει. Και το διαλαλούσε μετά χάλκινων και ξυλίνων πνευστών, καθώς και μ’ έναν αρκετά μεγάλον αριθμό τυμπάνων. 

Κι ήρθε ένα Μεγάλο Σάββατο, έτσι καθώς παρακολουθούσα τη λειτουργία της Αναστάσεως σαν τυπικός χριστιανός κι εγώ, μ’ όλες τις ένοπλες δυνάμεις παρούσες και γυαλιστερές, που μου ξαναθύμισαν το γνωστό εμβατήριο τής εθνικής μας υπερηφάνειας «Η Ελλάδα ποτέ δεν πεθαίνει» – τ’ άκουγα μέσα μου καθώς την ίδια στιγμή ηκούγετο το ανακουφιστικό «Χριστός Ανέστη», ενώ μερικοί εύζωνοι, τιμητική φρουρά, χαμογελούσαν αμήχανα και ηλιθίως. Σκέφθηκα, σαν κάτι να φωτίστηκε μέσα μου, εφόσον η Ελλάδα δεν πεθαίνει ποτέ, πάει να πει πως και ποτέ δεν θα αναστηθεί. 

Πώς θά ’ναι αιώνια δίχως ανάσταση, μια και δεν δέχθηκε ποτέ της να πεθάνει. Τότες άρχισα να καταλαβαίνω, καθώς ο κόσμος έφευγε βιαστικά με το «Χριστός Ανέστη» στα χείλη του, και την Ελλάδα και το εμβατήριο και την Ανάσταση κατά κάποιο τρόπο. 

Ψέματα η Ελλάδα πως τάχα δεν πεθαίνει ποτέ. 

Ψέματα το εμβατήριο για μια μη θνήσκουσα Ελλάδα. 

Ψέματα και η Ανάσταση για μια περίπτωση χώρας μη θνήσκουσας και μη αναστημένης, αλλά γενναίως επαρμένης. 

Τώρα γιατί η Ελλάδα ειδικά βρίσκεται τόσο στενά συνδεδεμένη με τη γιορτή του Πάσχα, είναι ένα άλλο ερώτημα που απαιτεί μια κάποια απόκριση. Είτε από μάς είτε από τους ασκητές του Αγίου Όρους. Κάτι περισσότερο θα γνωρίζουν αυτοί για μάς, αφού έχουν την άνεση να μας παρατηρούν με ψυχραιμία χρόνια και αιώνες τώρα. Λοιπόν τα Πάσχα των Ελλήνων, ίσως λόγω στρατώνων, λόγω τσάμικου και λόγω φαλλοκρατικής λεβεντιάς που άνετα επιδεικνύουν οι πολιτικοί μας αρχηγοί όταν καταδέχονται με τόση «δημοκρατικότητα» να συγχορέψουν με τους φαντάρους και να τσουγκρίσουν πασχαλινά αυγά. (Άλλη μια μελαγχολική εικόνα της εθνικής μας εθιμοτυπίας που, θυμάμαι από παιδί, μου προκαλούσε μιαν ακατάσχετη διάθεση για κλάμα. Ένα κλάμα που δεν έλεγε να σταματήσει και που κανείς δεν θα ήταν σε θέση να εξηγήσει). 

Όπως και να το δούμε το «ψέμα», ένα είναι σίγουρο και αδιαφιλονίκητο: πως η Ελλάδα σε ρυθμό εμβατηρίου δεν πεθαίνει ποτές.
Μ.Χ.

Το Τέταρτο, τεύχος 1, Μάιος 1985

Σημείωση Ιδιωτικής Οδού:

Εκεί γύρω στα 1994, κυκλοφόρησε από το «Σείριο» του Μ. Χατζιδάκι, ένα άλμπουμ με τίτλο «Ελλάς, η χώρα των εμβατηρίων». Πρόκειται για εκείνα τα «απίθανα ηχογραφήματα εθνικού και ποδοσφαιρικού ενδιαφέροντος» που είχε επιμεληθεί ο Μάνος Χατζιδάκις. ο οποίος ...αρεσκόταν στα εμβατήρια, μόνο που το δικό του ήταν "Εμβατήριο για λεηλασίες" (στον "Κύκλο με την κιμωλία"). 

