Ο ΕΜΕΤΙΚΟΣ ΜΟΝΟΛΟΓΟΣ ΙΕΡΑΡΧΩΝ ΕΙΝΑΙ ΑΝΤΙΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΟ ΠΑΡΑΛΗΡΗΜΑ

Ο Ιωσήφ Βιβιλάκης, καθηγητής στο Τμήμα Θεατρικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Αθηνών, έγραψε ένα κείμενο στο ιστολόγιό του, με αφορμή τις ακραίες αντιδράσεις επισκόπων της Ελλαδικής Εκκλησίας για την ψήφιση του Συμφώνου συμβίωσης για τα ομόφυλα ζευγάρια, με τίτλο: "Αγαπώ τον Χριστό, όχι τους παπάδες". 

Παραθέτουμε εδώ κάποια αποσπάσματα σχετικά με το Κήρυγμα μίσους, υπενθυμίζοντας ότι ο Ιωσήφ Βιβιλάκης έχει ασχοληθεί ιδιαίτερα με το κήρυγμα και την ιστορία του, δίνοντάς μας και το σπουδαίο βιβλίο του "Το κήρυγμα ως performnace" (εκδόσεις Αρμός).

Ολόκληρο το κείμενό του μπορείτε να διαβάσετε εδώ. 

"...Όμως, οι κραυγάζοντες επίσκοποι, οι υποτιθέμενοι πατέρες μας, με έναν λόγο δηλητηριώδη κηρύττουν μίσος και διχασμό. Μιλούν ως άρχοντες του αιώνος τούτου και όχι ως πρόσωπα που διακονούν τον άνθρωπο, φανερώνοντας σε μανία παροξυσμού 

Αντί για ευλογίες, κατάρες! 

Αντί παρηγορίας αναθεματισμό! 

Αντί ενδιαφέροντος ξέσπασμα οργής! 

Όμως, ο Χριστός ποτέ δεν χρησιμοποίησε την κατάρα στον λόγο του! Προειδοποίησε, ίσως κάπου απείλησε, αλλά δεν καταράστηκε. 

Με σοκαριστικούς τίτλους σε κείμενα όπως «Αποβράσματα της κοινωνίας σήκωσαν κεφάλι» και με υπότιτλο προτροπή «Φτύστε τους» (του Αμβρόσιου), με εκβιασμούς περί διακοπής σχέσεων με όσους το ψηφίσουν και επιχειρήματα που ενοχοποιούν μιλώντας περί «παραχρήσεως τοῦ ἀνθρωπίνου σώματος… ἀνατροπή τῆς ἀνθρώπινης ὀντολογίας πού ἔχουν ὡς ἐπίχειρα τρομακτικές ἀσθένειες, ἀφόρητο πόνο καί ἀκόμη τόν ἴδιο τόν θάνατο» προσπαθούν να αρθρώσουν τί; Τη φωνή του Ιερεμία; Ή να ερμηνεύσουν το Ευαγγέλιο οι δήθεν εκπρόσωποι του Θεού, oι δήθεν αναμάρτητοι και καθαροί;

Αλήθεια, ο Αμβρόσιος ποιούς προτρέπει να φτύσουν τους συνανθρώπους μας; Δηλαδή ποιους ενθαρρύνει να προβούν σε διαπομπεύσεις; Γιατί τί άλλο είναι το φτύσιμο από μια πράξη δημόσιας αποστροφής και αηδίας; Μια βίαιη συμπεριφορά που υπέστη ο ίδιος ο Ιησούς από τους βασανιστές του, λίγο πριν τον θανατώσουν. Και, προφανώς, δεν την γνωρίζουν οι εισαγγελείς της δήθεν χριστιανικής νομιμότητας. 

