ΜΕΛΕΤΗΜΑΤΑ ΤΟΥ ΔΗΜΗΤΡΗ ΜΠΑΛΤΑ ΓΙΑ ΤΟΝ ΜΙΧΑΗΛ ΜΠΑΚΟΥΝΙΝ

Δημήτρης Μπαλτᾶς, Γιά τόν Μιχαήλ Μπακούνιν. 150 χρόνια ἀπό τόν θάνατό του, Ἐκδόσεις Ἀθάνωρ, Ἀθήνα 2026, σελ. 63 

Στὸν παρόντα τόμο ἔχουν συγκεντρωθεῖ ἄρθρα μου ἀφιερωμένα στὴν ζωὴ καὶ στὸ ἔργο τοῦ Ρώσου φιλοσόφου καὶ ἐπαναστάτη Μιχαήλ Μπακούνιν (1814-1876). Ἡ ἔκδοση τῆς μικρῆς αὐτῆς συλλογῆς συμπίπτει μὲ τὴν συμπλήρωση 150 ἐτῶν ἀπὸ τὸν θάνατό του. 

Τὸ πρῶτο κείμενο τοῦ παρόντος τόμου ἐπιγράφεται «Μ. Μπακούνιν καὶ Π. Κροπότκιν. Ὄψεις τῆς ἀναρχικῆς θεωρίας». Εὐθὺς ἀμέσως παρατίθεται ἡ ρουμανικὴ μετάφρασή του «Aspecte ale teoriei anarhismului în Rusia secolului al XIX-lea» ποὺ εἶχε παρουσιασθεῖ γιὰ πρώτη φορὰ στὴν διαδικτυακὴ ἱστοσελίδα «Πεμπτουσία». 

Ἐν συνεχείᾳ ὁ γράφων παρουσιάζει τὴν γαλλικὴ ἔκδοση τῆς «Ἐξομολόγησης» τοῦ Μπακούνιν, μὲ εἰσαγωγὴ καὶ σχόλια τοῦ ἐπιμελητῆ αὐτῆς τῆς ἔκδοσης. Γιὰ τὴν ἱστορία, νὰ σημειώσω ἐδῶ ὅτι ἐπανεκδίδεται ἡ παλαιότερη (1932) μετάφραση τοῦ κειμένου. Ἡ παρουσίαση τῆς σύγχρονης γαλλικῆς ἔκδοσης δημοσιεύεται ἐδῶ γιὰ πρώτη φορά. 

Ἀκολουθεῖ ἕνα ἐκτενὲς κείμενό μου ἐπιγραφόμενο «Ἀναφορὰ στὴν ζωὴ καὶ τὸ ἔργο τοῦ Μ. Μπακούνιν», τὸ ὁποῖο εἶχε τότε συντεθεῖ μὲ ἀφορμὴ τὴν συμπλήρωση 200 ἐτῶν ἀπὸ τὴν γέννηση τοῦ σπουδαίου Ρώσσου φιλοσόφου καὶ ἀγωνιστή. 

Ὁ τόμος ὁλοκληρώνεται μὲ τὸ σύντομο μελέτημα τοῦ γράφοντος «Σλάβοι, Βαλκάνια καί Ἑλλάδα στὴν σκέψη τοῦ Μιχαήλ Μπακούνιν».

ΣΠΟΥΔΗ ΣΕ ΚΕΙΜΕΝΑ ΤΗΣ ΑΓΙΑΣ ΜΑΡΙΑΣ ΣΚΟΜΠΤΣΟΒΑ

80 χρόνια από το εκούσιο μαρτύριο της αγίας Μαρίας Σκομπτσόβα (1891-1945) και με αφορμή την έκδοση του βιβλίου, "Θρησκευτικός υλισμός. Η κοσμοαντίληψη του Βλαδίμηρου Σολοβιώφ", στο Βιβλιοκαφέ Έναστρον, στο κέντρο της Αθήνας, πραγματοποιήθηκε απόψε, Δευτέρα, 12 Ιανουαρίου 2026, μια ξεχωριστή εκδήλωση με ομιλητές τον Σωτήρη Γουνελά και τον Δημήτρης Μπαλτά. 

Και οι δύο ομιλητές έχουν μεταφράσει στα ελληνικά κείμενα της αγίας Μαρίας Σκομπτσόβα. 

Ο Σωτήρης Γουνελάς αναφέρθηκε στο μεταφραστικό - από τα γαλλικά - πόνημά του "Η Ημέρα του Αγίου Πνεύματος" (εκδόσεις Επιστροφή), διαβάζοντας και σχολιάζοντας απόψεις και ερμηνείες της  αγίας Μαρίας Σκομπτσόβα. 

Ο Δημήτρης Μπαλτάς αναφέρθηκε το δοκίμιό της «Θρησκευτικός υλισμός. Η κοσμοαντίληψη του Βλαδίμηρου Σολοβιώφ», που κυκλοφορήθηκε από τις εκδόσεις Firebrand, με εισαγωγή-μετάφραση-σχόλια του ιδίου. 

Στο δοκίμιο αυτό η Μαρία Σκομπτσόβα προσεγγίζει πλευρές της κοσμοαντίληψης του Ρώσου φιλοσόφου Βλαδίμηρου Σολοβιώφ: «Ολόκληρη η φιλοσοφία του Σολοβιώφ προσπαθεί να βρει το βασικό νόημα και τον πυρήνα της ύπαρξης στη Θεία αρχή, και σε αυτή τη Θεία αρχή να ενισχύσει όλες τις πτυχές και όλους τους τύπους και εκδηλώσεις της παγκόσμιας ζωής, να κατανοήσει τα πάντα ως ενιαίο κόσμο, τη Θεανθρώπινη διαδικασία που αγκαλιάζει ολόκληρο το σύμπαν σε όλες τις εκδηλώσεις του». 

Το 2025 συμπληρώθηκαν 80 χρόνια από τον εκούσιο κατά τις μαρτυρίες, αλλά σε κάθε περίπτωση βίαιο θάνατο σε στρατόπεδο συγκέντρωσης μιας ομολογουμένως ιδιαίτερης προσωπικότητας, της ποιήτριας, θρησκευτικής φιλοσόφου, ζωγράφου και από το 1932 μοναχής Μαρίας Σκομπτσόβα. Η προσωπική ζωή της Μαρίας Σκομπτσόβα διακρίνεται από μια πολυσύνθετη δράση στον χώρο της λογοτεχνίας και της τέχνης, παράλληλα όμως και της πολιτικής και εκκλησιαστικής ζωής. Είναι ευρύτερα παραδεκτό ότι συνολικά η ζωή της διακρινόταν από γενναιότητα και εντέλει αντισυμβατικότητα. Η Σκομπτσόβα κινιόταν μεταξύ των λογοτεχνικών κύκλων, παντρεύτηκε και χώρισε δύο φορές, διετέλεσε δήμαρχος την εποχή μετά την Επανάσταση του 1917, ασχολήθηκε με το δοκίμιο, ιδιαίτερα το θρησκευτικό-φιλοσοφικό, και κατάφερε να λάβει το μοναχικό σχήμα. Στο ίδιο πλαίσιο κινήθηκε και το τέλος της. Όπως φαίνεται από τις σχετικές μαρτυρίες, δεν επιλέχθηκε από τους Ναζί ώστε να εκτελεστεί - η ίδια ήταν που επέλεξε να αντικαταστήσει την επιλεγείσα προς εκτέλεση συγκρατούμενή της.

Δημήτρης Μπαλτάς: Ο Κωνσταντίν Λεόντιεφ στην Ελλάδα (1863-1872)

Δημήτρης Μπαλτᾶς 

Δρ Φιλοσοφίας 

Ὁ Κωνσταντίν Λεόντιεφ στήν Ἑλλάδα (1863-1872) καί τό συγγραφικό ἔργο του τῶν ἐτῶν αὐτῶν Ὁ Ρῶσος συγγραφέας Κωνσταντίν Λεόντιεφ (1831-1891) εἶναι ἐλάχιστα γνωστός στό ἑλληνικό ἀναγνωστικό κοινό τόσο ἀπό τήν ἄποψη τῶν μεταφρασμένων στήν ἑλληνική ἔργων του, ὅσο καί ἀπό τήν παραγωγή βιβλίων ἤ ἄρθρων ἐπί τῶν θεωρητικῶν ἀντιλήψεών του. 

Συγκεκριμένα, ἔχουν μεταφραστεῖ στά ἑλληνικά παλαιότερα τό διήγημα «Χρύσω» το ὁποῖο εἶχε ἀποδοθεῖ ὡς «Χρυσή» καί πιό πρόσφατα τό δοκίμιό του «Ὁ βυζαντινισμός καί οἱ Σλάβοι» καί τό ἐκτενέστατο λογοτεχνικό ἀφήγημα Ὀδυσσέας Πολυχρονιάδης. Ἀναμνήσεις ἑνός Ἕλληνα ἀπό τό Ζαγόρι. Περιορισμένες εἶναι γενικά καί οἱ βιβλιογραφικές ἀναφορές στό θεωρητικό ἔργο του στήν ἑλληνική ἐκδοτική παραγωγή. 

Ἀκόμα λιγότερο γνωστό, νομίζω, ὅτι ἦρθε στήν Ἑλλάδα ὡς διπλωμάτης, καί ὑπηρέτησε σέ διάφορες πόλεις τῆς Χώρας μας. Στήν διάρκεια αὐτῆς τῆς ὑπηρεσίας του συνέγραψε ὁρισμένα ἀφηγήματα πού ἀφοροῦν τήν ἀνθρωπογεωγραφία τοῦ τόπου, τά ὁποῖα παρουσιάζουν ἕνα ἰδιαίτερο ἐνδιαφέρον.

Ἀκριβῶς στήν ἔλευση καί τήν παραμονή τοῦ Κωνσταντίν Λεόντιεφ στήν Ἑλλάδα καί στά βιβλία του αὐτῆς τῆς περιόδου θά ἀναφερθῶ στήν σημερινή ὁμιλία. 

Στη συνέχεια ολόκληρη η ομιλία, η οποία εκφωνήθηκε στο συνέδριο «Ρωσία και Ελλάδα τον 18ο και 19ο αιώνα», που πραγματοποιήθηκε στο Ρωσικό σπίτι στην Αθήνα.

 

Μαρίας Σκομπτσόβα: «Θρησκευτικός υλισμός. Η κοσμοαντίληψη του Βλαδίμηρου Σολοβιώφ»

Με αφορμή τη συμπλήρωση 80 ετών από τον εκούσιο κατά τις μαρτυρίες, αλλά βίαιο σε κάθε περίπτωση, θάνατο σε στρατόπεδο συγκέντρωσης μιας ομολογουμένως ιδιαίτερης προσωπικότητας, της ποιήτριας, θρησκευτικής φιλοσόφου, ζωγράφου, και από το 1932 μοναχής Μαρίας Σκομπτσόβα (1891-1945), οι Εκδόσεις Firebrand παρουσιάζουν το δοκίμιό της «Θρησκευτικός υλισμός. Η κοσμοαντίληψη του Βλαδίμηρου Σολοβιώφ». (εισαγωγή-μετάφραση-σχόλια Δημήτρης Μπαλτάς). 