ΠΑΣΧΑ ΜΕ ΤΗ "ΣΥΜΦΩΝΙΑ ΤΟΥ ΧΡΙΣΤΟΥ"

Απαγγελία Ακολουθιών Μεγάλης Εβδομάδας με μουσική συνοδεία της Κ.Ο.Θ 
Από την Ακολουθία του Όρθρου του Πάσχα 

- "Αι μυροφόροι γυναίκες όρθρου βαθέως...", από τα στιχηρά του Πάσχα. 

- Από τα Μεγαλυνάρια της θ' ωδής. 

Απαγγελία: Ιουλίτα Ηλιοπούλου 

Μουσική: Χαρίλαος Περπέσσας (1907-1995): Φινάλε από τη “Συμφωνία του Χριστού” 

Δ/νση ορχήστρας: Αλέξανδρος Μυράτ 

Ζωντανή ηχογράφηση από την συναυλία 11/4/2012.

ΤΟ "ΧΡΙΣΤΟΣ ΑΝΕΣΤΗ" ΕΜΠΝΕΕΙ ΛΟΓΙΟΥΣ ΕΛΛΗΝΕΣ ΣΥΝΘΕΤΕΣ

Κωνσταντίνος Κερεστετζής,
Σπουδή στην Ανάσταση του Δομήνικου Θεοτοκόπουλου,
κάρβουνο σε χαρτί, 100×60 εκ.

Π. Α. Ανδριόπουλος
Είναι γνωστό ότι η Εθνική Μουσική Σχολή στράφηκε "επί τας πηγάς", ήτοι στην ελληνική παράδοση, προκειμένου να αντλήσει "ύδωρ μετ' ευφροσύνης".

Πολλοί συνθέτες - και εκτός Εθνικής Μουσικής Σχολής - δανείστηκαν μελωδίες, μοτίβα, ρυθμούς, θέματα, από την βυζαντινή και την παραδοσιακή μας μουσική, και μπόλιασαν με αυτά δικές τους δημιουργίες, πολλές από τις οποίες έγιναν και εξαιρετικά δημοφιλείς, όπως π.χ. οι περίφημοι Ελληνικοί χοροί του Νίκου Σκαλκώτα.

Ένας από τους συνθέτες της Εθνικής Μουσικής Σχολής ήταν και ο Πέτρος Πετρίδης (1892-1977). 