Το πρόβλημά τους 

Για όλα αυτά θα πει ο φίλος μου ο Ευτύχης: «Όλοι αυτοί οι τύποι αυτό που φοβούνται, όπως ο διάολος το λιβάνι, τι είναι; η ελευθερία. Δεν μπορούν, τρελλαίνονται. Μπροστά στην ελευθερία τρελλαίνονται. Θέλουν να βολευτούν κάπου. Αυτό είναι το θέμα. Έχουν φτιάξει ένα πλαίσιο για να χωθούν μέσα για να αισθάνονται ασφαλείς. Δεν μπορούν να αισθανθούν ασφαλείς, ρισκάροντας. Η επίθεση είναι το δικό τους πρόβλημα. Και πού ξέρεις ότι αυτός δεν είναι καταπιεσμένος; Μπορώ να το εικάσω, ελευθέρως. Δεν μπορώ; Αυτό είναι φασισμός. Τους έχουμε και τους κοιτάμε αυτούς τους ιεράρχες στο όνομα της ελευθερίας του λόγου. Είναι χειρότεροι από τους Σωτηρικούς. Και πώς τους αντιμετωπίζεις; με κοινωνική απομόνωση. Δεν το σκέπτομαι τιμωρητικά, αλλά έτσι θα έχει λιγότερη απήχηση ο λόγος τους στην κοινωνία. Δεν μπορώ να αφήσω έναν άνθρωπο να καθορίζει τις κοινωνικές αντιλήψεις εν έτει 2015. Για αυτό θέλουμε κράτος: για να είναι εγγυητής της ασφάλειας και του σεβασμού των μειονοτήτων». 

Δεν είναι τυχαίο βέβαια ότι όλη αυτή η αισχρή πολεμική του Αμβροσίου, που σε κάνει να ντρέπεσαι με τις διακρίσεις και τη φοβία που προσπαθεί να νομιμοποιήσει, επαναλαμβάνει διαρκώς λέξεις, όπως: κρίση, κριτής, άνομες πράξεις, κρίνουμε, επικρίνουμε. Ίσως έχει σχέση με το γεγονός ότι ο Αμβρόσιος υπήρξε αστυνομικός στα μαύρα χρόνια της δικτατορίας, ίσως, όμως, ο λόγος να είναι βαθύτερος και τον γνωρίζει εκείνος και η συνείδησή του. Ή, ενδεχομένως, και ο πνευματικός του…

Εγώ στέκομαι σε αυτά που διαβάζω και είναι βαριά, ασήκωτα και σκληρά στις δύσκολες μέρες μας, γιατί συνιστούν λόγο απομάκρυνσης από την τράπεζα που όλοι έχουμε κληθεί. Σε τί διαφέρει αυτός ο επίσημος λόγος των εκκλησιαστικών ταγών από τους αλλόδοξους φονταμενταλιστές που βλέπουν παντού εχθρούς της ιδεολογίας τους; Ποιός θα είναι ο ηθικός αυτουργός σε βίαιες πράξεις αποδοκιμασἰας συνανθρώπων μας που κατά την άποψη ορισμένων πρέπει να εισπράξουν αυτό που τους ταιριάζει: να ξευτελιστούν για κάτι κακό πού έκαναν, να διαπομπευθούν, να εξαφανιστούν από προσώπου γης. Να πάνε στον αγύριστο! 

Ποιά κανονικότητα; 

Και αυτό το κακό τονίζεται από τον Αμβρόσιο με κάθε έμφαση: είναι «αποβράσματα», «δεν είναι φυσιολογικοί άνθρωποι». Και μαζί στο στόχαστρο και οι πολιτικοί: «Είναι μερικά αποβράσματα της Κοινωνίας, περιθωριακοί άνθρωποι, ελαττωματίες, εξευτελισμένοι, άνθρωποι του σκότους οι οποίοι τώρα πιά με την ευκαιρία της υπεροχής της αριστερής πτέρυγας σήκωσαν πια κεφάλι!» Αλήθεια, ποιος μπορεί να ισχυριστεί ότι είναι φυσιολογικός μετά την πτώση του ανθρώπου; 

Αυτό, λοιπόν, το παραλήρημα που δείχνει να αποσκοπεί στην εξόντωση του «μιάσματος» δεν θα το χαρακτηρίσω «ομοφοβικό» γιατί ξεπερνάει την ομοφοβία ο εμετικός μονόλογος των ιεραρχών. Θα το πω «αντιεκκλησιαστικό» με την έννοια ότι σπέρνει ενοχές, απειλές και εκφοβισμό, προκαλώντας μέσα στο σώμα της Εκκλησίας μας σύγχυση, διχασμούς, αντιπαλότητες. Οι φωνές των αγαπημένων ανθρώπων που ακούω και συνομιλώ είναι δυνατές και θλιμμένες: «Αγαπώ Χριστό όχι παπάδες».