Είναι ευρύτερα παραδεκτό ότι συνολικά η ζωή της διακρινόταν από ορισμένη γενναιότητα και εν τέλει αντισυμβατικότητα: Εκινείτο μεταξύ των λογοτεχνικών κύκλων, παντρεύτηκε και χώρισε δύο φορές, διετέλεσε δήμαρχος την εποχή μετά την Επανάσταση του 1917, ασχολήθηκε με το δοκίμιο και ιδιαίτερα το θρησκευτικό-φιλοσοφικό, και, τέλος, εκάρη μοναχή. 

Στο δοκίμιο που παρουσιάζεται σήμερα σε ελληνική μετάφραση, η Μαρία Σκομπτσόβα προσεγγίζει πλευρές της κοσμοαντίληψης του Ρώσου φιλοσόφου Βλαδίμηρου Σολοβιώφ: «Ολόκληρη η φιλοσοφία του Σολοβιώφ προσπαθεί να βρει το βασικό νόημα και τον πυρήνα της ύπαρξης στη Θεία αρχή, και σε αυτή τη Θεία αρχή να ενισχύσει όλες τις πτυχές και όλους τους τύπους και εκδηλώσεις της παγκόσμιας ζωής, να κατανοήσει τα πάντα ως ενιαίο κόσμο, τη Θεανθρώπινη διαδικασία που αγκαλιάζει ολόκληρο το σύμπαν σε όλες τις εκδηλώσεις του».

Η ΣΥΝΑΝΤΗΣΗ ΒΑΓΚΝΕΡ ΚΑΙ ΜΠΑΚΟΥΝΙΝ ΣΤΟΝ ...ΜΠΕΤΟΒΕΝ ΚΑΙ ΣΤΑ ΟΔΟΦΡΑΓΜΑΤΑ ΤΗΣ ΔΡΕΣΔΗΣ

Δημήτρης Μπαλτάς 

Μιχαήλ Mπακούνιν καί Ριχάρδος Βάγκνερ 

Μία συνάντηση 

Συνήθως τονίζεται - καί ὑπερτονίζεται - ἡ ἀντισημιτική στάση τοῦ μεγάλου μουσικοῦ Ριχ. Βάγκνερ καί ὁ θαυμασμός πού ὁ ἴδιος εἶχε προκαλέσει δεκαετίες ἀργότερα στόν Ἀδ. Χίτλερ. 

Στό σύντομο σημείωμά μου θά θυμίσω ὅτι ὁ Ρ. Βάγκνερ, λόγῳ τῆς ρομαντικῆς καταγωγῆς του ἤ τῆς ἰδιαίτερης ἐπαναστατικῆς του φύσης, «συναντήθηκε» στήν Δρέσδη, σε δύο ξεχωριστές περιπτώσεις, μέ τόν μεγάλο Ρῶσσο ἐκπρόσωπο τῆς ἀναρχικῆς θεωρίας Μ. Μπακούνιν. 

Στήν σχετικά πρόσφατη διεθνή βιβλιογραφία ἡ «συνάντησή» τους ἔχει ἀποτελέσει ἀντικείμενο ἔρευνας. Ὁ ἐνδιαφερόμενος ἀναγνώστης μπορεῖ νά ἀνατρέξει στόν τόμο «Michael Bakunin, Gottfried Semper, Richard Wagner und der Dresdner Mai-Aufstand 1849» (σελ. 100) ὁ ὁποῖος ἐξεδόθη στο πλαίσιο τοῦ Symposium des Forschungsinstituts der Friedrich-Ebert-Stiftung, 27. Oktober 1995). 

Ὅσον ἀφορᾶ τήν συνάντηση τῶν δύο ἀνδρῶν, θά σημειωθεῖ τά ἑξῆς. Πρῶτα, τήν 1η Ἀπριλίου, ὁ Βάγκνερ διευθύνει τήν 9η Συμφωνία τοῦ Μπετόβεν στήν Δρέσδη. Μεταξύ τῶν ἀκροατῶν βρίσκεται καί ὁ Μπακούνιν, ὁ ὁποῖος συγχαίροντας τόν Βάγκνερ μετά τήν συναυλία, τοῦ λέγει: «Ἀκόμα κι ἄν ὅλα τά πράγματα καταστραφοῦν στό μέλλον, αὐτό τό ἔργο τέχνης πρέπει νά μείνει ἀνέπαφο, ἀκόμα καί μέ κίνδυνο τῆς ζωῆς μας». 

Λίγο ἀργότερα, οἱ δύο ἰδιαίτερες αὐτές φυσιογνωμίες θά συναντηθοῦν στά ὁδοφράγματα τῆς Δρέσδης, στήν γνωστή ἐξέγερση τῆς 3ης-9ης Μαΐου 1849, πού ἐκδηλώθηκε ἐναντίον τῆς μοναρχίας τῆς Σαξωνίας. 
Σχετικά μέ τήν ἒξέγερση τῆς Δρέσδης γιά τήν ὁποία δέν ὑπάρχει κάποια εἰδική μελέτη στήν ἑλληνική, ὁ Ρῶσσος φιλόσοφος Ν. Μπερντιάγιεφ ἀναφέρει, στό ἔργο του Ἡ Ρωσσική Ἰδέα, τήν χαρακτηριστική πληροφορία ὅτι οἱ εξεγερμένοι κρατοῦσαν στά χέρια τήν Madonna τοῦ Rafaello. Μπορεῖ νά κατανοήσει κανείς τήν συμμετοχή τοῦ Βάγκνερ στά ὁδοφράγματα, ἀλλά καί τήν γενικότερη «συνάντησή» του μέ τίς ἀντιλήψεις τοῦ Μπακούνιν, ἄν προσέξει τό χαρακτηριστικό ἀπόσπασμα τοῦ κειμένου του «Τέχνη καί ἐπανάσταση»: «Θέλω νά καταστρέψω τήν ἐξουσία τοῦ ἑνός ἐπί τοῦ ἄλλου, τή βασιλεία τῶν νεκρῶν στούς ζωντανούς, τῆς ὕλης στό πνεῦμα. Θέλω νά συντρίψω τήν ἐξουσία τῶν ἰσχυρῶν, τοῦ νόμου καί τῆς ἰδιοκτησίας … Τό μόνο ἱερό πρᾶγμα εἶναι ὁ ἐλεύθερος ἄνθρωπος, καί δέν ὑπάρχει τίποτα ἄλλο πάνω ἀπ’ αὐτόν» (Ἡ ἀναφορά ἔχει ληφθεῖ ἀπό τό βιβλίο τοῦ H. Arvon, Mιχαήλ Μπακούνιν, μετ. Π. Γκέκα, Πλέθρον, 2009, σ. 47). Ἄς σημειωθεῖ ὅτι στήν ἴδια συνάφεια κινεῖται καί τό κείμενο τοῦ Βάγκνερ μέ τίτλο «Τό μελλοντικό ἔργο τέχνης» (βλ. M. Nettlau, Ἱστορία τῆς ἀναρχίας, Διεθνής Βιβλιοθήκη, 1999, σ. 77). 

Φαίνεται λοιπόν ὅτι πολλές φορές διατηρεῖται στήν μνήμη τῶν ἀνθρώπων μία πτυχή κάποιας μεγάλης προσωπικότητας, ὅπως εἶναι ὁ Ρ. Βάγκνερ, καί λησμονοῦνται ἄλλες, ἐξίσου ἐνδιαφέρουσες, πτυχές τῆς ζωῆς τους, ἐλάχιστες ἀπό τίς ὁποῖες ἔδειξα μέ τό σύντομο σημείωμά μου.

ΟΓΔΟΝΤΑ ΧΡΟΝΙΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΟΙΜΗΣΗ ΤΗΣ ΑΓΙΑΣ ΜΑΡΙΑΣ ΣΚΟΜΠΤΣΟΒΑ

Η Αγία Μαρία Σκομπτσόβα στον Ι. Ναό Αγίου Γεωργίου Νέου Ψυχικού

Δημήτρης Μπαλτᾶς 

Μοναχή Μαρία (1891-1945) 

Μεταξύ γενναιότητας καί ἀντισυμβατικότητας 

Τό 2025 συμπληρώνονται 80 χρόνια ἀπό τόν ἑκούσιο κατά τίς μαρτυρίες, ἀλλά βίαιο σέ κάθε περίπτωση, θάνατο σέ στρατόπεδο συγκέντρωσης μιᾶς ἰδιαίτερης προσωπικότητας, τῆς ποιήτριας, θρησκευτικῆς φιλοσόφου, ζωγράφου, καί ἀπό τό 1932 μοναχῆς Μαρίας [Ἐλιζαβέτα Γιούργιεβνα, τό γένος Πιλένκο, ἀπό τόν πρῶτο γάμο της Κουζμινά-Καραβάεβα/ἀπό τόν δεύτερο γάμο της Σκομπτσόβα/ Елизавета Юрьевна Кузьмина-Караваева, Скобцо́ва, Монахиня Мария, 1891-1945], ἁγιοκαταταχθείσης [μαζί μέ τόν γιό της Γιούρι Σκομπτσόβ (Юрий Скобцов), π. Δημήτριο Κλεπίνιν (Димитрий Клепинин) καί Ηλιά Φονταμίνσκι (Илья Фондаминский)], τό 2004 ὑπό τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριαρχείου. 

Ὁμολογουμένως ἡ προσωπική ζωή τῆς Μαρίας Σκομπτσόβα διακρίνεται ἀπό μία πολυσύνθετη δράση στόν χῶρο τῆς λογοτεχνίας καί τῆς τέχνης καί παράλληλα τῆς πολιτικῆς καί τῶν ἐκκλησιαστικῶν πραγμάτων. 

