ΕΝΑ ΒΙΒΛΙΟ ΓΙΑ ΤΟΝ ΘΕΟΛΟΓΟ ΤΟΥ ΔΙΑΛΟΓΟΥ ΝΙΚΟ ΝΗΣΙΩΤΗ

Ο Νίκος Νησιώτης υπήρξε θεολόγος του διαλόγου στην πράξη και στη θεωρία. Ολόκληρο το έργο του, από τη δραστηριότητα στον «Χριστιανικό Όμιλο Φοιτητών», τον «Σύνδεσμο» της Ορθόδοξης Νεολαίας, τη γόνιμη μαθητεία του στην πρωτοπορία της ευρωπαϊκής σκέψης στη θεολογία, στη φιλοσοφία και στην ψυχολογία, τη διδασκαλία του στο Institut Oecuménique de Bossey, τη συμμετοχή του στην Οικουμενική Κίνηση, τη συγγραφή και τη διδασκαλία του στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, ως τη λαμπρή παρουσία του στα διεθνή συνέδρια, καθώς και τη διακεκριμένη συμβολή του στον αθλητισμό και στο παγκόσμιο ολυμπιακό κίνημα, μαρτυρεί τον διαλογικό χαρακτήρα της χαρισματικής προσωπικότητας και την ευρύτητα της θεολογικής και φιλοσοφικής του σκέψης. Εισάγοντας ένα νέο παράδειγμα στη νεοελληνική θεολογία, το έργο του σήμανε μια έντονη μεταστροφή των θεολογικών πραγμάτων στην Ελλάδα. 

Ο τόμος, που μόλις κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Αρμός, περιέχει τις ομιλίες των εισηγητών στην τιμητική εκδήλωση που έγινε στον «Παρνασσό» το Σάββατο 28 Σεπτεμβρίου 2013, στη μνήμη του Καθηγητή της Φιλοσοφίας της Θρησκείας, του θεολόγου και φιλοσόφου Νίκου Νησιώτη (1924-1986). 

Η Ιδιωτική Οδός είχε καλύψει εκείνη την εκδήλωση και μπορείτε να δείτε τα σχετικά εδώ καθώς και ένα απόσπασμα (προδημοσίευση) από την εισήγηση του καθηγητή Στ. Τσομπανίδη, η οποία δημοσιεύεται ολόκληρη στον εν λόγω τόμο. 

Τα περιεχόμενα του βιβλίου έχουν ως εξής: 

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ Ι. ΒΑΜΒΑΚΑΣ: Εισαγωγικός χαιρετισμός 

ΣΩΤΗΡΗΣ ΓΟΥΝΕΛΑΣ: Προλόγισμα 

ΣΤΥΛΙΑΝΟΣ Χ. ΤΣΟΜΠΑΝΙΔΗΣ: Από το «πρόσωπο» στην «οικουμένη». Βασικές πτυχές της οικουμενικής θεολογίας του Νίκου Νησιώτη 

ΝΙΚΟΛΑΟΣ ΑΣΠΡΟΥΛΗΣ: Η περί προσώπου θεώρηση του Ν. Νησιώτη και η θεολογική γενιά του ’60. Εισαγωγικές παρατηρήσεις 

ΣΤΑΥΡΟΣ ΓΙΑΓΚΑΖΟΓΛΟΥ: Ο διάλογος θεολογίας και φιλοσοφίας. Η θεολογική ερμηνευτική του Νίκου Νησιώτη 

