ΜΝΗΜΗ ΙΩΑΝΝΟΥ ΠΑΠΑΔΑΤΟΥ ΤΟΥ ΜΟΥΣΙΚΟΤΑΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΟΥ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου

Ο αείμνηστος Ιωάννης Παπαδάτος (1903-1984), ανήκει στη χορεία εκείνων των υπέροχων ανθρώπων, που σπανίζουν αν δεν έχουν εκλείψει πια στη χώρα μας. Δεινός μαθηματικός, Δάσκαλος με ολάκερη τη σημασία της λέξης – θα μπορούσε να ‘χει συγγράψει τη δική του «Παιδαγωγική» - Μουσικός τής τε πατρώας, βυζαντινής, αλλά και της ευρωπαϊκής μουσικής, αφού ζούσε κυριολεκτικά τον καιρό του, όπου τα δύο μουσικά ρεύματα υπήρχαν παράλληλα, συγκρούονταν ή διαλέγονταν με τρόπους πρωτόφαντους.
Ο Ιωάννης Παπαδάτος, από την Κατούνα της Λευκάδας, ήταν ο εκφραστής της σύνθεσης.
Διδάχτηκε την βυζαντινή μουσική από τον εξαίρετο δάσκαλο Θεόδωρο Ασημακόπουλο, ο οποίος έδρασε στις αρχές του 20ού αιώνα στην Λευκάδα.
Αργότερα ως φοιτητής έψελνε στην χορωδία του Ιωάννου Σακελλαρίδη στην Αθήνα.
Είχε αποκτήσει, όμως, και ικανή θεωρητική κατάρτιση της ευρωπαϊκής λεγόμενης μουσικής και λεπτομερή, για την εποχή, γνώση γύρω από το κλασικό ρεπερτόριο και την όπερα.
Συγκροτούσε χορωδίες εκκλησιαστικής μουσικής (συνήθως τρίφωνες), και όχι μόνο, όπως στην Αγία Αικατερίνη Ιωαννίνων, η οποία αριθμούσε πάνω από 30 νέους (μαθητές) και 20 ενήλικες και στους Αγίους Αναργύρους Λευκάδας, επίσης με μαθητές του.
Ο Ιωάννης Παπαδάτος είχε την τύχη να είναι ομοτράπεζος διακεκριμένων εκκλησιαστικών προσωπικοτήτων όπως ο Ιωαννίνων Σπυρίδων, ο μετέπειτα Αρχιεπίσκοπος, και ο πολύς Κοζάνης Διονύσιος. Ήταν ένας γνήσιος Ορθόδοξος και Έλληνας, ο οποίος υποστήριζε με την ίδια του τη ζωή τα πιστεύω του. Εκτός από σπουδαίος θεράπων της μαθηματικής επιστήμης, αναδείχθηκε και μύστης της μουσικής και δη της εκκλησιαστικής.
Το μικρό, αλλά σημαντικό μουσικό του αρχείο, που φυλάσσει με επιμέλεια η κόρη του, αρχιτέκτων – πολεοδόμος Χαρά Παπαδάτου – Γιαννοπούλου, μας δίνει πολύτιμες πληροφορίες για μια ολόκληρη μουσική εποχή, που εκτείνεται σχεδόν σε δύο αιώνες (19ος-20ος).

Η κόρη του κ. Χαρά Παπαδάτου Γιαννοπούλου έγραψε για την ηχογράφηση του Τροποαρίου της Κασσιανής σε ερμηνεία του πατέρα της: 

"Σάν σήμερα (Μ. Τρίτη) ἀκούω πάντα τό Τροπάριο τῆς Κασσιανῆς ἀπό τόν πατέρα μου. Πλησίαζε τά 80 ὅταν ἔκανα τήν μαγνητοφώνηση μέ ἔνα ἀνεπαρκές μαγνητόφωνο. Τό τροπάριο ἀρχίζει στό 6.56ο λεπτό. Ἀπολαμβάνω πάντα τήν ἠρεμία καί κατάνυξη τοῦ δύσκολου αὐτοῦ τροπαρίου. Στίς ἀρχές τοῦ περασμένου αἰώνα ἦρθε στήν Κατούνα Λευκάδας ἕνας δάσκαλος βυζαντινῆς μουσικῆς ὁ Ἀσημακόπουλος. Πολλοί ἔστειλαν νά παιδιά τους νά μάθουν, μεταξύ αὐτῶν καί ὁ πατέρας μου. Διδάχθηκε τήν βυζαντική μουσική ἐξ ἀπαλῶν ὀνύχων καί ἀργότερα ὡς φοιιτητής μαθηματικῶν στήν Ἀθήνα ἦταν μέλος τῆς χορωδίας τοῦ Σακελλαρίδη στήν Ἁγία Είρήνη". 

Παραθέτουμε, στη συνέχεια, την σχετική, ιστορική πλέον ηχογράφηση, που περιλαμβάνει στίχους από την Δοξολογία, το "Άξιον εστί" του ανωνύμου, σε ήχο πλ.β' (μια πολύ ενδιαφέρουσα ιδιοπρόσωπη ερμηνεία), και το Τροπάριο της Κασσιανής, σε μια απόδοση "εποχής"! 

 

Το αρχείο του Ιωάννου Παπαδάτου περιλαμβάνει χειρόγραφα και έντυπα μουσικά βιβλία.
Τα έντυπα είναι:
- Τα άπαντα του Ιωάννη Σακελλαρίδη (1853 – 1938), του οποίου το τρίφωνο σύστημα επηρέασε τις μουσικές εξελίξεις στο τέλος του 19ου στις αρχές του 20ου αιώνα. Ο Ι. Παπαδάτος είχε προσλάβει, καθώς φαίνεται, το σύστημα Σακελλαρίδη και το διέδιδε με τη σειρά του, κυρίως μέσω της συγκρότησης τρίφωνων χορωδιών για λειτουργικές ανάγκες, που ήταν άλλωστε και η γενικότερη τάση της εποχής.
- Βυζαντινή Μουσική σε τετράφωνη αρμονία: Τα άσματα της Μεγάλης Εβδομάδος.
Υπό Ελισαίου Γιανίδη
Αθήναι, υπό μουσικού οίκου Μιχ. Κωνσταντινίδη.
Πρόκειται για ένα από τα τρία τεύχη της σειράς με τον γενικό τίτλο «Βυζαντινή μουσική σε τετράφωνη αρμονία» που δημοσιεύθηκε ανάμεσα στα 1937 – 1939.
Δεν ξέρω πόσο… τυχαία υπάρχει στο αρχείο του Ι. Παπαδάτου αυτό το βιβλίο. Ο Ελισαίος Γιανίδης (Νιχώρι Βοσπόρου 1865 – Αθήνα 1942) είχε πολλά κοινά με τον Ι. Παπαδάτο: Ήταν μαθηματικός και μουσικός ταυτόχρονα, γλωσσολόγος και λόγιος, διέθετε σ’ ένα σπάνιο συνδυασμό την καθαρή επιστημονική σκέψη από τη μια και την αισθητική αντίληψη των πραγμάτων από την άλλη. Επιδιδόταν στη συγκρότηση χορωδιών, με πρώτο υλικό μαθητές του, και πρέσβευε ενθέρμως την εναρμόνιση της βυζαντινής μουσικής.
- Μουσικά βιβλία των εκδόσεων της Αδελφότητος Θεολόγων «Η ΖΩΗ» (Ευσεβής μελωδία, Γ.Δ. Παναγιωτόπουλου, 1930 και Μουσικός Πανδέκτης τόμος 4ος Θ. Λειτουργία, 1936).
Βιβλία που θεωρούνταν «κλασικά» για την εποχή εκείνη κι έτσι έφτασαν σχεδόν ως τις μέρες μας.
- Τριώδιον, κατά διασκευήν Εμμανουήλ Ι. Φαρλέκα, Εν Αθήναις 1931, Εκ του τυπογραφείου η «Μέλισσα».
Ο Εμμ. Φαρλέκας (Αϊδίνι 1877 – Αθήνα 1959) είναι εκπρόσωπος στην Αθήνα της Μικρασιατικής μουσικής παράδοσης. Ως μελοποιός δεν είναι καθόλου εύκολος. Κι όμως είχε θέση στη μουσική βιβλιοθήκη του Ι. Παπαδάτου, ο οποίος φαίνεται πως αφουγκραζόταν όλες τις μουσικές εκφάνσεις της εποχής.
- Νέον Ταμείον Μουσικής Ανθολογίας
Υπό Γεωργίου Μ. Χαλιορή
Εν Αθήναις 1890, Τυπογραφείον Κουσουλίνου και Αθανασιάδου.
Πρόκειται για ένα μουσικό βιβλίο του Υδραίου πρωτοψάλτη του 19ου αιώνα Γ. Χαλιορή, που γνώρισε μεγάλη διάδοση στην εποχή του.
- Στο αρχείο του Ι. Παπαδάτου υπάρχουν επίσης τεύχη με διάφορες περιστατικές ακολουθίες του αειμνήστου Μητροπολίτου Κοζάνης Διονυσίου Ψαριανού (Ιερά Μητρόπολις Σερβίων και Κοζάνης, Δοξολογία επί τη εις Κοζάνην ελεύσει της Α.Θ.Π. του Οικουμενικού Πατριάρχου κ.κ. Αθηναγόρα, Κοζάνη 1963, Τάξις της Θείας Λειτουργίας επί τη πτήσει εις την σελήνην, υπό Μητροπολίτου Σερβίων καί Κοζάνης Διονυσίου, Αθήναι 1969) καθώς και οι Μουσικολογικαί Μελέται και Άρθρα, Κοζάνη 1969.
Με τον μακαριστό Κοζάνης Διονύσιο ο Ι. Παπαδάτος είχε φιλική σχέση, η οποία οφειλόταν και στο κοινό πάθος τους για την εκκλησιαστική μουσική.
Το αρχείο του Ι. Παπαδάτου περιλαμβάνει και πολλά χειρόγραφα ευρωπαϊκής μουσικής. Παρτιτούρες εναρμονισμένων εκκλησιαστικών μελών γραμμένες μετ’ επιμελείας σε τετράδια. «Παρελαύνουν» οι «πατριάρχες» της τετραφωνίας στην Ελλάδα:
Αλέξανδρος Κατακουζηνός (Τεργέστη 1824 ή 1830 – Αθήνα 1892), ο μαθητής του Θεμιστοκλής Πολυκράτης (Φιλιππούπολη 1863 – Αθήνα 1926), και οι Λευκάδιοι Δημήτριος Μαχαιράς (Λευκάδα 1887 – Αθήνα 1958) και Δημήτρης Σταματέλος. Επίσης συνθέσεις του Χρήστου Σαράτση, πρωτοψάλτη στην Αγία Αικατερίνη Ιωαννίνων. Στη χορωδία του ναού αυτού συμμετείχε ο Ιωάννης Παπαδάτος όταν υπηρετούσε ως εκπαιδευτικός στα Γιάννενα. Και βέβαια συναντούμε Χερουβικά του σπουδαίου Ρώσου συνθέτη εκκλησιαστικής μουσικής D. Bortniansky (1751 – 1825). Η διάδοσή του στην Ελλάδα οφείλεται καθαρά στην Βασίλισσα Όλγα, η οποία προσπαθούσε να μεταφέρει στην Αθήνα του 1870 κάτι από το μουσικοεκκλησιαστικό κλίμα της πατρίδας της.
Επίσης, στο αρχείο σώζονται μουσικές για την αρχαία τραγωδία του Κωνσταντίνου Ψάχου (Προμηθέας Δεσμώτης) και του Ιω. Σακελλαρίδη (Αντιγόνη). Πρόκειται για χειρόγραφα όπου έχει αντιγραφεί, προφανώς από κάποια άλλη πηγή, το συγκεκριμένο μουσικό υλικό.
Ο Ιωάννης Παπαδάτος αντιγράφει και κάποιες ακόμα συνθέσεις σε ευρωπαϊκή σημειογραφία (όπως τον Ύμνο στον Απόλλωνα του Κ. Ψάχου), όλες σε τετράδια μουσικής με πεντάγραμμο.

