Ο Διονύσης Σκλήρης που υπεραμύνεται της ρωσοκίνητης Ουκρανικής Εκκλησίας

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Ο Διονύσιος Σκλήρης, που έχει σπουδάσει Φιλολογία, Φιλοσοφία, Θεολογία και Ιστορία στα Πανεπιστήμια Αθηνών, Λονδίνου και Παρισίων, δημοσίευσε ένα ακόμη άρθρο στο site Κοσμοδρόμιο, υπεραμυνόμενος, για άλλη μια φορά, της κατ’ αυτόν «παραδοσιακής» Ουκρανικής Εκκλησίας υπό τον μητροπολίτη Ονούφριο. 

Τώρα, το αφήγημα του είναι οι «διεθνείς αντιδράσεις για την απαγόρευση της Ουκρανικής Ορθόδοξης Εκκλησίας». 

Αυτές οι «διεθνείς αντιδράσεις» είναι, φυσικά, οι απολύτως προβλέψιμες: των Πατριαρχείων Ιεροσολύμων, Αντιοχείας και Σερβίας, που είναι σταθερά «Ονουφριακές» Εκκλησίες και δεν αναγνωρίζουν την Αυτοκέφαλη Εκκλησία της Ουκρανίας. Η αντίδραση του Πάπα Φραγκίσκου και του Παγκοσμίου Συμβουλίου Εκκλησιών είναι η αναμενόμενη, επίσης, μέσα σε ένα ευρύτερο πλαίσιο, που δεν μπορεί να δεχθεί – και σωστά – την «απαγόρευση» μιας Εκκλησίας. 

Ο Διονύσης Σκλήρης, όμως, δεν λέει πουθενά ότι υπάρχει ρωσική εισβολή στην Ουκρανία επί 2,5 χρόνια και ότι ο νόμος που ψηφίστηκε από το Ουκρανικό Κοινοβούλιο «περί πνευματικής ανεξαρτησίας της Ουκρανίας», αποβλέπει ακριβώς στην απεξάρτηση από κάθε ρωσική «πνευματική» επιβολή. Γράφει – σκοπίμως; - σα να μην υπάρχει πόλεμος και άρα η επιτιθέμενη Ρωσία μπορεί να έχει κανονικά τον δικό της εκκλησιαστικό χώρο μέσω της Εκκλησίας του Ονουφρίου. 

Γράφει ο Διονύσης Σκλήρης: «Υπάρχει βεβαίως το εκκλησιαστικό κανονικό ζήτημα για το ποια από τις δύο Εκκλησίες [Ονουφρίου ή η Αυτοκέφαλη] είναι η αυθεντική». Επειδή ο ίδιος θεωρεί ως «παραδοσιακή» του Ονουφρίου, μήπως θα μπορούσε να μας απαντήσει ποια είναι η εκκλησιολογική αναφορά του Ονουφρίου; Μήπως στη Μόσχα, από την οποία έχει τάχα και ανεξαρτητοποιηθεί, κατά δήλωσή του; Ποιον, αλήθεια, μνημονεύει, ο Ονούφριος κατά την Θ. Λειτουργία; Μου φαίνεται πως ο Διονύσης Σκλήρης συντάσσεται με τον εν Ζαπορίζιε Λουκά του Ονουφρίου, ο οποίος ήταν κατηγορηματικός: «Η ένταξη στους σχισματικούς, στο Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως ή η αυτοανακήρυξη αυτοκεφαλίας θα ήταν καταστροφική». 

Γι’ αυτό και ο Ονούφριος απέρριψε την έκκληση του Μητροπολίτου Κιέβου και πάσης Ουκρανίας κ. Επιφανίου για διάλογο. Δεν θέλει, δεν αντέχει, δεν τον μπορεί τον διάλογο. Όπως, άλλωστε, και ο Διονύσης Σκλήρης, τον οποίον καλώ σε δημόσιο διάλογο για το θέμα, για να μη τα λέμε μέσω …πληκτρολογίων. Τον περιμένω! 

Δεν μας λέει ο Διονύσης Σκλήρης πόσες χιλιάδες ενορίες του Ονουφρίου προσχώρησαν οικειοθελώς στην Αυτοκέφαλη Εκκλησία της Ουκρανίας. Δεν πιστεύω πως δεν γνωρίζει. Κάποια εντελώς μεμονωμένα περιστατικά που ίσως εξετράπησαν, δεν συγκροτούν την «βία» που θέλει να μας παρουσιάσει ο Δ. Σκλήρης και οι ομόφρονές του (Ορθόδοξος Τύπος και παρόμοιοι). 