Άραγε, ποιός είναι ο άνθρωπος του σκότους; ένας που θρηνεί με τον δικό του τρόπο τον δικό του νεκρό ή εκείνος ο οποίος καπηλευόμενος την ιδιότητά του δείχνει έμπρακτα απέχθεια προς τον άλλο επειδή τον θεωρεί μη φυσιολογικό και, ακριβώς, στο όνομα του Θεού καταλύει εντελώς το μοναδικό μήνυμα της ενότητας; Αλήθεια, έχουν αναρωτηθεί οι, παρομοίως, σκεπτόμενοι ιεράρχες που έχουν ψήφο στη σύνοδο ότι και οι ίδιοι μπορεί να εμφανίζονται ως «μη φυσιολογικοί»; Αφού ως μοναχοί είναι εκπρόσωποι ενός πανάρχαιου κινήματος που είχε ως επιλογή τον μη συμβατικό ετερόφυλο γάμο. Και είχε ως επιλογή μια συμφωνία συμβίωσης στον αντίποδα μιας κανονικότητας που όριζε τη γονιμότητα ως εντολή και καθήκον στην ανθρώπινη ζωή; 

Όλη αυτή η ρητορική του μίσους αποκλείει την αγάπη. Και οι ίδιοι που την εκφράζουν αποκλείουν τον εαυτό τους από την αγάπη."

Ο ΙΩΣΗΦ ΒΙΒΙΛΑΚΗΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΛΥΚΟΥΡΓΟ ΑΓΓΕΛΟΠΟΥΛΟ

Του Ιωσήφ Βιβιλάκη

Καθηγητού Τμήματος Θεατρικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Αθηνών

Θρηνεί ο κόσμος της μουσικής. Για την απώλεια του Λυκούργου Αγγελόπουλου. Toυ καλλιτέχνη που υπηρέτησε τη μουσική των αγγέλων. Του άρχοντα πρωτοψάλτη της Μεγάλης του Χριστού Εκκλησίας. Του βυζαντινού ιεροψάλτη που έχει εμπνεύσει μουσικούς στην Ευρώπη και την Αμερική. Που συνέβαλε στην αποδοχή της βυζαντινής μουσικής στον δυτικό κόσμο. Έχει συνεργαστεί με καλλιτέχνες όπως ο Marcel Pérès, έχει διδάξει τη διεθνή ομάδα με έδρα την Πολωνία του Wolf Niklaus Schola Teatru Węgajty, έχει εμφανιστεί σε δεκάδες χώρες σε συναυλίες βυζαντινής μουσικής αντιπροσωπεύοντας την Ελλάδα. Και μας έχει συντροφέψει με το υπέροχο ηχόχρωμα της φωνής του σε ραδιοφωνικές εκπομπές, σε αγρυπνίες και σε μυσταγωγικές ακολουθίες (αρκετές έχουν μεταδοθεί απευθείας από το ραδιόφωνο), όπως στο Όρος Σινά (1983), στην Κολωνία (1985), στο Μέγα Σπήλαιον (1987), στην Ιερά Μονή Βατοπεδίου Αγ. Όρους (1995, 1997) και στον καθεδρικό ναό του Αγ. Δημητρίου Θεσσαλονίκης (1993), ενώ έχει δώσει πάνω από 1000 συναυλίες ανά την υφήλιο.