ΜΑΡΙΝΑ ΝΗΣΙΩΤΗ: Νικόλαος Νησιώτης - Ο Άνθρωπος 

ΜΑΡΙΟΣ ΜΠΕΓΖΟΣ: Εργογραφία Νίκου Νησιώτη

«Ιστορικοποιώντας τον οικουμενισμό» / Διεθνές Συνέδριο στο μοναστήρι του Bose

Ο Γιώργος Βλαντής (αριστερά) μιλώντας στο διεθνές συνέδριο στο Bose

Το τριήμερο 26-28 Νοεμβρίου 2014 πραγματοποιήθηκε στο περιώνυμο μοναστήρι του Bose (Β. Ιταλία) διεθνές συνέδριο με θέμα «Ιστορικοποιώντας τον οικουμενισμό» (Historicizing ecumenism). Θεολόγοι και ιστορικοί από όλη την Ευρώπη απόλαυσαν την εξαιρετική φιλοξενία της οραματικής μοναστικής κοινότητας, συμμετείχαν στην εμπνευσμένη λατρευτική ζωή της και εξέτασαν με σύγχρονα αναλυτικά εργαλεία ποικίλες πτυχές της ιστορίας της οικουμενικής κίνησης. Συστηματικά και εν γένει θεωρητικά προβλήματα της οικουμενικής θεολογίας, γεγονότα κομβικής σημασίας στην πορεία για την προώθηση της χριστιανικής ενότητας, η συμβολή σημαντικών μορφών του διαχριστιανικού διαλόγου στην προσπάθεια υπέρβασης όσων εμποδίζουν την πλήρη κοινωνία των χριστιανικών Εκκλησιών μελετήθηκαν επισταμένα, κομίζοντας νέα στοιχεία στην έρευνα, αναδεικνύοντας τα επιτεύγματα, αλλά και εξετάζοντας τις προκλήσεις και τα εμπόδια που αντιμετωπίζει η οικουμενική κίνηση σήμερα.
Το συνέδριο διοργανώθηκε από το «Ίδρυμα Θρησκευτικών Σπουδών Ιωάννης ΚΓ´» υπό την ευθύνη του καθηγητή Alberto Melloni (Reggio Emilia/Μπολόνια). 
Εισηγήσεις κατέθεσαν οι εξής επιστήμονες: Jürgen Miethke (Χαϊδελβέργη· «Η “ενότητα της Εκκλησίας” στην υστερομεσαιωνική Εκκλησιολογία – λυδία λίθος για την οικουμενική κίνηση σήμερα»)· Cyril Hovorun (πανεπιστήμιο Yale, ΗΠΑ· «Θεολογικές γλώσσες οικουμενικών συγκλήσεων»)· Theresia Hainthaler (Φρανκφούρτη· «Χριστολογικοί διάλογοι με τις Εκκλησίες της Ανατολής»)· Enzo Bianchi (ηγούμενος της οικουμενικής μοναστικής κοινότητας του Bose· «Απολογισμός του οικουμενισμού σήμερα. Μια μοναστική προοπτική»· Adalberto Mainardi–Matthias Wirz (Bose· «Οικουμενισμός και μοναστικές εμπειρίες του εικοστού αιώνα»)· Silvia Scatena (Reggio Emilia/Louvain-la-Neuve· «Διεθνής, διομολογιακή, οικουμενική. Η κοινότητα του Taizé και η Μετερρυθμισμένη Εκκλησία στη Γαλλία: η “υπόθεση” των αδελφών παστόρων»)· Peter de Mey (Leuven· «Το καθολικό συνέδριο για την άμεση προπαρασκευή οικουμενικών ερωτήσεων για την ανανέωση της καθολικής εκκλησιολογίας στη Β´ Βατικανή Σύνοδο: Ανάλυση του μνημονίου του 1959 και των συναντήσεων του 1960 [Gazzada] και του 1961 [Strasbourg]»)· Leonard Hell (Mainz· «Ο επίσκοπος του Mainz Albert Stohr [1890-1961]»)· Margarethe Hopf (Βόννη· «Ο Max Lackmann, „Die Sammlung“ και ο „Bund für evangelisch-katholische Wiedervereinigung“)· Saretta Marotta (Μπολόνια/Μόναχο· «Η γένεση ενός οικουμενιστή: ο Augustin Bea στη σχολή του επισκόπου του Paderborn Lorenz Jaeger»)· Sergej Firsov (Αγία Πετρούπολη· «Ο πάπας Ιωάννης ΚΓ´ στον καθρέφτη του σοβιετικού τύπου. Αναθεωρώντας την ιστορία της πρόσληψης της προσωπικότητας του ποντίφηκα στην ΕΣΣΔ»)· Geert van Dartel (Ουτρέχτη· «Για την ανακαίνιση της Εκκλησίας και της κοινωνίας. Το οικουμενικό περιοδικό Kosmos & Oecumene [1967-1992]»)· Leo van Leijen (Ουτρέχτη· «Από λαχτάρα για την ενότητα. 60 χρόνια το περιοδικό Pokrof ενημερώνει για τον ανατολικό χριστιανισμό [1954-2013]»)· André Birmelé (Στρασβούργο· «Ένας απολογισμός των διαλόγων: οι μεθοδολογικές προκλήσεις και τα νέα παραδείγματα του οικουμενισμού»)· Πανδώρα Δημανοπούλου-Cohen (Παρίσι· «Η κίνηση του Πρακτικού Χριστιανισμού μπροστά στην οικονομική κρίση της δεκαετίας του ᾽30»)· Mauro Velati (Νοβάρα· «Βίβλος και οικουμενισμός. Η δράση της Γραμματείας για την ενότητα») και Lucca Ferrracci (Μπολόνια· «Πρώτες αντιδράσεις στο κείμενο της Λίμα για το Βάπτισμα, την Ευχαριστία και το Λειτούργημα»). Επίσης, στο πλαίσιο του συνεδρίου παρουσιάστηκε το βιβλίο του καθηγητή Mauro Velati Separati ma frateli. Gli osservatori non cattoloci al Vaticano II («Χωρισμένοι, όμως αδελφοί. Οι μη καθολικοί παρατηρητές στη Β´ Βατικανή Σύνοδο», εκδόσεις Il Mulino, Μπολόνια 2014), ένας εξαιρετικός τόμος με ποικίλες αναφορές, μεταξύ άλλων, στον πολύ Νικόλαο Νησιώτη.
Εκ μέρους της Ακαδημίας Θεολογικών Σπουδών του Βόλου συμμετείχε ο επιστημονικός της συνεργάτης κ. Γεώργιος Βλαντής (επίσης επιστημονικός συνεργάτης της έδρας Συστηματικής Θεολογίας του Τμήματος Ορθόδοξης Θεολογίας του Πανεπιστημίου του Μονάχου), ο οποίος παρουσίασε εισήγηση με θέμα «Καθολικότητα, ενότητα, χάρη: ο Νίκος Νησιώτης για τη Β´ Βατικανή Σύνοδο». 

