ΜΝΗΜΗ ΤΗΣ ΑΓΙΑΣ ΦΛΕΡΥΣ, ΤΗΣ ΠΑΡΘΕΝΑΣ ΤΗΣ ΓΕΙΤΟΝΙΑΣ ΜΟΥ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου

Πριν  πολλά χρόνια - τα φοιτητικά - πηγαίνω με φίλους στο Καφεθέατρο της οδού Κοδριγκτώνος στην Αθήνα για ν’ ακούσουμε σε μια από τις σπάνιες εμφανίσεις της την Φλέρυ Νταντωνάκη (1937-1998). Την ιέρεια του Μεγάλου Ερωτικού Μάνου Χατζιδάκι. Τότε δεν είχα ακόμη πολυσυνειδητοποιήσει την τεράστια σημασία αυτής της γυναίκας – μύθου.
Καθίσαμε πολύ κοντά στη μικρή σκηνή, πριν ακόμα αρχίσει το πρόγραμμα, και αμέσως έπεσε το μάτι μου σ’ ένα βιβλίο που ήταν πάνω σε μια καρέκλα: Αββά Δωροθέου, Έργα Ασκητικά. Μου έκανε πολύ μεγάλη εντύπωση. Κατάλαβα ότι ήταν το ανάγνωσμα της Φλέρυς εκείνο τον καιρό. Αναζητούσε ως μαινάδα το νόημα, την ύπαρξη, τη λύτρωση. Γι’ αυτό και όταν την άκουσα να τραγουδάει εκστατικά το «Καίγομαι, ρίξε κι άλλο λάδι στη φωτιά» του Σταύρου Ξαρχάκου από το Ρεμπέτικο, είπα ότι αυτό το πλάσμα είναι απ’ αλλού φερμένο. Και «το αδοκίμαστο και το απ’ αλλού φερμένο δεν τ’ αντέχουν οι άνθρωποι…» (Ελύτης).
Κι αυτή, η της Ελευθερίας επώνυμος, ερχόταν από πολύ μακριά και πήγαινε ολοταχώς στο άβατο, όπου τρέλα και τέχνη είναι ένα και το αυτό. Ζωή και θάνατος. Το εδώ και το επέκεινα, ένα.
Χρόνια μετά, διάβασα μια συνέντευξή της στον Άγγελο Κουτσούκη που δημοσιεύτηκε στο πρώτο τεύχος του μηνιαίου μουσικού περιοδικού Δίφωνο (Οκτώβριος 1995). Εκεί η Φλέρυ έλεγε εξόχως αποκαλυπτικά πράγματα για την περιπέτειά της με τη θρησκεία:
"Ο έρωτας είναι το πρώτο σκαλοπάτι, το δεύτερο είναι η τέχνη και το τρίτο είναι η θρησκεία. Εγώ, φαίνεται ότι άρχισα μάλλον από το μεγάλο σκαλοπάτι, το τρίτο, τη θρησκεία. Φιλοδοξία μου ήταν να σπουδάσω όλες τις θρησκείες, όλων των χωρών. Το έκανα. Το δεύτερο σκαλοπάτι είναι η τέχνη. Και με την τέχνη ενώθηκα. Με τον Θεό, βέβαια, δεν ενώνεσαι ποτέ, γιατί είναι πολύ Μεγάλος και Απέραντος. Ενώθηκα με την ιδέα του Θεού, με την ιδέα του Χριστού, με την ιδέα της αγάπης, της απλότητας όλων των θρησκειών, όλων των χωρών, όλων των ανθρώπων, όλων των φυλών."
Γι’ αυτό η Φλέρυ ήταν η μόνη που θα μπορούσε να ψάλει τα Λειτουργικά του Χατζιδάκι. Έξι ρεμπέτικα – λαϊκές ζωγραφιές, πέντε τραγούδια από τον «Καπετάν Μιχάλη» ως ερωτικός άνεμος, δυο μινιατούρες από την «Εποχή της Μελισσάνθης» - χαρακτικά ψυχής, η θανατερή «Πέτρα» από το «Απόψε αυτοσχεδιάζουμε» του Πιραντέλλο και το «Μαγικό χαλί» της Ανατολής από το «Τοπ Καπί». Κι αυτά τα Λειτουργικά τα έψαλε η Φλέρυ Νταντωνάκη στο σπίτι του Χατζιδάκι το 1970 στη Νέα Υόρκη. Αυτή είναι η ηχογράφηση που έχουμε. Πρόβες.

Γι’ αυτό κι ο Χατζιδάκις γράφει στο εσώφυλλο του δίσκου:
"Η Φλέρυ είναι ανεπανάληπτη και όταν δοκιμάζει. Δεν σκέφτεται το κοινό. Σκέφτεται τον απόλυτο έλεγχο της φωνής της. Και δίνεται ολόκληρη σε αυτό το κυνήγι της τελειότητας. Για μια ακριβή μουσική που πηγάζει τόσο από τα Ρεμπέτικα όσο και από τα δικά μου τραγούδια. Της είχα πει πως μια αληθινή τραγουδίστρια περιέχει την τεχνική τελειότητα της Σβάρτσκοπφ και την γήινη αμεσότητα της Νίνου και η Φλέρυ, στο ντοκουμέντο αυτό αποδεικνύει περίτρανα πως είναι μια αληθινή τραγουδίστρια".

Σε μια συνέντευξή του στον Νίκο Σερβετά το 1985, ο Χατζιδάκις είχε πει για την Φλέρυ Νταντωνάκη: "Πιστεύω ότι σήμερα θα ήτανε η πιο μεγάλη λαϊκή τραγουδίστρια του κόσμου όλου, γιατί είναι και μια γυναίκα με καλλιέργεια, έχει σπουδάσει φιλοσοφία και ξέρει πολύ καλά να βλέπει τα πράγματα γύρω της, δεν είναι απλώς μια τραγουδίστρια που λέει τραγούδια. Ο Μινωτής μάλιστα την είχε τιμήσει αφάνταστα όταν ζήτησε να κάνει μαζί της Αντιγόνη. Αυτή θα ήταν μεγάλη, θα ήταν η Άννα Μανιάνι του τραγουδιού ή η Παξινού... Την εκτιμώ και την αγαπάω απεριόριστα". 

Μάνος Χατζιδάκις και Φλέρυ Νταντωνάκη κατά την ηχογράφηση του "Μεγάλου Ερωτικού" 

Σήμερα, είκοσι επτά χρόνια μετά την αναχώρηση της Φλέρυς για την αιωνιότητα, σκέπτομαι πόσο τραγική υπήρξε η προσωπική της διαδρομή. Ίσως, όμως, γι’ αυτό μας άφησε ψήγματα χρυσού, που όσο περνάει ο καιρός λάμπουν περισσότερο εντός μας, για να μας δείχνουν το μέτρο του αληθινού βίου σε καιρούς ψεύτικους και κάλπικους… Εκείνη όντως εδοκιμάσθη "ως χρυσός εν χωνευτηρίω". 

Νομίζω πως της ταιριάζει το κομμάτι "Η παρθένα της γειτονιάς μου", από το "Χαμόγελο της Τζοκόντας" του Χατζιδάκι. Η Φλέρυ είναι η Παναγιά που κλαίει εις το διηνεκές, αφού δεν έχουν τελειωμό τα πάθια και οι καημοί του κόσμου, που λέει ο κυρ Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης. 

Ο Μάνος Χατζιδάκις και η Φλέρυ Νταντωνάκη περιστοιχίζονται από τους μουσικούς,
κατά τη διάρκεια της ηχογράφησης του κύκλου τραγουδιών Οι γειτονιές του φεγγαριού,
που κυκλοφόρησε σε δίσκο το 1977. 

Σήμερα, που είναι η μνήμη της, θυμάμαι και το άλμπουμ Φλέρυ, με υπότιτλο Δώδεκα τραγούδια Γιώργου Ποταμιάνου, το οποίο ηχογραφήθηκε αμέσως μόλις η Νταντωνάκη επέστρεψε οριστικά στην Ελλάδα από τις ΗΠΑ, σχεδόν ταυτόχρονα με τον Μεγάλο Ερωτικό του Χατζιδάκι. Ουσιαστικά ήταν το αποτέλεσμα της στενής φιλίας της σπουδαίας ερμηνεύτριας με τον εφοπλιστή και συνθέτη Γιώργο Ποταμιάνο, τραγούδια του οποίου είχαν παρουσιαστεί και διακριθεί σε διάφορα φεστιβάλ με άλλους ερμηνευτές.

Ξεχωρίζω το "Τι τα θέλεις τα λόγια τα πολλά, τι τα θέλεις..."και το παραθέτω στη συνέχεια. 

 

 
Δείτε όλες τις σχετικές με τη Φλέρυ αναρτήσεις της Ιδιωτικής Οδού εδώ.