Θυμήθηκα αυτές τις αναστάσιμες μέρες το έργο του Χορικό και παραλλαγές αρ. 2 "Χριστός Ανέστη", για ορχήστρα εγχόρδων (1941-43). Ένα έργο βασισμένο στην πασίγνωστη βυζαντινή μελωδία του "Χριστός Ανέστη", που παίχτηκε σε πρώτη εκτέλεση στις 20 Μαϊου 1945.
Το έργο έχει ηχογραφήσει με την Ορχήστρα Δωματίου της Σόφιας ο μαέστρος Βύρων Φιδετζής και έχει κυκλοφορήσει σε δίσκο μαζί με το "Κύριε των δυνάμεων" του Π. Πετρίδη.
Ο μουσικολόγος Ιωάννης Φούλιας γράφει για το έργο αυτό του Πετρίδη: "...σύνθεση του 1939, εκθέτει αρχικά την μελωδία του “Χριστός ανέστη” με λιτή εναρμόνιση σε φρύγιο τρόπο (Choral: largo). Στην έναρξη της πρώτης παραλλαγής (Larghetto), ωστόσο, η πρωτότυπη μελωδία καθίσταται ελαφρώς μελισματική και οι υπόλοιπες φωνές αποκτούν περισσότερη κίνηση· σταδιακώς, επίσης, η ηχητική ένταση αυξάνεται και το θέμα χρησιμεύει πλέον μόνον ως αφετηρία για την ανάπτυξη μιας ελεύθερης φαντασίας που ολοκληρώνεται στον δώριο τρόπο! Αυτή η διαδικασία απομάκρυνσης από τις δομικές προδιαγραφές του βυζαντινού θέματος συνεχίζεται και στην δεύτερη παραλλαγή (Allegro), όπου σύντομες φράσεις της αρχικής μελωδίας διαμορφώνουν ένα αντιστικτικό πλέγμα, το οποίο με τον ζωηρό – σχεδόν χορευτικό – ρυθμό του διέρχεται από διάφορους τρόπους, προτού τελικά καταλήξει με πολύ δυναμισμό στην δεσπόζουσα του δωρίου. Στην τρίτη παραλλαγή (Largo molto sostenuto), αντιθέτως, το θέμα καθίσταται και πάλι αναγνωρίσιμο: εδώ λοιπόν, το “Χριστός ανέστη” επαναλαμβάνεται αρκετές φορές για την ανάπτυξη μιας ελεγειακής και ως επί το πλείστον ομοφωνικής ηχητικής παράστασης, που προοδευτικά μετατοπίζεται από τον αιόλιο τρόπο προς τον δώριο. Σε αυτόν αρχίζει κατόπιν και η τελική παραλλαγή-φούγκα (Allegro), το θέμα της οποίας συνίσταται σε ένα γεμάτο σφρίγος παράλλαγμα της πρώτης φράσεως του βυζαντινού μέλους. Στην εξέλιξη της φούγκας αυτής διακρίνονται δύο ενότητες: η πρώτη αποτελείται από εναλλαγές τμημάτων με ή χωρίς το θέμα της φούγκας (στην περίπτωση των “επεισοδίων” η ύφανση καθίσταται εμφανώς πιο ομοφωνική) και κορυφώνεται σε μια πτώση επί της δεσπόζουσας του δωρίου τρόπου· η δεύτερη ενότητα δίνει στην συνέχεια την εντύπωση μιας επανέναρξης “εκ του μηδενός”, αλλά από ένα σημείο και έπειτα συνδυάζεται με την πλήρη παράθεση του “Χριστός ανέστη” στα βαθύφωνα έγχορδα (εν είδει cantus firmus), ενόσω μάλιστα αποκαθίσταται προοδευτικά και ο αρχικός φρύγιος τρόπος, οδηγώντας έτσι σε ένα υμνητικό κλείσιμο αλλά και σε μια εντελώς απρόσμενη καταληκτική μείζονα συγχορδία με επιπρόσθετη έκτη επί του φθόγγου σι!"

Στις μέρες μας ένας άλλος συνθέτης, ο φίλος Λεωνίδας Κανάρης, μας δίνει τις δικές του παραλλαγές πάνω στο "Χριστός Ανέστη", με ένα έργο για ορχήστρα εγχόρδων που γράφτηκε το 2005. 

Ένα έργο κατά πάντα σημερινό, βασισμένο σε υλικό παλαιό, του οποίου η πρώτη εκτέλεση έγινε στην Οδησσό από την «Καμεράτα της Οδησσού» υπό τη διεύθυνση του Igor Shavruk στις 21 Σεπτεμβρίου του 2005.
Το ενδιαφέρον είναι και τα δύο έργα είναι για ορχήστρα εγχόρδων και έχουν σχεδόν την ίδια διάρκεια (16 λεπτά του Πετρίδη, 14 του Κανάρη).

Ο συνθέτης Λεωνίδας Κανάρης γράφει για το έργο του αυτό: 

Αν η «Ωδή στη Χαρά» από την «Εννάτη» του Μπετόβεν αποτελεί την πιο εμβληματική μελωδία της ευρωπαϊκής μουσικής παράδοσης, αναζητώντας μιαν αντίστοιχα μεγαλειώδη και ψυχικής ανάτασης μελωδία στη βυζαντινή παράδοση, δεν άργησα να διακρίνω τον ύμνο «Χριστός Ανέστη» του Πέτρου Λαμπαδάριου – Πελοποννήσιου (1730-1777), ο οποίος μάλιστα, άφησε τα εγκόσμια όταν ο Μπετόβεν ήταν μόλις επτά ετών. 

Το έργο είναι παραλλαγές πάνω στη μελωδία αυτή, είναι γραμμένο σε ένα μέρος και έχει διάρκεια περίπου 14 λεπτών. Η δημιουργία του δεν είχε πρόθεση θρησκευτικού έργου, αλλά την αξιοποίηση των πολλών μουσικών δυνατοτήτων του ύμνου. Φυσικά το παραπάνω κάθε άλλο παρά αποκλείει και την επετειακή - πασχαλινή του χρήση. 