Ανάμεσα στα άλλα ο κ. Γεώργιος Βλαντής είπε: 

Ο διακεκριμένος θεολόγος Νίκος Νησιώτης παρέστη εκ μέρους του Παγκοσμίου Συμβουλίου Εκκλησιών ως Ορθόδοξος παρατηρητής στη Β´ Βατικανή Σύνοδο. Την εμπειρία του και τις θεολογικές του κρίσεις για το μοναδικό αυτό συνοδικό γεγονός τις αποτύπωσε σε πλειάδα κειμένων που δημοσιεύτηκαν στα αγγλικά, τα γαλλικά και τα γερμανικά κατά τη διάρκεια των εργασιών της συνόδου, αλλά και μετά το πέρας της. Επίσης, στη διάρκεια της ζωής του επανειλημμένα έδωσε σχετικές διαλέξεις και συμμετείχε εν γένει στην προώθηση των σχέσεων της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας τόσο με την Ορθοδοξία, όσο και με τις λοιπές Εκκλησίες που δραστηριοποιούνται στο πλαίσιο του ΠΣΕ.
Ο Νησιώτης αναγνωρίζει την οικουμενική σημασία της Β´ Βατικανής, υπογραμμίζοντας μάλιστα ότι διαγιγνώσκει στην εμπειρία της ενότητας που βίωσε η σύνοδος την παρουσία ενός από τα πλέον προφανή σημεία της χάριτος του Θεού. Ωστόσο, αρνείται να προσδώσει το χαρακτηρισμό «οικουμενική» στη σύνοδο, καθώς αυτή δεν φέρει τα γνωρίσματα των αρχαίων οικουμενικών συνόδων. Αντί να δείξει μια εκκλησιαστική αυτάρκεια που δυναμιτίζει τον διάλογο, η Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία θα έπρεπε τουλάχιστον να προσκαλέσει στο μεγάλο συνοδικό γεγονός του Βατικανού τις υπόλοιπες Εκκλησίες. Για τον Νησιώτη είναι αδιανόητο να εκλαμβάνεται η κοινωνία με τον επίσκοπο Ρώμης ως κριτήριο για την πρόσκληση ή μη μιας Εκκλησίας σε ένα γεγονός τέτοιας ολκής.
Η κριτική του Νησιώτη ενάντια στο παπικό πρωτείο είναι σκληρή: θεωρεί ότι στη ρωμαιοκαθολική προοπτική η καθολικότητα εντοπίζεται κατ᾽ εξοχήν στην ενότητα της Εκκλησίας sub romano ponitfice και όχι στην εμπειρία του «καθ᾽ όλον» στην υπό τον επίσκοπο σύναξη της κάθε τοπικής Εκκλησίας. Πιστεύει ότι η Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία προτείνει μια αυστηρά ιεραρχική εκκλησιολογία θεμελιωμένη de jure divino. Η Β´ Βατικανή Σύνοδος παρουσιάζει μια ιδιαίτερη έγνοια για την ταξινόμηση των ανθρώπων σε κατηγορίες που εκλαμβάνει ως ιερές, αποδίδοντας στον πάπα εξουσίες που η παράδοση των αρχαίων συνόδων ουδέποτε απέδωσε. Η εμμονή σε μια πυραμιδοειδή εκκλησιολογία μεστή κατηγοριοποιήσεων de jure divino διασπά την οντολογική ενότητα του Λαού του Θεού, προς διακονίαν του οποίου υπάρχει ο κλήρος. Στη Ρώμη ο Νησιώτης είναι διατεθειμένος να αναγνωρίσει μόνο ένα πρωτείο τιμής και αγάπης.
Ιδιαιτέρως επικρίνει ο Έλληνας θεολόγος την ελλειμματική πνευματολογία της Β´ Βατικανής Συνόδου, η οποία είναι απόρροια ενός χριστομονισμού και ενός υπερτονισμού του θεσμικού στοιχείου στην εκκλησιολογία, με αποτέλεσμα να παραθεωρείται η πνευματολογική, μυστηριακή, προφητική και χαρισματική διάσταση της Εκκλησίας. Στα κείμενα της Συνόδου δίνεται η εντύπωση ότι το Πνεύμα υπάρχει μόνο για να θεμελιώνει τις νομικές δομές που έχουν ήδη de jure divino εγκαθιδρυθεί από τον Χριστό. Κατά τον Νησιώτη όμως η ύψιστη αυθεντία στην Εκκλησία δεν είναι ο πάπας, αλλά το όλο Σώμα στην εμπιστοσύνη του ότι το Πνεύμα θα οδηγήσει το πλήρωμα «εἰς πᾶσαν τὴν ἀλήθειαν».