Ο Λυκούργος Αγγελόπουλος υπήρξε μαθητής του Σίμωνα Καρά και ήταν συχνά αιχμηρός με το πανεπιστημιακό μουσικολογικό κατεστημένο. Όμως, ένα χρόνο πριν, το Τμήμα Μουσικών Σπουδών του ΑΠΘ οργάνωσε προς τιμήν του Διεθνή επιστημονική ημερίδα με τίτλο “Η συμβολή του Λυκούργου Αγγελόπουλου, Άρχοντος Πρωτοψάλτου της Αγιωτάτης Αρχιεπισκοπής Κωνσταντινουπόλεως, στις Βυζαντινές Μουσικές Σπουδές και στη Μουσικολογία γενικότερα”. 

Ο Αγγελόπουλος έχει περάσει μέσα στη σχετική βιβλιογραφία για την ερμηνεία της βυζαντινής μουσικής. Πιστεύω ότι με αυτή την εκδήλωση ο Λυκούργος μέσα του αισθάνθηκε δικαίωση για τον αγώνα του να διαδοθεί η βυζαντινή μουσική. Και ναι, τώρα που τον βλέπω στο βίντεο, μέσα σε μια διάθεση αυτοκριτικής, συγκινημένος, μιλάει για τη σχέση του με τη Θεσσαλονίκη, τη σχέση του με τη χορωδία του Πανεπιστημίου. Εκφράζει την ευγνωμοσύνη του. Και κλείνει: «Είμαστε όλοι μαθητές». 

Τον είχα πρωτογνωρίσει από έναν συμμαθητή μου, τον Μιχάλη, που μάθαινε μουσική κοντά του, κάπου στη δεκαετία του 1970. Εκείνα τα χρόνια (1977) ίδρυσε με την ενθάρρυνση του Μιχάλη Αδάμη την Ελληνική Βυζαντινή Χορωδία. Έτσι, άρχισα να τον ανακαλύπτω, δεν άργησα να γίνω θαυμαστής του και με τίμησε με τη φιλία του. Δεν θα ξεχάσω τις αφίξεις του κοντά στα μεσάνυχτα στην γιορτή του Ματθαίου Μουντέ όπου με μια μικρή συνοδεία ψαλτών έψαλλε το απολυτίκιο του αγίου Ματθαίου. 

Ήταν φιλομόναχος, λάτρης του Αγίου Όρους και μέσα από αυτόν μάθαμε τον εξαίρετο αθωνίτη ψάλτη με τη βουνίσια φωνή ιεροδιάκονο Διονύσιο Φιρφιρή. 

Ο Λυκούργος ήταν ένας βαθύς υπερασπιστής της λειτουργικής ορθόδοξης παράδοσης, τον απασχολούσε η αρχαία ελληνική μουσική, όπως και η παλαιορωμαϊκή μουσική παράδοση (η συνεργασία του με τον Περέζ είναι ένα υπέροχο ξάφνιασμα), ενώ ταυτόχρονα ήταν ανοιχτός σε κάθε είδους μουσική. Συνεργάστηκε με συνθέτες όπως: Μιχάλη Αδάμη, Δημήτρη Τερζάκη, John Tavener, Κυριάκο Σφέτσα, Θ. Αντωνίου, Γ. Κυριακάκη. Πώς να παραλείψω εδώ τη συναυλία του Μαΐου του 2004 στην Αγία Ειρήνη Κωνσταντινουπόλεως με τους Μουεζίνηδες σε έναν διάλογο με την Ελληνική Βυζαντινή Χορωδία; 

Παρακολουθούσε τα πάντα αλλά τον ενδιέφερε κυρίως η εξέλιξη στην ερμηνεία της εκκλησιαστικής μουσικής. Αυτό που πρόσφερε ήταν να δώσει τα κλειδιά για να ανοίξουμε τα σεντούκια με τα αριστουργήματα με άγνωστες μουσικές. Συναρπαστικές. Που ενδιαφέρουν κάθε μουσικό τεχνίτη. Aπό την άλλη πλευρά τα μαθήματά του, οι ξεχωριστές μουσικές ερμηνείες του, και η προσωπική του ενέργεια μας βοήθησαν να γευτούμε τη δραματουργία της ορθόδοξης λατρείας, και ταυτόχρονα να παρηγορηθούμε και να περιποιηθούμε τα μακροχρόνια τραύματά μας. 