Ἡ παρουσία της καταγράφεται ἀρχικά στήν λογοτεχνία, καί συγκεκριμένα στήν ποίηση. Δημοσίευσε αὐτοτελεῖς ποιητικές συλλογές [Ε. Кузьмина-Караваева, Скифские черепки [Σκυθικά θραύσματα], Цех поэтов, СПб. 1912· Е. Кузьмина-Караваева, Руфь [Ρούθ], Петроград 1916· Ε. Кузьмина-Караваева, Поэма «Духов день» [το ποίημα «Η ημέρα του Πνεύματος»], Огонек, № 5, 1987] Ἀπό τίς μεταθανάτιες ἐκδόσεις βλ. κυρίως Мать Мария, Стихотворения, поэмы, мистерии, воспоминания об аресте и лагере в Равенсбрюк [Ποιήματα, στίχοι, μυστήρια, ἀναμνήσεις ἀπό τήν σύλληψη καί τό στρατόπεδο στό Ράβενσμπρουκ], La presse francaise et étrangere / Oreste Zeluck, Париж 1947· Мать Мария, Стихи [Ποιήματα], Издание общества друзей матери Марии, Париж 1949· Мать Мария (Скобцова), Воспоминания, статьи, очерки, [Ἀναμνήσεις, ἄρθρα, δοκίμια], В 2-х томах, YMCA-Press, Paris 1992). Φαίνεται ὅτι ἡ ποίηση ἦταν γιά τήν Μαρία Σκομπτσόβα μία σταθερή καταφυγή, ὅπως ἡ Ἐκκλησία. Ἔχει ἐνδιαφέρον τό γεγονός ὅτι τήν ἐποχή πού δημοσιεύει τήν πρώτη ποιητική της συλλογή, ἐκδίδονται τό βιβλίο «Ἀλεξέι Χομιακώφ» τοῦ Μπερντιάγιεφ (Алексей Степанович Хомяков, [Ἀλεξέι Στεπάνοβιτς Χομιακώφ], Путь, Μ. 1912), ἀλλά καί ἡ περίφημη διατριβή «Ἡ φιλοσοφία τῆς οἰκονομίας. Ὁ κόσμος ὡς οἰκονομία» τοῦ Σεργίου Μπουλγκάκωφ (Сергий Булгаковъ, Философия хозяйства, ‘’Путь’’, М. 1912 = Σεργίου Μπουλγκάκωφ, Φιλοσοφία τῆς οἰκονομίας. Ὁ κόσμος ὡς οἰκονομία, εἰσ. μετ. σχόλ. Δημ. Μπαλτᾶς, Αθήνα 2024). Πρόκειται γιά συγγραφεῖς καί βιβλία πού θά ἔχουν ἰδιαίτερο πνευματικό ρόλο στήν ζωή τῆς Μαρίας Σκομπτσόβα ἀργότερα, στά χρόνια τοῦ Παρισιοῦ. Παράλληλα, πάντοτε κατά τήν προεπαναστατική ἐποχή, φαίνεται νά ἐκδηλώνει μία φιλοσοφική διάθεση, ἡ ὁποία ἀποτυπώνεται ἐκδοτικά στό βιβλίο της μέ τίτλο Γιούραλι [Е. Кузьмина-Караваева, Юрали [Γιούραλι], Петроград 1915]. 

Με τον Σέργιο Μπουλγκάκωφ και καθηγητές του Αγίου Σεργίου, 1933

Στίς δεκαετίες πού ἀκολούθησαν μετά τήν ἐπανάσταση τοῦ 1917, θά δημοσιεύσει φιλοσοφικά δοκίμια αὐτοτελῆ (Е. Скобцова, А. Хомяков [Α. Χομιακώφ], YMCA-Press, Париж 1929· Е. Скобцова, Достоевский и современность [Ὁ Ντοστογιέφσκι καί ἡ σύγχρονη πραγματικότητα], YMCA-Press, Париж 1929· Е. Скобцова, Миросозерцание Владимира Соловьева [Ἡ κοσμοαντίληψη τοῦ Βλαντίμιρ Σολοβιώφ], YMCA-Press, Париж 1929). Παράλληλα θά δημοσιεύσει καί ἄρθρα πάνω σέ διάφορα ζητήματα, κυρίως θεολογικά [Е. Скобцова, «О юродивых» [«Περί τῶν ἐν Χριστῷ Σαλῶν»], Вестник Русского Студенческого Христианского Движения, 1930, № 8-9, σσ. 3-13· Монахиня Мария, «Оправдание фарисейства» [«Δικαίωση τοῦ φαρισαϊσμοῦ»], Путь, № 56 (1938), σσ. 37-46· Монахиня Мария, «Вторая Евангельская заповедь. / На страже свободы, Православное дело» [«Ἡ δεύτερη εὐαγγελική ἐντολή/ Γιά τόν φύλακα τῆς ἐλευθερίας/Ὀρθόδοξη Δράση»], Сборник I., Париж 1939, σσ. 27-44, σσ. 84-95· Монахиня Мария, «О подражании Богоматери» [«Περί τῆς μιμήσεως τῆς Θεοτόκου»], Путь, № 59 (1939), σσ. 19-30], κοινωνικά [Е. Скобцова, «Социальные сдвиги в эмиграции» [«Οἱ κοινωνικές ἀλλαγές στήν μετανάστευση»], Новый Град, № 2 (1932), σ. 70· Монахиня Мария (Скобцова), «Социальный вопрос и социальная реальность» [«Τό κοινωνικό ζήτημα καί ἡ κοινωνική πραγματικότητα»], Новый Град, № 4 (1932), ἀλλά καί πολιτικά (Е. Скобцова, «Чем может быть пореволюционное народничество» [«Τί θά μποροῦσε νά εἶναι ὁ μετεπαναστατικός λαϊκισμός»], Утверждения, № 1, 1931, σσ. 16-22· Монахиня Мария (Скобцова), «Крест и серп с молотом» [«Ὁ σταυρός καί τό σφυροδρέπανο»], Новый Град, № 6 (1933), σσ. 78-81· Монахиня Мария, «Расизм и религия» [«Ρατσισμός καί θρησκεία»], Русские Записки, № 11, 1938, σσ. 150-157· Монахиня Мария, «Статья «Размышления о судьбах Европы и Азии» [ἄρθρο «Σκέψεις γιά τό πεπρωμένο τῆς Εὐρώπης καί τῆς Ἀσίας»], Париж 1941). 

Ἀλλά καί ἡ ἐνασχόληση τῆς ἁγίας Μαρίας τῶν Παρισίων μέ τήν κεντητική καί τήν ζωγραφική ἔδωσε δείγματα ἐκπληκτικῆς τέχνης (Πολύτιμο τό βιβλίο τῆς Xenia Krivochéine, La beauté salvatrice. Mère Marie Skobtsov, Peintures-dessins-broderies, Les Editions du Cerf, Paris 2012). 

Μεταξύ τῶν προσώπων πού τήν βοήθησαν κατά τά χρόνια τοῦ Παρισιοῦ ἦσαν ὁ Νικολάι Μπερντιάγιεφ, ὁ ὁποῖος τήν θεωρεῖ ὡς μία ἀπό τά πολύ φιλικά του πρόσωπα τῆς παρισινῆς Διασπορᾶς, ὁ πνευματικός της π. Σέργιος Μπουλγκάκωφ, μέ τήν ἀξιοσημείωτη ἀνεξαρτησία τῆς σκέψης του τόσο στίς οἰκονομολογικές ὅσο καί στίς θεολογικές μελέτες του, καί, τέλος, ὁ μητρ. Εὐλόγιος ὁ ὁποῖος τήν στήριξε ὑλικά καί πνευματικά. 

Εἶναι εὐρύτερα παραδεκτό ὅτι συνολικά ἡ ζωή της διακρινόταν ἀπό ὁρισμένη γενναιότητα καί ἐν τέλει ἀντισυμβατικότητα: Ἐκινεῖτο μεταξύ τῶν λογοτεχνικῶν κύκλων, παντρεύτηκε καί χώρισε δύο φορές, ἀπέκτησε καί ἔχασε για διαφόρους λόγους τρία παιδιά, διετέλεσε δήμαρχος τήν ἐποχή μετά τήν Ἐπανάσταση τοῦ 1917 [Βλ. σχετικά Юрий Данилов (=Е. Ю. Скобцова), «Как я была городским головой» [«Ὅταν ἤμουν δήμαρχος»], Воля России № 4, σσ. 63-80 και № 5, 1925, σσ. 68-88], ἀσχολήθηκε μέ τό δοκίμιο καί ἰδιαίτερα τό φιλοσοφικό, καί, τέλος, ἔλαβε τό μοναχικό σχῆμα. 

Πέρα ἀπό τά ἀναφερθέντα, στό Παρίσι, ἐπέδειξε μιά μοναδική προσφορά στόν Ἄνθρωπο, τόν ἀλλοεθνῆ, τόν ἄνεργο, τόν πεινασμένο, τόν ψυχιατρικά βασανισμένο. Στό πλαίσιο αὐτό, γράφει ἡ ἴδια ὅτι «θά πρέπει νά ψάχνω ποῦ νά καταθέσω τά δῶρα πού ὁ Θεός μοῦ ἐμπιστεύτηκε γιά νά τά δώσω».

Αὐτή ἡ ἀντισυμβατικότητα προκαλοῦσε, ἴσως νά προκαλεῖ ἀκόμα, τήν ἀντίδραση τῶν συντηρητικῶν κύκλων τῆς Ρωσικῆς Ἐκκλησίας. Ἔχει παρατηρηθεῖ σχετικά ὅτι «πολλοί ἦταν ἐκεῖνοι πού ἐνοχλήθηκαν ἀπό τό γεγονός ὅτι ἡ Μητέρα Μαρία ἀπέρριπτε τίς συμβάσεις τίς ὁποῖες ἐκεῖνοι ἁπλοϊκά ταύτιζαν μέ τήν παράδοση. Δέν ἦταν μοναχή; Πῶς μποροῦσε, λοιπόν, κανείς νά ἐξηγήσει τήν λειτουργική της ζωή; Τήν οἰκειότητά της μέ τόν ὑπόκοσμο; Τήν κατάσταση τοῦ ράσου της; Τό ὅτι κάπνιζε (καί μάλιστα δημοσίως); Τόν αὐθαίρετο τρόπο μέ τόν ὁποῖο ἀντιμετώπιζε τίς νηστεῖες; Ὄχι μόνο ἀδιαφοροῦσε ἐντελῶς γιά τούς κανόνες, ἀλλά δέν κρατοῦσε οὔτε κἄν τά προσχήματα» (π. Σ. Χάκελ, Ἡ ἁγία Μαρία τῶν Παρισίων. Μαρία Σκομπτσόβα-Ἡ ζωή της, Ἐκδόσεις Ἀκρίτας, σ. 129).

Ἀλλά, σέ κάθε περίπτωση, ἡ ἀντισυμβατικότητα τῆς Μητέρας Μαρίας πού ἐκδηλωνόταν ὡς ἀγάπη, ἀλληλεγγύη, προσφορά στούς ἀναγκεμένους ἀδελφούς, εἶχε μία εὐαγγελική ἀφετηρία. Γράφει ἀκριβῶς ἡ ἴδια: «Στήν [Ἔσχατη] Κρίση δέν θά ἐρωτηθῶ ἄν ἐκπλήρωσα τίς ἀσκητικές μου προσπάθειες μέ ἐπιτυχία ἤ πόσες μετάνοιες καί κομποσκίνια ἔκανα, ἀλλά θά ἐρωτηθῶ ἄν τάϊσα τούς πεινασμένους, ἄν ἔντυσα τούς γυμνούς, ἄν ἐπισκέφθηκα τούς ἀρρώστους καί τούς φυλακισμένους». Καί ἐν τούτοις, αὐτό δέν μποροῦσε νά γίνει ἀπολύτως κατανοητό στόν τυπικό χριστιανισμό. 