Ο Νησιώτης μαρτυρεί τον πόθο της μεγάλης πλειοψηφίας των πατέρων της Β´ Βατικανής Συνόδου για ένα οικουμενικό άνοιγμα της Εκκλησίας τους. Στο βαθμό όμως που η Ρώμη εκπροσωπεί το όραμα ενός οικουμενισμού ομόκεντρων κύκλων, όπου ως απόλυτο δικαιοδοσιακό κέντρο αναγνωρίζεται ο επίσκοπος της Ρώμης, θα συνεχίσουν να υπάρχουν ανυπέρβλητες δυσκολίες στην προσέγγιση με τις Εκκλησίες που εκπροσωπεί το ΠΣΕ, οι οποίες αρνούνται την αναγνώριση ενός τέτοιου κέντρου, αγωνιζόμενες όμως ειλικρινά για την αποκατάσταση της ορατής ενότητας του Σώματος του Χριστού.
Ο Νησιώτης επαινεί ιδιαιτέρως το περί Θείας Λειτουργίας σύνταγμα της Β´ Βατικανής Συνόδου, ενώ επικρίνει τις προσπάθειες λήψης δεσμευτικών αποφάσεων υπό τη μορφή ενός άκαμπτου νόμου σε ζητήματα οικογενειακής ηθικής. Στο ζήτημα της σχέσης Εκκλησίας και κόσμου δεν βρίσκει στα συνοδικά κείμενα την ποθούμενη ανάπτυξη μιας εκκλησιολογικής κοσμολογίας, η οποία να εκλαμβάνει την Εκκλησία ως τον υπό του Πνεύματος μεταμορφούμενο κόσμο.
Η κριτική του Νησιώτη δίνει συχνά την εντύπωση μονομερειών και γενικεύσεων, ενώ είναι προφανές ότι προδευτεροβατικάνεια σχήματα επηρεάζουν την κρίση του. Ωστόσο, δεν της λείπει ο ρεαλισμός και η ειλικρινής πρόθεση συμβολής στην πολύ μεγάλη και απαιτητική προσπάθεια της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας για την επικαιροποίηση του μηνύματός της. Οι εκκλησιολογικές προϋποθέσεις του Νησιώτη μαρτυρούν μια ανοιχτότητα δυσεύρετη σε σύγκριση προς τις εξκλουσιβιστικές εκκλησιολογίες πολλών Ορθόδοξων της εποχής του. 
Μολονότι συγκρίνοντας το Ρωμαιοκαθολικισμό με την Ορθοδοξία δίνει την εντύπωση πως έχει στο νου του μια μάλλον ιδεαλιστική εκδοχή της δεύτερης, είναι προφανές πως δεν εκπροσωπεί τα αντιδυτικά σχήματα που η θεολογική γενιά του ᾽60 εφάρμοσε. Η εκκλησιολογική και εν γένει οικουμενική ανοικτότητα του Νησιώτη, σε συνδυασμό με την άρνησή του να αποδεχτεί τα σχήματα αυτά, συμβάλλει στην εξήγηση της αμηχανίας της γενιάς του ᾽60 ως προς το έργο του και της λήθης όπου έχει αυτό περιπέσει και η οποία δεν οφείλεται μόνο στις εκδοτικές περιπέτειες των κειμένων του Νησιώτη (διασπορά σε δυσεύρετα περιοδικά, ελάχιστες επανεκδόσεις, κ.λπ.).
Η κριτική του στη Β´ Βατικανή Σύνοδο συνοδεύεται από μια αυστηρότατη κριτική στην Ορθοδοξία, η οποία, όπως υποστήριζε ο επιφανής θεολόγος, απέτυχε να κάνει την εκκλησιολογία της καθημερινή πραγματικότητα στη ζωή της. Στη θέση του ενός πάπα έβαλε πολλούς, αντί για τη μοναρχία ζει μέσα σε ένα καθεστώς πολυαρχίας, δεσμευμένη μέσα στην περηφάνια της για το ένδοξο παρελθόν της και στους εθνικισμούς των Ορθόδοξων χωρών, όπως αυτοί παρουσιάζονται στην πραγματικότητα της διασποράς.