Από την άλλη ο Δ. Σκλήρης κλείνει ερμητικά τα μάτια του μπροστά στο ολοκληρωτικό ρωσικό καθεστώς του Πατριαρχείου Μόσχας, που καθαιρεί και «εξαφανίζει» τα μέχρι χθες πρωτοπαλίκαρά του στο Ουκρανικό, τον πρ. Βολοκολάμσκ Ιλαρίωνα, τον πρ. Κλιν Λεωνίδα και απλούς ρώσους ιερείς, οι οποίοι τολμούν να προσεύχονται υπέρ της ειρήνης και όχι υπέρ της «νίκης» του ρώσου εισβολέα.

Αυτόν τον εισβολέα δεν τον αποκηρύσσει η Εκκλησία του Ονουφρίου, αλλά ούτε και ο Δ. Σκλήρης, αφού ευθύνονται άλλοι για την εισβολή στην Ουκρανία: Οι Αμερικάνοι, η Ευρώπη, ο Ζελένσκι, το Οικουμενικό Πατριαρχείο (sic) και άλλες «σκοτεινές δυνάμεις», πάντως όχι η «Αγία Ρωσία». 

Αυτές οι δυνάμεις είναι οι «ολοκληρωτικές» και η Ρωσία «ο ορισμός της δημοκρατίας»! 

Αν δεν το έχει συνειδητοποιήσει ο Δ. Σκλήρης, ας αρχίσει να το μαθαίνει: Ποιοι ψήφισαν μαζικά Ζελένσκι στις προηγούμενες εκλογές στην Ουκρανία, προκειμένου να μην βγει ο Ποροσένκο που έφερε την Αυτοκεφαλία; Μα οι Ονουφριακοί! Είχαν επενδύσει στον Ζελένσκι! Τώρα, δημοκρατικά, ας γευτούν τα αποτελέσματα της επιλογής τους. Και πολύ ανεκτικός είναι μαζί τους ο Ζελένσκι σε καιρό πολέμου! Ο ομόφρων του Δ. Σκλήρη, Πατριάρχης Σερβίας Πορφύριος, μίλησε για «ολοκληρωτικό, εγκληματικό καθεστώς- μαριονέτα φασιστικής σύλληψης». Όμως, αυτό το καθεστώς στήριξε αρχικά ο εκλεκτός του Ονούφριος. Ας αναρωτηθεί τι άλλαξε… 

Ας δει, ακόμα, ο Δ. Σκλήρης, τι συμβαίνει από εκκλησιαστικής πλευράς, τώρα που μιλάμε, στην Εσθονία, την Λιθουανία, την Μολδαβία. Εκεί που το αίτημα για αποκοπή, με κάθε τρόπο, από το Πατριαρχείο Μόσχας είναι ισχυρό. Και εκεί «διώξεις» και «ολοκληρωτισμός»; Αλλά εκεί δεν υπάρχουν «διεθνείς αντιδράσεις». Μόνο οι λυσσαλέες της Μόσχας, που δεν μπορεί να χωνέψει ότι χάνει καθημερινά την «πνευματική» της κυριαρχία. 

Φυσικά η εισβολή του Πατριαρχείου Μόσχας στην δικαιοδοσία του Πατριαρχείου Αλεξανδρείας και πάσης Αφρικής δεν ενδιαφέρει τον εραστή της «Αγίας Ρωσίας» Διονύση Σκλήρη. Αυτή, υποθέτω, είναι και απολύτως «κανονική» γι’ αυτόν. Ας μας ορίσει την «κανονικότητα» και βλέπουμε… Μέχρι τότε μπορεί να γράφει ανενόχλητος πομφόλυγες περί «ρωμαϊκών διωγμών». Φαίνεται πως έχει ισχυρή αίσθηση της ιστορίας και αποφαίνεται ex cathedra.

ΘΕΟΛΟΓΙΚΑ ΠΟΝΗΜΑΤΑ ΤΟΥ ΔΙΟΝΥΣΗ ΣΚΛΗΡΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΤΗΚΑΝ ΣΤΟΝ Ι. ΝΑΟ ΑΓΙΟΥ ΓΕΩΡΓΙΟΥ Ν. ΨΥΧΙΚΟΥ (ΒΙΝΤΕΟ)

Άντα Μαρκαναστασάκη 

Η επιστημονική και συγγραφική προσωπικότητα του Διονύσιου Σκλήρη διαβλέπει και πραγματεύεται σε ανώτερα θεολογικά επίπεδα την Εκκλησία ως Σώμα Χριστού, υπό μία νεωτερική και εκσυγχρονισμένη οπτική και σε σχέση με την πολιτεία/κράτος στην εσχατολογική της διάσταση πέρα και πάνω από τα αρνητικά και βίαια στοιχεία των κρατικών και πολιτειακών θεσμών. 