"ΑΓΙΕ ΝΙΚΟΛΑ ΠΑΡΑΚΑΛΩ ΣΕ" ΤΟΥ ΜΑΝΟΥ ΧΑΤΖΙΔΑΚΙ ΚΑΙ ΤΟΥ ΝΙΚΟΥ ΓΚΑΤΣΟΥ

π.α. ανδριόπουλος
Το τραγούδι των Μάνου Χατζιδάκι και Νίκου Γκάτσου Με την Ελλάδα καραβοκύρη και με τη γνωστή επωδό "Άγιε Νικόλα παρακαλώ σε στα πέλαγα όλα λουλούδια στρώσε", μάλλον δεν είναι γνωστό στους πολλούς ότι περιλαμβάνεται στην περίφημη Μυθολογία των δύο δημιουργών, που εκδόθηκε στα 1965 και τραγουδήθηκε από τον θρυλικό, θα λέγαμε σήμερα, Γιώργο Ρωμανό.
Κάποια στιγμή, πολύ αργότερα, ο Χατζιδάκις, όταν έκανε την Μυθολογία με τη Νένα Βενετσάνου αφαίρεσε - όπως έλεγε - τα τέσσερα τραγούδια που ήταν απαραίτητα για να "γεμίσει" ο δίσκος, και ερμήνευε σε συναυλίες μόνο τα οκτώ.
Όμως, ανάμεσα στα τέσσερα ήταν και το Με την Ελλάδα καραβοκύρη, που τελικά παίζεται πιο πολύ ακόμα, απ' όσο ολόκληρη η Μυθολογία. Το τραγούδι αυτό (όπως και το Αερικό) "αυτονομήθηκε" και έκανε τη δική του ...καριέρα. Μέχρι που τραγουδιέται χωρίς την απαιτούμενη συστολή...
Ο Χατζιδάκις το συμπεριέλαβε και στη "Λαϊκή Αγορά/30 Τραγούδια 1959-1975", όπου το τραγούδησε ο Βασίλης Λέκκας.
Οι στίχοι του Ν. Γκάτσου έχουν ως εξής: 
Με τη φουρτούνα
και το σιρόκο
ήρθε μια σκούνα
απ' το Μαρόκο.

Με τον αγέρα
και με τ' αγιάζι
πάει μια μπρατσέρα
για τη Βεγγάζη.

Άγιε Νικόλα
παρακαλώ σε
στα πέλαγα όλα
λουλούδια στρώσε.

Με τον ασίκη
τον μπουρλοτιέρη
ήρθ' ένα μπρίκι
από τ' Αλγέρι.

Με την Ελλάδα
καραβοκύρη
πάει μια φρεγάδα 
για το Μισίρι.
Οι στίχοι του Γκάτσου μυρίζουν θαλασσινή Ελλάδα, η οποία …απλώνεται στο Μαρόκο, τη Βεγγάζη και το Μισίρι. Η ευχή προς τον Άγιο Νικόλαο, τον προστάτη των ναυτικών και των θαλασσών, αυτονόητη: «στα πέλαγα όλα, λουλούδια στρώσε». Ένας από τους ωραιότερους στίχους του Γκάτσου.
Το τραγούδι έχει πάμπολλες ερμηνείες. Εδώ προτείνουμε αρχικά την Φλέρυ Νταντωνάκη από τον δίσκο Ο κύκλος του CNS - Ο Καπετάν Μιχάλης - Οι Γείτονες του Φεγγαριού.

Στη συνέχεια, προτείνουμε την ερμηνεία της Μαρίας Φαραντούρη, η οποία το έχει τραγουδήσει σε διάφορες συναυλίες και περιέχεται στον δίσκο της "Η Μαρία Φαραντούρη τραγουδά Μάνο Χατζιδάκι". Η εκτέλεση που παραθέτουμε είναι από την συναυλία-αφιέρωμα στον Νίκο Γκάτσο, με αφορμή τα 100 χρόνια από την γέννηση του, στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών. Το Μουσικό σύνολο διευθύνει ο Μίλτος Λογιάδης. Μαζί με τη Μαρία Φαραντούρη, ο Αλκίνοος Ιωαννίδης. 

Κι ακόμα μια εξαιρετική ερμηνεία του μεγάλου Γιώργου Μούτσιου από τον δίσκο "Χατζιδάκις με αγάπη". 

Τέλος, μια διασκευή του τραγουδιού για πιάνο και ακορντεόν, με τους Μίλτο Λογιάδη και Χρήστο Ζερμπίνο, από την δουλειά τους πάνω σε 17 τραγούδια του Μ. Χατζιδάκι «Από τα πλήκτρα στην καρδιά».

ΤΟ "ΑΣΜΑ ΑΣΜΑΤΩΝ" ΤΟΥ ΜΑΝΟΥ ΧΑΤΖΙΔΑΚΙ ΑΠΟ ΤΟΝ "ΜΕΓΑΛΟ ΕΡΩΤΙΚΟ"

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Στον περίφημο κύκλο τραγουδιών του «Μεγάλος Ερωτικός» (1972), ο Μάνος Χατζιδάκις μελοποιεί δύο τραγούδια στο αρχαιοελληνικό πρωτότυπο. 

Το τραγούδι Κέλομαί σε Γογγύλα σε ποίηση Σαπφούς που ερμήνευσε η Φλέρυ Νταντωνάκη και το Κραταιά ως θάνατος αγάπη, που ήταν η μελοποίηση ενός αποσπάσματος από το Άσμα Ασμάτων του Σολομώντος, βιβλίου της Παλαιάς Διαθήκης στη μετάφραση των Ο’ ερμηνευτών (από το εβραϊκό πρωτότυπο). Οι στίχοι που επέλεξε ο Χατζιδάκις είναι από το 7ο και 8ο Άσμα και στην ιστορική, πλέον, ηχογράφηση το τραγουδούν όλοι οι συντελεστές του «Μεγάλου Ερωτικού», δηλ. η Φλέρυ Νταντωνάκη, ο Δημήτρης Ψαριανός και η χορωδία της Έλλης Νικολαϊδη. Μάλιστα, είναι χαρακτηριστικό ότι ο Χατζιδάκις θέλησε το «Άσμα» να κλείσει τον δίσκο, μ’ ένα μάλλον θριαμβευτικό τρόπο, αφού όντως «Κραταιά ως θάνατος αγάπη».
Το τραγούδι είναι γραμμένο από τον συνθέτη στην τονικότητα της ντο μείζονος, ενώ στην πορεία γίνεται μετατροπία στη φα μείζονα, όπου και κλείνει. Παρουσιάζει πολυρυθμικότητα και η ορχήστρα εδώ φαίνεται σα να έχει "¨μεγαλώσει". 

Πρέπει να πούμε ότι το "Άσμα Ασμάτων" (το πιο όμορφο τραγούδι) είναι ένα τολμηρό ερωτικό ποίημα, που εξυμνεί τον έρωτα και τον ανάγει σε υπόθεση πυρπόλησης τού είναι του ανθρώπου. 

'Ό,τι έπρεπε, δηλαδή, για να το εντάξει ο Χατζιδάκις στον Μεγάλο Ερωτικό του. 

«Η σειρά που ακολουθούν τα ποιήματα», έγραφε ο συνθέτης παραδίδοντας το έργο στο κοινό, «σχηματίζει (…) μια λειτουργία για τον Μεγάλο Ερωτικό – κάτι σαν τους εσπερινούς Αγίων σ’ ερημοκκλήσια μακρινά με τη συμμετοχή φανταστικών αγγέλων, εραστών, παρθένων και εφήβων. Είναι μια λιτανεία περίεργη, όμως και τόσο φυσική, στην εσωτερική κι απόκρυφη ζωή μας».

Πρέπει εδώ να σημειωθεί ότι ο Χατζιδάκις ήταν ο πρώτος έλληνας συνθέτης ο οποίος μελοποίησε στο πρωτότυπο απόσπασμα από το «Άσμα Ασμάτων». 

Πολύ αργότερα, το 2007 ο Νίκος Μαμαγκάκης κυκλοφόρησε σε δίσκο την δική του συνθετική εργασία πάνω στο πρωτότυπο κείμενο του "Άσματος", με ερμηνεύτρια την Σαβίνα Γιαννάτου, ενώ δύο χρόνια αργότερα (2009) κυκλοφόρησε δίσκος με τη μελοποίηση του «Άσματος Ασμάτων» από τον Μάριο Στρόφαλη, όπως το απέδωσε στα νέα ελληνικά ο Λευτέρης Παπαδόπουλος. Το 2010 κυκλοφόρησε μια νέα μουσική εργασία πάνω στο ποίημα – πάλι στην μετάφραση Λ. Παπαδόπουλου - αυτή τη φορά από τον συνθέτη και μουσικό ερευνητή, Κώστα Μυλωνά. 

