Η ΟΡΘΟΔΟΞΙΑ ΕΝΩΠΙΟΝ ΤΗΣ ΠΑΝΔΗΜΙΑΣ ΤΟΥ ΚΟΡΩΝΟΪΟΥ ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΚΔΟΤΙΚΗ ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΟΣ

Του Δημήτρη Β. Μπαλτά 

Καιρός τοῦ ποιῆσαι: Ἡ Ὀρθοδοξία ἐνώπιον τῆς πανδημίας τοῦ κορωνοϊοῦ, ἐπιμ. Νικ. Ἀσπρούλης και Ν. Wood, Ἐκδοτική Δημητριάδος, Βόλος 2020, σ. 175 

Εἶναι γεγονός ὅτι ἡ πανδημία τοῦ κορωνοϊοῦ βρῆκε ἀπροετοίμαστο τόν κόσμο συνολικά, ἀναδεικνύοντας την προβληματική κατάσταση στήν πολιτική, την οἰκονομία, τίς διανθρώπινες σχέσεις, ἀλλά καί τήν Ἐκκλησία. Εἰδικά ὡς πρός τήν Ἐκκλησία, στόν τόμο πού παρουσιάζω ἐδῶ, ὁ διάκ. Νίκολας Ντενυσένσκο γράφει χαρακτηριστικά ὅτι «ἡ ἀπειλή τοῦ covid-19 εἶναι τόσο μεγάλη ὥστε τά λειτουργικά βιβλία τῆς Ἐκκλησίας ἔχουν στερέψει ἀπό ἀπαντήσεις» (σ. 102). 

Ἀλλά παρά τό ἀπροετοίμαστο τῆς ὑπόθεσης, στόν χῶρο τῆς Ἐκκλησίας βρῆκαν ἀμέσως ἔδαφος φωνές συνωμοσιολογικές, ὅπως ἐπισημαίνει (σσ. 134-138) ὁ σεβ. Ἀργολίδος Νεκτάριος ἀλλά καί φωνές φονταμενταλιστικές, ὅπως γράφει ἡ Ρεγγίνα Ἔλσνερ: «Ἡ Ἐκκλησία βρίσκεται ἐνώπιον τῶν συνεπειῶν τοῦ γεγονότος ὅτι ἡ φωνή τῶν φονταμενταλιστῶν ἦταν ἡ μόνη πού ἀκουγόταν να δίνει ἀπαντήσεις» (σ. 120). Τίς συνέπειες αὐτές συγκεκριμενοποιεῖ ὁ μητρ. Νιγηρίας Ἀλέξανδρος: «Κατάκριση, ἀπόρριψη, ἀπειλές, καί δεν ξέρω τί ἄλλο ἀκόμα, ἐναντίον κάθε ἤρεμης καί νουνεχοῦς φωνῆς πού προσπάθησε να καθησυχάσει καί νά ἐνθαρρύνει τούς πιό ἀδύναμους. Πατριάρχες, ἀρχιεπίσκοποι, ἐπίσκοποι, κληρικοί, καθηγητές πανεπιστημίων, ἁπλοί σκεπτόμενοι ἄνθρωποι, ὅλοι στό ἐκτελεστικό ἀπόσπασμα με συνοπτικές διαδικασίες ἀπό τίς γνωστές Μαινάδες τῆς Ἐκκλησίας, κληρικούς και λαϊκούς» (σ. 161). 

Δυστυχῶς τά παραπάνω δείνουν την εὐκολία «νά προκαλέσουν διάσπαση στό σῶμα τῆς Ἐκκλησίας» (σ. 119), ὅπως τονίζει ἡ Ρ. Ἔλσνερ, ἀναφερόμενη στήν Ἐκκλησία τῆς Ρωσίας. Θα ἔλεγα ὡστόσο ὅτι αὐτήν τήν δυνατότητα διάσπασης καί διαίρεσης ἐκ μέρους ὑπερσυντηρητικῶν κύκλων, τήν εἴδαμε να ἐμφανίζεται, μέ εὐκολία μέν λόγω τῆς τεχνολογίας, ἀλλά εὐτυχῶς χωρίς νά ἐπικρατεῖ (πβ. σ. 62, τοῦ κειμένου τοῦ π. Ἰωαάννου Χρυσαυγῆ) και στήν Ἐκκλησία τῆς Ἑλλάδος. 