Λειτουργούσε περισσότερο ως καλλιτέχνης-δάσκαλος και έχει διαμορφώσει το δικό του ρεύμα για την ερμηνεία της ιερής μουσικής. Μια ερμηνεία η οποία όταν συμβαίνει εκτός λατρείας οφείλει να μεταφέρει την ατμόσφαιρα του εκκλησιαστικού χώρου. Και ο Λυκούργος φρόντιζε την όψη της χορωδίας του σε κάθε εμφάνιση. Είχες την αίσθηση ότι δεν πας σε μια συναυλία αλλά σε μια ιερή επιτέλεση. Και αυτό το στοιχείο της ιερότητας ήταν σταθερό σε όλες τις εκτός λατρείας εμφανίσεις.

Κοντά του ένα ετερόκλητο πλήθος μαθητών, αφιερωμένων, όπως αρμόζει σε κάθε γνήσιο δάσκαλο. Και καλλιτέχνη. Όλοι μαζί μετά από πρόβες ή ακολουθία κατέληγαν σε κάποια πλακιώτικη ταβέρνα με νηστεία σε περίοδο σαρακοστής ή κατάλυση σε περίοδο εορτής. Κι αν αναφέρω αυτή τη λεπτομέρεια το κάνω για να πω ότι ο Λυκούργος ζούσε τις παραδόσεις της Ορθοδοξίας σε όλες τις εκφάνσεις. Ακόμη, θέλω να σημειώσω αυτό: τον είχα παρακολουθήσει σε πρόβες λίγο προτού ταξιδέψει στη Ρωσία και εκεί έβλεπες να μεταμορφώνεται από τον αυστηρό και απαιτητικό εκπαιδευτή σε ένα παιδί που παίζει με τους συμμαθητές του. 

Δεν είμαι σε θέση να καταγράψω τους μαθητές του. Είναι πολλοί. Από αυτό αυτή τη μεγάλη ομάδα διακρίνω τον Αδριανό Sirbu, έναν ψάλτη από τη Ρουμανία που διέκρινε και υποστήριξε ο Λυκούργος, και αυτή τη στιγμή χαίρει μεγάλης εκτιμήσεως στη χώρα του και στην Ευρώπη. Και εάν μιλάω για τον Αδριανό το κάνω για να τονίσω την ακτινοβολία που είχε ο Αγγελόπουλος εκτός των ελληνικών συνόρων. Tην ευγνωμοσύνη για τον δάσκαλο διαβάζω και στο κείμενο του λιβανέζου Peter Saliba, που αναρτήθηκε στην Ιδιωτική Οδό. 

Είμαι λυπημένος με την απώλεια του Λυκούργου. Δεν είναι ότι κάναμε σχέδια που δεν πραγματοποιήθηκαν. Έτσι κι αλλιώς η ζωή ξεπερνάει τα μάταια, εν πολλοίς, όνειρα! Αλλά, νά, θα μου λείψουν οι συνομιλίες για τους Τρεις παίδες, οι ιστορίες του γύρω από το τραπέζι, η έντασή του όταν υπερασπιζόταν τη λατρευτική μουσική, το σπινθηροβόλο πνεύμα του, το αιχμηρό χιούμορ και η γλύκα της ψυχής του. Δεν πρόκειται να ξεχάσω την ομιλούσα χειρονομία του όταν διηύθυνε τα ημιχόριά του, το καρφωμένο βλέμμα των μαθητών επάνω του. 

Με την απουσία του Λυκούργου είμαστε πτωχότεροι. Η παρουσία αυτού του μικρόσωμου ανθρώπου με το μαύρο ρασάκι το καλπάκι και τη μεγάλη καρδιά, του Λυκούργου Αγγελόπουλου, στην Αθήνα, στην Αγία Ειρήνη της Αιόλου, ομόρφαινε τη ζωή στην πόλη! Θα μου λείψει. Πολύ!

Ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΣΚΛΗΡΗΣ ΓΙΑ "ΤΟ ΚΗΡΥΓΜΑ ΩΣ PERFORMANCE" ΤΟΥ ΙΩΣΗΦ ΒΙΒΙΛΑΚΗ

Βιβλιοπαρουσίαση (περ. Σύναξη, τχ. 128, Οκτ. - Δεκ. 2013)

Ιωσήφ Βιβιλάκης 

ΤΟ ΚΗΡΥΓΜΑ ΩΣ PERFORMANCE 

Εκκλησιαστική ρητορική και θεατρική τέχνη μετά το Βυζάντιο 

εκδ. Αρμός, Αθήνα 2013, σσ. 516. 

Στο καινούργιο του βιβλίο, ο Ιωσήφ Βιβιλάκης, Καθηγητής στο Τμήμα Θεατρικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Αθηνών, ασχολείται με την σχέση κηρύγματος και θεάτρου κατά τους μεταβυζαντινούς αιώνες της Τουρκοκρατίας μέχρι και τον 19ο αιώνα. Πρόκειται για ένα έργο που καλύπτει βιβλιογραφικό κενό, καθώς μεταφέρει και εφαρμόζει μια σύγχρονη μεθοδολογία και πορίσματα των σπουδών της παράστασης («performance studies») σε μια εποχή που, -συγκριτικά πάντα-, είναι πολύ λίγο μελετημένη. Το γεγονός αυτό, καθώς και η προσωπική ματιά του συγγραφέα, που είναι μάλλον εναλλακτική ως προς τα κυρίαρχα μοντέλα σκέψης τόσο των θεολόγων, όσο πιθανώς και των θεατρολόγων, καθιστούν το έργο πρωτοποριακό στο είδος του. 

Σύμφωνα με την δομή του βιβλίου, η σχέση εκκλησιαστικής ρητορικής και θεάτρου αρθρώνεται ως ένα πέρασμα από το «δραματικό κήρυγμα» (1ο μέρος του βιβλίου, σσ. 101-185) στο «κηρυγματικό δράμα» (3ο μέρος, σσ. 313-458), ενώ στο 2ο μέρος του έργου (σσ. 187-309) αναλύονται στοιχεία της παραστασιμότητας του κηρύγματος. Ως προς το πρώτο, γίνεται η προσπάθεια να μελετηθεί το κήρυγμα ως performance, δηλαδή ως τέλεση και παρουσίαση μιας ιστορίας ενώπιον ενός κοινού από έναν performer ιεροκήρυκα. Είναι ενδιαφέρον το πώς σε μία εποχή που η θεατρική τέχνη είχε καθ’ εαυτήν προσωρινά ανασταλεί, -ώσπου να αναγεννηθεί στην όψιμη Τουρκοκρατία-, επεβίωσε λανθανόντως μέσα από το εκκλησιαστικό κήρυγμα, το οποίο υιοθέτησε πολλές από τις τεχνικές της. Ορισμένες από τις τεχνικές που αναλύονται είναι, -μεταξύ άλλων-, η ὑποτύπωσις, δηλαδή η ζωντανή αναπαράσταση «ώστε ο ακροατής να αισθάνεται «οφθαλμοφανώς» την διήγηση» (σ. 111) και ο λόγος να καθίσταται θέαμα, η ἠθοποιΐα, δηλαδή η μελέτη των χαρακτήρων, η προσωποποιΐα, δηλαδή η προσωποποίηση ιδεών, καταστάσεων ή και απρόσωπων όντων, ώστε να γίνεται παραστατικότερος ο λόγος, η δραματοποίηση του βιβλικού υλικού με χρήση φανταστικών διαλόγων, -μια τόλμη που είχαν άλλωστε και οι βυζαντινοί υμνογράφοι-, η ἀνακοίνωσις δηλαδή η θέση διλημμάτων στο ακροατήριο, ώστε να επιτευχθεί μια οιονεί διαδραστικότητα, και άλλες (λ.χ. το επιφώνημα, η παράλειψις, η ἀποσιώπησις, η συγχώρησις και η ἐπανόρθωσις). Γίνεται επίσης σύγκριση των μεταβυζαντινών μεθόδων με σύγχρονες τάσεις, όπως η μπρεχτική και μεταμπρεχτική αποστασιοποίηση, τα remakes στο θέατρο και τον κινηματογράφο, το σπικάζ κ.ά. 