Σε μια συνέντευξη τύπου για την παρουσίαση του δίσκου του Στρόφαλη, ο Λ. Παπαδόπουλος είχε πει για την δική του μετάφραση: «Εγώ, σε αντίθεση με τον Σεφέρη, έριξα το βάρος στο ερωτικό στοιχείο. Θέλω να φθάσει τραγουδιστικά στον κόσμο». 

Νομίζω όμως ότι ακόμα δεν έχει γίνει αυτό. Η μόνη μελοποίηση που έχει περάσει στον κόσμο και τραγουδιέται συχνά – ακόμα και από μαθητές – είναι αυτή του Μάνου Χατζιδάκι. Το «Κραταιά ως θάνατος αγάπη» είναι ένα κλασικό τραγούδι. Ο Χατζιδάκις ήταν και εδώ πρωτοπόρος. 

Στη συνέχεια παραθέτουμε τους στίχους και την πρώτη εκτέλεση του τραγουδιού «Κραταιά ως Θάνατος Αγάπη» από τον «Μεγάλο Ερωτικό».

Τι ωραιώθης και τι ηδύνθης, 

αγάπη, εν τρυφαίς σου;

Τούτο μέγεθός σου, 

ωμοιώθης τω φοίνικι, 

και οι μαστοί σου τοις βότρυσιν. 

Είπα αναβήσομαι επί τω φοίνικι, 

κρατήσω των ύψεων αυτού. 

Εγώ τω αδελφιδώ μου, 

και επ’ εμέ η επιστροφή αυτού 

ευώνυμος αυτού υπό την κεφαλήν μου, 

και η δεξιά αυτού περιλήψεταί με. 

Υπό μήλον εξήγειρά σε 

εκεί ωδίνησέ σε η μήτηρ σου, 

εκεί ωδίνησέ σε η τεκούσα σε.  

Θες με ως σφραγίδα επί την καρδίαν σου, 

ως σφραγίδα επί τον βραχίονά σου 

ότι κραταιά ως θάνατος αγάπη, 

σκληρός ως Άδης ζήλος 

περίπτερα αυτής περίπτερα πυρός, 

φλόγες αυτής. 

Ύδωρ πολύ ου δυνήσεται σβέσαι την αγάπην, 

και ποταμοί ου συγκλύσουσιν αυτήν.

Η ΦΛΕΡΥ ΝΤΑΝΤΩΝΑΚΗ ΣΕ ΕΓΚΩΜΙΑ ΤΗΣ Μ. ΠΑΡΑΣΚΕΥΗΣ (ΒΙΝΤΕΟ ΝΤΟΚΟΥΜΕΝΤΟ)

Ένα διαμάντι από τον θησαυρό του διαδικτύου.
Η Φλέρυ Νταντωνάκη ερμηνεύει τρία τροπάρια από την Γ' Στάση των Εγκωμίων της Μ. Παρασκευής (Αι γενεαί πάσαι).
Πρόκειται για ένα απόσπασμα από την ταινία - ντοκιμαντέρ του Βασίλη Κεσίσογλου "Ω γλυκύ μου έαρ". Παραγωγή Υπουργείο Πολιτισμού © 1984.
Η Φλέρυ Νταντωνάκη, "γυμνή τη φωνή", ψάλλει τρία τροπάρια στα οποία αποτυπώνεται ο θρήνος της Παναγίας για τον Υιό της. 

Ὢ γλυκύ μου ἔαρ, γλυκύτατόν μου Τέκνον, ποῦ ἔδυ σου τὸ κάλλος; 
Ὦ φῶς τῶν ὀφθαλμῶν μου, γλυκύτατόν μου Τέκνον, πῶς τάφῳ νῦν καλύπτῃ; 
Κλαίει καὶ θρηνεῖ σε, ἡ πάναγνός σου Μήτηρ, Σωτήρ μου νεκρωθέντα.

ΜΑΝΟΥ ΧΑΤΖΙΔΑΚΙ - ΝΙΚΟΥ ΓΚΑΤΣΟΥ: Τι να μου κάμει η σταλαγματιά που λάμπει στο μέτωπό σου;

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Η Αμοργός, έργο 46 (1970 - 1987) του Μάνου Χατζιδάκι, είναι μια καντάτα βασισμένη στο ομώνυμο ποίημα του Νίκου Γκάτσου, για μια γυναικεία φωνή, δυο ανδρικές, μικτή χορωδία και συμφωνική ορχήστρα. 

H μουσική σχέση του Μάνου Xατζιδάκι μ' αυτό το μοναδικό ποίημα του Γκάτσου δεν θα μπορούσε να ερμηνευθεί παρά μόνο μέσω της σχέσης του με τον Nίκο Γκάτσο, σχέσης πολυετούς, βαθιάς, σχέσης ζωής. Όταν πρωτογνωρίστηκαν, ο Χατζιδάκις ήταν δεκαεπτά ετών και ο Γκάτσος εικοσιοκτώ. 

Παρά το γεγονός ότι ο Χατζιδάκις απέφυγε, από πεποίθηση, - με λίγες εξαιρέσεις - τη μελοποίηση ποιητικών έργων, ασχολήθηκε με την Αμοργό, την οποία θεωρούσε "ένα ελληνικό ποίημα, με χρήση κάποιων υπερρεαλιστικών στοιχείων, τα οποία όμως υπάρχουν στην ίδια την ελληνική παράδοση. Γι αυτό και ο Γκάτσος δεν δυσκολεύτηκε να τα μεταφέρει στο νεοελληνικό τραγούδι, δίνοντας μια καινούργια αίσθηση, αλλά στην ουσία επαναφέροντας τα διαχρονικά στοιχεία που περιείχε η ελληνική παράδοση". 

Θυμάμαι, αίφνης, ότι μετά από μια συναυλία της Ορχήστρας των Χρωμάτων στο "Παλλάς", εκεί γύρω στο 1990, τον πλησίασε μια ομάδα νέων με αληθινές ανησυχίες. Κι εκείνος τους συνέστησε πρωτίστως την Αμοργό του Γκάτσου. 

Παρά την μακρόχρονη σχέση του με το ποίημα και τις επανειλημμένες εξαγγελίες ολοκλήρωσης του, στην πράξη ο Χατζιδάκις αφιερώθηκε αποκλειστικά στη σύνθεσή του σε δύο συγκεκριμένες χρονικές περιόδους: Στη Ν. Υόρκη, εκεί γύρω στο 1970-72 και αργότερα, μετά την επιστροφή του στην Ελλάδα 1986-87. 

Από την πρώτη περίοδο της Ν. Υόρκης, έχουμε - ευτυχώς! - μια συγκλονιστική ηχογράφηση, από εκείνες τις ιδιωτικές, στο σπίτι του Χατζιδάκι. 
Στίχοι από την Αμοργό του Νίκου Γκάτσου, που τραγουδάει η μαγική Φλέρυ Νταντωνάκη. Ιέρεια με όλη τη σημασία της λέξης. Ιέρεια του τραγουδιού, του Μάνου Χατζιδάκι και της ίδιας της τής ζωής. Τη σκέφτομαι πάντα με αγάπη κι ευγνωμοσύνη για τους πολύτιμους μαργαρίτες που μας άφησε.

Τι να μου κάμει η σταλαγματιά που λάμπει στο μέτωπό σου;
Το ξέρω πάνω στα χείλια σου έγραψε ο κεραυνός τ' όνομά του,
το ξέρω μέσα στα μάτια σου έχτισε ένας αϊτός τη φωλιά του.

Μα εδώ στην όχτη την υγρή μόνο ένας δρόμος υπάρχει
μόνο ένας δρόμος απατηλός και πρέπει να τον περάσεις,
πρέπει στο αίμα να βουτηχτείς πριν ο καιρός σε προφτάσει.

Και να διαβείς αντίπερα να ξαναβρείς τους συντρόφους σου,
άνθη πουλιά ελάφια.
Να βρεις μιαν άλλη θάλασσα μιαν άλλη απαλοσύνη.

Όμως το τραγούδι αυτό υπάρχει ηχογραφημένο και με τη φωνή του Μάνου Χατζιδάκι (ιδιωτική ηχογράφηση, 1972). Μια τρυφερή ερμηνεία του συνθέτη. 

Και τέλος, μια σπουδαία ακόμα ερμηνεία από την Μαρία Φαραντούρη, η οποία το τραγούδησε και στον δίσκο "Αμοργός" που εκδόθηκε μετά τον θάνατο του Μ. Χατζιδάκι, σε επιμέλεια Νίκου Κυπουργού. 