Την αναδεικνύει ως έμπνευση και ως πυξίδα με μία ανοικτή και επιβεβλημένη προσέγγιση που να καθοδηγεί, υπό την αέναη πνοή του Αγίου Πνεύματος, την ανθρώπινη ύπαρξη και τα «προϊόντα» της, την κοινωνία των ανθρώπων, από την στενή έννοια της πολιτικής εξέλιξης στην υπερβατική και οντολογική του θριάμβου επί του θανάτου. 

Από τον τίτλο του «κραυγάζει» την χροιά του μεγάλου Απόστολου του Χριστιανισμού, Παύλου, που διέβλεπε την σωτηρία της Κτίσης και του δημιουργήματος του Θεού, στο πρόσωπο του Χριστού και στο Σώμα του (την Εκκλησία) με αναβαπτισμένη θέαση και επανανοηματοδότηση. 

Υπό το άνω πρίσμα ακουμπά και αγγίζει θέματα, όπως αυτό της αινιγματικής έκφρασης του αποστόλου ότι ο Θεός διάλεξε τα «μη όντα», τους «ανύπαρκτους» υπό μία ανελικτική σκοπιά, αυτής της εσχατολογικής δυναμικής στις ηθικές αξίες και στις ανθρώπινες αρετές και του Τριαδικού δόγματος στην κοινωνία των ανθρώπων. 

Με αυτή την «διασταλτική» και «ευρεία» θεολογική οπτική και διάσταση θα ωφελούσε η ανάγνωση αυτού του βιβλίου, που θα ωθούσε την ζωή και την σκέψη των «φίλων» του Χριστού σε πιο «ανοικτά» μονοπάτια θεώρησης και ευδόκιμης σκέψης και σε αλτρουιστικά εδάφη πνευματικότητας, κάτι που έχουμε ανάγκη σήμερα όσο ποτέ άλλοτε. 

Στο πλαίσιο του προγράμματος Φιλαναγνωσίας του Ι. Ναού Αγίου Γεωργίου Νέου Ψυχικού "Συγγραφείς μιλούν για τα βιβλία τους", φιλοξενήθηκε ο ενορίτης θεολόγος και συγγραφέας Διονύσης Σκλήρης, ο οποίος συνομίλησε με τον προϊστάμενο του Ναού, Αρχιμ. Μιχαήλ Σταθάκη. 

Παραθέτουμε το σχετικό βίντεο.

    

Πώς γνωρίζει ο πεπερασμένος άνθρωπος τον άπειρο Θεό; Η Ενσάρκωση του Θεού αλλάζει με ρηξικέλευθο τρόπο την προοπτική: «γνόντες Θεόν, μᾶλλον δὲ γνωσθέντες ὑπὸ τοῦ Θεοῦ» (Γαλ. 4,9 ). Γνωρίζουμε μεθεκτικά τον Θεό, αφού πρώτα μας έχει γνωρίσει Αυτός με την αγάπη Του, την ίδια αγάπη με την οποία μας έφερε από το μηδέν στο είναι. Αφού την προτεραιότητα έχει η αγάπη του Άλλου, το θεολογικό κόγκιτο είναι ένα «αγαπώμαι, άρα σκέφτομαι»: Η εμπιστοσύνη που προκαλεί η αγάπη δίνει τον χώρο για σκέψη χωρίς αυτο-πεποίθηση, αλλά με την ετερο-αυτο-πεποίθηση του Αποκαλυπτομένου που μας συναντά.

Ο Διονύσιος Σκλήρης γεννήθηκε στην Αθήνα το 1979. Είναι διδάκτωρ του Πανεπιστημίου της Σορβόννης (Paris IV) όπου εκπόνησε διδακτορική διατριβή με θέμα «Ο όρος ‘τρόπος’ στη σκέψη του Μαξίμου του Ομολογητού» από θεολογική και φιλοσοφική σκοπιά. Είναι κάτοχος μεταπτυχιακού τίτλου στις «Σπουδές της Ύστερης Αρχαιότητας και του Βυζαντίου» στο Πανεπιστήμιο του Λονδίνου (King’s College), με ειδίκευση στη Φιλοσοφία, έχοντας εκπονήσει εργασία με θέμα «Η θεωρία του κακού στον Πρόκλο ως μια ολοκλήρωση του μονισμού του Πλωτίνου», καθώς και κάτοχος μεταπτυχιακού τίτλου από το Πανεπιστήμιο της Σορβόννης στη Βυζαντινή Γραμματεία (Πατερική σκέψη). Έχει σπουδάσει Κλασική Φιλολογία και Θεολογία στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών. Έχει υπηρετήσει ως διδάσκων στη Θεολογική Σχολή Αθηνών και στο Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο.

Ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΣΚΛΗΡΗΣ ΓΙΑ "ΤΟ ΚΗΡΥΓΜΑ ΩΣ PERFORMANCE" ΤΟΥ ΙΩΣΗΦ ΒΙΒΙΛΑΚΗ

Βιβλιοπαρουσίαση (περ. Σύναξη, τχ. 128, Οκτ. - Δεκ. 2013)

Ιωσήφ Βιβιλάκης 

ΤΟ ΚΗΡΥΓΜΑ ΩΣ PERFORMANCE 

Εκκλησιαστική ρητορική και θεατρική τέχνη μετά το Βυζάντιο 

εκδ. Αρμός, Αθήνα 2013, σσ. 516. 

Στο καινούργιο του βιβλίο, ο Ιωσήφ Βιβιλάκης, Καθηγητής στο Τμήμα Θεατρικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Αθηνών, ασχολείται με την σχέση κηρύγματος και θεάτρου κατά τους μεταβυζαντινούς αιώνες της Τουρκοκρατίας μέχρι και τον 19ο αιώνα. Πρόκειται για ένα έργο που καλύπτει βιβλιογραφικό κενό, καθώς μεταφέρει και εφαρμόζει μια σύγχρονη μεθοδολογία και πορίσματα των σπουδών της παράστασης («performance studies») σε μια εποχή που, -συγκριτικά πάντα-, είναι πολύ λίγο μελετημένη. Το γεγονός αυτό, καθώς και η προσωπική ματιά του συγγραφέα, που είναι μάλλον εναλλακτική ως προς τα κυρίαρχα μοντέλα σκέψης τόσο των θεολόγων, όσο πιθανώς και των θεατρολόγων, καθιστούν το έργο πρωτοποριακό στο είδος του. 

Σύμφωνα με την δομή του βιβλίου, η σχέση εκκλησιαστικής ρητορικής και θεάτρου αρθρώνεται ως ένα πέρασμα από το «δραματικό κήρυγμα» (1ο μέρος του βιβλίου, σσ. 101-185) στο «κηρυγματικό δράμα» (3ο μέρος, σσ. 313-458), ενώ στο 2ο μέρος του έργου (σσ. 187-309) αναλύονται στοιχεία της παραστασιμότητας του κηρύγματος. Ως προς το πρώτο, γίνεται η προσπάθεια να μελετηθεί το κήρυγμα ως performance, δηλαδή ως τέλεση και παρουσίαση μιας ιστορίας ενώπιον ενός κοινού από έναν performer ιεροκήρυκα. Είναι ενδιαφέρον το πώς σε μία εποχή που η θεατρική τέχνη είχε καθ’ εαυτήν προσωρινά ανασταλεί, -ώσπου να αναγεννηθεί στην όψιμη Τουρκοκρατία-, επεβίωσε λανθανόντως μέσα από το εκκλησιαστικό κήρυγμα, το οποίο υιοθέτησε πολλές από τις τεχνικές της. Ορισμένες από τις τεχνικές που αναλύονται είναι, -μεταξύ άλλων-, η ὑποτύπωσις, δηλαδή η ζωντανή αναπαράσταση «ώστε ο ακροατής να αισθάνεται «οφθαλμοφανώς» την διήγηση» (σ. 111) και ο λόγος να καθίσταται θέαμα, η ἠθοποιΐα, δηλαδή η μελέτη των χαρακτήρων, η προσωποποιΐα, δηλαδή η προσωποποίηση ιδεών, καταστάσεων ή και απρόσωπων όντων, ώστε να γίνεται παραστατικότερος ο λόγος, η δραματοποίηση του βιβλικού υλικού με χρήση φανταστικών διαλόγων, -μια τόλμη που είχαν άλλωστε και οι βυζαντινοί υμνογράφοι-, η ἀνακοίνωσις δηλαδή η θέση διλημμάτων στο ακροατήριο, ώστε να επιτευχθεί μια οιονεί διαδραστικότητα, και άλλες (λ.χ. το επιφώνημα, η παράλειψις, η ἀποσιώπησις, η συγχώρησις και η ἐπανόρθωσις). Γίνεται επίσης σύγκριση των μεταβυζαντινών μεθόδων με σύγχρονες τάσεις, όπως η μπρεχτική και μεταμπρεχτική αποστασιοποίηση, τα remakes στο θέατρο και τον κινηματογράφο, το σπικάζ κ.ά. 