ΤΟ ΧΕΙΡΟΓΡΑΦΟ ΤΟΥ Θ. ΑΣΗΜΑΚΟΠΟΥΛΟΥ

Ο Θεόδωρος Ιωάν. Ασημακόπουλος ήταν «μουσικοδιδάσκαλος εξ Ηπείρου». Μας το βεβαιώνει ο ίδιος στην χειρόγραφη Ακολουθία του Αγίου Βαρβάρου του Πενταπολίτου, που συνέγραψε ο ίδιος στις 14 Μαΐου 1911 και έχει διασώσει ο σημερινός φιλόμουσος εφημέριος της Κατούνας Λευκάδος π. Βασίλειος Κακλαμάνης.
Στην Κατούνα υπάρχει ναΐσκος του Αγίου Βαρβάρου, ο οποίος ασκήτεψε τον 9ο αιώνα σε μια σπηλιά στο χωριό Τρύφο Ξηρομέρου. Η γειτνίαση Αιτωλοακαρνανίας και Λευκάδας δικαιολογεί την κοινή τιμή στον Άγιο αυτό.
Ο Θ. Ασημακόπουλος αντιγράφει με τα χέρια του την ακολουθία του Αγίου Βαρβάρου, προφανώς από κάποιο παλαιότερο χειρόγραφο, την παραμονή της εορτής του Αγίου (15 Μαΐου). Η Ακολουθία αυτή είναι σχεδόν ίδια, με μικρές διαφορές, με αυτή που δημοσίευσε το 1955 ο αρχιμανδρίτης Σωφρόνιος Παπακυριακού, ιεροκήρυκας της Ι. Μητροπόλεως Αιτωλίας και Ακαρνανίας, στο βιβλίο του «Βίος και Ακολουθία του εν αγίοις πατρός ημών Βαρβάρου του Πενταπολίτου».
Η Ακολουθία φαίνεται πως έχει συνταχθεί κατά τον ιζ’ αιώνα από τον ιερομόναχο Ματθαίο της Ι. Μονής του Αγίου Γεωργίου του Τροπαιοφόρου Πόρτας Ξηρομέρου, γιατί ο Θ. Ασημακόπουλος στο τέλος του χειρογράφου του παραθέτει τον βίο του Αγίου Βαρβάρου μνημονεύοντας την πηγή του, δηλ. τον Ματθαίο της Μονής της «καλουμένης Πόρτας» (περί του Αγ. Βαρβάρου βλ. και το βιβλίο του αρχιμ. Παύλου Ντανά «Ο Βάρβαρος που έγινε Άγιος», Βόνιτσα 2000).
Το γεγονός ότι ο Θ. Ασημακόπουλος έγραψε ιδίαις χερσί την Ακολουθία του Αγίου Βαρβάρου, με μουσικό παράρτημα (τόνισε ο ίδιος τα Δοξαστικά του Εσπερινού και το Απολυτίκιο), σημαίνει πως ήταν ενεργό μέλος της «κώμης Κατούνης», όπως ο ίδιος σημειώνει. Άλλωστε η ιδιόχειρη σημείωσή του δεν αφήνει καμία αμφιβολία: «Αφιερωθείσα (η Ακολουθία) εις τον εν Κατούνη πάνσεπτον ναόν του Αγίου Βαρβάρου».
Ο Ιωάννης Παπαδάτος (που γεννήθηκε το 1903) διδάχθηκε την βυζαντινή μουσική, μαθητής ακόμα του δημοτικού σχολείου, από τον Θεόδωρο Ασημακόπουλο, ο οποίος είχε προσληφθεί από τις δύο εκκλησίες του χωριού της Κατούνας για να διδάξει στους νέους την βυζαντινή μουσική. Στα 1911, οπότε γράφει την Ακολουθία του Αγίου Βαρβάρου, ο Θ. Ασημακόπουλος φαίνεται πως είναι σε πλήρη ακμή και δράση.
Έτσι, στο αρχείο του Ιω. Παπαδάτου υπάρχει χειρόγραφο του δασκάλου του Θ. Ασημακόπουλου, το οποίο αφιέρωσε στον Παπαδάτο ο φίλος του Ιωάννης Πάνου Κοντοπρίας, προφανώς συμμαθητής του στη βυζαντινή μουσική και ιεροψάλτης για χρόνια στο ναό της Παναγίας στην Κατούνα.
Το χφ. του Θ. Ασημακόπουλου, που είναι είναι μια συρραφή – δεν διασώζεται ακέραιο – είναι πολύτιμο, κυρίως διότι διασώζει την παράδοση του Ανθίμου του Αρχιδιακόνου (1794-1879) - που υπήρξε σπουδαίος μουσικοδιδάσκαλος στο Μεσολόγγι - και των μαθητών του, δηλ. την παράδοση της μουσικής σχολής της Αιτωλοακαρνανίας τον 19ο αιώνα και στις αρχές του 20ου.
Ελάχιστες από τις συνθέσεις του Ανθίμου και των μαθητών του έχουν εκδοθεί σε έντυπα μουσικά βιβλία. Ο κύριος όγκος των συνθέσεών τους παραμένει ανέκδοτος.
Επομένως το χειρόγραφο αυτό είναι πηγή. Περιλαμβάνει ως επί το πλείστον συνθέσεις του Ανθίμου, 35 τον αριθμό (χερουβικά, μεγαλυνάρια, κοινωνικά και άλλα μέλη της Λειτουργίας), και ελάχιστες των Δανιήλ Πρωτοψάλτου (1), Θεοδώρου Φωκαέως (8), Πέτρου Εφεσίου (2), Γεωργίου Σκρέκου (2), Νικολάου Σμύρνης (1), Σεβαστιανού Λεσβίου (2), Αρσενίου Ιερομονάχου (1). Τέλος, μέλη τονισμένα από δύο μαθητές του Ανθίμου, τον Ανδρέα Παλαμά (1) και τον Αναστάσιο Σκαρβέλη (3).
Ο Ανδρέας Ε. Παλαμάς, θείος του μεγάλου ποιητή Κωστή Παλαμά, ήταν σπουδαία προσωπικότητα του Μεσολογγίου τον 19ο αιώνα. Μορφωμένος, συγγραφέας και ρήτορας, ψάλτης στον Ι. Ν. Αγίου Παντελεήμονος, αλλά και υμνογράφος, αφού συνέθεσε την Ακολουθία του Αγίου Πολυκάρπου Σμύρνης, εις ένδειξιν ευγνωμοσύνης στον Άγιο, ο οποίος θεράπευσε το αυτί του. Ο Α. Παλαμάς είχε προστρέξει στο Μοναστήρι της Αμπελακιώτισσας Ναυπακτίας, όπου φυλάσσεται μέχρι σήμερα η χείρα του Αγίου Πολυκάρπου.
Εν κατακλείδει, το χειρόγραφο του Θ. Ασημακόπουλου μας διασώζει συνθέσεις που αποτελούν ουσιαστικά την εκκλησιαστική ψαλτική παράδοση του 19ου αιώνα. Ειδικά για την περίπτωση του Ανθίμου το χφ. έχει μεγάλη αξία ακριβώς επειδή περιλαμβάνει ικανό αριθμό ανέκδοτων μέχρι σήμερα συνθέσεων του μεγάλου μουσικοδιδασκάλου.