"ΠΟΥ ΕΙΝΑΙ Ο ΘΕΟΣ;" ΜΕ ΤΗΝ ΤΡΑΓΩΔΟ ΦΛΕΡΥ ΝΤΑΝΤΩΝΑΚΗ

Πού είναι ο Θεός; από την μαγική Φλέρυ Νταντωνάκη σε μουσική Μάνου Χατζιδάκι. Οι στίχοι είναι του Νίκου Καζαντζάκη από τον θρυλικό «Καπετάν Μιχάλη».

Η εκτέλεση που επιλέξαμε εδώ είναι από το δίσκο «Ο Κύκλος του C.N.S. / Καπετάν Μιχάλης / Οι Γειτονιές του Φεγγαριού», LYRA, 1996.

Το «Πού είναι ο Θεός;» ανήκει στα τραγούδια για τη θεατρική διασκευή του μυθιστορήματος του Νίκου Καζαντζάκη «Καπετάν Μιχάλης» που ανέβηκε από το Ελληνικό Λαϊκό Θέατρο το 1966 σε σκηνοθεσία Μάνου Κατράκη. Ηχογραφήθηκε για πρώτη φορά τον Ιούλιο του 1966 σε ερμηνεία Γιώργου Ρωμανού.

Η Φλέρυ ερμηνεύει φυσικά ανεπανάληπτα. Η τραγική κραυγή "Πού είναι ο Θεός;" ηχεί στ' αυτιά μας σαν αγωνία και σαν λύτρωση ταυτόχρονα!

Ξημέρωσε ο Θεός

απλώθηκε το φως στον Ψηλορείτη

κι έλαμψε το πληγωμένο κορμί της Κρήτης

κι η θάλασσα...

Τα σπίτια καίγονται

θρηνούνε οι γυναίκες

γυρίζουν τα παιδιά ορφανεμένα

κι οι άντρες απροσκύνητοι

πιάνουν τα διάσελα

χωρίς ψωμί, χωρίς φυσέκια...

Πού είναι ο Θεός

την Κρήτη μας να δει

να την πονέσει!

Φλέρυ Νταντωνάκη: "Αγάπη που 'γινες δίκοπο μαχαίρι"

"Η Φλέρυ είναι ανεπανάληπτη και όταν δοκιμάζει", έγραψε ο Μάνος Χατζιδάκις για τα Λειτουργικά που μαζί δοκίμαζαν με τη Φλέρυ Νταντωνάκη στη Νέα Υόρκη το 1970. 

Δέκα χρόνια αργότερα η Φλέρυ "δοκιμάζει" ένα μυθικό τραγούδι του Μάνου Χατζιδάκι, σε στίχους Μιχάλη Κακογιάννη από την ταινία του Στέλλα: Αγάπη που 'γινες δίκοπο μαχαίρι. 

Πρόκειται για μια ιδιωτική ηχογράφηση του 1980. Στην κιθάρα ο Βασίλης Κεσίσογλου. Το βιντεάκι που παραθέτουμε εδώ απ' αυτή τη δοκιμή διαρκεί μόλις ενάμιση λεπτό. Είναι αρκετό για να μας εισάγει στον μαγικό κόσμο της τέχνης της Φλέρυς, όπου ο αυτοσχεδιασμός και η τραγικότητα πάνε αντάμα αρμονικά... 

Το πασίγνωστο τραγούδι που τραγούδησε μοναδικά η Μελίνα Μερκούρη, γίνεται, ας πούμε, αγνώριστο από τη Φλέρυ, χωρίς να χάνει όμως τίποτα από την ουσία του που είναι η βαθιά κι αμάραντη λαϊκότητα.
Σαν σήμερα, πριν 21 χρόνια, η Φλέρυ Νταντωνάκη ταξίδεψε στ' άστρα... Η μνήμη της παραμένει μέσα μας ολοζώντανη.

Η "ΑΡΑΠΙΑ" ΤΗΣ ΜΑΤΣΗΣ ΧΑΤΖΗΛΑΖΑΡΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΜΑΝΟΥ ΧΑΤΖΙΔΑΚΙ

ΜΑΤΣΗ ΧΑΤΖΗΛΑΖΑΡΟΥ

Αραπιά 

Ωχ! τη μάνα μου την καψερή, τη μάνα μου παρηγοριά 

και βάλσαμο της νύχτας. 

Απόψε δε χωράνε οι λύπες μου, ούτε μες στ’ απαλότερο φιλί. 

«Θέλω να πάω στην Αραπιά 

που μ’ έχουνε συστήσει 

σε μια μεγάλη μάγισσα 

τα μάγια να μου λύσει.» 

Θέλω ν’ ακούσω πάλι τα βλέφαρά μου να γέρνουνε μπρος σ’ ένα όραμα 

ξανθό. 

Θέλω να χορέψω, φούσκωμα και φύσημα τρυφερής κουρτίνας, 

μην απελευθερωθεί από το παράθυρο. 

Θέλω ν’ ανοίξω ένα πρωί με το φως, σαν το νούφαρο. 

Είναι οι καρδιές μου ένας αρμαθός, τις άπλωσα στον ήλιο. 

Ναι, άπλωσα στον ήλιο ένα άγριο κυκλάμινο στην άκρη της ρεματιάς, 

μια χειραψία φίλων συνοδοιπόρων και συναγωνιστών, 

λίγα κρόσσια που πέφτουνε στο μέτωπο ενός Κρητικού, 

τα γόνατα μιας κοπέλας όταν βγαίνει στη θάλασσα 

τη βραχνή φωνή του έρωτα, 

ένα αυλάκι αίμα μιας μάχης για τον ήλιο, 

κι ένα ασημένιο κουτάλι λαμπερό, στην άκρη των χειλιών του βρέθηκε 

ένα χθεσινό μου δάκρυ. 

Από τα Δύο Διαφορετικά Ποιήματα (με το ψευδώνυμο Μάτση Ανδρέου), περιοδικό «Τετράδιο Πρώτο», Αθήνα, Απρίλης 1945 

Μάτση Χατζηλαζάρου, Ποιήματα 1944-1985 (εκδόσεις Ίκαρος, Αθήνα, 1989)

Μάγισσα της Αραπιάς (πρώτη εκτέλεση)
Προπολεμικό χασάπικο. Μουσική και στίχοι: Βασίλης Τσιτσάνης
Πρώτη φωνογράφηση: 1940 [H.M.V. A.0.2657]
Πρώτη εκτέλεση: Στράτος Παγιουμτζής και Βασίλης Τσιτσάνης

Ο ΜΑΝΟΣ ΧΑΤΖΙΔΑΚΙΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΜΑΤΣΗ ΧΑΤΖΗΛΑΖΑΡΟΥ

«Γεννήθηκε δεν ξέρω πού. Εζησε, όπως κι εγώ στην Κατοχή. (...) Χάθηκε μες στην κατεστραμμένη Ευρώπη -τότες που η Ελλάδα ήταν Ελλάδα και η Ευρώπη, Ευρώπη. Χάθηκε... που λέει ο λόγος. Γιατί τα αληθινά κορίτσια, δεν χάνονται ποτέ. Δεν τ’ αρπάζει ο καιρός. Ξανάρχονται με τη μορφή βιβλίων, προσευχών και τραγουδιών...».

Από Τα σχόλια του Τρίτου

Θα πάω εκεί στην Αραπιά (Η μάγισσα της Αραπιάς)

Από τον δίσκο του Μάνου Χατζιδάκι "Ο σκληρός Απρίλης του '45" (1972) 

Διασκευή λαϊκών και ρεμπέτικων τραγουδιών του Μεσοπολέμου και της πρώτης μεταπολεμικής περιόδου.

Κι ακόμα η "Αραπιά" στην εκδοχή του Χατζιδάκι για φωνή και πιάνο, όπως την πρόβαρε στην Αμερική με την Φλέρυ Νταντωνάκη. 

"Φύγε, φύγε..." με την Φλέρυ Νταντωνάκη σε μια διονυσιακή ερμηνεία

Ο παρθενικός δίσκος της Φλέρυς Νταντωνάκη έφερε τον τίτλο Flery - The isles of Greece και κυκλοφόρησε στην Αμερική, όπου διέμενε τότε η Φλέρυ, στα μέσα της δεκαετίας του 1960. Στην Ελλάδα δεν κυκλοφόρησε ποτέ επισήμως. Πέντε τραγούδια από τον δίσκο αυτό περιελήφθησαν στο συλλεκτικό cd Φλέρυ Νταντωνάκη - Μια φωνή, ένας μύθος, που εξέδωσε το 2006 το μουσικό περιοδικό δίφωνο, σε επιμέλεια Αντώνη Μποσκοϊτη.

Ο δίσκος εκείνος, του 1965, περιελάμβανε παραδοσιακά και λαϊκά τραγούδια, αλλά και το Τι είν' αυτό που το λένε αγάπη του Τάκη Μωράκη, όπως και το Manha de Carnaval του Βραζιλιάνου Luis Bonfa.