Στό ἴδιο πλαίσιο αὐτῆς τῆς γενναιότητας, κινήθηκε τό τέλος της, ὁ ἑκούσιος ἀλλά σέ κάθε περίπτωση βίαιος θάνατός της. Ὅπως φαίνεται ἀπό τίς σχετικές μαρτυρίες, δέν ἐπελέγη ἀπό τούς ναζιστές ὥστε νά ἐκτελεστεῖ, ἀλλά ἐπέλεξε ἡ ἴδια νά ἀντικαταστήσει τήν ἐπιλεγεῖσα πρός ἐκτέλεση συγκρατούμενή της.

Με την Άννα Αχμάτοβα, 1912

Δημήτρης Μπαλτάς: «Η οικονομία μεταξύ της ιστορίας και της μετα-ιστορίας»

Το Σάββατο 1 Φεβρουαρίου 2025, στις 12 το μεσημέρι, στα γραφεία της εφημερίδας “Χριστιανική”, μίλησε ο φιλόλογος και συγγραφέας Δημήτρης Μπαλτάς με θέμα «Η οικονομία μεταξύ της ιστορίας και της μετα-ιστορίας», παρουσιάζοντας το βιβλίο του Ρώσου φιλόσοφου Σεργκέι Μπουλγκάκωφ με τίτλο «Φιλοσοφία της οικονομίας-ο κόσμος ως οικονομία», το οποίο ο ίδιος έχει μεταφράσει απευθείας από τα ρωσικά, σχολιάσει, επιμεληθεί και εκδώσει. Ακολούθησε ενδιαφέρουσα συζήτηση με ερωτήσεις τόσο στα εισαγωγικά στοιχεία της ζωής και της σκέψης του Σ. Μπουλγκάκωφ όσο και στην θεματολογία του βιβλίου, στα οποία εστίασε ιδιαίτερα ο ομιλητής. 

Η εκδήλωση έκλεισε με την ακολουθία της κοπής της βασιλόπιτας της "Χριστιανικής Δημοκρατίας", την οποία τέλεσε ο π. Χρίστος Χριστοδούλου.

Σ. Μπουλγκάκωφ, Φιλοσοφία τῆς οἰκονομίας. Ὁ κόσμος ὡς οἰκονομία, εἰσ.μετ.-σχόλ. Δημ. Μπαλτᾶς, Ἀθήνα 2024, σελ. 334. 

Τήν «Φιλοσοφία τῆς οἰκονομίας» ὑποστήριξε ὁ Ρῶσος οἰκονομολόγος καί φιλόσοφος Σέργιος Μπουλγκάκωφ τό 1912. Ἔχει ἐνδιαφέρον ὅτι τό ἔργο μεταφράστηκε τό 1928 στά ἰαπωνικά, ἀλλά γιά πολλές δεκαετίες παρέμεινε ἀμετάφραστο στίς εὐρωπαϊκές γλῶσσες. Τό 1987 παρουσιάστηκε σέ γαλλική, τό 2000 σέ ἀγγλική καί τό 2014 σέ γερμανική μετάφραση. 

Στήν «Φιλοσοφία τῆς οἰκονομίας» ὁ Σ. Μπουλγκάκωφ προέβη σέ μία εὐρύτατη κριτική τοῦ ὑλισμοῦ καί εἰδικότερα τοῦ οἰκονομικοῦ ὑλισμοῦ. Ἐπειδή ἡ οἰκονομία κατά τόν Μπουλγκάκωφ εἶναι ἕνα φαινόμενο τῆς πνευματικῆς ζωῆς, ὁ οἰκονομικός ὑλισμός δέν ἔχει μόνο ὑλικό ἀλλά καί πνευματικό περιεχόμενο. Προβληματική γιά τόν Μπουλγκάκωφ εἶναι κυρίως ἡ γνωσιολογία τοῦ οἰκονομικοῦ ὑλισμοῦ καί ὄχι ἡ ἠθική του. Μάλιστα συνδεόμενος ὁ οἰκονομικός ὑλισμός μέ τόν σοσιαλισμό ἐκφράζει, σύμφωνα με τον συγγραφέα, καλύτερα αὐτήν τήν ἠθική ἀντίληψη. 

Σέργιος Μπουλγκάκωφ 

Ἐπειδή δέ ὁ οἰκονομικός ὑλισμός εἶναι ἡ κυρίαρχη τάση στην Πολιτική Οἰκονομία, ὁ Ρῶσος φιλόσοφος ἑστιάζει σέ πολλά σημεῖα τῆς διατριβῆς του στόν κοινωνιολογικό ντετερμινισμό τῆς Πολιτικῆς Οἰκονομίας, ἐξαιτίας τοῦ ὁποίου ἡ ἀτομικότητα τοῦ ἀνθρώπου χάνεται στό πλαίσιο τῆς κοινωνικῆς τάξης ἤ τῆς κοινωνικῆς ὁμάδας. Αὐτό τό τελευταῖο σημεῖο ἀποτελεῖ μία ἀπό τίς περισσότερο προβαλλόμενες τοποθετήσεις στόν χῶρο τῆς ἐν γένει ρωσικῆς θρησκευτικῆς φιλοσοφίας. Σέ μία περαιτέρω ἑρμηνευτική ἀνάλυση, ὁ Μπουλγκάκωφ θά τονίσει ὅτι τό αἴτημα γιά τήν μετάβαση ἀπό τήν ἀναγκαιότητα στήν ἐλευθερία δέν μπορεῖ νά ἐπιτευχθεῖ οὔτε γενικά στό πλαίσιο τοῦ οἰκονομικοῦ ὑλισμοῦ οὔτε στίς σχετικές θεωρήσεις τοῦ ἰδίου τοῦ Μάρξ. 

Κριτική ἐκτενέστατη θά ἀσκήσει ὁ Σ. Μπουλγκάκωφ καί στήν Κοινωνιολογία, τήν ἐπιστημονικότητα τῆς ὁποίας μάλιστα ἀμφισβητεῖ. Κυρίως ἐπικριτικά προσεγγίζει ὁ Σ. Μπουλγκάκωφ τήν χρήση τῆς στατιστικῆς μεθόδου, ἀκριβῶς λόγῳ τοῦ γενικευτικοῦ χαρακτήρα της, πού κάνει ἡ Κοινωνιολογία. 

Ἡ παροῦσα μεταάφραση συνοδεύεται ἀπό σημειώσεις τοῦ συγγραφέα καί εἰσαγωγή-σχόλια τοῦ μεταφραστῆ. 

ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ ΤΟΥ ΣΕΡΓΙΟΥ ΜΠΟΥΛΓΚΑΚΩΦ "ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΤΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ" ΣΤΟ ΒΟΛΟ

Ομιλεί ο συγγραφέας και μεταφραστής Δημήτρης Μπαλτάς 

Την Παρασκευή 17 Ιανουαρίου 2025, το Τμήμα Οικονομικών Επιστημών του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας σε συνεργασία με τον Θρησκευτικό-Φιλολογικό Σύλλογο "Τρεις Ιεράρχες" οργάνωσαν την παρουσίαση της ελληνικής μετάφρασης του βιβλίου "Φιλοσοφία της οικονομίας. Ο κόσμος ως οικονομία" (εισ.-μετ. σχολ. Δημήτρης Μπαλτάς, Αθήνα 2024) του Σεργίου Μπουλγκάκωφ. 

Για το βιβλίο μίλησαν ο καθηγητής Μεθοδολογίας και Ιστορίας της οικονομικής σκέψης κ. Μιχάλης Ζουμπουλάκης και ο μεταφραστής του βιβλίου κ. Δημήτρης Μπαλτάς, δρ φιλοσοφίας. 

Τον συντονισμό της συζήτησης είχε ο κ. Δημήτρης Σκαλτσής, ιστορικός. 

Προηγήθηκαν χαιρετισμοί του προέδρου του Τμήματος Οικονομικών Επιστημών καθηγητή κ. Λουκά Ζαχείλα και του Προέδρου των "Τριών Ιεραρχών" κ. Κώστα Μοράρου. 

Μετά τις ομιλίες ακολούθησαν ερωτήσεις εκ μέρους των παρισταμένων και ενδιαφέρουσα συζήτηση.

Δείτε παρουσίαση του βιβλίου στην Ιδιωτική Οδό ΕΔΩ. 

Χαιρετισμός του Καθηγητή Λουκά Ζαχείλα 

Ομιλητής ο Καθηγητής Μιχάλης Ζουμπουλάκης 

Χαιρετισμός του προέδρου του Συλλόγου "Τρεις Ιεράρχες" Κώστα Μοράρου

Δημήτρης Μπαλτάς: Πρόσωπα και ζητήματα στην αυτοβιογραφία του Ν. Μπερντιάγιεφ

Δημήτρης Μπαλτᾶς 

Πρόσωπα καί ζητήματα στήν αὐτοβιογραφία τοῦ Ν. Μπερντιάγιεφ 

Στήν παροῦσα ὁμιλία θά κάνω λόγο γιά τήν «Αὐτοβιογραφία» τοῦ Ρώσου φιλοσόφου Ν. Μπερντιάγιεφ (1874-1948). Γιά τίς συγκεκριμένες ἀναφορές σέ πρόσωπα καί ζητήματα τοῦ βιβλίου χρησιμοποίησα τό ρωσικό πρωτότυπο, το ὁποῖο μάλιστα φέρει τόν τίτλο «Αὐτογνωσία. Δοκίμιο φιλοσοφικῆς αὐτοβιογραφίας», καί ὄχι τήν γαλλική πού ἐπιγράφεται «Δοκίμιο πνευματικῆς αὐτοβιογραφίας» ἤ τήν ἀγγλική πού ἔχει τόν τίτλο «Ὄνειρο καί πραγματικότητα. Δοκίμιο αὐτοβιογραφίας». 

Μία βασική εἰσαγωγική παρατήρηση εἶναι ὅτι τό συγκεριμένο βιβλίο δέν μπορεῖ χαρακτηριστεῖ ὡς «αὐτοβιογραφία», «ἀπομνημονεύματα» ἤ ἔστω «ἡμερολόγιο» κατά τήν συνήθη ἔννοια τῶν ὅρων αὐτῶν. Σέ γενικές γραμμές ὁ συγγραφέας δίνει ὁρισμένη σημασία στήν χρονολογική σειρά παρουσίασης τῶν γεγονότων, ἀλλά ὄχι ἀποκλειστική, καθ’ ὅσον τόν ἐνδιαφέρει περισσότερο ἡ προσέγγιση καί ἡ διασάφιση ζητημάτων τῆς φιλοσοφικῆς σκέψης του. 

(Ὁμιλία τοῦ γράφοντος στήν ἐκδήλωση τῆς Χριστιανικῆς, στίς 16.12.2024, στήν Βιβλιοθήκη τῆς Ἱερᾶς Ἀρχιεπισκοπῆς Ἀθηνῶν). 

Ολόκληρο το κείμενο στη συνέχεια.  