Αντιστρόφως, με τον όρο «κηρυγματικό δράμα» εννοούνται κείμενα που έχουν δραματική μορφή αυτονομούμενα από τη λατρεία και το χριστιανικό ημερολόγιο, αλλά στηρίχτηκαν σε τεχνικές της χριστιανικής ομιλητικής, όπως η δραματοποίηση των βιβλικών διηγήσεων με διαλόγους και διαμόρφωση χαρακτήρων. Συνέβη, δηλαδή, κάτι σαν αντιδάνειο. Το κήρυγμα άντλησε στοιχεία από το θέατρο (και τη θύραθεν ρητορική), τα διατήρησε ζωντανά εντός του, και στη συνέχεια τα μεταλαμπάδευσε στο δράμα, όταν αυτό αναγεννήθηκε, ζωογονώντας το στην προσπάθεια του να χειραφετηθεί από τη λατρεία. Στο τελευταίο αυτό μέρος εξετάζονται κυρίως τα έργα του Καισαρίου Δαπόντε (1713-1784), ενώ σε όλο το βιβλίο μελετώνται ορισμένοι αντιπροσωπευτικοί συγγραφείς, όπως ο Αλέξιος Ραρτούρος, ο Μελέτιος Πηγάς, ο Δαμασκηνός Στουδίτης, ο Φραγκίσκος Σκούφος, ο Ηλίας Μηνιάτης, ο Αθανάσιος Πάριος, ο Ιωάσαφ Κορνήλιος, ο Νικηφόρος Θεοτόκης, ο Κωνσταντίνος Οικονόμος ο εξ Οικονόμων και ο Νεόφυτος Βάμβας. 

Στο δεύτερο μέρος, -μεταξύ δραματικού κηρύγματος και κηρυγματικού δράματος-, αναλύονται στοιχεία από την παραστασιμότητα του κηρύγματος, όπως ο σκηνικός περίγυρος, η διάκριση σκηνικού και δραματικού χώρου, η χρήση flash-back και flash-forward και η sermo corporis, δηλαδή ο λόγος του σώματος του ιεροκήρυκα. Τίθενται επίσης ζητήματα ευρύτερου προβληματισμού, όπως μια συγκριτική μελέτη του κήρυκα, του ρήτορα και του ηθοποιού, ζητήματα φύλου (gender) στους τρεις αυτούς ρόλους, όπως η διεκδικούμενη ή όχι αρρενωπότητα ή η ἀρρενοφροσύνη, το θέμα της επιτελεστικότητας του κηρυγματικού λόγου, καθώς και η διερώτηση αν αυτή η δραματοποίηση του κηρύγματος πρέπει ή όχι να ειδωθεί ως εντασσόμενη σε ένα είδος γενικότερου εκδυτικισμού του ορθόδοξου πολιτισμού. Οι τοποθετήσεις του συγγραφέα υπερβαίνουν μία μονολιθική κατανόηση της ορθόδοξης παράδοσης, και, όπως ήδη γράψαμε, είναι μάλλον εναλλακτικές σε σχέση με ένα κυρίαρχο θεολογικό ντίσκουρς που εξοβελίζει από την παράδοσή μας την δραματοποίηση ή ακόμη και το συναίσθημα ή και την ψυχολογία. Θα ήταν εξαιρετικά ενδιαφέρον, πιστεύουμε, αυτός ο προβληματισμός για τον ιεροκήρυκα ως performer να επεκταθεί και στη νεωτερικότητα, καθώς και στην δική μας εποχή. 

Άξια μνείας είναι, τέλος, η καλαισθησία της έκδοσης που περιέχει και πλούσιο ένθετο με εικόνες που βοηθούν τον αναγνώστη να κατανοήσει μέσα από τις εικόνες όσα περιγράφονται στις αναλύσεις του βιβλίου. 

Διονύσιος ΣΚΛΗΡΗΣ, φιλόλογος, θεολόγος (Αθήνα)

Διαβάστε και μια ενδιαφέρουσα συνέντευξη του Ιωσήφ Βιβιλάκη στην Πεμπτουσία. 