Η ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΟΥ ΜΟΥΣΙΚΟΥ ΑΡΧΕΙΟΥ

Την 1η Αυγούστου 2008 με το Καλλιτεχνικό Σύνολο Πολύτροπον, του οποίου έχουμε την ευθύνη, παρουσιάσαμε στην Κατονα της Λευκάδας, μπροστά από τον ιστορικό ναό της Παναγίας, χαρακτηριστικά αποσπάσματα από το μουσικό αρχείο του Ιωάννη Παπαδάτου.
Σ’ αυτή την εκδήλωση μνήμης ομίλησαν για τον Ιω. Παπαδάτο ο εφημέριος της Κατούνας π. Βασίλειος Κακλαμάνης, ο φιλόλογος, δοκιμιογράφος και ποιητής Ντίνος Φωτεινός και ο γράφων.
Η εκδήλωση πραγματοποιήθηκε με την φροντίδα της κ. Χαράς Γιαννοπούλου – Παπαδάτου και την υποστήριξη του Δήμου Λευκαδίων.
Το πρόγραμμα της ιδιαίτερης αυτής συναυλίας είχε ως εξής:
- Χορικά από τον Προμηθέα Δεσμώτη του Αισχύλου (αποσπάσματα). Μετάφραση Ι. Γρυπάρη. Μουσική: Κωνσταντίνος Ψάχος (1866 – 1949).
- Χορικά από την Αντιγόνη του Σοφοκλή. Μουσική: Ιωάννης Θ. Σακελλαρίδης (1853 – 1938).
- Ο επινίκιος ύμνος και το «Σε υμνούμεν…». Ήχος πλ. α’ (πουσελίκ). Μέλος Ανδρέου Παλαμά (αρχές 19ου αι. – 1878).
- «Άξιον εστίν…», Μεγαλυνάριον της Λειτουργίας του Αγ. Ιωάννου του Χρυσοστόμου. Ήχος πλ. δ’. Μέλος Μητροπολίτου Κοζάνης Διονυσίου (1912 – 1997). Μεταγραφή στα αραβικά: Peter Saliba
- «Επί σοι χαίρει Κεχαριτωμένη…», Μεγαλυνάριον Λειτουργίας Μ. Βασιλείου. Ήχος α’. Μέλος Ανθίμου Αρχιδιακόνου (1794 – 1879).
- «Αινείτε τον Κύριον…» Κοινωνικόν Κυριακής. Ήχος α’. Μέλος Αναστασίου Σκαρβέλη (1860περ. – αρχές 20ου αι.).
- «Έραναν τον τάφον…», από την Γ’ στάση των Εγκωμίων (ελληνικά και αραβικά). Εναρμόνιση: Δημήτριος Σταματέλος (γενν. 1950).
- «Σε υμνούμεν…», Μουσική: Δημήτριος Μαχαιράς
(1887 – 1958).

Το Καλλιτεχνικό Σύνολο Πολύτροπον αποτελούνταν από τους:
Παναγιώτη Ανδριόπουλο, Τάσο Σπηλιωτόπουλο, Γιώτα Ανδρεοπούλου (φλάουτο),Δημήτρη Καραδήμα, Roni Bou Saba, Peter Saliba.
Συμμετείχαν ευγενώς: ο π. Βασίλειος Κακλαμάνης και η κόρη του Μαρία Κακλαμάνη.
Στο τέλος της εκδηλώσεως ακούστηκε από αρχειακή ηχογράφηση ο αείμνηστος Ιωάννης Παπαδάτος απαγγέλλοντας εμμελώς μια αποστολική περικοπή.
Την εκδήλωση έκλεισε ο γνωστός βιολονίστας Παντελής Σταματέλος, ο οποίος έπαιξε στη μνήμη του θείου του Ιωάννη Παπαδάτου ένα μουσικό κομμάτι για σόλο βιολί του Τέλεμαν.

ΚΥΡΙΑΚΗ ΠΡΟ ΤΗΣ ΧΡΙΣΤΟΥ ΓΕΝΝΗΣΕΩΣ ΜΕ ΤΗΝ ΕΛΒΥΧ ΤΟΥ ΛΥΚΟΥΡΓΟΥ ΑΓΓΕΛΟΠΟΥΛΟΥ

Οι προεόρτιες καταβασίες των Χριστουγέννων "Χριστός εν πόλει Βηθλεέμ βρεφουργείται..." σε ήχο α', στο μέλος του σπουδαίου μεταβυζαντινού μελοποιού Πέτρου Μπερεκέτη και στην εξήγηση του Γρηγορίου πρωτοψάλτου, νομίζω πως έγιναν ευρύτερα γνωστές στα νεώτερα χρόνια από την ηχογράφηση τριών ειρμών (Α', Ε' και Θ') στην δεύτερη κασέτα - τότε- της Ελληνικής Βυζαντινής Χορωδίας, υπό την διεύθυνση του Λυκούργου Αγγελόπουλου με ύμνους των Χριστουγέννων (1978).

Αναφέρονται ως καταβασίες και σε παλαιότερα μουσικά χειρόγραφα από αυτό του Γρηγορίου (όπως τα Coislin 220, Κρυπτοφέρης ΕγΙΙ κ.α). Βεβαίως εκτός από τα μουσικά, αναφέρονται ως τέτοιες και σε μή μουσικά χειρόγραφα, έντυπα μηναία και ειρμολόγια. 

Το αυτόγραφο του Γρηγορίου Πρωτοψάλτου δημοσίευσε ο καθηγητής Γρηγόριος Στάθης σε ένα τεύχος - φάκελο μαθήματος για τους φοιτητές του στο Πανεπιστήμιο Αθηνών.

Το βίντεο που παραθέτουμε εδώ είναι από συναυλία της Ελληνικής Βυζαντινής Χορωδίας στην αίθουσα του Φιλολογικού Συλλόγου Παρνασσός (12 Δεκεμβρίου 2011). Μετά το πέρας των τριών μαθημάτων του Ιωάννη Κουκουζέλη, η ΕΛ.ΒΥ.Χ., υπό τη διεύθυνση του Λυκούργου Αγγελόπουλου, έψαλε και τους τρεις ειρμούς από τις προεόρτιες καταβασίες των Χριστουγέννων. 

Αυτό το θαυμάσιο μέλος του Μπερεκέτη έχει κάνει το ...γύρο του κόσμου, αφού η ΕΛ.ΒΥ.Χ. το ενέταξε πολλές φορές στα συναυλιακά προγράμματά της ανά τον κόσμο. Παραθέτουμε και την ιστορική, πρώτη ηχογράφηση. 

Ένα ακόμα  εξαιρετικό μέλος από την Ελληνική Βυζαντινή Χορωδία υπό την διεύθυνση του Λυκούργου Αγγελόπουλου. Το δοξαστικό των Αίνων της Κυριακής προ της Χριστού Γεννήσεως "Των νομικών διδαγμάτων ο σύλλογος..." σε ήχο πλ. δ' και μέλος Ιακώβου Πρωτοψάλτου.

Περιλαμβάνεται, επίσης, στην δεύτερη δισκογραφική παραγωγή της χορωδίας, με ύμνους των Χριστουγέννων. Και νομίζω πως είναι η πρώτη, αν δεν λαθεύω, ηχογράφηση δοξαστικού σε μέλος του Ιακώβου Πρωτοψάλτου.
Κάθε χρόνο τέτοια μέρα ο μακαριστός Λυκούργος Αγγελόπουλος έψαλε το συγκεκριμένο μέλος με τους μαθητές του στον Ι. Ναό της Αγίας Ειρήνης Αιόλου, στην ακολουθία του Όρθρου. Και σε πολλά προγράμματα συναυλιών ανά τον κόσμο της Ελληνικής Βυζαντινής Χορωδίας το μέλος αυτό είχε τη δική του, ξεχωριστή θέση.

Π.Α.Α.

ΔΟΞΑΣΤΙΚΟ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΑΓΙΑΣ ΒΑΡΒΑΡΑΣ ΑΠΟ ΤΟΝ π. ΔΙΟΝΥΣΙΟ ΦΙΡΦΙΡΗ

Πατρίδα, γένος. ύπαρξιν, ηχ πλ β'. Δόξα Eσπερινού εορτής Αγίας Βαρβάρας. Δοξαστάριο, τόμ. A', σ. 108-09. Διάρκεια 7'.06''. 

Το μέλος περιλαμβάνεται στην σειρά Μνημεία Εκκλησιαστικής Μουσικής, και στο Σώμα Δοξαστικά Ιακώβου Πρωτοψάλτου, που εξέδωσε ο Μανόλης Χατζηγιακουμής και το Κέντρον Ερευνών και Εκδόσεων. 

Στο cd5 που τιτλοφορείται  ΔΟΞΑΣΤΙΚΑ ΝΟΕΜΒΡΊΟΥ (ΙΙ) - ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΥ (Ι), περιλαμβάνεται και το Δοξαστικό του Εσπερινού της Αγίας Βαβράρας (4 Δεκεμβρίου), το οποίο ερμηνεύει εξαίσια ο μακαριστός διακο - Διονύσης Φιρφιρής. 
Ο Χατζηγιακουμής παρατηρεί πώς "σε όλα τα εκτελούμενα Δοξαστικά του Ιακώβου επισημαίνονται επιπλέον και πολλά στοιχεία της παλαιάς και της νεώτερης Αγιορειτικής ερμηνευτικής παράδοσης: κλασικές αναλύσεις θέσεων, ιδιότυπα ποικίλματα, πρότυπες επιμέρους υφολογικές και ηθολογικές εκφράσεις. Ακόμη, αναδεικνύονται και όλες οι ουσιώδεις ιδιότητες της προσωπικής ερμηνευτικής τέχνης του πατρός Διονυσίου: η απαράμιλλη εκφραστική δύναμη, η οικείωση και και η βαθειά γνώση του παραδοσιακού μουσικού υλικού, η έντονη και αυθεντική αποτύπωση του πνευματικού και λειτουργικού βιώματος."