 

H εκδήλωση της “ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗΣ” προς τιμή του φιλόσοφου και θεολόγου της Ρωσικής διασποράς Νικολάου Μπερντιάγιεφ έγινε το απόγευμα στις 16 Δεκεμβρίου 2024 στη βιβλιοθήκη της Ιεράς Αρχιεπισκοπής Αθηνών. 

Εισηγητές και εισηγήσεις: 

Δημήτρης Μπαλτάς, δ.φ., εκπαιδευτικός: Πρόσωπα και ζητήματα στην αυτοβιογραφία του Ν. Μπερντιάγιεφ 

Γεώργιος-Νεκτάριος Παναγιωτίδης, προγραμματιστής υπολογιστών, συγγραφέας: Η στάση του Ν. Μπερντιάγιεφ απέναντι στον Αθεϊσμό και τον Αστικό Χριστιανισμό 

Σωτήρης Γουνελάς, συγγραφέας, κριτικός πολιτισμού: Περί δουλείας και ελευθερίας στον Ν. Μπερντιάγιεφ 

Γιάννης Ζερβός, νομικός, διευθυντής σύνταξης της “Χ” : Η "πολιτική διαθήκη" του Ν. Μπερντιάγιεφ

Γιώργος Κρανιδιώτης, ιατρός, αρθρογράφος: Η κοινωνική και πολιτική φιλοσοφία του Ν. Μπερντιάγιεφ 

Κωνσταντίνος Καμαριάρης, συγγραφέας, παρουσιαστής θεάτρου Σκιών: Κριτική παρουσίαση τριών θεμάτων του Ν. Μπερντιάγιεφ.

Συντόνισε ο Κωνσταντίνος Μπλάθρας διευθυντής της “Χ”, θεολόγος. 

In memoriam: Δημήτρης Τριανταφυλλίδης

Εκπομπή αρχείου - πρώτη

Σήμερα, Κυριακή 9 Νοεμβρίου 2024 στις 8 το βράδυ στον Ραδιοφωνικό Σταθμό της Εκκλησίας της Ελλάδας, στους 89,5 fm, ο σκηνοθέτης και ιερέας π. Πέτρος Μινώπετρος συνομιλεί με τον συγγραφέα και μεταφραστή Δημήτρη Τριανταφυλλίδη. 

107 χρόνια από το πραξικόπημα των Μπολσεβίκων: 

α) Η πνευματικότητα της Ουκρανίας και της Ρωσίας και η αντίσταση της Τέχνης στον Κομμουνιστικό ολοκληρωτισμό. 

β) Μαρτυρολόγιο: Νικολάι Γκόγκολ, Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι, Μιχαήλ Μπουλγκάκοφ, Βσέβολοντ Μέγιερχολντ, Άννα Αχμάτοβα, Βαρλάμ Σαλάμοφ, Αλεξάντρ Σολζενίτσιν, Αντρέι Ταρκόφσκι, Σεργκέι Παρατζάνοφ, Νικολάι Μπερντιάγιεφ, π. Παύλος Φλορένσκι. 

Ο Δημήτρης Β. Τριανταφυλλίδης γεννήθηκε το 1959 στη Θεσσαλονίκη. Το 1980 έγινε δεκτός στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου του Κιέβου «Ταράς Σεβτσένκο», από το οποίο αποφοίτησε το 1985 με Αριστείο και τον τίτλο του «Μάγιστρου των Φιλοσοφικών Επιστημών». Τελείωσε και την Θεολογική Σχολή του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Για πολλά χρόνια εργάστηκε ως Διευθυντής Σχολικών μονάδων της τεχνικής επαγγελματικής εκπαίδευσης και σε ΙΕΚ. Στη συνέχεια μεταπήδησε στη Δημοσιογραφία και εργάστηκε ως επιτελικό στέλεχος σε μεγάλες εφημερίδες, τηλεοπτικούς σταθμούς και περιοδικά. Διετέλεσε αρχισυντάκτης του δημοτικού ραδιοφώνου της Αθήνας «Αθήνας 9.84», υπεύθυνος για τις μεταναστευτικές εκπομπές. Μετέφρασε περισσότερα από 130 βιβλία ρώσων θεολόγων, φιλοσόφων, πεζογράφων, ποιητών και δραματουργών. Ίδρυσε τον εκδοτικό οίκο samizdat και το 2014 ίδρυσε το περιοδικό «Στέπα», μια τετραμηνιαία επιθεώρηση του ρωσικού πολιτισμού 400 σελίδων, με περιεχόμενα για την ποίηση, τη λογοτεχνία, τη φιλοσοφία, τη θεολογία, το θέατρο, τον κινηματογράφο, την ιστορία, τη ρωσική Διασπορά κλπ. Συμμετείχε ενεργά στις ελληνορωσικές πολιτιστικές σχέσεις, σε διεθνή συνέδρια και κοινές εκδόσεις με μεγάλα ρωσικά πνευματικά ιδρύματα. Απεβίωσε στις 26 Οκτωβρίου 2024.

ΜΝΗΜΗ ΔΗΜΗΤΡΗ Β. ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΙΔΗ (1959-2024)

Ο γνωστός δημοσιογράφος, συγγραφέας και μεταφραστής Δη­μή­τρης Β. Τρι­α­ντα­φυλ­λί­δης ...απέδρασε προς την αιωνιότητα ανήμερα των ονομαστηρίων του (26 Οκτωβρίου 2024). 

Γεν­νή­θη­κε το 1959 στη Θεσ­σα­λο­νί­κη. Ολο­κλή­ρω­σε τις προ­πτυ­χι­α­κές και με­τα­πτυ­χι­α­κές του σπου­δές στο Κρα­τι­κό Πα­νε­πι­στή­μιο «Τα­ράς Σεβ­τσέν­κο» στο Κί­ε­βο και στη συ­νέ­χεια σπού­δα­σε Θε­ο­λο­γία στο ΑΠΘ. Από πο­λύ νω­ρίς, γο­η­τεύ­τη­κε από τη ρω­σι­κή γραμ­μα­τεία κι έτσι άρ­χι­σε να με­τα­φρά­ζει εμβληματικές προ­σω­πι­κό­τη­τες και κεί­με­να. 

Είχε με­τα­φρά­σει πε­ρισ­σό­τε­ρα από 130 βι­βλία, τα οποία αφο­ρούν όλο το εύρος των ρω­σι­κών γραμμάτων: φι­λο­σο­φία, θε­ο­λο­γία, ιστο­ρία, πο­λι­τι­κή, πε­ζο­γρα­φία, ποί­η­ση, θέ­α­τρο, κρι­τι­κή της λογοτεχνίας κ.ά. 

Το 2014 ίδρυ­σε το πε­ρι­ο­δι­κό «Στέ­πα», μία τε­τρα­μη­νι­αία επι­θε­ώ­ρη­ση του ρω­σι­κού πο­λι­τι­σμού, στο οποίο δη­μο­σίευε με­τα­φρά­σεις ση­μα­ντι­κών στο­χα­στών και λο­γο­τε­χνών, τό­σο του πα­ρελ­θό­ντος, όσο και του πα­ρό­ντος, σε μία προ­σπά­θεια να δι­ευ­κο­λύ­νει τον Έλ­λη­να ανα­γνώ­στη να προ­σεγ­γί­σει το πε­ρί­πλο­κο μα και γο­η­τευ­τι­κό φαι­νό­με­νο που ακούει στο όνο­μα «ρω­σι­κός πο­λι­τι­σμός». Γι' αυτό προχώρησε και στην ίδρυση του εκδοτικού οίκου s@mizdat, όπου εξέδιδε κυρίως βιβλία για την ρωσική διανόηση, ενώ  πα­ράλ­λη­λα, δη­μο­σίευε άρ­θρα και με­λέ­τες σε σύγ­χρο­να ελ­λη­νι­κά πε­ρι­ο­δι­κά.

Ο οτρηρός Δη­μή­τρης Β. Τρι­α­ντα­φυλ­λί­δης με τίμησε με την φιλία του και την εμπιστοσύνη του. Δημοσίευσε κείμενά μου στην "Στέπα" και εξέδωσε το βιβλίο μου "Ελληνορωσικά" (2022). 

Έγραψε τότε προαναγγέλλοντας την έκδοση: 

"Ο Παναγιώτης Ανδριόπουλος πολεμούσε μόνος του τον ρωσικό εκκλησιαστικό ιμπεριαλισμό, όταν άλλοι ταξίδευαν με ιδιωτικά τζετ Ρώσων αρχιερέων ή πουλούσαν ταγκιασμένα λάδια σε μονές της ρωσικής ενδοχώρας, για να μην αναφέρω άλλα πιο ποινικά κολάσιμα. Στα κείμενα του, θα βρείτε απαντήσεις για την λυσσαλέα αντίδραση της ρωσικής εκκλησίας (ναι με μικρά, τα μεγάλα δεν τα αξιώθηκε) στο Αυτοκέφαλο της Ουκρανικής Εκκλησίας. Θα μάθετε λεπτομέρειες για την εισβολή της ρωσικής εκκλησίας στην Αφρική, για να τιμωρήσει το εκεί πατριαρχείο που αναγνώρισε την Αυτοκέφαλη πια Ουκρανική Εκκλησία και άλλα πολλά". 

Ο Δ. Τριανταφυλλίδης, επίσης, ανταποκρίθηκε στις προσκλήσεις μου και συμμετείχε ως ομιλητής σε εκδηλώσεις που πραγματοποιήσαμε με το Καλλιτεχνικό Σύνολο "Πολύτροπον" για μορφές και θέματα του ρωσικού πολιτισμού. 

Παραθέτω στη συνέχεια δύο βίντεο από αντίστοιχες εκδηλώσεις μας. 

Το πρώτο αφορά στην εκδήλωση  «Ρωσική Διασπορά – Από το μαρτύριο στη μαρτυρία» (Τρίτη 12 Απριλίου 2016 Πολυχώρος ΑΙΤΙΟΝ, Αθήνα), όπου ο Δ. Τριανταφυλλίδης μίλησε με θέμα; «Η μεγάλη φυγή. Η απέλαση των Ρώσων διανοουμένων το 1921 και η πρώτη γενιά της Ρωσικής Διασποράς».

 

Το δεύτερο βίντεο περιλαμβάνει ένα αφιέρωμα στον μεγάλο Ρώσο συνθέτη Ντμίτρι Σοστακόβιτς, με αφορμή την επέτειο των 110 χρόνων από τη γέννησή του (1906-2016). Η εκδήλωση πραγματοποιήθηκε στην Μεγάλη Μουσική Βιβλιοθήκη της Ελλάδας στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών, την Δευτέρα 14 Νοεμβρίου 2016. 

Ο Δημήτρης Τριανταφυλλίδης ανέπτυξε το θέμα: «Η ατμόσφαιρα του ζόφου για τον Ντμίτρι Σοστακόβιτς. Η συνομιλία των αρχείων με την Ιστορία».

 

Δείτε όλες τις αναρτήσεις της ΙΔΙΩΤΙΚΗΣ ΟΔΟΥ για τον Δημήτρη Τριανταφυλλίδη ΕΔΩ. 