Οι διασκευές των τραγουδιών και η διεύθυνση ορχήστρας ήταν του Gershon Kingsley.

Σε όλα τα κομμάτια δέσποζε το κλαρίνο του Ελληνοαμερικανού δεξιοτέχνη Γκας Βάλι (Gus Vali). Ειδικά σ' αυτό το τραγούδι, που σας προτείνω εδώ με το βιντεάκι, αγαπητοί συνοδίτες, το Φύγε φύγε των Στράτου Ατταλίδη και Κώστα Βίρβου, το κλαρίνο του Γκας Βάλι ακούγεται κυριολεκτικά σαν ένα διονυσιακό γαϊτανάκι. Η μεγάλη αυτή λαϊκή επιτυχία, βασισμένη σε ινδική μελωδία, ηχογραφήθηκε στις αρχές τις δεκαετίας του 1960 με τη Γιώτα Λύδια και τον Στράτο Διονυσίου. Η ας την πούμε ελληνοαμερικανική διασκευή με τη Φλέρυ είναι, νομίζω, ολωσδιόλου ξεχωριστή! Απολαύστε την!

"ΕΙΣ ΤΟ ΒΟΥΝΟ ΨΗΛΑ ΕΚΕΙ..." ΜΕ ΤΗΝ ΦΛΕΡΥ ΝΤΑΝΤΩΝΑΚΗ

Η αγία του ελληνικού τραγουδιού Φλέρυ γυμνή τη φωνή ψάλλει σε στίχους του Άγγελου Βλάχου (1838-1920) το παιδικό ασμάτιον «Η μικρά εκκλησιά» από τα «Τριάκοντα ασμάτια» (Νέα Εστία 539, Χριστούγεννα 1949).
Η μελοποίηση αποδίδεται στον συνθέτη Δήμο Μούτση, αν και δίνει την αίσθηση του δημώδους. Συχνά αναφέρεται ως "αγνώστου" μελοποιού. Πρωτοερμηνεύτηκε απ' την Παιδική Χορωδία του Χατζηκυριακείου Ορφανοτροφείου του Πειραιά την οποία διεύθυνε η Αγγελική Καψάσκη τον Απρίλιο του 1970.

Εις το βουνό ψηλά εκεί
ειν' εκκλησιά ερημική,
το σήμαντρό της δεν κτυπά
δεν έχει ψάλτη ούτε παπά

Ένα ξωκλήσι φτωχικό
και ένα πέτρινο σταυρό
έχει στολίδι μοναχό
το εκκλησάκι το φτωχό.

Η Φλέρυ λέει μόνο δύο στροφές από το ποίημα. Κάνει κι ένα χαριτωμένο λάθος: Η δεύτερη στροφή αρχίζει: "Ένα κανδήλι θαμπερό". Η Φλέρυ, που προφανώς λέει από μνήμης το τραγουδάκι, αληθεύει εμμένοντας στην πτωχεία...
Η ηχογράφηση είναι από το συγκλονιστικό cd Φλέρυ Νταντωνάκη Η αιώνια εφηβεία της φωνής που κυκλοφορήθηκε από την ΕΡΤ, στη σειρά Αρχείο Ραδιοφώνου.
Η διάρκεια του τραγουδιού είναι μόλις 1:21. Μια προσευχή αιωνιότητας...

Η φωτό του βίντεο: Το ξωκλήσι της Αγίας Παρασκευής στη Στάνο Αμφιλοχίας. Θεμελιώθηκε το 1550 και διαθέτει σημαντικές μεταβυζαντινές τοιχογραφίες [φωτ.1968]

Μια θλιμμένη αρχόντισσα είν' η Παναγιά μου

Ο ΚΥΚΛΟΣ ΤΟΥ C.N.S. - Έργο 8 (1952-54), κύκλος τραγουδιών σε στίχους του Μάνου Χατζιδάκι, για φωνή και πιάνο. 

Ένας κύκλος έξι τραγουδιών, που γράφτηκαν από το συνθέτη το 1952, με αφορμή το θάνατο ενός νεαρού φίλου του στις 9 Αυγούστου του '51 και που στη συνέχεια τα χάρισε σε έναν άλλο φίλο του στη Βαρκελώνη, C. N. S. τα αρχικά του ονόματός του.

Ο Μάνος Χατζιδάκις αναφέρει πως «οι στίχοι αυτοί γράφτηκαν με τη μουσική τους. Κλίμα τους είναι η υγρασία ενός λιμανιού και θέμα ο χωρισμός. Είναι τραγούδια κι έτσι μονάχα ολοκληρώνουν αυτό που θέλησα να πουν» («Μυθολογία», εκδόσεις «Ύψιλον»). Οι στίχοι των τραγουδιών μάς αποκαλύπτουν τον ποιητή Μάνο Χατζιδάκι. Στην έντυπη έκδοση συνοδεύονταν από σχέδια του Μίνου Αργυράκη.
Πρώτος τραγούδησε τον «Κύκλο του C.N.S» ο Γιώργος Μούτσιος. Η πρώτη παρουσίαση έγινε το Γενάρη του 1959 στην αίθουσα της Εταιρείας Μακεδονικών Σπουδών από το Μούτσιο και το Χατζιδάκι στο πιάνο. «Τα τραγούδια αυτά τ΄ αγαπώ ιδιαίτερα, γιατί μου φτιάξανε μερικά χρόνια ζωής από τα πιο δικά μου», σημείωνε ο Χατζιδάκις στο οπισθόφυλλο της πρώτης έκδοσης. Και διευκρίνιζε: «Τους στίχους τους έγραψα ή σύγχρονα με τη μουσική ή πρώτα απ' αυτήν, ακολουθώντας πιστά ή ψάχνοντας πολλές φορές μια φόρμα, ένα σχεδιάγραμμα που να περικλείει με λιτότητα ό,τι ήθελα να πω».

Η Φλέρυ Νταντωνάκη χάρισε στα έξη τραγούδια «του C.N.S» τη δική της ερμηνεία, που αποτυπώθηκε στο δίσκο «Ρυθμολογία», από ηχογράφηση στη Νέα Υόρκη το καλοκαίρι 1971, με το Μάνο Χατζιδάκι στο πιάνο. Ήταν μόλις ο Χατζιδάκις είχε συναντήσει τη Νταντωνάκη και «Ο κύκλος του C.N.S» ήταν η πρώτη τους συνεργασία, λίγο πριν την τελετουργία του «Μεγάλου Ερωτικού».

ΕΙΚΟΣΙ ΧΡΟΝΙΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΝΑΧΩΡΗΣΗ ΤΗΣ ΦΛΕΡΥΣ ΝΤΑΝΤΩΝΑΚΗ

Ο Μάνος Χατζιδάκις και η Φλέρυ Νταντωνάκη περιστοιχίζονται από τους μουσικούς, κατά τη διάρκεια της ηχογράφησης
του κύκλου τραγουδιών Οι γειτονιές του φεγγαριού, που κυκλοφόρησε σε δίσκο το 1977. 