Ο τίτλος «Ανατάσιμον» (αντί του αναμενόμενου Αναστάσιμον) δηλώνει τη δύναμη που έχει ο θαυμάσιος αυτός ύμνος του Π.Λ.Π. στο να δημιουργεί μια ψυχική ανάταση στους ακροατές του. Στο έργο αυτό η πρόθεση (και πρόκληση για μένα) ήταν να χρησιμοποιήσω κλασικά πρότυπα σύνθεσης, με κάποια στοιχεία από τη σύγχρονη μουσική, γεγονός που του προσδίδει έναν Νεοκλασικό χαρακτήρα, καθιστώντας το έτσι και ευκολότερα προσπελάσιμο από ευρύτερα ακροατήρια. 

Η 1η εκτέλεση έγινε στην Οδησσό από την «Καμεράτα της Οδησσού» υπό τη διεύθυνση του Igor Shavruk στις 21/9/2005. Έκτοτε, το έργο εκτελέσθηκε από τη «Νέα Ορχήστρα Θεσσαλονίκης» στην ίδια πόλη σε διεύθυνση Καμπάνη Σαμαρά και μέρος του επίσης εκτελέσθηκε από την ορχήστρα «ΑΣΟΝ» στο Βόλο, υπό τη διεύθυνση του Παύλου Σεργίου. Τέλος, η παρούσα ηχογράφηση από την Οδησσό έχει αρκετές φορές μεταδοθεί από τις ραδιοφωνικές συχνότητες του «Τρίτου Προγράμματος».

Παραθέτουμε στη συνέχεια αυτή την ηχογράφηση του "Ανατάσιμον". 

Έχουμε όμως και το "Χριστός Ανέστη" για εκκλησιαστικό όργανο της ομογενούς Γεωργίας Ταγγίρη (Βαλτιμόρη Η.Π.Α., γ.1931), την οποία μας αποκάλυψε ο ακάματος ερευνητής Θωμάς Ταμβάκος, σε μια πρωτότυπη συναυλία με έργα ελλήνων ή ελληνικής καταγωγής συνθετών για εκκλησιαστικό όργανο. 

Μία από τις σημαντικότερες οργανίστες στις Η.Π.Α., λοιπόν, είναι η 87χρονη Γεωργία Ταγγίρη με πλούσια δραστηριότητα για πάνω από 50 έτη ως οργανίστα, συνθέτρια και διευθύντρια χορωδιών, στη Βαλτιμόρη και σε άλλες πολιτείες. Κοντά της έχουν μαθητεύσει περισσότεροι από 100 ομογενείς οργανίστες που υπηρετούν σε διάφορους ελληνορθόδοξους ναούς της Βόρειας Αμερικής. Το επίκαιρο Χριστός Ανέστη με το θέμα, τις 6 παραλλαγές και το φινάλε του, και με το καθένα αφιερωμένο σε ομογενείς συνθέτες και οργανίστες των Η.Π.Α., εντάσσεται στο λαμπρό μουσικοπαιδαγωγικό έργο της. Το έργο ερμήνευσε σε πρώτη πανελλήνια εκτέλεση η Χριστίνα Αντωνιάδου, την Κυριακή 22 Απριλίου 2018, στην Αγγλικανική Εκκλησία του Αγίου Παύλου Αθηνών. 

ΤΟ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟ ΤΟΥ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΤΗΣ ΑΓΑΠΗΣ ΑΠΟ ΤΟΝ ΠΑΤΡΩΝ ΝΙΚΟΔΗΜΟ

Σαν σήμερα, Κυριακή του Πάσχα το απόγευμα, κατά τα έτη της εν Πάτραις αρχιερατείας του, ο μακαριστός Μητροπολίτης Πατρών Νικόδημος, εκφωνούσε εμμελώς, με τον δικό του μοναδικό τρόπο, το Ευαγγέλιο του Εσπερινού του Πάσχα (της Αγάπης), από το Σύνθρονο του Ι. Ναού του Πολιούχου των Πατρών Αγίου Αποστόλου Ανδρέου.