ΤΡΙΠΤΥΧΟ ΑΦΙΕΡΩΜΑ ΣΤΟΝ "ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΟ" ΜΙΚΗ ΘΕΟΔΩΡΑΚΗ ΑΠΟ ΤΟ Γ' ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ

Στο Τρίτο Πρόγραμμα της Ελληνικής Ραδιοφωνίας και στην εκπομπή Εγνατία Οδός, που επιμελείται και παρουσιάζει ο Γεώργιος Ντόβολος, πραγματοποιήθηκε και μεταδόθηκε ένα τρίπτυχο αφιέρωμα στον “εκκλησιαστικό” Μίκη Θεοδωράκη. 

Προσκεκλημένος ο θεολόγος και μουσικός Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος, με αφορμή το βιβλίο του «Τα Θεοδωρακικά», όπου περιλαμβάνεται και ένα ειδικό κεφάλαιο για τη σχέση του μεγάλου έλληνα συνθέτη με την εκκλησιαστική μουσική γενικά και με την βυζαντινή μουσική ειδικότερα. 

Στις εκπομπές του Τρίτου Προγράμματος αναδείχθηκαν άγνωστες πτυχές του έργου του Μίκη Θεοδωράκη, στο πλαίσιο των 100 χρόνων από τη γέννηση του, και παρουσιάστηκαν οι καταγραφές βυζαντινών μελών που έκανε ο συνθέτης κατά την εξορία του στη Ζάτουνα και, εν συνεχεία, στις φυλακές του Ωρωπού. 

Ακούγονται αποσπάσματα από εκκλησιαστικά έργα του συνθέτη (Θ. Λειτουργία, Νεκρώσιμη Ακολουθία κ.α.), αλλά και τραγούδια που επηρεάστηκαν από βυζαντινές μελωδίες. 

Η πρώτη εκπομπή ΕΔΩ 

Η δεύτερη εκπομπή ΕΔΩ 

Η τρίτη εκπομπή ΕΔΩ

ΓΙΑ ΤΟΝ "ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΟ" ΜΙΚΗ ΘΕΟΔΩΡΑΚΗ ΣΤΟ Γ' ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ

Τρίτο Πρόγραμμα Ελληνικής Ραδιοφωνίας

Εγνατία Οδός

Επιμέλεια - παρουσίαση: Γεώργιος Ντόβολος

Εκπομπές για τον "εκκλησιαστικό" Μίκη Θεοδωράκη

Με αφορμή την έκδοση με γενικό τίτλο «Τα Θεοδωρακικά», η οποία περιλαμβάνει άγνωστες πτυχές του έργου του κορυφαίου συνθέτη και στο πλαίσιο των 100 χρόνων από τη γέννηση του Μίκη Θεοδωράκη, συνεχίζουμε ένα τρίπτυχο αφιέρωμα με αναφορά στον «Εκκλησιαστικό» Μίκη. Αυτή τη φορά εστιασμένο στις επιρροές του Έλληνα συνθέτη από την μονοφωνική ψαλτική, τις οποίες καταγράφει ο ίδιος συστηματικά. Από τα νεανικά του χρόνια στην Τρίπολη και την μελοποίηση της Κασσιανής μέχρι και τις φυλακές του Ωρωπού δεν έπαψε ούτε στιγμή να ενδιαφέρεται για την Εκκλησιαστική μουσική στο σύνολό της. Συνοδοιπόρο σε αυτό το αφιέρωμα έχουμε τον Παναγιώτη Ανδριόπουλο θεολόγο, μουσικό αλλά και οφφικιάλιο του Οικουμενικού Πατριαρχείου ο οποίος επιμελείται και την εν λόγω έκδοση.

Η πρώτη εκπομπή ΕΔΩ

Η δεύτερη εκπομπή ΕΔΩ

Ακολουθεί μία ακόμα εκπομπή το Σάββατο 15 Νοεμβρίου 2025, στις 7 το πρωί. 

ΣΤΟ ΤΡΙΤΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΓΙΑ ΤΗ ΣΧΕΣΗ ΤΟΥ ΜΙΚΗ ΘΕΟΔΩΡΑΚΗ ΜΕ ΤΗΝ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΜΟΥΣΙΚΗ

Τρίτο Πρόγραμμα ΕΡΤ

Εγνατία Οδός 

Επιμέλεια - παρουσίαση: Γεώργιος Ντόβολος

Σάββατο 8 και Κυριακή 9 Νοεμβρίου, 7 - 8 το πρωί. 

Με αφορμή την έκδοση με γενικό τίτλο "Τα Θεοδωρακικά”, και στο πλαίσιο των 100 χρόνων από τη γέννηση του Μίκη Θεοδωράκη, εγκαινιάζουμε ένα νέο τρίπτυχο αφιέρωμα με αναφορά στον εκκλησιαστικό Μίκη. Αυτή τη φορά εστιασμένο στις επιρροές του μεγάλου έλληνα συνθέτη από την μονοφωνική ψαλτική, τις οποίες καταγράφει ο ίδιος συστηματικά. Από τα νεανικά του χρόνια στην Τρίπολη και την μελοποίηση της Κασσιανής μέχρι και τις φυλακές του Ωρωπού δεν έπαψε στιγμή να ενδιαφέρεται για την εκκλησιαστική μουσική στο σύνολό της. 

Συνοδοιπόρο σε αυτό το αφιέρωμα θα έχουμε τον Παναγιώτη Ανδριόπουλο θεολόγο, μουσικό αλλά και οφικιάλιο του Οικουμενικού Πατριαρχείου ο οποίος επιμελείται και την εν λόγω έκδοση.

ΤΟ ΕΓΚΩΜΙΟ ΣΤΟΝ ΜΕΓΑ ΠΕΤΡΟ ΤΗΣ ΡΩΣΙΑΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΤΗΚΕ ΑΠΟ ΤΟ "ΠΟΛΥΤΡΟΠΟΝ"

Το Σάββατο 1η Νοεμβρίου 2025 στο Συνεδριακό Κέντρο του Ιδρύματος Στέλιος Χατζηιωάννου (Κυδαθηναίων 22, Πλάκα), πραγματοποιήθηκε Διεθνής Συνδιάσκεψη με θέμα “Από τη Σώτειρα Λυκοδήμου στην Αγία Τριάδα”, αφιερωμένη στα τελευταία 175 χρόνια από την αναστήλωση του Ναού της Αγίας Τριάδος της οδού Φιλελλήνων. 

Παραθέτουμε, στη συνέχεια, το πρόγραμμα της ενδιαφέρουσας Συνδιάσκεψης, την οποία παρουσίασε ο προϊστάμενος του Ι. Ναού Αγίας Τριάδος, Αρχιμ. Συνέσιος Βικτωράτος. 

Στο τέλος των εργασιών της Συνδιάσκεψης ερμηνεύθηκε για πρώτη φορά το μάθημα “Εγκώμιον εις τον Αυτοκράτορα της Ρωσίας Μέγαν Πέτρον”, του σπουδαίου μεταβυζαντινού μελοποιού Πέτρου Μπερεκέτη (ακμή περ. 1680-1710/1715), σε ήχο α' τετράφωνο. 

Παρουσιάστηκε μία συντετμημένη μορφή του μαθήματος, το οποίο διαρκεί σχεδόν μία ώρα. 

Ερμήνευσαν: ο Γιάννης Χριστόπουλος, τενόρος Εθνικής Λυρικής Σκηνής, ο πρωτοψάλτης Γιώργος Ντόβολος μαζί με τον Καλλιτεχνικό Σύνολο "Πολύτροπον", με υπεύθυνο τον Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλο, ο οποίος αναφέρθηκε στο ιδιαίτερο αυτό μάθημα. 

Ένας θεράπων της μονοφωνικής εκκλησιαστικής μουσικής, στην τουρκοκρατούμενη Κωνσταντινούπολη του 17ου αιώνα, ο Πέτρος Μπερεκέτης, αφιερώνει μία ολωσδιόλου ξεχωριστή σύνθεση, στον μεταρρυθμιστή και δυτικόφιλο Μέγα Πέτρο (1672-1725). Προφανώς αυτό συμβαίνει διότι πάντοτε οι υπόδουλοι Ρωμιοί προσέβλεπαν στην ομόδοξη Ρωσία, η οποία τότε μεσουρανούσε.  

Στίχοι ἐγκωμιαστικοὶ εἰς τὸν εὐσεβέστατον, γαληνότατον, ἐκλαμπρότατον, ὑψηλότατον, καὶ περιφανέστατον μέγιστον αὐτοκράτορα καὶ θεοστέπτων (!) βασιλέα Μοσχοβίας Ῥωσίας τε καὶ πάντων τῶν ὑπερβορίων κύριον κύριον κὺρ Πέτρον, γόνον τοῦ εὐσεβοῦς μακαρίτου καὶ ἀοιδίμου βασιλέως κυροῦ Ἀλεξίου. Καὶ οἱ μὲν στίχοι ἐποιήθησαν παρὰ κυρίου ἐν ἱερεύσι Κράλη καὶ Σακελλίου τῆς τοῦ Χριστοῦ Μεγάλης Ἐκκλησίας, τὸ δὲ μέλος ἐκαλλωπίσθη παρὰ τοῦ μουσικωτάτου κυρίου κὺρ [Πέτρου] Μπερεκέτη καὶ ἀναγνώστου τοῦ ἐκ Βυζαντίου.

Παραθέτουμε στην συνέχεια το κείμενο της μουσικής σύνθεσης του Πέτρου Μπερεκέτη, η οποία δεν έχει ψαλεί μέχρι σήμερα.  