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου

Πριν  πολλά χρόνια - τα φοιτητικά - πηγαίνω με φίλους στο Καφεθέατρο της οδού Κοδριγκτώνος στην Αθήνα για ν’ ακούσουμε σε μια από τις σπάνιες εμφανίσεις της την Φλέρυ Νταντωνάκη (1937-1998). Την ιέρεια του Μεγάλου Ερωτικού Μάνου Χατζιδάκι. Τότε δεν είχα ακόμη πολυσυνειδητοποιήσει την τεράστια σημασία αυτής της γυναίκας – μύθου.
Καθίσαμε πολύ κοντά στη μικρή σκηνή, πριν ακόμα αρχίσει το πρόγραμμα, και αμέσως έπεσε το μάτι μου σ’ ένα βιβλίο που ήταν πάνω σε μια καρέκλα: Αββά Δωροθέου, Έργα Ασκητικά. Μου έκανε πολύ μεγάλη εντύπωση. Κατάλαβα ότι ήταν το ανάγνωσμα της Φλέρυς εκείνο τον καιρό. Αναζητούσε ως μαινάδα το νόημα, την ύπαρξη, τη λύτρωση. Γι’ αυτό και όταν την άκουσα να τραγουδάει εκστατικά το «Καίγομαι, ρίξε κι άλλο λάδι στη φωτιά» του Σταύρου Ξαρχάκου από το Ρεμπέτικο, είπα ότι αυτό το πλάσμα είναι απ’ αλλού φερμένο. Και «το αδοκίμαστο και το απ’ αλλού φερμένο δεν τ’ αντέχουν οι άνθρωποι…» (Ελύτης).
Κι αυτή, η της Ελευθερίας επώνυμος, ερχόταν από πολύ μακριά και πήγαινε ολοταχώς στο άβατο, όπου τρέλα και τέχνη είναι ένα και το αυτό. Ζωή και θάνατος. Το εδώ και το επέκεινα, ένα.
Χρόνια μετά, διάβασα μια συνέντευξή της στον Άγγελο Κουτσούκη που δημοσιεύτηκε στο πρώτο τεύχος του μηνιαίου μουσικού περιοδικού Δίφωνο (Οκτώβριος 1995). Εκεί η Φλέρυ έλεγε εξόχως αποκαλυπτικά πράγματα για την περιπέτειά της με τη θρησκεία:
"Ο έρωτας είναι το πρώτο σκαλοπάτι, το δεύτερο είναι η τέχνη και το τρίτο είναι η θρησκεία. Εγώ, φαίνεται ότι άρχισα μάλλον από το μεγάλο σκαλοπάτι, το τρίτο, τη θρησκεία. Φιλοδοξία μου ήταν να σπουδάσω όλες τις θρησκείες, όλων των χωρών. Το έκανα. Το δεύτερο σκαλοπάτι είναι η τέχνη. Και με την τέχνη ενώθηκα. Με τον Θεό, βέβαια, δεν ενώνεσαι ποτέ, γιατί είναι πολύ Μεγάλος και Απέραντος. Ενώθηκα με την ιδέα του Θεού, με την ιδέα του Χριστού, με την ιδέα της αγάπης, της απλότητας όλων των θρησκειών, όλων των χωρών, όλων των ανθρώπων, όλων των φυλών."
Γι’ αυτό η Φλέρυ ήταν η μόνη που θα μπορούσε να ψάλει τα Λειτουργικά του Χατζιδάκι. Έξι ρεμπέτικα – λαϊκές ζωγραφιές, πέντε τραγούδια από τον «Καπετάν Μιχάλη» ως ερωτικός άνεμος, δυο μινιατούρες από την «Εποχή της Μελισσάνθης» - χαρακτικά ψυχής, η θανατερή «Πέτρα» από το «Απόψε αυτοσχεδιάζουμε» του Πιραντέλλο και το «Μαγικό χαλί» της Ανατολής από το «Τοπ Καπί». Κι αυτά τα Λειτουργικά τα έψαλε η Φλέρυ Νταντωνάκη στο σπίτι του Χατζιδάκι το 1970 στη Νέα Υόρκη. Αυτή είναι η ηχογράφηση που έχουμε. Πρόβες.

Γι’ αυτό κι ο Χατζιδάκις γράφει στο εσώφυλλο του δίσκου:
"Η Φλέρυ είναι ανεπανάληπτη και όταν δοκιμάζει. Δεν σκέφτεται το κοινό. Σκέφτεται τον απόλυτο έλεγχο της φωνής της. Και δίνεται ολόκληρη σε αυτό το κυνήγι της τελειότητας. Για μια ακριβή μουσική που πηγάζει τόσο από τα Ρεμπέτικα όσο και από τα δικά μου τραγούδια. Της είχα πει πως μια αληθινή τραγουδίστρια περιέχει την τεχνική τελειότητα της Σβάρτσκοπφ και την γήινη αμεσότητα της Νίνου και η Φλέρυ, στο ντοκουμέντο αυτό αποδεικνύει περίτρανα πως είναι μια αληθινή τραγουδίστρια". 
Σήμερα, είκοσι χρόνια μετά την αναχώρηση της Φλέρυς για την αιωνιότητα, σκέπτομαι πόσο τραγική υπήρξε η προσωπική της διαδρομή. Ίσως, όμως, γι’ αυτό μας άφησε ψήγματα χρυσού, που όσο περνάει ο καιρός λάμπουν περισσότερο εντός μας, για να μας δείχνουν το μέτρο του αληθινού βίου σε καιρούς ψεύτικους και κάλπικους…
Δείτε όλες τις σχετικές με τη Φλέρυ αναρτήσεις της Ιδιωτικής Οδού εδώ.

"Κάποια μάνα αναστενάζει..." του Τσιτσάνη με την Φλέρυ και τον Μάνο

Ένα μικρό αριστούργημα που δεν συμπεριλήφθηκε στα "Λειτουργικά" του Μάνου Χατζιδάκι και της Φλέρυς Νταντωνάκη, αλλά το ...διέσωσε το διαδίκτυο. 

"Κάποια μάνα αναστενάζει..." του Βασίλη Τσιτσάνη, αγαπημένου του Μάνου Χατζιδάκι. 

Με τον ίδιο τον Χατζιδάκι στο πιάνο και την Φλέρυ ιέρεια! 

Από τις θρυλικές ...δοκιμές στη Νέα Υόρκη, εκεί γύρω στο 1970.

"ΗΤΑΝ ΤΟΥ ΜΑΗ ΤΟ ΠΡΟΣΩΠΟ " Ή Ο ΜΑΗΣ ΤΟΥ ΜΑΝΟΥ ΧΑΤΖΙΔΑΚΙ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου

Το πιο γνωστό τραγούδι του Μάνου Χατζιδάκι για τον Μάη, είναι στίχοι από την Αμοργό του Νίκου Γκάτσου. 

Ήταν του Μάη το πρόσωπο 

του φεγγαριού η ασπράδα 

ένα περπάτημα ελαφρύ 

σα σκίρτημα του κάμπου 

Κι αν θα διψάσεις για νερό 

θα στίψουμε ένα σύννεφο 

κι αν θα πεινάσεις για ψωμί 

θα σφάξουμε ένα αηδόνι 

Το τραγούδησε για πρώτη φορά η Νάνα Μούσχουρη το 1960, στο ντοκιμαντέρ του Wolfgang Mueller - Sehn, "Ελλάς, η χώρα των ονείρων". Ο Χατζιδάκις το συμπεριέλαβε πολύ αργότερα στη "Ρωμαϊκή Αγορά", με ερμηνεύτρια την Μαρία Φαραντούρη, η οποία το τραγουδάει και στον δίσκο με την ΑΜΟΡΓΟ του Χατζιδάκι - όση πρόλαβε να μελοποιήσει - που κυκλοφόρησε μετά το θάνατό του.
Εδώ παραθέτουμε βίντεο με την πρώτη διδάξασα Νάνα Μούσχουρη. Είναι από μια ιστορική πια συναυλία του Μάνου Χατζιδάκι στο ακριτικό Καστελόριζο στις 22 Αυγούστου 1991. Την Ορχήστρα των Χρωμάτων διευθύνει ο ίδιος ο συνθέτης και ιδρυτής της. 

Στον δίσκο του με τον τίτλο Αθανασία (1976), σε στίχους Νίκου Γκάτσου, ο Χατζιδάκις μας δίνει την "Παράξενη Πρωτομαγιά", με ερμηνευτές τους Δήμητρα Γαλάνη και Μανώλη Μητσιά.

Παράξενη πρωτομαγιά
μ' αγκάθια πλέκουν σήμερα στεφάνια
ήρθ' ο καιρός του "έχε γεια"
τι να την κάνεις πια την περηφάνια.

Στα δυο σου μάτια τα χρυσαφιά
σκοτάδι πέφτει και συννεφιά
ποιες μπόρες φέρνεις και ποιες βροχές
σε κουρασμένες νεκρές ψυχές
σε κουρασμένες νεκρές ψυχές.

Παράξενη πρωτομαγιά
ο ήλιος καίει το πέλαγο στη δύση
μα της καρδιάς την πυρκαγιά
πού θα βρεθεί ποτάμι να την σβήσει.

Στα δυο σου μάτια τα χρυσαφιά
σκοτάδι πέφτει και συννεφιά
ποιες μπόρες φέρνεις και ποιες βροχές
σε κουρασμένες νεκρές ψυχές
σε κουρασμένες νεκρές ψυχές.

Το περίφημο "Μέρα Μαγιού" από τον "Επιτάφιο" των Μ. Θεοδωράκη - Γ. Ρίτσου, ίσως δεν έχουμε συνειδητοποιήσει ότι το τραγούδησε σε πρώτη εκτέλεση η Νάνα Μούσχουρη, στην ιστορική, πρώτη ηχογράφηση του Επιταφίου από τον Μάνο Χατζιδάκι.
Παραθέτουμε εδώ την ερμηνεία της Ν. Μούσχουρη, κατά Μ. Χατζιδάκι, παραπέμπουμε σε παλαιότερη ανάρτησή μας, σχετική με τον Επιτάφιο.

Όμως, ο "Επιτάφιος" του Μ. Θεοδωράκης απασχόλησε τον Μάνο Χατζιδάκι και στα χρόνια της Αμερικής. Εκεί δοκιμάζει ασυστόλως με την Φλέρυ Νταντωνάκη εκδοχές ρεμπέτικων, δικών του τραγουδιών αλλά και του "Επιταφίου" για φωνή και πιάνο. Παραθέτουμε εδώ το "Μέρα Μαγιού" με την Φλέρυ και τον ίδιο τον Χατζιδάκι στο πιάνο, από ανέκδοτη ηχογράφηση.