Η ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΓΙΑ ΤΟΝ ΝΙΚΟ ΝΗΣΙΩΤΗ ΣΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΑΚΟ ΚΑΝΑΛΙ INTV.GR

Στο διαδικτυακό κανάλι intv μπορείτε να παρακολουθήσετε, αγαπητοί συνοδίτες, ολόκληρη την εκδήλωση μνήμης για τον σπουδαίο καθηγητή Νίκο Νησιώτη, διάρκειας σχεδόν δύο ωρών, που πραγματοποιήθηκε στον ιστορικό σύλλογο "Παρνασσός", στο κέντρο της Αθήνας, το Σάββατο 28 Σεπτεμβρίου 2013. 

Κατά την εκδήλωση ακούστηκε ότι θα εκδοθούν, προφανώς σ' ένα ειδικό τεύχος, οι εισηγήσεις για τη ζωή και το έργο του Νησιώτη που έκαναν οι ομιλητές - επιστήμονες. 

ΓΙΑ ΤΟΝ ΦΩΤΕΙΝΟ ΘΕΟΛΟΓΟ ΚΑΙ ΦΙΛΟΣΟΦΟ ΝΙΚΟΛΑΟ ΝΗΣΙΩΤΗ

Κείμενο - φωτογραφίες: Ιδιωτική Οδός

Πραγματοποιήθηκε απόψε στην Αίθουσα «Κωστής Παλαμάς» του Φιλολογικού Συλλόγου "Παρνασσός" (Πλατεία Αγίου Γεωργίου Καρύτση 8) τιμητική εκδήλωση στη μνήμη του Καθηγητού Νικολάου Αγγ. Νησιώτη, με θέμα: ΘΡΗΣΚΕΙΑ – ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ.  