Στόν παρόντα τόμο συζητοῦνται ζητήματα κυρίως ἡ παρουσία τῶν πιστῶν στήν Θεία Εὐχαριστία καί ἡ μετοχή τους στήν Θεία Μετάληψη, στά ὁποῖα τό πνεῦμα διαλόγου καί τῆς πολυφωνίας μεταξύ τῶν συγγραφέων ἀναδιεκνύει βεβαίως και διαφορετικές προσεγγίσεις. Γιά τόν λόγο αὐτόν, μπορεῖ να ἀναγνώσει κανείς παράλληλα καί ἀντιθετικά τά κείμενα τῶν μητρ. Ἰωάννου Ζηζιούλα και τῶν διακ. Μπρ. Γλάλλαχερ καί π. Ρ. Ρενέ (σσ. 21,27 καί σσ. 76-77, ἀντιστοίχως), ἀλλά επίσης και τίς ἀπόψεις τῶν μητρ. Ἰωάννου Ζηζιούλα και Γουίλ Κοέν (σ. 27 καί σ. 50, ἀντιστοίχως). Γιά τήν «ἀποχή ἀπό την Θεία Κοινωνία» ὁ διάκ. Μάρκ Ρόζιεν ὑπενθυμίζει τον βίο τῆς Ὁσίας Μαρίας τῆς Αἰγυπτίας (σσ. 51-54), τον ὁποῖο ὁ Πατρ. Μόσχας Κύριλλος «ζήτησε ἀπό τούς πιστούς νά μιμηθοῦν, μετατρέποντας τά σπίτια τους σέ μία ἔρημο», ὅπως μᾶς πληροφορεῖ στο κείμενό του ὁ Τζών Μπούρτζες (σ. 114). 

Ἀλλά ἡ πανδημία τοῦ κορωνοϊοῦ ἔχει ὁπωσδήποτε καί ἄλλες παραμέτρους καί κυρίως τήν οἰκονομική καί τήν κοινωνική. Ἔτσι ἡ Κρίνα Γκσβάντνερ καί ἡ Σούζαν Χόλμαν, ἀναφερόμενες στήν Ἀμερική, ἐπισημαίνουν τά πολλαπλά προβλήματα πού ἔχουν νά ἀντιμετωπίσουν οἱ φτωχοί Ἀμερικανοί, χωρίς κοινωνική ἀσφάλιση, ἀλλά καί οἱ μειονότητες στην χώρα μας (σσ. 66-67 και σσ. 81-82, ἀντιστοίχως). Στο σημεῖο αὐτό θέλω νά σταθῶ σέ μία ἄποψη πού ἐξέφρασε ἡ Κρ. Γκσβάντνερ καί τήν ὁποία πρέπει νά θυμοῦνται οἱ χριστιανοί: «Ἐάν ὁ ἄρρωστος γίνει ἁπλῶς ἕνα μέσο γιά νά ἐργαστῶ ἐγώ γιά τήν δική μου σωτηρία, τότε ὁ ἄλλος εἶναι ἀναλώσιμος· ὁ κάθε φτωχός μπορεῖ νά ἐξυπηρετήσει τόν σκοπό αὐτόν ἤ τόν ἑπόμενο. Ἀλλά οἱ ἄλλοι δεν εἶναι ἐργαλεῖο γιά τήν ἐπίτευξη τῆς δικῆς μας σωτηρίας, εἶναι μέρος μας, κι ἐμεῖς εἴμαστε μέρος τους. Ἡ δική μας λύτρωση συνδέεται μέ τή δική τους» (σσ. 68-69). 

Εἶναι εὐνόητο ὅτι οἱ συγγραφεῖς τοῦ τόμου ἐπιχειροῦν νά θέσουν ὁρισμένα ἑρμηνευτικά κριτήρια, μακριά βέβαια ἀπό φονταμεταλιστικές κορῶνες, με τά ὁποῖα ἡ Ὀρθόδοξη Ἐκκλησία καί θεολογία θά προσεγγίσει με ἀλληλεγγύη καί συμπάθεια τόν ἄνθρωπο, τον πιστό ἀλλά και τόν μή πιστό, τῆς ἐποχῆς τῆς κρίσης τοῦ κορωνοϊοῦ. 