ΟΙ ΠΑΝΑΓΙΕΣ ΤΟΥ ΜΙΚΗ ΘΕΟΔΩΡΑΚΗ ΝΥΝ ΚΑΙ ΑΕΙ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου

Οι Παναγιές του Μίκη Θεοδωράκη, δηλαδή τραγούδια του συνθέτη που αναφέρονται στην Παναγία, κυρίως ως σύμβολο της μάνας που πονά κι υπομένει τα πάντα.

Και πρώτα το συγκλονιστικό τραγούδι Μάνα μου και Παναγιά του Μίκη Θεοδωράκη σε στίχους του μεγάλου Τάσου Λειβαδίτη, το οποίο ανήκει στην Πολιτεία, που έγραψε ο συνθέτης το 1959. To πρωτοτραγούδησε ο Γρηγόρης Μπιθικώτσης το 1960.
"Η τρελή του φεγγαριού", η μυθική Φλέρυ Νταντωνάκη το 1965 βρίσκεται στην Αμερική - δεν είχε συναντηθεί ακόμα με τον Μάνο Χατζιδάκι- και ηχογραφεί στην Vanguard, τη θρυλική φολκ εταιρεία της Joan Baez, τον πρώτο της δίσκο με τίτλο «Fleury: The isles of Greeces». Eκεί, μεταξύ του Δε με πονάς του Καλδάρα ή του Manha de carnaval του Louis Bonfa, ερμήνευε και τρία κομμάτια του «νεαρού 'Ελληνα συνθέτη Μίκη Θεοδωράκη», όπως μας πληροφορεί το ένθετο σημείωμα αυτής της σπάνιας έκδοσης. Ανάμεσά τους το Μάνα μου και Παναγιά, το οποίο ερμηνεύει η Φλέρυ κατά τρόπο μοναδικά σπαρακτικό!
Γι' αυτό και σας παραθέτω, αγαπητοί συνοδίτες, το σχετικό ηχητικό ντοκουμέντο, για να ακούσετε μια ερμηνεία φερμένη από αλλού.... 

Ο ήλιος ήσουν κι η αυγή
της νύχτας το φεγγάρι
της μάνας μου ήσουν η ευχή
της Παναγιάς η χάρη

Έφυγες και κλαίει ο άνεμος το κύμα
κλαίνε τ' άστρα κι η νυχτιά
κλαίει η μάνα μου στο μνήμα
κλαίει, κλαίει κι η Παναγιά

Στον πυρετό ήσουνα δροσιά
κερί μες στο σκοτάδι
άστρο στην κοσμοχαλασιά
βασιλικός στον Άδη

Έφυγες και κλαίει ο άνεμος το κύμα
κλαίνε τ' άστρα κι η νυχτιά
κλαίει κι η μάνα μου στο μνήμα
κλαίει, κλαίει κι η Παναγιά



Γλυκοφιλούσα Παναγιά

Από τον Αύγουστο του 1968 έως τον Νοέμβριο του 1969 η Χούντα είχε θέσει υπό περιορισμόν τον Μίκη Θεοδωράκη στη Ζάτουνα της Αρκαδίας. Κατά την διάρκεια του περιορισμού του, είχε επιτραπεί στον συνθέτη να έχει πιάνο στο σπίτι που κατοικούσε. Από τον Δεκέμβριο του 1968 ως το Νοέμβριο 1969, ο Μίκης Θεοδωράκης συνέθεσε έντεκα κύκλους τραγουδιών, που τους ονόμασε Αρκαδία Ι-ΧΙ ή γνωστές σήμερα και ως Αρκαδίες.

Το ενδιαφέρον είναι ότι τότε, το 1968, ο Μίκης Θεοδωράκης μάθαινε βυζαντινή μουσική, όπως ο ίδιος είπε σε ομιλία του στη Ζάτουνα το 2006: "...εδώ στον ίδιο χώρο, στον Ναό της Παναγίας, όπου πριν 38 χρόνια μαθήτευα την Βυζαντινή μουσική με Δάσκαλο τον Ιερομόναχο Πατέρα Θεοδόση περιστοιχιζόμενος από χορό ψαλτών χωροφυλάκων σε κείνους τους χλωμούς καιρούς της εθνικής μας ντροπής".
Την ίδια περίοδο, κάτω από την πίεση της χούντας, ο Μάνος Ελευθερίου, θέλοντας να δώσει το στίγμα της εποχής εκείνης, έγραψε μία σειρά τραγουδιών. Αρχικά τα τραγούδια αυτά δεν προορίζονταν για τον Θεοδωράκη, αφού ο ίδιος ήταν απομονωμένος και χαμένος στη Ζάτουνα. Οι στίχοι του, όμως, δεν κατάφεραν να μελοποιηθούν από κανένα συνθέτη, αφού καμία εταιρία δεν έβγαζε αυτά τα τραγούδια. Έτσι, ύστερα από τρεις - τέσσερις μήνες και αφού τελειοποίησε τους στίχους του, αποφάσισε ότι ο Μίκης Θεοδωράκης είναι η μόνη λύση.
Παράλληλα, ένα αφιέρωμα του περιοδικού «Γυναίκα» στην Παναγία, τη μάνα του Χριστού, ήταν η αφορμή για να γράψει ο Μάνος Ελευθερίου μία ακόμα συλλογή τραγουδιών στο ίδιο θέμα, που ο ίδιος την ονομάζει «Τα τραγούδια για τη μάνα και τους φίλους».
Έπειτα από κάποιους μήνες στέλνει τα τραγούδια και από τις δύο συλλογές στο Μίκη στη Ζάτουνα. Χρειάστηκε να στηθεί ολόκληρη επιχείρηση ώστε να φτάσουν με μυστικό τρόπο στα χέρια του Θεοδωράκη οι στίχοι του Μάνου Ελευθερίου. Χωρίς να χαθεί ούτε λεπτό, ο Μίκης Θεοδωράκης μελοποιεί μέσα σε λίγες μέρες τους στίχους και τους δίνει τον τίτλο Αρκαδία II και Αρκαδία IIΙ. Στην Αρκαδία ΙΙ περιλαμβάνεται και το τραγούδι Γλυκοφιλούσα Παναγιά, σε στίχους φυσικά Μ. Ελευθερίου, που το ερμηνεύει ο ίδιος ο συνθέτης στο πιάνο σε ηχογραφήσεις του 1974 και του 1976. Το τραγούδι ερμήνευσε και η Ντόρα Γιαννακοπούλου.
Ο κιθαρίστας Rainer Rohloff στον υπέροχο δίσκο του (για σόλο κιθάρα) με τραγούδια του Θεοδωράκη «Songs for Guitar» (2003) διασκευάζει μεταξύ άλλων και τα τραγούδια "Αυτοί που θα ‘ρθουν", "Μάνα, το μάννα τ' ουρανού", "Γλυκοφιλούσα Παναγιά", "Intermezzo", "Πήρα τους δρόμους του ληστή" από τις Αρκαδίες II & III.
Αναδημοσιεύω εδώ την παρτιτούρα του τραγουδιού Γλυκοφιλούσα Παναγιά από την Μεγάλη Μουσική Βιβλιοθήκη της Ελλάδος Λίλιαν Βουδούρη, όπου ο συνθέτης έχει δωρίσει όλο το προσωπικό του αρχείο.

Γλυκοφιλούσα Παναγιά,

μάνα μου κι οδηγήτρα μου

κι εγώ στα στήθη έχω καρδιά

που λιώνει από την πίκρα μου.

Γιατ' ήσουν μάνα μια φορά

και ξέρεις τα ραγίσματα

που έχει ο πόνος κι η χαρά

και του καιρού τα πείσματα.

Γιατ' ήσουν μάνα και πονάς,

φέρε το παλικάρι μου

στην ξενιτιά που το γυρνάς,

το σκοτεινό φεγγάρι μου.



Κυρά Παναγιά

"Προδομένος λαός":

Ένας εξαιρετικός δίσκος που χάθηκε μέσα στην πληθώρα των κυκλοφοριών των έργων του Μίκη Θεοδωράκη μετά την μεταπολίτευση, σε στίχους Βαγγέλη Γκούφα από το θεατρικό έργο "Μαντώ Μαυρογένους". Ο δίσκος αυτός κυκλοφόρησε το 1974 από την εταιρία Μinos.