Εγκώμιον εις τον Μοσχοβίας, οι μέν λόγοι, κυρίου Κράλη ιερέως, το δέ μέλος του Πέτρου Μπερεκέτου, ήχος α΄ Δ΄φωνος.  

"Δεύτε χριστοφόροι λαοί, βοήσωμεν συμφώνως, ύψιστε Πάτερ άναρχε, Βασιλεύ Παντοκράτορ, μονογενές απαύγασμα, Υιέ του Θεού και Λόγε, ζωοποιέ Παράκλητε, Πνεύμα της αληθείας, Τριάς αδιαίρετε, η μία Θεαρχία, σκέπε και φρούρει, φύλαττε, δυσχερών των του βίου, Βασιλεί τε θεόφρονι, άνακτι Μοσχοβίας, μέγιστον αυτοκράτορα πάσης της Ρωσίας, Πέτρον τον αεισέβαστον, πάντων των υπερβορείων, κήρυκα ευσεβείας τε, γόνον του Αλεξίου, νικητήν τροπαιούχον τε, δόξα των Βασιλέων, δώρησαι νίκη κατ’ εχθρών, διά παντός του βίου, και βασιλείας ουρανών αξίωσον τυχείν τε, πρεσβείας της Πανάγνου τε και πάντων των Αγίων". 

Την φήμη αυτή "των βασιλέων Μοσχοβίας", εξήγησε στη νέα μέθοδο της παρασημαντικής και ο ιερομόναχος Ιωάσαφ Διονυσιάτης (1858). 

"ΕΓΚΩΜΙΟ ΣΤΟΝ ΜΕΓΑ ΠΕΤΡΟ" ΤΟΥ ΠΕΤΡΟΥ ΜΠΕΡΕΚΕΤΗ ΑΠΟ ΤΟ "ΠΟΛΥΤΡΟΠΟΝ"

Από την "Συλλογή Παλαιών Ψαλτικών Χειρογράφων του Σίμωνος Καρά"
Εμμανουήλ Στ. Γιαννόπουλου, Αθήνα 2020. 

Το Σάββατο 1η Νοεμβρίου 2025 στο Συνεδριακό Κέντρο του Ιδρύματος Στέλιος Χατζηιωάννου (Κυδαθηναίων 22, Πλάκα), θα πραγματοποιηθεί Διεθνής Συνδιάσκεψη με θέμα “Από τη Σώτειρα Λυκοδήμου στην Αγία Τριάδα”, αφιερωμένη στα τελευταία 175 χρόνια από την αναστήλωση του Ναού της Αγίας Τριάδος της οδού Φιλελλήνων. 

Ώρες εργασιών: 10:00 - 14:30 

Οι γλώσσες των εργασιών είναι ελληνική και ρωσική με συγχρονισμένη μετάφραση. 

Είσοδος ελεύθερη. 

Παραθέτουμε, στη συνέχεια, το πρόγραμμα της Συνδιάσκεψης. 

Στο τέλος των εργασιών της Συνδιάσκεψης θα ερμηνευθεί για πρώτη φορά το μάθημα “Εγκώμιον εις τον Αυτοκράτορα της Ρωσίας Μέγαν Πέτρον”, του σπουδαίου μεταβυζαντινού μελοποιού Πέτρου Μπερεκέτη (ακμή περ. 1680-1710/1715), σε ήχο α' τετράφωνο. 

Ερμηνεύουν: ο Γιάννης Χριστόπουλος, τενόρος Εθνικής Λυρικής Σκηνής, ο πρωτοψάλτης Γιώργος Ντόβολος μαζί με τον Καλλιτεχνικό Σύνολο "Πολύτροπον", με υπεύθυνο τον Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλο. 

Ένας θεράπων της μονοφωνικής εκκλησιαστικής μουσικής, στην τουρκοκρατούμενη Κωνσταντινούπολη του 17ου αιώνα, ο Πέτρος Μπερεκέτης, αφιερώνει μία ολωσδιόλου ξεχωριστή σύνθεση, στον μεταρρυθμιστή και δυτικόφιλο Μέγα Πέτρο (1672-1725). Προφανώς αυτό συμβαίνει διότι πάντοτε οι υπόδουλοι Ρωμιοί προσέβλεπαν στην ομόδοξη Ρωσία, η οποία τότε μεσουρανούσε.  

Στίχοι ἐγκωμιαστικοὶ εἰς τὸν εὐσεβέστατον, γαληνότατον, ἐκλαμπρότατον, ὑψηλότατον, καὶ περιφανέστατον μέγιστον αὐτοκράτορα καὶ θεοστέπτων (!) βασιλέα Μοσχοβίας Ῥωσίας τε καὶ πάντων τῶν ὑπερβορίων κύριον κύριον κὺρ Πέτρον, γόνον τοῦ εὐσεβοῦς μακαρίτου καὶ ἀοιδίμου βασιλέως κυροῦ Ἀλεξίου. Καὶ οἱ μὲν στίχοι ἐποιήθησαν παρὰ κυρίου ἐν ἱερεύσι Κράλη καὶ Σακελλίου τῆς τοῦ Χριστοῦ Μεγάλης Ἐκκλησίας, τὸ δὲ μέλος ἐκαλλωπίσθη παρὰ τοῦ μουσικωτάτου κυρίου κὺρ [Πέτρου] Μπερεκέτη καὶ ἀναγνώστου τοῦ ἐκ Βυζαντίου.

Παραθέτουμε στην συνέχεια το κείμενο της μουσικής σύνθεσης του Πέτρου Μπερεκέτη, η οποία δεν έχει ψαλεί μέχρι σήμερα.  

Εγκώμιον εις τον Μοσχοβίας, οι μέν λόγοι, κυρίου Κράλη ιερέως, το δέ μέλος του Πέτρου Μπερεκέτου, ήχος α΄ Δ΄φωνος.  

"Δεύτε χριστοφόροι λαοί, βοήσωμεν συμφώνως, ύψιστε Πάτερ άναρχε, Βασιλεύ Παντοκράτορ, μονογενές απαύγασμα, Υιέ του Θεού και Λόγε, ζωοποιέ Παράκλητε, Πνεύμα της αληθείας, Τριάς αδιαίρετε, η μία Θεαρχία, σκέπε και φρούρει, φύλαττε, δυσχερών των του βίου, Βασιλεί τε θεόφρονι, άνακτι Μοσχοβίας, μέγιστον αυτοκράτορα πάσης της Ρωσίας, Πέτρον τον αεισέβαστον, πάντων των υπερβορείων, κήρυκα ευσεβείας τε, γόνον του Αλεξίου, νικητήν τροπαιούχον τε, δόξα των Βασιλέων, δώρησαι νίκη κατ’ εχθρών, διά παντός του βίου, και βασιλείας ουρανών αξίωσον τυχείν τε, πρεσβείας της Πανάγνου τε και πάντων των Αγίων". 

Την φήμη αυτή "των βασιλέων Μοσχοβίας", εξήγησε στη νέα μέθοδο της παρασημαντικής και ο ιερομόναχος Ιωάσαφ Διονυσιάτης (1858). 

ΟΙ ΚΑΤΑΒΑΣΙΕΣ "ΣΤΑΥΡΟΝ ΧΑΡΑΞΑΣ..." ΤΟΥ ΠΕΤΡΟΥ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΙΟΥ ΑΠΟ ΤΟΝ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΗ ΠΑΤΡΩΝ ΝΙΚΟΔΗΜΟ

Ο Μητροπολίτης Πατρών Νικόδημος Βαλληνδράς (1915-2008), στο μεγάλο πρόγραμμα ηχογραφήσεων εκκλησιαστικής μουσικής του Μανόλη Χατζηγιακουμή, πραγματοποίησε και μία πολύ σημαντική ηχογράφηση: όλες τις αργές Καταβασίες Πέτρου Πελοποννησίου (Σύνθεση περ. 1764-1770). 

Ένα δείγμα αυτού του έργου πήραμε με την «Ανθολογία Όγδοη» που εκδόθηκε στη σειρά «Ανθολογίες» των «Μνημείων Εκκλησιαστικής Μουσικής» στα 1999, από το «Κέντρον Ερευνών και Εκδόσεων» που ίδρυσε και διηύθυνε ο αείμνηστος Μανόλης Χατζηγιακουμής. Ολόκληρο το έργο εκδόθηκε αργότερα, το 2012, ως «Σώμα Τέταρτο».  

Οι περίφημες καταβασίες «Σταυρόν χαράξας Μωσής» σε ηχ πλ δ' Γα, της εορτής της Υψώσεως του Τιμίου Σταυρού, ανθολογήθηκαν ως λαμπρό δείγμα στην «Ανθολογία Όγδοη» και κατόπιν εκδόθηκαν στη σειρά τους, στο 4ο cd με τις Καταβασίες σε ήχο βαρύ και πλάγιο του τετάρτου.

Σημειώνει ο Μανόλης Χατζηγιακουμής για τις Καταβασίες του Σταυρού: «Το μέλος σ’ αυτές, ομόλογο απόλυτα και πάλι προς την ιδέα του ποιητικού κειμένου, είναι το ίδιο εκφραστικό και πλούσιο, περισσότερο ωστόσο εμβατηριακό και μεσόφωνο. Επίσης, η ερμηνεία, εμφαντική και εύφωνη, κυριαρχείται και εδώ από την αυτεπίγνωση και την άνεση της λειτουργικής εμπειρίας και πράξης. Και επιπλέον, ηχεί με λαμπρό και διαυγές ηχόχρωμα, με εύρος, με αρχοντική και επιβλητική διατύπωση, ακόμη με λιτά και, ταυτόχρονα, πλουσιότυπα μελίσματα. Ένα όντως εξαιρετικό μέλος σε μια, κατά συγκυρίαν, εξαιρετική εκτέλεση.» 