Παραθέτουμε μία από τις ζωντανές ηχογραφήσεις του Ευαγγελίου, που εντοπίσαμε στο αρχείο μας.

 

ΑΝΑΣΤΑΣΗ ΑΝΑΤΟΛΗ ΑΝΑΤΟΛΩΝ ΑΠΟ ΤΗΝ ΔΙΑΚΟΙΝΟΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΣΥΝΕΛΕΥΣΗ ΟΡΘΟΔΟΞΙΑΣ

Κείμενο - φωτογραφίες: Ιδιωτική Οδός

Πραγματοποιήθηκε χθες, Δευτέρα 25 Ιουνίου 2018, στο Βυζαντινό & Χριστιανικό Μουσείο Αθηνών, η τελετή έναρξης της ετήσιας Γενικής Συνέλευσης της Διακοινοβουλευτικής Συνέλευσης Ορθοδοξίας (Δ.Σ.Ο.), παρουσία του Προέδρου της Ελληνικής Δημοκρατίας κ. Προκόπη Παυλόπουλου και του Αρχιεπισκόπου Αθηνών και πάσης Ελλάδος κ. Ιερωνύμου. 

Το θέμα της Γενικής Συνέλευσης είναι: «Κοινοβουλευτική Δημοκρατία και χριστιανικές αξίες: 25 χρόνια Διακοινοβουλευτική Συνέλευση Ορθοδοξίας». Λαμβάνουν μέρος περί τους 100 βουλευτές, εκπρόσωποι 25 κοινοβουλίων, 10 κοινοβουλευτικών ομάδων και κοινοβουλευτικές προσωπικότητες. Στην τελετή έναρξης, ο Μητροπολίτης Γαλλίας κ. Εμμανουήλ, ως εκπρόσωπος του Οικουμενικού Πατριάρχου κ. Βαρθολομαίου, ανέγνωσε το Πατριαρχικό Μήνυμα επί τη 25η επετείω της Δ.Σ.Ο. Παρέστησαν, επίσης, ο Μητροπολίτης Βολοκολάμσκ κ. Ιλαρίων εκπρόσωπος του Πατριάρχου Μόσχας κ. Κυρίλλου, ο Μητροπολίτης Ζάμπιας κ. Ιωάννης, ο Πρόεδρος της Βουλής των Ελλήνων Νικόλαος Βούτσης,ο υφ. Εξωτερικών Ιωάννης Αμανατίδης, αρχιερείς, βουλευτές κ.α.

Ο Πρόεδρος της Ελληνικής Δημοκρατίας, εγκαινίασε την Έκθεση Αγιογραφίας της Δ.Σ.Ο. με θέμα «Η Ανάσταση του Ιησού», η οποία αποτελείται από έργα που φιλοτεχνήθηκαν στο πλαίσιο του ετήσιου διαγωνισμού αγιογραφίας, που διοργάνωσε η Δ.Σ.Ο. και στον οποίο συμμετείχαν 63 καλλιτέχνες από όλο τον κόσμο.

Ο διαγωνισμός είχε ως στόχο να αναζητήσει και να αναδείξει σύγχρονες εικαστικές εκφράσεις και αποτυπώσεις της Ανάστασης του Κυρίου, οι οποίες θα βασίζονται και θα εκκινούν από τους καθιερωμένους τύπους της στον χώρο της “Βυζαντινής” εικονογραφίας. Σκοπός ήταν η διερεύνηση και ανάδειξη των ποικίλων στιλιστικών τάσεων που υπάρχουν σήμερα στο κόσμο στις οποίες οπτικοποιείται ο δημιουργικός διάλογος με την παράδοση αλλά και η δυνατότητα προσωπικής έκφρασης των καλλιτεχνών οι οποίοι ανακεφαλαιώνουν την παράδοση χωρίς να αποκλίνουν από το δογματικό πλαίσιο της Χριστιανικής εικονογραφίας όπως αυτό καθορίστηκε από την Ζˈ Οικουμενική Σύνοδο. Ο διαγωνισμός κατάφερε να αναδείξει, στο υψηλότερο δυνατόν επίπεδο, την σύγχρονη εικονογραφική τέχνη της χριστιανικής Ανατολής στον κόσμο.