ΜΝΗΜΟΝΕΥΟΝΤΑΣ ΝΙΚΟΛΑΪ ΜΠΕΡΝΤΙΑΓΙΕΦ ΓΙΑ ΤΑ 150ΧΡΟΝΑ ΑΠΟ ΤΗ ΓΕΝΝΗΣΗ ΤΟΥ (ΒΙΝΤΕΟ)

Το Καλλιτεχνικό Σύνολο «Πολύτροπον» (υπεύθυνος: Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος), διοργάνωσε ένα αφιέρωμα στον Ρώσο θρησκειοφιλόσοφο Νικολάι Μπερντιάεφ (Κίεβο 1874-Παρίσι 1948), με αφορμή την επέτειο των 150 χρόνων από τη γέννησή του. 

Η εκδήλωση πραγματοποιήθηκε το Σάββατο 19 Οκτωβρίου 2024 και ώρα 18.30 στο Πνευματικό Κέντρο της Ενορίας του Ι. Ναού Αγίου Γεωργίου Νέου Ψυχικού (Χρυσοστόμου Σμύρνης 22). 

Ομιλητές ήσαν οι: 

- Γιώργος Κρανιδιώτης, ιατρός, πτυχιούχος φιλοσοφίας, με θέμα: «Η κοινωνική φιλοσοφία του Νικολάι Μπερντιάγιεφ». 

- Δημήτρης Μπαλτάς, δρ φιλοσοφίας, με θέμα «Ο Νικολάι Μπερντιάγιεφ ως ιστορικός της φιλοσοφίας».

- Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος, θεολόγος, με θέμα: «Οι μεταφράσεις έργων του Νικολάι Μπερντιάγιεφ από τον Μητροπολίτη Σάμου Ειρηναίο Παπαμιχαήλ (1878-1963)». 

Συντονιστής ο Αρχιμανδρίτης Μιχαήλ Σταθάκης, προϊστάμενος Ι. Ναού Αγίου Γεωργίου Νέου Ψυχικού.

Βίντεο εκδήλωσης: Γιώργος Αρβανίτης.

 

Την εκδήλωση τίμησε με την παρουσία του ο Πρωτοπρεσβύτερος του Οικουμενικού Θρόνου
π. Παναγιώτης Καποδίστριας, Γενικός Αρχιερατικός Επίτροπος της Ι. Μητροπόλεως Ζακύνθου. 

Ο ΝΙΚΟΛΑΪ ΜΠΕΡΝΤΙΑΓΙΕΦ ΤΟΥ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΟΥ ΣΑΜΟΥ ΕΙΡΗΝΑΙΟΥ ΠΑΠΑΜΙΧΑΗΛ

Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος 

Οι μεταφράσεις έργων του Νικολάι Μπερντιάγιεφ από τον Μητροπολίτη Σάμου Ειρηναίο Παπαμιχαήλ (1878-1963) 

Ο Μητροπολίτης Σάμου Ειρηναίος Παπαμιχαήλ γεννήθηκε στο Κατιρλί της Βιθυνίας στις 10 Απριλίου του 1878, δηλαδή τέσσερα χρόνια μετά την γέννηση του Νικολάι Μπερντιάγιεφ (Μάρτιος του 1874), τον οποίο έμελλε αργότερα να σπουδάσει και να μεταφράσει. Ήταν σύγχρονοι και συνομήλικοι. Τη χρονιά που γεννήθηκε ο Ειρηναίος, ανέβηκε στον Οικουμενικό Θρόνο ο Πατριάρχης Ιωακείμ Γ’, ο οποίος αργότερα, κατά την δεύτερη Πατριαρχία του, πήρε τον Ειρηναίο στην Πατριαρχική Αυλή. 

Ο Ειρηναίος ολοκλήρωσε τα εγκύκλια γράμματα στην ιδιαίτερη πατρίδα του και το 1898 ενεγράφη στην περιώνυμη Θεολογική Σχολή της Χάλκης, από την οποία αποφοίτησε ως αριστούχος το 1905, ενώ, το 1903, είχε χειροτονηθεί διάκονος από τον τότε Σχολάρχη, Μητροπολίτη Σταυρουπόλεως και μετέπειτα Σερρών, Απόστολο Χριστοδούλου. Μετά την αποφοίτηση του, επί δύο χρόνια περίπου, διηύθυνε το Σχολαρχείο της κοινότητας Αρτάκης και ήταν ιεροκήρυκας της Μητροπόλεως Κυζίκου. Το 1907, επί Ιωακείμ Γ’, εισήλθε στην Πατριαρχική Αυλή ως διάκονος της σειράς και το 1911 έλαβε το οφφίκιο του Μεγάλου Αρχιδιακόνου της Μ.τ.Χ.Ε., ενώ συγχρόνως δίδασκε τα θρησκευτικά στο Ιωακείμειο Παρθεναγωγείο. Στις 10 Μαρτίου 1913 χειροτονήθηκε επίσκοπος και του δόθηκε η έδρα της Μητροπόλεως Δαρδανελλίων και Λαμψάκου, η οποία ιδρύθηκε, τότε, από τον Πατριάρχη Γερμανό Ε'. Συνοδικός έγινε το 1918, με τον Προύσης Δωρόθεο τοποτηρητή του Οικουμενικού Θρόνου. Αξίζει να σημειωθεί ότι ως Συνοδικός, υπέγραψε το 1920 την περίφημη εγκύκλιο του Οικουμενικού Πατριαρχείου «Προς τας απανταχού Εκκλησίας του Χριστού», η οποία έδωσε ώθηση στην Οικουμενική Κίνηση. Τον Φεβρουάριο του 1922, επί πατριαρχίας Μελετίου Δ', μετατέθηκε στην Μητρόπολη Ελασσώνος έως το 1924. Τον επόμενο χρόνο, επανέκτησε τον τίτλο του Επισκόπου Δαρδανελλίων και μετέβη στο Παρίσι, όπου σπούδασε στη Σορβόννη, Ιστορία της Φιλοσοφίας και Αισθητική. Οι μελέτες του επεκτάθηκαν και σε άλλες επιστήμες. Εκεί ήρθε σε επαφή με την ρωσική χριστιανική διασπορά και επηρεάστηκε από το έργο του Νικολάϊ Μπερδιάγεφ, μεταφράζοντας αργότερα έργα του από τα γαλλικά στα ελληνικά. Στις 10 Απριλίου 1926 εξελέγη Μητροπολίτης Σάμου. 

Κατά την διάρκεια του δευτέρου παγκοσμίου πολέμου και της Ιταλικής κατοχής στη Σάμο, ο Ειρηναίος έλαβε μέρος στην αντίσταση, επιδεικνύοντας, όπως μαρτυρείται από τα γεγονότα, ανδρεία στάση. 

Στην προσωρινή απελευθέρωση της Σάμου από τις 8 Σεπτεμβρίου του 1943 μέχρι τις 17 Νοεμβρίου του ιδίου έτους, άσκησε χρέη Προέδρου της Προσωρινής Κυβερνητικής Επιτροπής του πρώτου και μοναδικού εκείνη τη χρονική στιγμή ελεύθερου ελληνικού εδάφους, της Σάμου. Συντέλεσε στην εθνική συμφιλίωση των αντιτιθέμενων δυνάμεων, ΕΑΜ και Ιερολοχιτών, που έδρευαν στη Σάμο. 

Μετά τον βομβαρδισμό της Σάμου από τους Γερμανούς, στις 17 Νοεμβρίου του 1943, και την επακόλουθη γερμανική κατάληψη του νησιού, ο Ειρηναίος μετέβη στη Μέση Ανατολή. Εκεί ήρθε σε επαφές με την εξόριστη Ελληνική Κυβέρνηση, της οποίας έγινε Σύμβουλος επί εκκλησιαστικών θεμάτων. Πραγματοποίησε επισκέψεις στα Ορθόδοξα πρεσβυγενή Πατριαρχεία και συνέταξε εκθέσεις προς την Ελληνική Κυβέρνηση σχετικά με την κατάσταση τους. 

Μετά το τέλος του πολέμου επέστρεψε στην Μητροπολιτική του περιφέρεια, όπου έγινε δεκτός με ενθουσιασμό από το ποίμνιό του. 

Η Εκκλησία της Ελλάδος, αναγνωρίζοντας την προσωπικότητά του και την πνευματική του κατάρτιση, τον όρισε πολλές φορές εκπρόσωπό της σε συνέδρια και διεθνείς αποστολές. Κατά την παραμονή του στο εξωτερικό για να πάρει μέρος στις συναντήσεις αυτές, έδωσε αρκετές διαλέξεις σε επιστημονικές εταιρείες και πανεπιστήμια, μετά από ανάλογες προσκλήσεις. 

Εκπροσώπησε την Εκκλησία της Ελλάδος και το Οικουμενικό Πατριαρχείο κατά την Α΄ Γενική Συνέλευση του Παγκοσμίου Συμβουλίου των Εκκλησιών στο Άμστερνταμ της Ολλανδίας, το 1948. Ήταν η χρονιά που πέθανε ο Μπερντιάγιεφ. Να τονίσουμε εδώ ότι η Εκκλησία της Ελλάδος είναι ιδρυτικό μέλος του Παγκοσμίου Συμβουλίου Εκκλησιών. 

Ασχολήθηκε ιδιαίτερα, με επιστολές, άρθρα και υπομνήματα, με την Οικουμενική Κίνηση και τις θέσεις της Ορθοδόξου Εκκλησίας. Εκοιμήθη στην Αθήνα στις 29 Ιουνίου 1963. Η νεκρώσιμη ακολουθία εψάλη στο Μητροπολιτικό Ναό Αθηνών στις 30 Ιουνίου προεξάρχοντος του Οικουμενικού Πατριάρχου Αθηναγόρου, ο οποίος τότε πραγματοποιούσε την πρώτη επίσημη επίσκεψή του στην Ελλάδα. 

Ο Ειρηναίος υπήρξε, επίσης, ηδύμολπος ιερουργός και ξεχωριστός ερμηνευτής της εκκλησιαστικής μουσικής. Είχε εξαιρετική μουσική αντίληψη και επιδεκτικότητα και έτσι έγινε γνήσιος φορέας του «Πατριαρχικού ύφους» κατά την περίοδο της διακονίας του στον πατριαρχικό ναό, τους χορούς του οποίου διηύθυναν τότε ο Πρωτοψάλτης Ιάκωβος Ναυπλιώτης και ο Λαμπαδάριος Κωνσταντίνος Κλάββας. Τον ψάλτη Σάμου Ειρηναίο αποτύπωσε το 1930 η Μέλπω Μερλιέ, η οποία είχε την πραγματικά φαεινή ιδέα να ηχογραφήσει παραδοσιακούς ψάλτες. Πολύ αργότερα αυτές οι ιστορικές ηχογραφήσεις κυκλοφόρησαν σε ψηφιακό δίσκο, με τον τίτλο «και ανυμνήσωμεν» από το Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών. 