Ἐπίκαιρη καί ἄκρως ἐνδιαφέρουσα ἡ ἔκδοση τῆς Ἀκαδημίας Θεολογικῶν Σπουδῶν Βόλου, περιέχει κείμενα πού θα συζητηθοῦν. Καί πρέπει νά συζητηθοῦν.

ΕΝΑΣ ΤΟΜΟΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗ ΤΡΕΜΠΕΛΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΚΔΟΤΙΚΗ ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΟΣ

Δημήτρης Μπαλτᾶς 

Παναγιώτης Ν. Τρεμπέλας, Μεταξύ παράδοσης καί ἀνανέωσης, μεταξύ ἐπιστήμης καί ἱεραποστολῆς, Ἐκδοτική Δημητριάδος, εἰσ.-ἐπιμ. Ν. Ἀσπρούλης, Βόλος 2016, σελ. 413. 

Μία νέα ἐκδοτική σειρά μέ τίτλο «Θεολογικές προσωπογραφίες» ἐγκαινιάζει ἡ Ἐκδοτική Δημητριάδος, μέ τήν ἔκδοση τῶν παρόντων Πρακτικῶν τοῦ ὁμώνυμου Συνεδρίου πού εἶχε γίνει στήν Ἀθήνα (19.3.2011). 

Οἱ Εἰσηγήσεις τοῦ τόμου καλύπτουν ὅλο τό φάσμα τῆς συγγραφικῆς παραγωγῆς τοῦ Π. Ν. Τρεμπέλα (1886-1977), μιᾶς ἰδιαίτερης καί σημαντικῆς προσωπικότητας τῶν θεολογικῶν γραμμάτων στήν Ἑλλάδα τοῦ 20οῦ αἰ., ἡ συγγραφική παραγωγή τῆς ὁποίας ἔτυχε τόσο δοξολογικῆς, ὅσο καί ἀπορριπτικῆς προσέγγισης καί ἀποτίμησης ὑπό τῶν θεολόγων κατά τίς προηγούμενες δεκαετίες. Ἔτσι ὁ τόμος περιέχει μία ἐπισκόπηση τῆς ἐπιστημονικῆς διαδρομῆς του (Ἀθ. Κοτταδάκης), τρεῖς μελέτες βιβλικοῦ ἐνδιαφέροντος μέ βάση τά ἀντίστοιχα ἔργα τοῦ Τρεμπέλα (Ἰω. Καραβιδόπουλος, Χρ. Καρακόλης, Στ. Ζουμπουλάκης), μία μελέτη γιά τό κηρυκτικό ἔργο τοῦ Τρεμπέλα (π. Ἀντ. Πινακούλας), δύο μελέτες πού ἐξετάζουν τήν συμβολή τοῦ θεολόγου στήν ἐπιστήμη τῆς Λειτουργικῆς (π. Δημ. Τζέρπος, Παναγ. Καλαϊτζίδης), τρεῖς μελέτες οἱ ὁποῖες ἐξετάζουν μέ ζητήματα τῆς Δογματικῆς, τῆς Ἀπολογητικῆς καί τῆς σχέσης καταφατικῆς καί ἀποφατικῆς Θεολογίας στό ἔργο τοῦ Τρεμπέλα (π. Δημ. Μπαθρέλλος, Γ. Βλαντής, Παντ. Καλαϊτζίδης), μία μελέτη πού ἀναφέρεται στόν ρόλο τοῦ Τρεμπέλα στίς διαχριστιανικές σχέσεις (Γ. Γαλίτης) καί, τέλος, μία μελέτη πού τοποθετεῖ τόν Τρεμπέλα στό πνευματικό πλαίσιο τῆς ἐποχῆς του (π. Εὐ. Γκανᾶς). 

Τό εἰσαγωγικό κείμενο τοῦ τόμου μέ τίτλο «Π.Ν. Τρεμπέλας: Ἕνας προ-νεωτερικός, μετα-πατερικός ὀρθόδοξος θεολόγος τοῦ 20οῦ αἰ.» (σσ. 15-46) τοῦ Ν. Ἀσπρούλη πού προηγεῖται τῶν Εἰσηγήσεων, σκιαγραφεῖ, μέ τρόπο κατά τό δυνατόν ἀντικειμενικό, τό θεολογικό κλίμα τῆς ἐποχῆς πού ἔζησε καί ἔδρασε ὁ Τρεμπέλας καί προχωρεῖ σέ μία συνολική ἀποτίμηση τοῦ ἔργου του. 