Να σημειώσουμε εδώ ότι τις Καταβασίες «Σταυρόν χαράξας» τις έψαλε ο μακαριστός Πατρών Νικόδημος στο αργό μέλος του Πέτρου – και μάλιστα απέξω, δηλ. χωρίς μουσικό κείμενο – ήδη από την εορτή της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος (6 Αυγούστου) στον πανηγυρίζοντα την ημέρα αυτή Ι. Ναό Παντοκράτορος Πατρών.
Π.Α.Α.

ΥΜΝΟΙ ΤΟΥ Μ. ΣΑΒΒΑΤΟΥ ΑΠΟ ΤΟΝ ΜΑΚΑΡΙΣΤΟ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΗ ΠΑΤΡΩΝ ΝΙΚΟΔΗΜΟ (ΒΙΝΤΕΟ)

Οι Αίνοι του Όρθρου του Μεγάλου Σαββάτου σε ήχο β' και πλ.β' με τον μακαριστό Μητροπολίτη Πατρών κυρό Νικόδημο Βαλληνδρά από το αρχείο της ΕΡΤ.

Το βίντεο από τον Ι. Ναό Αγίου Ανδρέου Πατρών. 

Τα Αναστάσιμα Ευλογητάρια (ήχος πλ. α' Κε) του Πέτρου Πελοποννησίου όπως τα έψαλε ο αείμνηστος Μητροπολίτης Πατρών Νικόδημος στο πρόγραμμα ηχογραφήσεων του Μανόλη Χατζηγιακουμή. 

Περιλαμβάνονται στην 2η Ανθολογία της εκδοτικής σειράς Μνημεία Εκκλησιαστικής Μουσικής (Κέντρο Ερευνών και Εκδόσεων, Αθήνα 2000). 

Το 2012 κυκλοφορήθηκε από το Κέντρον Ερευνών και Εκδόσεων το Ειρμολόγιο των Καταβασιών του Πέτρου Πελοποννησίου, το οποίο έχει εκτελεσθεί ολόκληρο (1990-1991) κατά την α΄ έντυπη εκδοχή του (Κων/πολη 1825) από τον μακαριστό Μητροπολίτη Πατρών Νικόδημο Βαλληνδρά (†2008). Αποτελείται από εννέα (9) ψηφιακούς δίσκους (CD) και έχει ταξινομηθεί ως Σώμα Τέταρτο στη Σειρά «Μνημεία Εκκλησιαστικής Μου­σικής».
Στον ψηφιακό δίσκο αρ. 6 περιλαμβάνονται και τα Ευλογητάρια αυτά, τα οποία ψάλλονται (όπως και η πρώτη σειρά των Ευλογηταρίων του Πέτρου) κατά την Ακολουθία του Επιταφίου (Όρθρος Μ. Σαββάτου), αλλά και στον Όρθρο των Κυριακών του ενιαυτού. Τα Ευλογητάρια αυτά ψάλλονται (όπως και η πρώτη σειρά των Ευλογηταρίων του Πέτρου) κατά την Ακολουθία του Επιταφίου (Όρθρος Μ. Σαββάτου), αλλά και στον Όρθρο των Κυριακών του ενιαυτού.

Ο Μ. Χατζηγιακουμής θεωρεί το μέλος "αριστουργηματικό" και σημειώνει τα χαρακτηριστικά του: "Αργό ειρμολογικό, εύρυθμο και ηδύ, στο εξαγγελτικό ήθος του αρχαίου πλαγίου πρώτου τετραφώνου ήχου, αποτελεί λαμπρή μελική επένδυση σε κείμενα, στα οποία κυριαρχούν ρεαλιστικοί ποιητικοί τόνοι και το μεγάλο μήνυμα της Αναστάσεως". 

Η ερμηνεία του Πατρών Νικοδήμου είναι εδώ ανάλογη του Αναστασίμου μηνύματος. Πανηγυρική, μεγαλοπρεπής, στιβαρή. Μια ερμηνεία που δίνει τα κλειδιά για την κατά το δυνατόν εξήγηση του παραδόξου: πώς ο θάνατος πατείται θανάτω! 

Όσοι λευκοφόροι εννοήτωσαν!

Δείτε, επίσης, στην Ιδιωτική Οδό:
- ΜΕΡΕΣ ΕΠΙΤΑΦΙΟΥ ΣΤΗΝ ΠΑΤΡΑ ΑΛΛΟΤΙΝΩΝ ΚΑΙΡΩΝ...

"ΠΡΟΣ ΣΕ ΟΡΘΡΙΖΩ" ΜΕ ΤΟΝ ΜΑΚΑΡΙΣΤΟ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΗ ΠΑΤΡΩΝ ΝΙΚΟΔΗΜΟ

Αναρτούμε την ε' ωδή του κανόνα από την Ακολουθία των Παθών, δηλ. του Όρθρου της Μ. Παρασκευής "Προς σε ορθρίζω" (ηχ. πλ. β') στο αργό μέλος, από το Ειρμολόγιο των Καταβασιών του Πέτρου Πελοποννησίου, το οποίο έχει εκτελεσθεί ολόκληρο (1990-1991) κατά την α΄ έντυπη εκδοχή του (Κων/πολη 1825) από τον μακαριστό Μητροπολίτη Πατρών Νικόδημο Βαλληνδρά (†2008). 

Αποτελείται από εννέα ψηφιακούς δίσκους και έχει ταξινομηθεί ως Σώμα Τέταρτο στη Σειρά «Μνημεία Εκκλησιαστικής Μου­σικής», που έχει επιμεληθεί και εκδώσει ο Μανόλης Χατζηγιακουμής (Κέντρο Ερευνών και Εκδόσεων 2012).

 

"ΤΗ ΥΠΕΡΜΑΧΩ" ΣΕ ΜΙΝΟΡΕ ΤΟΥ ΠΕΤΡΟΥ ΜΑΝΕΑ ΚΑΙ Ο ΠΑΤΡΩΝ ΝΙΚΟΔΗΜΟΣ

Το "Τη υπερμάχω" του Μανέα από ένα τετράδιο της εποχής καταγεγραμμένο από τον Αθ. Ντάκουλα
Παραθέτουμε εδώ σύγχρονη μεταγραφή

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

«Σεβασμιώτατε», του λέω με ενθουσιασμό, «άκουσα ένα Τη υπερμάχω σε μινόρε!». Και ευθύς αρχίζει να μου το ψάλλει! 

Μένω εμβρόντητος! «Αυτό το Τη υπερμάχω είναι του Μανέα», του λέω. «Πώς το ξέρετε απέξω;».

Και μου απαντάει χαμογελώντας: «Και τον Μανέα τον ήξερα». 

Ο μακαριστός Μητροπολίτης Πατρών Νικόδημος, ο μουσικότατος, μου είχε λύσει τον γρίφο. Γι’ αυτό ήξερε και έψαλε Νικόλαο Σμύρνης, ήδη από τη νεότητά του. Ως μαθητής, και μάλιστα στην διάρκεια μιας διδακτικής ώρας (όπως μου είχε πει), τόνισε το δοξαστικό της Πεντηκοστής «Δεύτε λαοί» σε ήχο πλ. δ’, με βάση την αντίστοιχη μελοποίηση του Νικολάου πρωτοψάλτου Σμύρνης. 

Είχε έλθει, λοιπόν, από τη νεανική του ηλικία ο μακαριστός Πατρών Νικόδημος σε επαφή με την Σμυρναίϊκη ψαλτική παράδοση, προφανώς λόγω των προσφύγων ψαλτών που ήλθαν στην Αθήνα μετά την μικρασιατική καταστροφή. Γι’ αυτό έψαλε – απαραιτήτως την περίοδο του Τριωδίου – το «Τριώδιο» του μικρασιάτη Εμμανουήλ Φαρλέκα (Αϊδίνι 1877 – Αθήνα 1959), ο οποίος διετέλεσε Γραμματεύς της Αρχιεπισκοπής Αθηνών και Πρωτοψάλτης στην Συνοδική Ι. Μονή Πετράκη. 

Γνώριζε και τον Πέτρο Μανέα. Και ο Δεσπότης και ο αδελφός του μακαρίτης Απόστολος Βαλληνδράς. Το «Τη υπερμάχω» σε μινόρε του Μανέα, ψαλλόταν και μονοφωνικά από Αθηναίους ψάλτες, μεταξύ των οποίων και ο Απ. Βαλληνδράς. 

Ο Μανέας ήταν διάσημος ψάλτης στη Σμύρνη και ηχογράφησε ύμνους για πρώτη φορά το 1911 (Gramophone). Παρότι ο Μανέας ήταν σπουδαίος βυζαντινός ψάλτης, σύγχρονος (για κάποιους και μαθητής) του πρωτοψάλτη της Μ.τ.ΧΕ. Ιακώβου Ναυπλιώτη και μαθητής του Μισαήλ Μισαηλίδη, ήδη από τη Σμύρνη είχε συστήσει και ένα είδος πολυφωνικής χορωδίας.