Ας σημειωθεί ότι ο Σάμου Ειρηναίος χειροτόνησε διάκονο, στις 15 Ιανουαρίου 1939, τον επίσης μουσικολογιώτατο Νικόδημο Βαλληνδρά, μετέπειτα Μητροπολίτη Πατρών. Ο Νικόδημος έγινε αρχιδιάκονος του Αρχιεπισκόπου Αθηνών και πάσης Ελλάδος Χρυσάνθου, του από Τραπεζούντος, με τον οποίον συνδεόταν στενά ο Σάμου Ειρηναίος, αν και αργότερα οι σχέσεις τους διαταράχθηκαν. 

Το συγγραφικό έργο του Ειρηναίου είναι ογκώδες και περιεκτικό των απόψεών του και της πνευματικής του κατάρτισης. Εκτείνεται σε πέντε τόμους με τον γενικό τίτλο «Μελετήματα». Διακρίνει στα έργα του ο αναγνώστης τη βαθιά και συγκροτημένη θεολογική του σκέψη. Στα κείμενά του διαφαίνεται, επίσης, η εθνικής εμβέλειας προσωπικότητα και δράση του. 

Βαθύς γνώστης του αρχαιοελληνικού πολιτισμού και της αρχαιοελληνικής φιλοσοφικής σκέψης, την οποία συνδέει με το σωτηριώδες λυτρωτικό μήνυμα της Ορθοδόξου Εκκλησίας, μιλώντας για «ελληνοχριστιανικό πολιτισμό». Πολύ πριν μιλήσουν κάποιοι αργότερα για «Ελληνορθοδοξία». 

Η θεολογία του Ειρηναίου είναι εκείνη της «ελευθερίας του προσώπου». Ταυτίζει την ελευθερία του ανθρώπου, ιδιότητα της κατ’ εικόνα δημιουργίας του ανθρώπου, με την χριστιανική πίστη και ζωή για να καταλήξει ότι πραγματικά ελεύθερος είναι ο απαλλαγμένος από την αμαρτία άνθρωπος, που συνειδητά συμπορεύεται με την σταυρική θυσία του Θεανθρώπου, καταλήγοντας στην ανάσταση από τα πάθη του. Υπήρξε μελετητής του Αποστόλου Παύλου και της θεολογίας των Επιστολών του. 

Κατά την παραμονή του στην Ευρώπη, γνώρισε τη γερμανική σκέψη και την γερμανική φιλοσοφία και κυρίως την ρωσική χριστιανική φιλοσοφία, λόγω της ρωσικής διασποράς με έδρα το Παρίσι όπου σπούδαζε. Μελέτησε έργα του Ντοστογιέφσκυ και του Μπερντιάγεφ. Τα κείμενα του τελευταίου άσκησαν ιδιαίτερη επίδραση στη σκέψη του και αποφάσισε να αναλάβει την μετάφραση από τα γαλλικά στα ελληνικά, δύο από τα γνωστότερα έργα του: 

Πρώτα το «Περί του Προορισμού του Ανθρώπου» - με υπότιτλο «Δοκίμιον παραδόξου ηθικής» (Εκδόσεις της Αποστολικής Διακονίας της Εκκλησίας της Ελλάδος, 1950, σελ. 405) - αφιερωμένο από τον μεταφραστή στον Οικουμενικό Πατριάρχη Ιωακείμ τον Γ’. Μάλιστα στο εξώφυλλο υπάρχει κι ένα ρητό του Νικολάι Γκόγκολ: «Είναι πάρα πολύ θλιβερόν διότι δεν βλέπομεν το αγαθόν εν τω αγαθώ». Στον πρόλογο του βιβλίου αυτού ο Σάμου Ειρηναίος γράφει πως επικοινώνησε με τον Μπερντιάγιεφ για το ζήτημα των πνευματικών δικαιωμάτων, σε σχέση με την μετάφραση, λίγους μήνες πριν πεθάνει ο μεγάλος φιλόσοφος, ο οποίος έστειλε στον Ειρηναίο την ακόλουθη επιστολή που δημοσίευσε στον πρόλογο του βιβλίου: 

Σεβασμιώτατε, 

Η επιστολή Σας υπήρξε δι’ εμέ μεγάλη ικανοποίησις, και η Υμετέρα εκτίμησις των βιβλίων μου με συνεκίνησε πολύ. Θα δοκιμάσω χαράν μεγάλην εάν τα βιβλία μου εις την μετάφρασίν Σας εμφανισθούν εις ελληνικήν γλώσσαν. Ας μη ομιλώμεν περί αμοιβής. Εφ’ όσον αισυνθήκαι της εκδόσεως των βιβλίων εις την χώραν Σας είναι δύσκολοι. 

Είμαι απολύτως σύμφωνος μαζί Σας, ότι το μεγαλύτερον ζήτημα της εποχής μας είναι το ζήτημα των πνευματικών αξιών, μιας πνευματικής κινήσεως. 

Εναποθέτων τον εαυτόν μου εις τας προσευχάς Σας, Σάς παρακαλώ, Σεβασμιώτατε, να πιστεύσητε εις τα καλύτερα, τα αφωσιωμένα αισθήματα μου. 

Ν. ΜΠΕΡΔΙΑΓΙΕΦ 

Τα περιεχόμενα του βιβλίου αυτού, σε τρία μέρη, αφορούν στα καίρια και ουσιαστικά της ύπαρξης: 

Το πρόβλημα της ηθικής γνώσεως, Η αρχή του αγαθού και του κακού, Ο Άνθρωπος, Η ηθική του νόμου, Η ηθική της απολυτρώσεως, Η ηθική της δημιουργικής ενεργείας, Τα συγκεκριμένα προβλήματα της ηθικής, Περί των εσχάτων. 

Το δεύτερο βιβλίο που μετάφρασε ο Σάμου Ειρηναίος είναι το «Πνεύμα και Ελευθερία», με υπότιτλο «Δοκίμιον Χριστιανικής Φιλοσοφίας» (Αθήναι 1952, σελ. 366) και αφιερωμένο από τον μεταφραστή «Εις μνήμην της μητρός μου Παρασκευής Παπαμιχαήλ, σεμνής ιέρειας ελληνοχριστιανικής εστίας».

Εδώ δημοσιεύεται και ο πρόλογος του Μπερντιάγιεφ στην γαλλική έκδοση.

 

Επιτρέψτε μου να σημειώσω μία πρόταση του, που μας ενδιαφέρει και σήμερα: «Το «νέον» εν τω χριστιανισμώ ελάμβανε μάλλον ένα πνευματικόν και μυστικόν χαρακτήρα παρά ένα χαρακτήρα ουμανιστικόν, επιστημονικόν ή κοινωνικόν». Ας κρατήσουμε και μια ακόμα φράση του Μπερντιάγιεφ: «Ο ορθόδοξος κόσμος με το πνεύμα της παραδόσεώς του δεν εννοεί ακόμη ότι ο χριστιανισμός παύει να είναι η κατ’ εξοχήν θρησκεία των απλών κατά το πνεύμα ανθρώπων και ότι οφείλει να στραφή προς ψυχάς περιπλωκοτέρας και να ανακαλύψη μιαν βαθυτέραν πνευματικότητα». 

Στα δέκα κεφάλαια του βιβλίου εξετάζονται τα μεγάλα ζητήματα: 

Πνεύμα και φύσις, Σύμβολον, μύθος και δόγμα, Η αποκάλυψις, η πίστις και οι βαθμοί της συνειδήσεως, Η ελευθερία του πνεύματος, Το κακόν και η απολύτρωσις, Ο Θεός, ο άνθρωπος και ο Θεάνθρωπος, Ο μυστικισμός και η πνευματική οδός, Η θεοσοφία και η γνώσις, Η πνευματική ανάπτυξις και το εσχατολογικόν πρόβλημα, Η Εκκλησία και ο κόσμος. 

Η επιλογή στη μετάφραση των συγκεκριμένων έργων έγινε λόγω της σχέσεως των δύο κειμένων μεταξύ τους. Ο λόγος της μεταφράσεως επισημαίνεται από τον μεταφραστή στο πρόλογο του πρώτου έργου, «... εἶναι ἐκεῖνα πού ἐξετάζουν θαυμασίως τά κοινωνικά και θρησκευτικά ζητήματα και χαράσσουν γραμμάς κατευθύνσεως, ἐπάνω εἰς τάς ὁποίας ἡ ζωή και ὡς ἄτομον καί ὡς σύνολον, ἐκχέει τήν δημιουργικήν της πορείαν καί ἐξασφαλίζει τήν χαράν της καί τήν πλήρην ἱκανοποίησίν της». 

Στα έργα αυτά γίνεται κατανοητό ότι ο άνθρωπος είναι ελεύθερη και συγκεκριμένη προσωπικότητα και ο Χριστός είναι το κέντρο και ο σκοπός της Ιστορίας. Οποιαδήποτε ανθρώπινη δραστηριότητα, οφείλει να σέβεται τον άνθρωπο και τον Θεό. Ο Μητροπολίτης Σάμου Ειρηναίος μέσα από την μελέτη αυτών των έργων του Μπερντιάγιεφ, οδηγήθηκε στο να αναζητήσει το νόημα της ιστορίας, να κατανοήσει τα κοινωνικά προβλήματα και τη σημασία της Ορθοδοξίας στην πολιτιστική και κοινωνική πορεία της ανθρωπότητας. Η θεολογική του σκέψη είναι αυτή της χριστιανικής ελευθερίας, η οποία συμπράττει με το Άγιο Πνεύμα και γίνεται δύναμη δημιουργίας, ανακαινίσεως και θεώσεως του κόσμου και της ζωής. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο επιτυγχάνεται η λύτρωση του ανθρώπου και επιδιώκεται ο θρίαμβος της βασιλείας του Θεού, η οποία είναι και ο βαθύτερος σκοπός της Ιστορίας. Εντός της βασιλείας του Θεού δικαιώνεται και λυτρώνεται ο άνθρωπος, καταργείται το κακό και ανακαινίζεται ο κόσμος. 

Στα κηρύγματά του, αναφέρεται συνέχεια στην ελευθερία του ανθρώπου, η οποία προέρχεται από την δημιουργία του ως εικόνα του Θεού. Αρχή της ελευθερίας του, η δημιουργία του ανθρώπου με την συνέργεια και των τριών προσώπων της Αγίας Τριάδος και η εμφύσηση της θεϊκής πνοής. Εάν ο άνθρωπος στερείται την ελευθερία του, τότε δεν είναι πρόσωπο, ούτε εικόνα του Θεού και δεν έχει καμία αξία. Σε αυτή την περίπτωση δεν έχει νόημα η ζωή, αφού εκπίπτει σε μια απλή βιολογική λειτουργία. 