Κύριο χαρακτηριστικό τῶν Εἰσηγήσεων τοῦ τόμου εἶναι ἡ ἐπιστημονικά τεκμηριωμένη παρουσίαση τοῦ πολύπλευρου ἔργου τοῦ σπουδαίου θεολόγου, χωρίς τήν μονομερῆ διάθεση γιά δοξολογική ἤ ἀπορριπτική ἀποτίμησή του, ἡ ὁποία ἔχει παρατηρηθεῖ σέ διάφορα θεολογικά περιβάλλοντα κατά τήν τελευταία τεσσαρακονταετία. Γιά παράδειγμα, ὅσον ἀφορᾶ τά περίφημα Ὑπομνήματα τοῦ Τρεμπέλα, ἀποτιμᾶται ὅτι αὐτά «ἀπηχοῦν μία προσπάθεια ἐξισορρόπησης τοῦ πατερικοῦ μέ τόν σύγχρονό του ἐπιστημονικό λόγο» (σ. 81). Στήν περίπτωση τῆς Δογματικῆς του, ἡ ὁποία ἔχει τύχει κατά καιρούς πολλῶν ἐπικρίσεων, ὄχι πάντως ἀβάσιμων, ἐπισημαίνεται ὅτι «καμιά προσπάθεια συγγραφῆς Ὀρθόδοξης Δογματικῆς δέν κατάφερε νά συναγωνιστεῖ τό ἐπίτευγμα τοῦ Τρεμπέλα» (σ. 256), ἐνῶ ταυτόχρονα προστίθεται ὅτι «ἀκόμη καί σήμερα … θά πρέπει νά ξεκινήσει κανείς ἀπό αὐτό τήν μελέτη κάποιου δόγματος τῆς χριστιανικῆς πίστης» (σ. 259). 

Ἕνα δεύτερο χαρακτηριστικό πού μπορεῖ νά διαπιστώσει κανείς ἀπό τήν ἀνάγνωση τοῦ τόμου εἶναι τό γεγονός ὅτι ὅλοι οἱ εἰσηγητές προσεγγίζουν καί ἀποτιμοῦν τήν προσφορά τοῦ Τρεμπέλα τοποθετώντας τήν προσωπικότητά του στήν ἐποχή της καί στίς συνθῆκες (πνευματικές, θρησκευτικές, πολιτικές, οἰκονομικές κ.ἄ.) ἐκείνων τῶν ἐτῶν. Τό ἀντίθετο θά ὁδηγοῦσε σέ μία ἀναχρονιστική καί τελικά χωρίς νόημα κριτική ἀποτίμηση. Στό σημεῖο αὐτό, ἔχει ἐνδιαφέρον νά σημειωθεῖ ἡ προφορική μαρτυρία ἑνός ἄλλου καθηγητῆ τῆς Θεολογικῆς Σχολῆς, τοῦ Κ. Παπαπέτρου, σύμφωνα μέ τήν ὁποία ὁ Τρεμπέλας ἔλεγε, μέ πικρία, πρός τό τέλος τῆς ζωῆς του: «Ἐμεῖς αὐτό πού μπορούσαμε, αὐτό κάναμε. Ἄς ἔρθετε ἐσεῖς οἱ νεότεροι νά τά κάνετε καλύτερα» (σ. 238). 

Μία ἀφετηρία μεθοδολογική καί οὐσιαστική στήν ἀνάγνωση τῶν Εἰσηγήσεων τοῦ τόμου εἶναι τό γεγονός ὅτι, παρά τίς δεκαετίες πού μεσολάβησαν, τό ἴδιο τό ἔργο τοῦ Τρεμπέλα παρουσιάζει μίαν ὁρισμένη ἐπικαιρότητα, καθώς πολλά ἀπό τά ζητήματα πού θίγει «ἀπασχολοῦν τόσο τήν θεολογία, ὅσο καί εὐρύτερα τούς πιστούς» (σ. 335). 