Για το πολύ σημαντικό έργο του Νησιώτη μίλησαν οι: Μάριος Μπέγζος, Στέλιος Τσομπανίδης, Νικόλαος Ασπρούλης και Σταύρος Γιαγκάζογλου. 

Συντονιστής ήταν ο Σωτήρης Γουνελάς. 

Την εκδήλωση άνοιξε ο διοργανωτής κ. Κωνσταντίνος Βαμβακάς και έκλεισε η σύζυγος του Νίκου Νησιώτη κ. Μαρίνα Νησιώτη, η οποία αναφέρθηκε σε ενδιαφέρουσες λεπτομέρειες του βίου του. 

Το επίπεδο των εισηγήσεων ήταν πραγματικά υψηλού επιπέδου και φώτιζε το πολυσχιδές έργο και την φωτεινή προσωπικότητα του Νησιώτη. Ο Νησιώτης ήταν πραγματικά πρωτοπόρος θεολόγος για την εποχή του, αφού ασχολήθηκε με τον Υπαρξισμό και την Χριστιανική Πίστη (στην διδακτορική του διατριβή), συμμετείχε ενεργά στην Οικουμενική Κίνηση, διετέλεσε Πρόεδρος της Διεθνούς Ολυμπιακής Επιτροπής, ήταν αθλητής από την μικρή του ηλικία, ήταν πρόσκοπος, ήταν ο άνθρωπος που υποστήριζε με πάθος τον διάλογο σε όλες τις εκφάνσεις της ζωής, ήταν ένας ξεχωριστός φιλόσοφος και δάσκαλος, που δεν έμενε στη θεωρία, αλλά ήταν πάντα σε δράση.

Παραθέτουμε στη συνέχεια ένα απόσπασμα από την εξαιρετική εισήγηση του Στέλιου Τσομπανίδη, Επ. Καθηγητή του Τμήματος Θεολογίας του Αριστοτελείου Πανεπιστήμιου Θεσσαλoνίκης, που είχε ως θέμα:  Από το “πρόσωπο” στην “οικουμένη”: Βασικές πτυχές της οικουμενικής θεολογίας του Νίκου Νησιώτη. 

Σε άμεση σχέση με την άρνηση της κρίσης των άλλων χριστιανικών εκκλησιών και κοινοτήτων βρίσκεται η επόμενη τοποθέτηση της περιεκτικής στάσης. Πρόκειται για μια νέα στάση και διάθεση απέναντι στους εταίρους με ξεχωριστή εκκλησιολογική σημασία. Χωρίς να εξαλείφει τα υπάρχοντα προβλήματα, προχωρά πιο πέρα από μια στάση απόλυτης αυτάρκειας και εκκλησιολογικής αποκλειστικότητας και ταυτόχρονα αμφισβητεί και επαναπροσδιορίζει την παλαιά αιρεσιολογία. Στην ιστορική ομιλία του στη Γενική Συνέλευση του ΠΣΕ στο Νέο Δελχί το 1961 επισημαίνει: «Είναι αδύνατο ένα εκκλησιαστικό συμβάν να τοποθετηθεί εκτός της Εκκλησίας (extra ecclesiam) … Και επειδή δεν ζούμε πλέον στο παρελθόν δεν θα έπρεπε επίσης να αποκαλούμε ο ένας τον άλλο ‘σχισματικό’. Δεν υπάρχουν ‘σχισματικοί’, αλλά οι ιστορικές εκκλησίες στις διαιρέσεις τους παρουσιάζουν μια σχισματική κατάσταση μέσα στη μία αδιαίρετη Εκκλησία». Αυτή η δυναμική κατανόηση της ορθόδοξης εκκλησιολογίας και η διεύρυνση της κατανόησης της Εκκλησίας παρ’ όλες τις ενστάσεις από την πλευρά της ομολογιακής νοοτροπίας «προλείανε το έδαφος» - όπως σημειώνει ο Μητροπολίτης της Συριακής Εκκλησίας του Μαλανκάρ Mar Osthathios (Geevarghese) - «για αμοιβαίο σεβασμό αντικαθιστώντας το αρχαίο κυνήγι των αιρέσεων, το οποίο ήταν ίσως ένα αναγκαίο στάδιο κατά τη διάρκεια της ανάπτυξης των δογμάτων». 