Ένας δίσκος με καθαρά πολιτικό περιεχόμενο και θαυμάσιες ερμηνείες απ' όλους τους τραγουδιστές. Η Χάρις Αλεξίου στο ξεκίνημά της, δικαιώνει απόλυτα την επιλογή του Μίκη. Ερμηνεύει τα τραγούδια με τον δικό της μοναδικό τρόπο, όπως αυτό που παρουσιάζουμε ιδιαίτερα εδώ, το "Κυρά Παναγιά". Ο Βασίλης Παπακωνσταντίνου και ο Κ. Σμοκοβίτης ερμηνεύουν πραγματικά. Στον δίσκο επίσης συμμετέχουν ο Μάνος Κατράκης με μια ερμηνεία-ντοκουμέντο και η Αλίκη Βουγιουκλάκη μ' ένα τραγούδι στο οποίο η ερμηνεία της δεν έχει καμία σχέση με τα κινηματογραφικά του '60.

Στα μάτια φύτρωσε καημός

κόμπο τον κόμπο η πίκρα

κυρά Παναγιά

κυρά μου Βαγγελίστρια

τι μου 'ταξες τι βρήκα

αγκάθι στην καρδιά.

Πότε θ' ανθίσει Αυγερινός

τ' άστρα να ζευγαρώσουν

αίμα και νερό.

Μαρμαρωμένο τ' όνειρο

και το παράπονό σου

μαύρο κι άχαρο.

Χρόνια και χρόνι' απάντεχα

βαριά να περιμένω

να ξεκουραστώ.

Στα χέρια σταυρολούλουδα

το παραμύθ' υφαίνω σου

το αγέραστο.

Καραβοκύρισσα κυρά

ορθόπλωρη γοργόνα

και μας οδηγά.

Της λευτεριάς Παντάνασσα

θεμέλιωσα κολόνα

μεσοπέλαγα.

Σε πάτησαν τα πόδια μας / Σε μάτωσεν η βιά μας / Σου σπάσανε τα κόκκαλα / Τ΄ ασθενικά παιδιά μας ...

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

"Η εποχή της Μελισσάνθης" είναι το κατ' εξοχήν αυτοβιογραφικό έργο του Μάνου Χατζιδάκι, το οποίο ο ίδιος θεωρούσε πολύ σημαντικό γι' αυτόν. 

Θέμα του η απελευθέρωση από τη Γερμανική Κατοχή, για την οποία γράφει ο συνθέτης στο τέλος του σημειώματος του για το έργο: 

Μια απελευθέρωση που έκρυβε μέσα της έναν θανατερό συμβιβασμό, την βία και την ενοχή, την προδοσία και την χωρίς γιατρειά τραυματισμένη ελευθερία. Μια απελευθέρωση που δεν πρόλαβε να γίνει λαϊκή. Την κατάγραψαν μ' ευκολία εθνική, και την γιορτάζουν στα Δημαρχεία και τις Νομαρχίες. "Σου σπάσανε τα κόκκαλα τ' ασθενικά παιδιά μας", αναστροφή του Σολωμικού "Απ' τα κόκκαλα βγαλμένη των ελλήνων τα ιερά". 

Πού βρίσκεται η αλήθεια της νεοελληνικής μας ελευθερίας; Βέβαια και στους δύο αυτούς στίχους. Αδιάκοπα, διαδοχικά και παρανοϊκά. 

Αυτοί οι εθνικού περιεχομένου στίχοι περιλαμβάνονται στο τελευταίο τραγούδι του έργου, που φέρει τον τίτλο Η λησμονημένη. 
Σκέπτομαι τώρα πως ένα χρόνο μετά την Απελευθέρωση (1945), ο Μίλτος Σαχτούρης γράφει την δική του Λησμονημένη! Η οποία έχει μεγάλη σχέση με αυτή του Χατζιδάκι. Για δείτε την:

Η ΛΗΣΜΟΝΗΜΕΝΗ VI 
Η λησμονημένη είναι ο στρατιώτης που σταυρώθηκε 
η λησμονημένη είναι το ρολόγι που σταμάτησε 
η λησμονημένη είναι το κλωνάρι που άναψε 
η λησμονημένη είναι η βελόνα που έσπασε 
η λησμονημένη είναι ο επιτάφιος που άνθισε 
η λησμονημένη είναι το χέρι που σημάδεψε 
η λησμονημένη είναι η πλάτη που ανατρίχιασε 
η λησμονημένη είναι το φιλί που αρρώστησε 
η λησμονημένη είναι το μαχαίρι που ξαστόχησε 
η λησμονημένη είναι η λάσπη που ξεράθηκε 
η λησμονημένη είναι ο πυρετός που έπεσε
Δύο χρόνια μετά, το 1947, ο Χατζιδάκις μελοποιεί τα Δύο ναυτικά τραγούδια, σε ποίηση του άγνωστου τότε Μίλτου Σαχτούρη.

Αλλά ας επανέλθουμε στην Λησμονημένη από την "Εποχή της Μελισσάνθης".
Το τραγούδι, που στην ηχογράφηση ερμηνεύει η Μαρία Φαραντούρη, μαζί με την χορωδία του Τρίτου Προγράμματος, την Παιδική Χορωδία Ροτόντας Θεσσαλονίκης, στρατιωτική μπάντα και ορχήστρα, τελειώνει με το αρχικό μουσικό θέμα του Εθνικού Ύμνου (μελοποίηση Μάντζαρου). Ο συσχετισμός που επιδιώκει ο συνθέτης είναι προφανής... 

"Η Εποχή της Μελισσάνθης" απασχόλησε τον Χατζιδάκι πολύ πριν την ηχογράφησή της το 1980. Ο Νίκος Κυπουργός έχει δηλώσει πως "πολλά από τα κομμάτια του έργου, και μάλιστα τα βασικά -Μητέρα κι Αδελφή, Το φίλο μας που χάσαμε, Ενα ρολόι στο καπηλειό, Η Λησμονημένη, ο Επιτάφιος με τον ψάλτη και το σόλο μπουζούκι κ.ά.-, τα είχε συνθέσει κατά την παραμονή του στη Νέα Υόρκη, δηλαδή μεταξύ 1966-1972, που ήταν, κατά τη γνώμη μου, και η πιο δημιουργική περίοδος του Χατζιδάκι. Γιατί εκεί, όντας απομονωμένος και συγκεντρωμένος στο έργο του, έγραψε μια σειρά μεγάλα έργα και άρχισε και πολλά άλλα που είτε ολοκλήρωσε αργότερα, όπως η «Μελισσάνθη», είτε άφησε εν τέλει ανολοκλήρωτα. Σε μένα είχε στείλει δείγματα της δουλειάς του στη «Μελισσάνθη», ηχογραφημένα στο σπίτι του με τη Φλέρυ Νταντωνάκη. Μερικές από τις ηχογραφήσεις αυτές της Ν. Υόρκης περιλήφθηκαν, 20 χρόνια μετά, στο δίσκο του «Λειτουργικά». Μια άλλη ηχογράφηση του καιρού εκείνου, που σώθηκε σε μια κασέτα μου, με τον ίδιο να τραγουδά το «Ρολόι στο καπηλειό», τη συμπεριλάβαμε στον δίσκο «Μάνος Χατζιδάκις 2000 Μ.Χ.»."

Πράγματι, στα Λειτουργικά (Σείριος, 1991) η Φλέρυ ερμηνεύει μοναδικά δύο τραγούδια από τη Μελισσάνθη: "Οι δρόμοι είναι σκοτεινοί" και το "Μητέρα κι αδελφή". 

Στο youtube ανακάλυψα κι ένα τρίτο. Την μελαγχολική Λησμονημένη. Είναι από την εποχή της Ν. Υόρκης, προφανώς με τον Χατζιδάκι στο πιάνο, και τη Φλέρυ να ψάλλει συγκλονιστικά την Ελλάδα που τής σπάσανε τα κόκκαλα τ' ασθενικά παιδιά... Το ενδιαφέρον είναι ότι στην ιδιωτική αυτή ηχογράφηση υπάρχει και μια χορωδία! Το πώς προέκυψε και ποιοί την αποτελούσαν παραμένει ακόμα αναπάντητο.
Σε κάθε περίπτωση πρόκειται για ένα τραγούδι εθνικού περιεχομένου.
Ο έχων ώτα ακούειν, ακουέτω...

Στίχοι-μουσική: Μάνος Χατζιδάκις 

Σηκώθηκεν ο άνεμος 

Και σκίζει τα πανιά μας 

Πέφτει η βροχή και μούσκεψε 

Τα πιο κρυφά όνειρά μας 

Μα εσύ μικρή τρελή και παραπονεμένη 

Τόλεγες πως θα γίνουσαν  

Μικρή λησμονημένη; 

Σε πάτησαν τα πόδια μας 

Σε μάτωσεν η βιά μας 

Σου σπάσανε τα κόκκαλα 

Τ΄ ασθενικά παιδιά μας 

Κι όταν ξερή κι αναίσθητη σε πέταξαν στο χώμα 

Ποιος τάχα σε θυμήθηκε 

Έτσι θλιμμένη 

Μικρή λησμονημένη;