Θα πρέπει να τονισθεί ότι το ενδιαφέρον της Δ.Σ.Ο. και η δραστηριότητά της καλύπτει το χώρο της παράδοσης του ορθόδοξου χριστιανικού κόσμου μαζί με αυτόν των αρχαίων ανατολικών εκκλησιών. Ως εκ τούτου, ο όρος “βυζαντινή τέχνη” θα πρέπει να προσληφθεί στην ευρεία της έννοια, ώστε να καλύπτει και την εκκλησιαστική – λειτουργική αγιογραφική τέχνη όλων αυτών των λαών και παραδόσεων.

Οι εικόνες φωτογραφήθηκαν άρτια όλες με τον ίδιο τρόπο από ειδικό φωτογράφο, ώστε να δοθεί η δυνατότητα στα μέλη της κριτικής επιτροπής να τις μελετήσουν και να προβούν σε αξιολόγηση του διαγωνιζόμενου υλικού. Η κριτική επιτροπή μετά από αλλεπάλληλες μυστικές ψηφοφορίες και τηρώντας την ανωνυμία των διαγωνιζομένων κατέληξε στους πέντε νικητές του διαγωνισμού.

Α' Βραβείο: Κελαϊδή Ολυμπιάδα (Ελλάδα)

Β' Βραβείο: Verdes Bogdan Gheorghe  (Ρουμανία)

Γ' Βραβείο: Demchuk Ivanka (Ουκρανία)

Α' Επαινος: Sedlana Svetlan (Σερβία)

B' Έπαινος: Licheli Irakli (Γεωργία)

Έπαινος κοινού: Zemtsov Yuriy (Ρωσία) 

ΜΙΑ ΑΝΑΣΤΑΣΙΜΗ ΣΥΝΑΥΛΙΑ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ ΧΟΡΩΔΙΑΣ ΥΠΟ ΤΟΝ ΑΕΙΜΝΗΣΤΟ ΛΥΚΟΥΡΓΟ ΑΓΓΕΛΟΠΟΥΛΟ (ΒΙΝΤΕΟ)

Μία πραγματικά Αναστάσιμη συναυλία της Ελληνικής Βυζαντινής Χορωδίας υπό τον μακαριστό Λυκούργο Αγγελόπουλο, στην αίθουσα εκδηλώσεων του Ωδείου Αθηνών – θαρρώ το 2007 – όπου δίδαξε επί σειρά ετών. 

Μία συναυλία με Αναστάσιμους ύμνους σε διάφορες γλώσσες ορθοδόξων λαών (αραβικά, ρουμανικά, σερβικά, αλβανικά), δίνοντας το μήνυμα της Αναστάσεως πάση τη κτίσει, αλλά και προβάλλοντας την βυζαντινή μουσική ως την κυρίως εκκλησιαστική μουσική των ορθοδόξων. 

Την κάλυψη έκανε το διαδικτυακό κανάλι intv.gr του Γιώργου Αρβανίτη, με την επιμέλεια του Π.Α. Ανδριόπουλου.

ΤΟ "ΧΡΙΣΤΟΣ ΑΝΕΣΤΗ" ΓΙΑ ΕΓΧΟΡΔΑ ΤΟΥ ΠΕΤΡΟΥ ΠΕΤΡΙΔΗ ΚΑΙ ΤΟΥ ΛΕΩΝΙΔΑ ΚΑΝΑΡΗ

Κωνσταντίνος Κερεστετζής,
Σπουδή στην Ανάσταση του Δομήνικου Θεοτοκόπουλου,
κάρβουνο σε χαρτί, 100×60 εκ.

Π. Α. Ανδριόπουλος
Είναι γνωστό ότι η Εθνική Μουσική Σχολή στράφηκε "επί τας πηγάς", ήτοι στην ελληνική παράδοση, προκειμένου να αντλήσει "ύδωρ μετ' ευφροσύνης".