Ας μας επιτραπούν εδώ δύο παρατηρήσεις. Πρώτα, ο Νησιώτης δεν θέτει επί του αυτού επιπέδου όλες τις Εκκλησίες. Ο ίδιος επισημαίνει ότι το θέμα της αλήθειας διαδραματίζει εδώ ένα σημαντικό ρόλο και η Ορθοδοξία είναι η ορθή μαρτυρία της αλήθειας. Γι’ αυτό είναι πεπεισμένος ότι ο «οικουμενικός» ρόλος της Ορθοδοξίας συνίσταται στο να καταστεί αυτή ο άξονας ή το συνδετικό στοιχείο (Angelpunkt), όπως χαρακτηριστικά έλεγε, για τη σύνδεση με τη ζωή και την πίστη της μιας, αδιαίρετης Εκκλησίας και για τη ζωτικοποίηση της αλήθειας της. Βεβαίως το «όργανο» αυτό στη φάση της επί γης στράτευσης και του συμπορευόμενου θριάμβου έχει την αλήθεια «εν οστρακίνοις σκεύεσιν» (Β΄ Κορ. 4,7), δεν κατέχει την αλήθεια, αλλά μετέχει σε αυτή. 

Δεύτερο, ο Νησιώτης ενσαρκώνει ένα νέο τύπο θεολόγου, που ενδιαφέρεται να αναπτυχθεί μια δυναμική θεολογία, η οποία θα θέτει την αυτοσυνειδησία της Ορθόδοξης Εκκλησίας σε μια ευρύτερη προοπτική και σε σχέση με τους άλλους και όχι σε αντίθεση και αντιπαράθεση μαζί τους. 

Είναι γεγονός ότι οι περισσότερες από τις επιμέρους εκκλησιολογίες σημαδεύονται από την ιστορία της διάσπασης και απομόνωσής τους. Οι Εκκλησίες έχουν προσδιορίσει και υποστηρίξει την ταυτότητά τους με βάση τις διαφορές τους. Πολλές φορές η επιβεβαίωση της ταυτότητάς τους πραγματοποιήθηκε μέσω της απόρριψης και όχι της αποδοχής του άλλου, μετατρέποντας τη διαφορά σε διαίρεση. Μέχρι σήμερα η ορθόδοξη Εκκλησιολογία δεν έχει ασχοληθεί σοβαρά με την εκκλησιολογική θέση ομάδων ή κοινοτήτων ή εκκλησιών, οι οποίες κινούνται προς την αποκατάσταση της κοινωνίας. Γνωρίζει μόνο δύο καταστάσεις της Εκκλησίας του Θεού: την κατάσταση της κοινωνίας με οργανική ενότητα και την κατάσταση της διαίρεσης ή του σχίσματος. Δεν έλαβε υπόψη την κατάσταση των εκκλησιών που βρίσκονται καθ’ οδόν προς την ενότητα (unity in via). 

Ο Νησιώτης υπερβαίνοντας την παλαιά αιρεσιολογία και απέχοντας πολύ από παλαιές ομολογιακές αγκυλώσεις λαμβάνει υπόψη του τη νέα πραγματικότητα της «κοινότητας των Εκκλησιών» που βρίσκονται καθ’ οδόν προς την τέλεια πραγμάτωσή της και αποδέχεται, καλύτερα υποδέχεται, την ετερότητα και της «αφήνει χώρο» γιατί γνωρίζει ότι, όπως πολύ ωραία ειπώθηκε, «αν δεν αγαπάς, στενεύει ο χώρος σου και λιγοστεύει ο χρόνος σου… Όταν δώσεις χώρο στον άλλον με τη συμπεριφορά σου, δίνεις χώρο στον εαυτό σου. Όταν διώχνεις, αντιπαθείς ή μισείς τον άλλο, μισείς τον εαυτό σου» (Αρχμ. Βασίλειος Γοντικάκης). 