Το β' μέρος της συνέντευξης εδώ. 

Η ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ ΤΟΥ ΙΩΣΗΦ ΒΙΒΙΛΑΚΗ "Το κήρυγμα ως performance"

Κείμενο/φωτογραφίες: Ιδιωτική Οδός

Μία εξαιρετικά ενδιαφέρουσα εκδήλωση έλαβε χώρα απόψε στο πατάρι των εκδόσεων Αρμός, στο κέντρο της Αθήνας. 

Με αφορμή την έκδοση και κυκλοφορία του πρωτότυπου έργου του Καθηγητή στο Τμήμα Θεατρικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Αθηνών Ιωσήφ Βιβιλάκη “Το κήρυγμα ως performance. Εκκλησιαστική ρητορική και θεατρική τέχνη μετά το Βυζάντιο", έγινε η παρουσίαση της σχετικής μελέτης, η οποία καλύπτει ένα εμφανές κενό στην ελληνική βιβλιογραφία καθώς έχει ως βασικό στόχο, “να αναδείξει τον δραματικό χαρακτήρα του κηρύγματος και να διευρύνει τον προβληματισμό γύρω από την παραστασιακή διάσταση που έχει, τεκμηριώνοντας ότι η γλώσσα του εκκλησιαστικού κηρύγματος μετά το Βυζάντιο και η σωματική κίνηση στην παρουσίασή του ήταν πάντοτε σε στενό σύνδεσμο και συναποτελούσαν ένα ενιαίο σύστημα που είχε την πρόθεση να απευθυνθεί κατευθείαν στην καρδιά του ακροατή/θεατή/αναγνώστη”. 

Για το βιβλίο μίλησαν οι: 

- Θανάσης Παπαθανασίου, Θεολόγος, διευθυντής του περιοδικού Σύναξη 

- Ντένια Αθανασοπούλου-Κυπρίου, Θεολόγος, Διδάσκουσα στο Ανοιχτό Πανεπιστήμιο 

- Βάλτερ Πούχνερ, Θεατρολόγος, Καθηγητής Τμήματος Θεατρικών Σπουδών Πανεπιστημίου Αθηνών 

- π. Σταμάτης Σκλήρης, Ιατρός, ζωγράφος 

Στην εκδήλωση συμμετείχαν οι ηθοποιοί και δάσκαλοι υποκριτικής Κωνσταντίνος Κωνσταντόπουλος και Μάρθα Φριντζήλα, οι οποίοι διάβασαν θαυμάσια αποσπάσματα από ομιλίες και άλλα κηρυγματικής υφής κείμενα της εποχής της Τουρκοκρατίας. 

Ακολούθησε ζωηρή και λίαν ενδιαφέρουσα συζήτηση. 

Παρέστησαν μεταξύ άλλων: ο Αρχιμανδρίτης και ιεροκήρυκας Χρυσόστομος Παπαθανασίου, ως εκπρόσωπος του Αρχιεπισκόπου Ιερωνύμου, ο θεολόγος και εκδότης Δημήτρης Μαυρόπουλος, ο πανεπιστημιακός και ποιητής Νάσος Βαγενάς, ο πρωτοψάλτης και διευθυντής της Ελληνικής Βυζαντινής Χορωδίας Λυκούργος Αγγελόπουλος, ο ποιητής Δημήτρης Κοσμόπουλος, ο συνθέτης Μηνάς Αλεξιάδης, ο θεολόγος Αλέξανδρος Καριώτογλου, η θεατρολόγος Ευανθία Στιβανάκη, εκπαιδευτικοί και φοιτητές του τμήματος Θεατρικών Σπουδών. 

Στο σημαντικό αυτό πόνημα του Ιωσήφ Βιβιλάκη θα επανέλθουμε εκτενέστερα με άλλη ανάρτηση.

Παπα Σταμάτης Σκλήρης και Δημήτρης Μαυρόπουλος

Βάλτερ Πούχνερ

Μάρθα Φριντζήλα 

Παπα - Σταμάτης Σκλήρης