Πολλοί συνθέτες - και εκτός Εθνικής Μουσικής Σχολής - δανείστηκαν μελωδίες, μοτίβα, ρυθμούς, θέματα, από την βυζαντινή και την παραδοσιακή μας μουσική, και μπόλιασαν με αυτά δικές τους δημιουργίες, πολλές από τις οποίες έγιναν και εξαιρετικά δημοφιλείς, όπως π.χ. οι περίφημοι Ελληνικοί χοροί του Νίκου Σκαλκώτα.

Ένας από τους συνθέτες της Εθνικής Μουσικής Σχολής ήταν και ο Πέτρος Πετρίδης (1892-1977). 

Θυμήθηκα αυτές τις αναστάσιμες μέρες το έργο του Χορικό και παραλλαγές αρ. 2 "Χριστός Ανέστη", για ορχήστρα εγχόρδων (1941-43). Ένα έργο βασισμένο στην πασίγνωστη βυζαντινή μελωδία του "Χριστός Ανέστη", που παίχτηκε σε πρώτη εκτέλεση στις 20 Μαϊου 1945.
Το έργο έχει ηχογραφήσει με την Ορχήστρα Δωματίου της Σόφιας ο μαέστρος Βύρων Φιδετζής και έχει κυκλοφορήσει σε δίσκο μαζί με άλλα έργα ελλήνων συνθετών.
Ο μουσικολόγος Ιωάννης Φούλιας γράφει για το έργο αυτό του Πετρίδη: "...σύνθεση του 1939, εκθέτει αρχικά την μελωδία του “Χριστός ανέστη” με λιτή εναρμόνιση σε φρύγιο τρόπο (Choral: largo). Στην έναρξη της πρώτης παραλλαγής (Larghetto), ωστόσο, η πρωτότυπη μελωδία καθίσταται ελαφρώς μελισματική και οι υπόλοιπες φωνές αποκτούν περισσότερη κίνηση· σταδιακώς, επίσης, η ηχητική ένταση αυξάνεται και το θέμα χρησιμεύει πλέον μόνον ως αφετηρία για την ανάπτυξη μιας ελεύθερης φαντασίας που ολοκληρώνεται στον δώριο τρόπο! Αυτή η διαδικασία απομάκρυνσης από τις δομικές προδιαγραφές του βυζαντινού θέματος συνεχίζεται και στην δεύτερη παραλλαγή (Allegro), όπου σύντομες φράσεις της αρχικής μελωδίας διαμορφώνουν ένα αντιστικτικό πλέγμα, το οποίο με τον ζωηρό – σχεδόν χορευτικό – ρυθμό του διέρχεται από διάφορους τρόπους, προτού τελικά καταλήξει με πολύ δυναμισμό στην δεσπόζουσα του δωρίου. Στην τρίτη παραλλαγή (Largo molto sostenuto), αντιθέτως, το θέμα καθίσταται και πάλι αναγνωρίσιμο: εδώ λοιπόν, το “Χριστός ανέστη” επαναλαμβάνεται αρκετές φορές για την ανάπτυξη μιας ελεγειακής και ως επί το πλείστον ομοφωνικής ηχητικής παράστασης, που προοδευτικά μετατοπίζεται από τον αιόλιο τρόπο προς τον δώριο. Σε αυτόν αρχίζει κατόπιν και η τελική παραλλαγή-φούγκα (Allegro), το θέμα της οποίας συνίσταται σε ένα γεμάτο σφρίγος παράλλαγμα της πρώτης φράσεως του βυζαντινού μέλους. Στην εξέλιξη της φούγκας αυτής διακρίνονται δύο ενότητες: η πρώτη αποτελείται από εναλλαγές τμημάτων με ή χωρίς το θέμα της φούγκας (στην περίπτωση των “επεισοδίων” η ύφανση καθίσταται εμφανώς πιο ομοφωνική) και κορυφώνεται σε μια πτώση επί της δεσπόζουσας του δωρίου τρόπου· η δεύτερη ενότητα δίνει στην συνέχεια την εντύπωση μιας επανέναρξης “εκ του μηδενός”, αλλά από ένα σημείο και έπειτα συνδυάζεται με την πλήρη παράθεση του “Χριστός ανέστη” στα βαθύφωνα έγχορδα (εν είδει cantus firmus), ενόσω μάλιστα αποκαθίσταται προοδευτικά και ο αρχικός φρύγιος τρόπος, οδηγώντας έτσι σε ένα υμνητικό κλείσιμο αλλά και σε μια εντελώς απρόσμενη καταληκτική μείζονα συγχορδία με επιπρόσθετη έκτη επί του φθόγγου σι!"