Η παραπάνω περιεκτική, μη ομολογιακή-απολογητική κατανόηση της Ορθοδοξίας, όπως την εκφράζει ο Ν. Νησιώτης, απορρίπτει επίσης το παράδειγμα της εκκλησιολογίας που είναι νομική και ιεραρχική στη μορφή της και ενδιαφέρεται αποκλειστικά για την ομοιομορφία του δόγματος και της εκκλησιαστικής τάξης, αντιλαμβανόμενη την τελευταία ως υποταγή ή συγχώνευση ή απορρόφηση των λοιπών εκκλησιών. Οι Ορθόδοξες αντιπροσωπείες, τουλάχιστον ως την Γ΄ Γενική Συνέλευση του ΠΣΕ στο Ν. Δελχί (1961), με τη μονότονη τακτική να υποβάλλουν ξεχωριστές δηλώσεις υπενθυμίζοντας πού βρίσκεται η αλήθεια και πού πρέπει να επιστρέψουν οι άλλες εκκλησίες για να επιτευχθεί η ενότητα, έδωσαν πολλές φορές την εντύπωση και κατηγορήθηκαν ότι υποστήριζαν μια «οικουμενικότητα της επιστροφής». Ο Νησιώτης προσπαθεί να αλλάξει αυτή την εικόνα, να συμπληρώσει τα κενά της ορθόδοξης επιχειρηματολογίας αλλά και να ανατρέψει τις αντιλήψεις που υποστήριζαν ένα τέτοιο μοντέλο ενότητας. Υπογραμμίζει με κριτικό τόνο: «Είναι εντελώς ενάντια στο πνεύμα της Ορθοδοξίας να μεταχειρίζεται κανείς συνθήματα όπως ‘επιστρέψτε σε εμάς’ ή ‘ας επανέλθουμε στους οκτώ πρώτους αιώνες’, προσκαλώντας τους άλλους να αρνηθούν την παράδοσή τους. Μια τέτοια στάση αρνείται τη δράση του Αγίου Πνεύματος σε βαπτισμένους χριστιανούς σε μακρές περιόδους της εκκλησιαστικής ιστορίας». 

Ο Νησιώτης δεν μένει μόνο στην άρνηση του «επιστρέψτε σε εμάς», αλλά και στην εγκατάλειψη τού «ας επανέλθουμε στους οκτώ πρώτους αιώνες» και έτσι η πρότασή του γίνεται πιο απαιτητική και δημιουργική. Ο ίδιος εξηγεί ότι οι Ορθόδοξοι δεν προσδοκούν από τους άλλους χριστιανούς να επιστρέψουν στην ορθόδοξη ομολογία με τη στενή σημασία, αλλά ότι θα βρουν «τη δική τους Ορθοδοξία» στο δικό τους τόπο. Ουσιαστικά προσβλέπει σε αυτό που Αμ. Αλιβιζάτος αποδίδει με μια πολύ ωραία έκφραση: «εγρήγορση της ενιαίας χριστιανικής συνειδήσεως». 

Όπως υπογραμμίστηκε με έμφαση σε μια πολύ σημαντική Διορθόδοξη Διάσκεψη στην Κρήτη το 1975 επαναδιατυπώνοντας κατά λέξη τοποθετήσεις του Νησιώτη: «Η άποψη αυτή συνυπονοεί βεβαίως ότι και οι ίδιοι οι ορθόδοξοι πρέπει να μεταστρέφονται με ολοένα και περισσότερη πληρότητα στην πίστη τους και σε μια ζωή που να ανταποκρίνεται στο λόγο του Θεού…» (η υπογράμμιση δική μας). Εδώ η περιεκτική και δεκτική αντίληψη της ταυτότητας της ορθοδοξίας πέρα από κάθε ουτοπική αυτάρκεια, αμεταβλητότητα, ολοκληρωτισμό του Εγώ και θριαμβολογία, οδηγεί σε βαθιά βίωση της συμπόνιας και της μετάνοιας. Βεβαίως, πρέπει να σημειωθεί ότι οι πολύ σημαντικές αυτές δηλώσεις δεν εκφράζουν ακόμη μια επίσημη στάση και μέθοδο, η οποία εφαρμόζεται με συνέπεια από όλες τις Ορθόδοξες Εκκλησίες. Παραμένει όμως μία από τις πιο δυναμικές ορθόδοξες δηλώσεις που έχουν εκφραστεί συλλογικά.

Η σύζυγος του Νικολάου Νησιώτη Μαρίνα