Ο κληρωτός στρατιώτης της κλάσεως του 1922, Νικόλαος Ζευγαδάκης, είναι το πρόσωπο που κατέγραψε στο ημερολόγιό του με απαράμιλλη ακρίβεια, τις χριστιανικές εορτές και τελετές του τελευταίου έτους της Σμύρνης (1921-1922), στους μεγαλύτερους ναούς της οποίας εκκλησιάσθηκε κατά την εκεί παραμονή του αναμένοντας να προωθηθεί στο μικρασιατικό μέτωπο. Μας διασώζει μια πολύτιμη μαρτυρία για τον Μανέα, όταν εκκλησιάστηκε στον Ι. Ναό του Αγίου Δημητρίου Σμύρνης στις 2 Ιανουαρίου 1922. Γράφει: 

"Έψαλλε δε ο επίσης ονομαστός ωσαύτως ιεροψάλτης Πέτρος Μανέας. Ήτο επικεφαλής μικτής και λίαν πολυσυνθέτου χορωδίας, ήτις έψαλλεν από κειμένου ευρωπαϊκής σημειογραφίας αρμονικήν μουσικήν. Από τον βυζαντινόν ή μάλλον τον ανατολίτην ιεροψάλτην Μανέαν δεν το επερίμενα αυτό. Πιθανόν θεωρώ, ότι η απρόβλεπτος εκείνη προσφορά από τον βυζαντινόν τούτο ιεροψάλτην ανταπεκρίνετο εις ανάλογον του εκκλησιαζομένου κοινού επιθυμίαν."

Είναι ακριβώς όπως το υποθέτει ο αείμνηστος στρατιώτης. Η Σμύρνη είχε επιρροές δυτικές, λόγω του κοσμοπολίτικου χαρακτήρα της, και ο Μανέας ήταν από τους ψάλτες που είχε ανταποκριθεί στην πρόκληση των καιρών. Κάτι ανάλογο συνέβαινε και στην Αθήνα και στην Πάτρα και σε άλλες πόλεις του Ελλαδικού χώρου με αστική τάξη, η οποία είχε προσχωρήσει στην πολυφωνία ή σε εκδοχές της. Αρκετοί ονομαστοί ψάλτες υπηρετούσαν και τα δύο είδη. 

Ο Πέτρος Μανέας άφησε εποχή στον ιστορικό Ιερό Ναό Ζωοδόχου Πηγής Ακαδημίας, όπου ήταν πρωτοψάλτης από το 1931 έως το θάνατό του. Από την παρουσία του Μανέα στην Αθήνα (εκτός από τη γενική θρυλική εντύπωση του γερο-Μανέα!) τρία μέλη του γνώρισαν μεγάλη διάδοση, από στόμα σε στόμα, κυρίως, μάλιστα, μέσω γυναικείων μοναστηριών: ένα Άξιον εστί, το Τη υπερμάχω και ένα Σήμερον κρεμάται, όλα σε πλάγιο πρώτο εναρμόνιο. Σήμερα δε νομίζω ότι έχει επιβιώσει κάποιο από αυτά. 

Παραθέτω εδώ μια ηχογράφηση του "Τη υπερμάχω στρατηγώ" σε μινόρε, του Πέτρου Μανέα (1870-1950), με συνοδεία χορωδίας και αρμονίου. Πρόκειται για μία – μάλλον ζωντανή - ηχογράφηση του 1930 και περιλαμβάνεται στον ψηφιακό δίσκο "Μουσική της Ελληνικής Ορθόδοξης Εκκλησίας" 1924-1930, της σειράς ΕΛΛΑΔΟΣ ΑΡΧΕΙΟΝ. Ο προσεκτικός ακροατής θα καταλάβει ότι η μελοποίηση αυτή του Μανέα δεν είναι τίποτε άλλο παρά μία έξυπνη προσαρμογή του γνωστού μέλους του «Τη υπερμάχω» (ήχος πλ.δ’) σε μινόρε.

Μητροπολίτου Πατρών Νικοδήμου, του αυταδέλφου αυτού Αποστόλου και Πέτρου του Μανέα, αιωνία η μνήμη!

ΥΜΝΟΙ ΤΗΣ ΚΥΡΙΑΚΗΣ ΤΟΥ ΤΕΛΩΝΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΦΑΡΙΣΑΙΟΥ ΑΠΟ ΤΟΝ ΠΑΤΡΩΝ ΝΙΚΟΔΗΜΟ ΚΑΙ ΤΟΥΣ ΔΑΝΙΗΛΑΙΟΥΣ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΟΡΟΥΣ

Ο Εσπερινός της Κυριακής του Τελώνου και Φαρισαίου στην Ι. Μονή Γηροκομείου Πατρών με τον μακαριστό Μητροπολίτη Πατρών Νικόδημο Βαλληνδρά (1915-2008). 

Πρόκειται για μια ηχογράφηση του 1994 από το προσωπικό αρχείο του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου. 

Κατά την Ακολουθία του Εσπερινού χοροστατεί και ψάλλει τα του δεξιού χορού ο Μητροπολίτης Πατρών Νικόδημος. 

Τα του αριστερού χορού ψάλλουν νέοι υπό τον Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλο.

 

Το δοξαστικό του Εσπερινού της Κυριακής του Τελώνου και Φαρισαίου, "Παντοκράτωρ Κύριε...", σε ήχο πλ. δ' και στο μέλος του Νικολάου πρωτοψάλτου Σμύρνης (ακμή περ. 1790-†1887), όπως το ερμηνεύουν οι μακαριστοί πλέον Αγιορείτες πατέρες της Αδελφότητος των Δανιηλαίων, Ακάκιος και Δανιήλ. 

Πρόκειται για ηχογράφηση του αείμνηστου Λυκούργου Αγγελόπουλου, την οποία είχε μεταδώσει από τις εκπομπές του στην Ελληνική Ραδιοφωνία, ήδη από την δεκαετία του 1980. 

Το μέλος δημοσιεύεται στο "Δοξαστάριο του Tριωδίου και Πεντηκοσταρίου" του Νικολάου Σμύρνης (Κων/πολη 1857).

Ανέσυρα αυτή την ηχογράφηση από το αρχείο μου και την δημοσιεύω ως ένα σημαντικό τεκμήριο αγιορείτικου ήθους ψαλτικής που δεν υπάρχει πια. Στιβαρό, αρρενωπό, βαθιά κατανυκτικό, αναδεικνύει ως "κλασικό" ένα νεωτερικό μέλος.
π.α.α. 

ΕΚΑΤΟΝ ΔΕΚΑ ΧΡΟΝΙΑ ΑΠΟ ΤΗ ΓΕΝΝΗΣΗ ΤΟΥ ΠΑΤΡΩΝ ΝΙΚΟΔΗΜΟΥ ΒΑΛΛΗΝΔΡΑ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου

Σαν σήμερα πριν 110 χρόνια, στις 2 Φεβρουαρίου 1915, γεννήθηκε στην Αθήνα ο μακαριστός Μητροπολίτης Πατρών Νικόδημος Βαλληνδράς. 

Οι γονείς του ονομάζονταν Λεωνίδας και Καλυψώ. Η καταγωγή του από τη Νάξο. 

Ως Μητροπολίτης Πατρών γιόρταζε αυτή την ημέρα στον Ι. Ναό Υπαπαντής στις Καμάρες Αχαϊας, όπου προεξήρχε της Θείας Λειτουργίας για την πανήγυρη του Ναού. Τις Καταβασίες της μεγάλης εορτής της Υπαπαντής «Χέρσον αβυσσοτόκον» σε ήχο γ', έψαλλε συχνά, πανηγυρικώ τω τρόπω, ο μακαριστός Μητροπολίτης στο αργό ειρμολογικό μέλος του Πέτρου Πελοποννησίου. Αργότερα τις ηχογράφησε στο πρόγραμμα ηχογραφήσεων εκκλησιαστικής μουσικής του Μανόλη Χατζηγιακουμή, και συμπεριλήφθηκαν στο Σώμα Τέταρτο (Καταβασίες) της σειράς "Μνημεία Εκκλησιαστικής Μουσικής" (Κέντρον Ερευνών και Εκδόσεων, Αθήνα 2012). 

Στη μνήμη του αοιδίμου ιεράρχου δημοσιεύουμε σήμερα ένα κείμενό του από την εποχή που ήταν ακόμα λαϊκός και β' ψάλτης στον Ι. Ναό Αγίου Νικολάου Πευκακίων, στο κέντρο της Αθήνας. Πρόκειται για ένα κείμενο γνώμη στην εφημερίδα της εποχής «Ιεροψαλτικόν Βήμα» (Πέμπτη 1 Οκτωβρίου 1938), με τίτλο: «Η εκκλησιαστική μουσική και ο ραδιοφωνικός σταθμός». Το κείμενο έχει ξεχωριστή αξία ως κείμενο «εποχής». 

Ο νεαρός Νικόλαος Βαλληνδράς, ο οποίος είχε τακτική συνεργασία με την εν λόγω ιεροψαλτική εφημερίδα, υπεραμύνεται της πατρώας μουσικής παράδοσης, αλλά επισημαίνει ότι πρέπει οι να «εργασθώμεν όλοι, ίνα αναδειχθή και το κάλλος και η ιεροπρέπεια της Εκκλησιαστικής –Βυζαντινής Μουσικής». Αναφέρεται στις κρατούσες αντιλήψεις, στα οθνεία στοιχεία που έχουν παρεισφρήσει στις ερμηνείες διαφόρων ιεροψαλτών, αλλά και στην ανάγκη της προβολής της εκκλησιαστικής μουσικής από τα μέσα της εποχής, δηλ. από το ραδιόφωνο. Μη ξεχνάμε ότι η τετραφωνία κυριαρχούσε τότε στην Αθήνα και σε πολλές μεγάλες πόλεις, οπότε και στο ραδιόφωνο ήταν στην πρώτη γραμμή. Ο Νικόλαος Βαλληνδράς σημειώνει ως φωτεινή εξαίρεση μία εκπομπή του Σίμωνα Καρά, ο οποίος από τότε επέμενε με κάθε τρόπο στην διάδοση της «Εθνικής Μουσικής», όπως έλεγε. 

Παραθέτουμε στη συνέχεια ολόκληρο το κείμενο του Ν. Βαλληνδρά. 