Στις μέρες μας ένας άλλος συνθέτης, ο φίλος Λεωνίδας Κανάρης, μας δίνει τις δικές του παραλλαγές πάνω στο "Χριστός Ανέστη", με ένα έργο για ορχήστρα εγχόρδων που γράφτηκε το 2005. 

Ένα έργο κατά πάντα σημερινό, βασισμένο σε υλικό παλαιό, του οποίου η πρώτη εκτέλεση έγινε στην Οδησσό από την «Καμεράτα της Οδησσού» υπό τη διεύθυνση του Igor Shavruk στις 21 Σεπτεμβρίου του 2005.
Το ενδιαφέρον είναι και τα δύο έργα είναι για ορχήστρα εγχόρδων και έχουν σχεδόν την ίδια διάρκεια (16 λεπτά του Πετρίδη, 14 του Κανάρη).

Ο συνθέτης Λεωνίδας Κανάρης γράφει για το έργο του αυτό: 

Αν η «Ωδή στη Χαρά» από την «Εννάτη» του Μπετόβεν αποτελεί την πιο εμβληματική μελωδία της ευρωπαϊκής μουσικής παράδοσης, αναζητώντας μιαν αντίστοιχα μεγαλειώδη και ψυχικής ανάτασης μελωδία στη βυζαντινή παράδοση, δεν άργησα να διακρίνω τον ύμνο «Χριστός Ανέστη» του Πέτρου Λαμπαδάριου – Πελοποννήσιου (1730-1777), ο οποίος μάλιστα, άφησε τα εγκόσμια όταν ο Μπετόβεν ήταν μόλις επτά ετών. 

Το έργο είναι παραλλαγές πάνω στη μελωδία αυτή, είναι γραμμένο σε ένα μέρος και έχει διάρκεια περίπου 14 λεπτών. Η δημιουργία του δεν είχε πρόθεση θρησκευτικού έργου, αλλά την αξιοποίηση των πολλών μουσικών δυνατοτήτων του ύμνου. Φυσικά το παραπάνω κάθε άλλο παρά αποκλείει και την επετειακή - πασχαλινή του χρήση. 

Ο τίτλος «Ανατάσιμον» (αντί του αναμενόμενου Αναστάσιμον) δηλώνει τη δύναμη που έχει ο θαυμάσιος αυτός ύμνος του Π.Λ.Π. στο να δημιουργεί μια ψυχική ανάταση στους ακροατές του. Στο έργο αυτό η πρόθεση (και πρόκληση για μένα) ήταν να χρησιμοποιήσω κλασικά πρότυπα σύνθεσης, με κάποια στοιχεία από τη σύγχρονη μουσική, γεγονός που του προσδίδει έναν Νεοκλασικό χαρακτήρα, καθιστώντας το έτσι και ευκολότερα προσπελάσιμο από ευρύτερα ακροατήρια. 

Η 1η εκτέλεση έγινε στην Οδησσό από την «Καμεράτα της Οδησσού» υπό τη διεύθυνση του Igor Shavruk στις 21/9/2005. Έκτοτε, το έργο εκτελέσθηκε από τη «Νέα Ορχήστρα Θεσσαλονίκης» στην ίδια πόλη σε διεύθυνση Καμπάνη Σαμαρά και μέρος του επίσης εκτελέσθηκε από την ορχήστρα «ΑΣΟΝ» στο Βόλο, υπό τη διεύθυνση του Παύλου Σεργίου. Τέλος, η παρούσα ηχογράφηση από την Οδησσό έχει αρκετές φορές μεταδοθεί από τις ραδιοφωνικές συχνότητες του «Τρίτου Προγράμματος».

Παραθέτουμε στη συνέχεια αυτή την ηχογράφηση του "Ανατάσιμον".