Εδώ πρέπει να κάνουμε κάποιες αντικειμενικές – κατά τη γνώμη μας - παρατηρήσεις: 

Στις αρχές της δεκαετίες του ’60 (1962), ο ανανεωτής της αδελφότητας Θεολόγων «Η Ζωή», π. Ηλίας Μαστρογιαννόπουλος, εκδίδει αρχικά ένα μικρό συλλογικό τόμο με τίτλο «Θεολογία, αλήθεια και ζωή» και στη συνέχεια δύο άλλους: «Η Λειτουργία μας» και «Μοναχισμός και σύγχρονος κόσμος». Στις εκδόσεις αυτές περιλαμβάνονται και κείμενα Ρώσων θεολόγων της Διασποράς. Όμως, ο Σάμου Ειρηναίος προηγήθηκε μία δεκαετία τουλάχιστον. Μετέφρασε και εξέδωσε Μπερντιάγιεφ και μάλιστα τα πλέον θεολογικά έργα του. Πρόκειται σαφώς για την πρώτη συστηματική μετάφραση έργων του Μπερντιάγιεφ στα ελληνικά, καθώς είχαν προηγηθεί κάποιες αποσπασματικές απόπειρες, που δημοσιεύτηκαν σε περιοδικά της εποχής, αλλά ήσαν ανώνυμες. 

Στα έργα αυτά αναδεικνύονται πανηγυρικά καίρια θεολογικά και φιλοσοφικά ζητήματα που ήρθαν στην επιφάνεια από την θεολογική γενιά της δεκαετίας του ’60: το θέμα της Ελευθερίας και η θεολογία του Προσώπου. 

Στο «Περί προορισμού του ανθρώπου», στο τρίτο κεφάλαιο «Ο Άνθρωπος», διαβάζουμε την ενότητα: «Ο προσωπισμός (Personnalisme). Το πρόσωπον και το άτομον. Το πρόσωπον και η κοινωνία». 

Ο Σάμου Ειρηναίος, στον πρόλογο του βιβλίου «Περί του προορισμού του ανθρώπου», σημειώνει και για τα δύο βιβλία του Μπερντιάγιεφ που μετέφρασε: «Ο συγγραφεύς αρέσκεται να εξετάζη τα σπουδαιότερα θέματα του χριστιανισμού, οία ο Θεός, η ελευθερία, η εισβολή του αγαθού και του κακού εις τον κόσμον… Εκείνο το οποίον εξαίρεται είναι η αξία του ανθρώπου ως προσώπου, ως εικόνος Θεού. Το πρόσωπον εις την πραγματικότητα είναι τι το μοναδικόν, το αναντικατάστατον, αλλά δεν είναι έγκλειστο εις εαυτό. Τα πρόσωπα εν τη αμοιβαιότητι των σχέσεών των σώζονται, προάγονται, ολοκληρούνται όταν βιούνται υπ’ αλλήλων ως αδιάκοπος αγάπη». 

Αλλά, τεράστιο ενδιαφέρον παρουσιάζει και η εσχατολογία του Μπερντιάγιεφ. Πολύ πρωτοποριακή για την εποχή του! Ο Σάμου Ειρηναίος γράφει για την «κόλαση» του Μπερντιάγιεφ: «Ο συγγραφεύς δεν δέχεται την αιωνιότητα της κολάσεως. Η πίστις, λέγει, εις την αιωνίαν κόλασιν οδηγεί εις την αποδοχήν της αιωνιότητος της δυνάμεως του Σατανά και όχι του Χριστού. Εν τούτοις την τελευταίαν λέξιν εις την ζωήν του κόσμου έχει ο Χριστός ως αγάπη, ως φωτισμός, ως καθολική λύτρωσις, ως ανακαίνισις του κόσμου και του ανθρώπου. Το κακόν ως πόνος, ως άρνησις, ως βάσανος αιωνία, οφείλει να συντριβή εντός του θριάμβου της βασιλείας του Χριστού» (Προορισμός, σ. 22) 

Και σημειώνει εδώ ο Σάμου Ειρηναίος: «Αυτή όμως η διδασκαλία είναι κινδυνώδης, δεν συμβιβάζεται με την διδασκαλίαν της Εκκλησίας». Όμως, ο μεταφραστής Μητροπολίτης δεν «σκανδαλίζεται» από αυτή την άποψη του Μπερντιάγιεφ, και αποφαίνεται πως τα δύο έργα που μετέφρασε τα διακρίνει βάθος και χριστιανική πεποίθηση και είναι καθοριστικά για την χριστιανική κοσμοθεωρία του συγγραφέως. 

Στις μέρες μας ακούγεται από πολλούς, συντηρητικούς και προοδευτικούς, για να το πούμε σχηματικά, ότι ο Χριστιανισμός, και δη η Ορθοδοξία, δεν είναι θρησκεία, αλλά Εκκλησία. Αυτό το είχε γράψει προ πολλού ο Μπερντιάγιεφ στο «Πνεύμα και Ελευθερία»: «Η κατανόησις του χριστιανισμού ως θρησκείας αποκλειστικώς προσωπικής σωτηρίας είναι μείωσις και περιορισμός της συνειδήσεως της Εκκλησίας, είναι απόκρυψις της ζωής του Θεού – ανθρωπότητος, και της θεανδρικής δημιουργικής πορείας του κόσμου. Ο άνθρωπος αποκαλύπτεται εντός του Θεού – ανθρωπότητος, δηλαδή εντός της Εκκλησίας, καίτοι δύναται να μη έχη συνείδησιν τούτου» (σ. 348). 

Συχνά ακούμε, επίσης, την περίφημη φράση του Ντοστογιέφσκυ «Η ομορφιά θα σώσει τον κόσμο». Μα και αυτήν την είχε εντοπίσει ο Σάμου Ειρηναίος πολύ νωρίς όταν έγραφε στον πρόλογο του «Περί του προορισμού του ανθρώπου»: «Ο Δοστογιέβσκι εγνωμάτευσεν ότι η ωραιότης θα σώση τον κόσμον, διότι η μεταμόρφωσις του κόσμου, ο παράδεισος, η βασιλεία του Θεού, συμπίπτουν προς την αναστήλωσιν της ωραιότητος, προς την τελείας επικράτησίν της». 

Αλλά στο «Περί προορισμού του ανθρώπου» ο Μπερντιάγιεφ αναφέρεται και στο φύλο, τον γάμο, την αγάπη και τη σεξουαλικότητα, που και σήμερα είναι αντικείμενα συζήτησης σε κοινωνία και Εκκλησία. Εκεί διατυπώνει εξαιρετικά ενδιαφέρουσες απόψεις από τις οποίες παραθέτω την ακόλουθη, ως αντιπροσωπευτική μιας – ας πούμε - τολμηρής μα ουσιαστικά ρεαλιστικής σκέψης: 

«Η εσωτάτη ζωή της σεξουαλικής αγάπης είναι το μυστήριον των δύο όντων, του οποίου ουδείς δύναται να διίδει την πραγματικότητα και υπεράνω του οποίου ουδείς δύναται να σταθή ως δικαστής. Είναι το στοιχείον το εσώτερον, το ατομικώτερον του ανθρωπίνου προσώπου, που αρνείται το τελευταίον να ανακοινώση εις τους άλλους, και που κρύπτει ενίοτε και από τον εαυτόν του… Θα ήτο κανονικόν όπως, ουδείς, ούτε η κοινωνία ούτε τρίτος τις, είναι γνώστης εκείνου το οποίον συνδέει δύο πρόσωπα αγαπώμενα. Η αγάπη, θεωρουμένη εις το καθαρόν της στοιχείον, εις την πρωτοτυπίαν της, παρουσιάζει έν φαινόμενον προσωπικόν, ενώ η οικογένεια είναι ένα φαινόμενον κοινωνικόν. Εδώ κείται όλη η τραγικότης της αυθεντικής αγάπης, η οποία προέρχεται από ένα άλλον κόσμον». 

Ίσως, οι ιερείς και πνευματικοί που ομιλούν σήμερα καταιγιστικώς και αφοριστικώς περί αγάπης και οικογένειας, να πρέπει διαβάσουν Μπερντιάγιεφ μήπως και υποψιαστούν το βάθος των πραγμάτων, σε αντίθεση με την δική τους ρηχότητα. 

Όταν πέθανε ο Μπερντιάγιεφ ο Σάμου Ειρηναίος δημοσίευσε μία νεκρολογία, στην οποία αποτυπώνεται ο θαυμασμός του για τον μεγάλο φιλόσοφο, αλλά και η κοσμοθεωρία του Μπερντιάγιεφ συνοπτικώς. Στο τέλος της νεκρολογίας γράφει, βάζοντας τα πράγματα στη θέση τους: 

«Πολλοί εκ των ημετέρων θεολόγων δεν θεωρούν ότι ο Μπερδιάγιεφ ορθοδοξεί απολύτως. Η φρασεολογία του του συγγραφέως, η πρωτοτυπία της φιλοσοφικής του σκέψεως είναι ασυνήθιστοι εις την διανόησιν των επιστημόνων θεολόγων, των περιοριζομένων εις τα μαθήματα της έδρας των. Ουδείς όμως δύναται να αμφισβητήση το κύρος του Μπερδιάγιεφ ως μεγάλου πνευματικού ανδρός, του οποίου αι φιλοσοφικαί ιδέαι είναι ένα είδος αποκαλύψεως εις την ιστορίαν της σκέψεως. Ο Μπερδιάγιεφ θα παραμένη πάντοτε ένας από τους μεγάλους πνευματικούς ηγέτας και της Ρωσίας και όλου του κόσμου, έστω και αν η φιλοσοφία του παραθεωρείται σήμερον υπό της πολιτικής ηγεσίας της πατρίδος του [και της θρησκευτικής, προσθέτουμε – Η Ρωσική Εκκλησία αγνοεί τη σκέψη του]. Τα έργα του θα είναι πάντοτε φάροι φωτεινοί, που θα οδηγούν όλους τους λαούς εις την αλήθειαν, και η αλήθεια αυτή δεν είναι άλλη παρά η Ευαγγελική αλήθεια». 

Δυστυχώς, οι μεταφράσεις του Μπερντιάγιεφ από τον Σάμου Ειρηναίο - τα δύο πολύτιμα αυτά βιβλία στα οποία ακροθιγώς αναφερθήκαμε - δεν κυκλοφορούν. Ίσως βρει κάποιος κάποιο αντίτυπο σε παλαιοβιβλιοπωλείο. Γι’ αυτό θα πρέπει να βρεθεί ο φιλόπονος και ρέκτης εκδότης που θα τα φέρει και πάλι στην επιφάνεια. Εις μνημόσυνον αιώνιον του Σάμου Ειρηναίου και του Νικολάϊ Μπερντιάγιεφ.

_______________

Εισήγηση στην εκδήλωση - αφιέρωμα στον Νικολάϊ Μπερντιάγιεφ, που διοργάνωσε το Καλλιτεχνικό Σύνολο «Πολύτροπον» (υπεύθυνος: Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος) το Σάββατο 19 Οκτωβρίου 2024  στο Πνευματικό Κέντρο της Ενορίας του Ι. Ναού Αγίου Γεωργίου Νέου Ψυχικού.