Η ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΗ ΜΟΥΣΙΚΗ ΚΑΙ Ο ΡΑΔΙΟΦΩΝΙΚΟΣ ΣΤΑΘΜΟΣ 

Ευχάριστον, ομολογουμένως, το γεγονός ότι εις το πρόγραμμα των ραδιοφωνικών εκπομπών του σταθμού Αθηνών παρεχωρήθη θέσις και διά την Εκκλησιαστικήν Μουσικήν. Δι’ ωρισμένας δε περιπτώσεις το πράγμα αποβαίνει εξαιρετικώς ευχάριστον όπως είναι π.χ. η περίπτωσις των ξενιτευμένων Ελλήνων, οίτινες πολλάκις στερούνται Ελληνικής Εκκλησίας, ή η περίπτωσις των ασθενών, των μη δυναμένων να εκκλησιασθώσιν. Ιδίως όμως σημασίαν κέκτηται το γεγονός διά τους πολυαρίθμους εν τω εξωτερικώ θαυμαστάς της Εκκλησιαστικής Βυζαντινής Μουσικής. 

Δυστυχώς όμως, την ευχάριστον όψιν του πράγματος εξουδενοί το γεγονός οτι αι μελωδίαι αι μεταδιδόμεναι κατά πάσαν Κυριακήν και εορτήν ως «πρόγραμμα Εκκλησιαστ. μουσικής» -μέχρι τώρα τουλάχιστον- ήκιστα δικαιούνται να εμφανίζωνται με τον τίτλον αυτόν. Πλην μιάς εξαιρέσεως, του κ. Σ. Καρρά, όστις όντως ενεφάνισεν αξιόλογον πρόγραμμα «Εθνικής Μουσικής» εκκλησιαστικής τε και δημώδους, ουδεμία άλλη μεταδοθείσα ως «εκκλησιαστική Μουσική» υπήρξε πράγματι τοιαύτη. Διότι, βεβαίως, ούτε οι δίσκοι του «Ave Maria» κ.τ.τ., ούτε αι τετράφωνοι χορωδίαι των «Ευρωπαϊστών», δύναται να λεχθή οτι εκπροσωπούσι την Μουσικήν της Ελληνικής Εκκλησίας. 

Ερωτάται όμως: Τοιαύτας μελωδίας πρέπει να μεταδίδη ο Ελληνικός ραδιοφ. Σταθμός ως εκκλησιαστικήν –της Ελληνικής Εκκλησίας- Μουσικήν; 

Νομίζομεν οτι, καθ’ ην στιγμήν εις την Ευρώπην περί πολλού ποιούνται το Ελληνικόν κειμήλιον της Βυζαντινής Μουσικής –αυτήν δε την μουσικήν, αναμφιβόλως αναμένουν εκ του Ελληνικού ραδιοφ. Σταθμού ν’ ακούσωσι ως εκκλησιαστικήν- εἶναι ακατανόητον και αχαρακτήριστον εν αυτή τη Ελλάδι να περιφρονήται και να υποκαθιστάται διά ξενοτρόπων και οθνείων. Ενθυμούμαι, καθ’ ην στιγμήν γράφω τας λέξεις ταύτας, τας υπέρ της Βυζαντινής Μουσικής επευφημίας των κορυφαίων Βυζαντινολόγων, οίτινες συνεκρότησαν εν Αθήναις το Γ΄ Διεθνές Βυζαντινολογικόν Συνέδριον τω 1930. 

Ενθυμούμαι –και θα ενθυμούνται οι περισσότεροι ιεροψάλται των Αθηνών και του Πειραιώς-με ποίον θαυμασμόν εξεφράζοντο διά την Βυζαντινήν Μουσικήν οι εκ διαφόρων χωρών διαπρεπείς Βυζαντινολόγοι και με ποίους λόγους εξεδήλωνον την ικανοποίησίν των διά την επιτυχίαν του πανηγυρικού εκείνου εσπερινού, όστις εψάλη εις τον Μητροπολιτικόν Ναόν Αθηνών (12 Οκτωβρίου 1930-Κυριακή 6μ.μ.), χοροστατούντος του Μακ. Αρχιεπισκόπου μετά πάσης της Ιεράς Συνόδου τη συμμετοχή υπερεβδομήκοντα εκ των καλλιτέρων ιεροψαλτών. 

Είναι εύκολον να φαντασθή τις οποίαν απογοήτευσιν θα εδοκίμασαν όταν, πληροφορούμενοι από το πρόγραμμα του σταθμού Αθηνών και παρασυρόμενοι από τον τίτλον Ἑκκλησιαστική μουσική», ήνοιξαν το ραδιόφωνόν των με την επιθυμίαν και την ελπίδα ν’ απολαύσουν ολίγην Βυζαντινήν μουσικήν, ήκουσαν όμως αντ’ αυτής κακοζήλους της Εκκλησιαστικής-Ελληνικής Μπουσικής παραποιήσεις. 

Ποία άρα γε ελεεινολογήματα θα συνώδευαν την απογοήτευσίν των; 

Ποίος όμως πταίει διά την παραθεώρησιν ταύτην της Βυζαντ. Μουσικής; 

Εις το ερώτημα τούτο απαντούν τινες ως εξής: «Πταίουν οι ιεροψάλται και οι εκκλησιαστικοί εν γένει μουσικοί. Διότι όπως ψάλλεται σήμερον εις τους Ναούς η Βυζαντ. Μουσική, δεν δύναται κανείς να ισχυρισθή ότι είναι η κλασσική τοιαύτη. Παρεμορφώθη -λέγουν-διά της εισχωρήσεως ξενικών τρόπων και ούτω, απωλέσασα το κάλλος της, εκτοπίζεται υπό της τετραφώνου «Ευρωπαϊκής». 

Ίσως δεν έχουν όλως διόλου άδικον οι τοιαύτα διατεινόμενοι. Βέβαια είναι σφάλμα των το οτι συγχέουν την αληθή Βυζ. Μουσικήν με την διαστρεβλωμένην τοιαύτην, που ακούουν από αναξίους εκτελεστάς. 

Παρά ταύτα είναι γεγονός οτι διαστρέβλωσις συμβαίνει πράγματι. Διότι δυστυχώς δεν έχουν όλοι οι ιεροψάλται σαφή αντίληψιν περί του ποίον είναι το ορθόν εκκλησιαστικόν ύφος και ποίαι αι όντως Εκκλησιαστικαί- Βυζαντιναί μελωδίαι. Και διά τούτο άλλοι μεν ψάλλουν με ύφος «ευρωπαϊζον» άλλοι δε με ύφος τραχύ και βάρβαρον και πόρρω απέχον του σεμνού. Το αποτέλεσμα είναι ότι παραμορφώνουν και κάμνουν αγνωρίστους και τας καλλιτέρας Βυζαντινάς μελωδίας. 

Προσθέσατε τώρα και τον φιλελευθερισμόν τινων να ονομάζουν Βυζαντινά τα νεωτερίζοντα και τα προς το «ευρωπαϊκόν» αποκλίνοντα, και τον υπέρμετρον ζήλον άλλων, που δεν εννοούν οτι απάδουν προς την ιεροπρέπειαν της λατρείας του Θεού ωρισμένα μέλη, ομοιάζοντα με ανατολίτικα άσματα, και θα αντιληφθήτε διά τι πταίουν και οι ιεροψάλται διά την περιφρόνησιν της Βυζ. Μουσικής. 

Η αλήθεια ευρίσκεται εις το μέσον. Αι Βυζαντιναί μελωδίαι διακρίνονται διά την σεμνότητα και ιεροπρέπειά των. 

Τας τοιαύτας δε σεμνάς και ιεροπρεπείς μελωδίας ουδείς δύναται, όχι να κατηγορήση, αλλ’ ουδέ να συγκρίνει καν προς τας των τετραφωνιστών. Διότι ο χαρακτήρ των είναι προφανώς εκκλησιαστικός και ο μόνος ενδεδειγμένος διά την θείαν λατρείαν. 

Δεν πρέπει να λησμονώμεν ότι το λειτουργικόν άσμα δεν είναι ο σκοπός της λατρείας, αλλά μόνον μέσον υποβοηθούν την «εν πνεύματι και αληθεία» λατρείαν του Θεού. Διά να υποβοηθή δε την λατρείαν η ψαλμωδία πρέπει να είνε ανάλογος προς την ιερότητα του ναού και της τελετής και του περιεχομένου των ύμνων. 

Όχι άμετροι κραυγαί. Ούτε θορυβώδεις θεατρισμοί. Ούτε πάλιν τρόποι υπενθυμίζοντες τα κοσμικά κέντρα και τας κοσμικάς διασκεδάσεις. Προσοχή δε όπως μη χάνεται το κείμενον διά την μουσικήν, ο καρπός διά τον φλοιόν. 

-Είναι απηλλαγμένη εκ πάντων τούτων η ψαλμωδία εις όλους τους ναούς σήμερον; 

-Δεν είναι, βεβαίως. Πρέπει όμως να είναι. Και ας εργασθώμεν όλοι, ίνα αναδειχθή και το κάλλος και η ιεροπρέπεια της Εκκλησιαστικής –Βυζαντινής Μουσικής. Διά του επιμελούς καταρτισμού Βυζαντινών χορωδιών, διά δημοσίων εμφανίσεων φιλοτίμου εργασίας, απηλλαγμένης των μνημονευθέντων ελαττωμάτων, και διά παντός άλλου μέσου ας φροντίσωμεν διά την ιδανικωτέραν εμφάνισιν της Μουσικής μας, διά την ανύψωσίν της εις την δέουσαν περιωπήν, ώστε να μη παραθεωρήται αύτη ούτε εις τους ναούς, ούτε εις ... τον ραδιοφωνικόν σταθμόν. 

ΝΙΚΟΛ. Λ. ΒΑΛΛΗΝΔΡΑΣ