Αντιστρόφως, με τον όρο «κηρυγματικό δράμα» εννοούνται κείμενα που έχουν δραματική μορφή αυτονομούμενα από τη λατρεία και το χριστιανικό ημερολόγιο, αλλά στηρίχτηκαν σε τεχνικές της χριστιανικής ομιλητικής, όπως η δραματοποίηση των βιβλικών διηγήσεων με διαλόγους και διαμόρφωση χαρακτήρων. Συνέβη, δηλαδή, κάτι σαν αντιδάνειο. Το κήρυγμα άντλησε στοιχεία από το θέατρο (και τη θύραθεν ρητορική), τα διατήρησε ζωντανά εντός του, και στη συνέχεια τα μεταλαμπάδευσε στο δράμα, όταν αυτό αναγεννήθηκε, ζωογονώντας το στην προσπάθεια του να χειραφετηθεί από τη λατρεία. Στο τελευταίο αυτό μέρος εξετάζονται κυρίως τα έργα του Καισαρίου Δαπόντε (1713-1784), ενώ σε όλο το βιβλίο μελετώνται ορισμένοι αντιπροσωπευτικοί συγγραφείς, όπως ο Αλέξιος Ραρτούρος, ο Μελέτιος Πηγάς, ο Δαμασκηνός Στουδίτης, ο Φραγκίσκος Σκούφος, ο Ηλίας Μηνιάτης, ο Αθανάσιος Πάριος, ο Ιωάσαφ Κορνήλιος, ο Νικηφόρος Θεοτόκης, ο Κωνσταντίνος Οικονόμος ο εξ Οικονόμων και ο Νεόφυτος Βάμβας. 

Στο δεύτερο μέρος, -μεταξύ δραματικού κηρύγματος και κηρυγματικού δράματος-, αναλύονται στοιχεία από την παραστασιμότητα του κηρύγματος, όπως ο σκηνικός περίγυρος, η διάκριση σκηνικού και δραματικού χώρου, η χρήση flash-back και flash-forward και η sermo corporis, δηλαδή ο λόγος του σώματος του ιεροκήρυκα. Τίθενται επίσης ζητήματα ευρύτερου προβληματισμού, όπως μια συγκριτική μελέτη του κήρυκα, του ρήτορα και του ηθοποιού, ζητήματα φύλου (gender) στους τρεις αυτούς ρόλους, όπως η διεκδικούμενη ή όχι αρρενωπότητα ή η ἀρρενοφροσύνη, το θέμα της επιτελεστικότητας του κηρυγματικού λόγου, καθώς και η διερώτηση αν αυτή η δραματοποίηση του κηρύγματος πρέπει ή όχι να ειδωθεί ως εντασσόμενη σε ένα είδος γενικότερου εκδυτικισμού του ορθόδοξου πολιτισμού. Οι τοποθετήσεις του συγγραφέα υπερβαίνουν μία μονολιθική κατανόηση της ορθόδοξης παράδοσης, και, όπως ήδη γράψαμε, είναι μάλλον εναλλακτικές σε σχέση με ένα κυρίαρχο θεολογικό ντίσκουρς που εξοβελίζει από την παράδοσή μας την δραματοποίηση ή ακόμη και το συναίσθημα ή και την ψυχολογία. Θα ήταν εξαιρετικά ενδιαφέρον, πιστεύουμε, αυτός ο προβληματισμός για τον ιεροκήρυκα ως performer να επεκταθεί και στη νεωτερικότητα, καθώς και στην δική μας εποχή. 

Άξια μνείας είναι, τέλος, η καλαισθησία της έκδοσης που περιέχει και πλούσιο ένθετο με εικόνες που βοηθούν τον αναγνώστη να κατανοήσει μέσα από τις εικόνες όσα περιγράφονται στις αναλύσεις του βιβλίου. 

Διονύσιος ΣΚΛΗΡΗΣ, φιλόλογος, θεολόγος (Αθήνα)

Διαβάστε και μια ενδιαφέρουσα συνέντευξη του Ιωσήφ Βιβιλάκη στην Πεμπτουσία. 

Το β' μέρος της συνέντευξης εδώ.