Σέ μία γενική ἀποτίμηση, οἱ Εἰσηγήσεις τοῦ παρόντος τόμου διακρίνονται ἀπό μία νηφάλια, ἀντικειμενική, ἐπιστημονικά τεκμηριωμένη ὀπτική, γεγονός πού θά ὁδηγεῖ σέ μία προσεκτική ἀποτίμηση τῆς πνευματικῆς προσφορᾶς ἑνός σημαντικοῦ θεολόγου τοῦ 20οῦ αἰ. Θά προσέθετα ὅτι μέ μία ἀντίστοιχη κριτική ματιά θά ἔπρεπε νά προσεγγίζουν καί οἱ νεώτερες γενιές τῶν θεολόγων τά πρόσωπα καί τίς ἰδέες στόν χῶρο τῆς νεοελληνικῆς θεολογίας. 

Ὁπωσδήποτε ὁ τόμος, μέ τίς ἱστορικές προσεγγίσεις καί τούς θεολογικούς προβληματισμούς, μπορεῖ νά ἐνδιαφέρει ἕνα εὐρύτερο ἀναγνωστικό κοινό. Ἡ κύρια δέ προσφορά τοῦ τόμου εἶναι ἀποτελεῖ μία ἐξαιρετική ἀφορμή γιά ἕναν δημιουργικό διάλογο, πού ἐν πολλοῖς ἀπουσιάζει στούς καιρούς μας.

Δείτε σχετικές αναρτήσεις της Ιδιωτικής Οδού: 

- Συνέδριο για τον Παναγιώτη Τρεμπέλα από την Ακαδημία Θεολογικών Σπουδών

- Το Συνέδριο της Ακαδημίας Θεολογικών Σπουδών Βόλου για τον Παναγιώτη Τρεμπέλα

ΤΟ "ΔΟΚΙΜΙΟ ΓΙΑ ΤΟ ΜΥΣΤΗΡΙΟ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ" ΤΟΥ JEAN DANIELOU ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΚΔΟΤΙΚΗ ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΟΣ

Jean Daniélou, Δοκίμιο για το μυστήριο της Ιστορίας, 

μτφρ. Ξενοφών Κομνηνός, εισαγωγή Νικόλαος Ασπρούλης, 

Σειρά: «Εν Διαλόγω - 1», 

Εκδοτική Δημητριάδος, Βόλος, 2014, 392 σσ. 

Η Εκδοτική Δημητριάδος παρουσιάζει σε ελληνική μετάφραση την έκδοση ενός σημαντικού βιβλίου του γνωστού Γάλλου ρωμαιοκαθολικού θεολόγου Jean Daniélou, με τίτλο Δοκίμιο για το μυστήριο της Ιστορίας. 

Με την έκδοση αυτή η Εκδοτική Δημητριάδος εγκαινιάζει τη σειρά «Εν Διαλόγω». Με τη σειρά «Εν Διαλόγω» η Ακαδημία Θεολογικών Σπουδών Βόλου και η «Εκδοτική Δημητριάδος» στοχεύουν στη δημοσίευση αυτοτελών έργων ευρύτερου θεολογικού και πνευματικού ενδιαφέροντος, Ελλήνων και ξένων συγγραφέων, από τις διάφορες χριστιανικές παραδόσεις. Ειδικότερα, η σειρά φιλοδοξεί α) να παρουσιάσει σε δόκιμες νεοελληνικές μεταφράσεις, με εισαγωγές και ερμηνευτικά σχόλια, κλασικά έργα επιφανών δυτικών θεολόγων και στοχαστών, που σημάδεψαν την πορεία της δυτικής χριστιανικής θεολογίας και του σύγχρονου πολιτισμού γενικότερα, χωρίς επιπλέον να αφήσουν ανεπηρέαστη και τη σύγχρονη ορθόδοξη σκέψη· β) να καταστήσει ευρύτερα γνωστά στο ελληνικό κοινό, με σχολιασμένες εκδόσεις, έργα της ορθόδοξης θεολογίας του 20ου αιώνα, τα οποία θεωρούνται πλέον κλασικά από την παγκόσμια θεολογική και ακαδημαϊκή κοινότητα και αντιπροσωπευτικά της ανατολικής χριστιανικής παράδοσης, δίχως έως τώρα να έχουν μεταφραστεί στα ελληνικά· και γ) να αναδείξει, στο μέτρο των δυνάμεών της, τη συμβολή, τους προβληματισμούς και τις αναζητήσεις μιας νεώτερης γενιάς ορθόδοξων θεολόγων και στοχαστών στην Ελλάδα και το εξωτερικό, που μέσα από τη γόνιμη συνάντησή της τόσο με τα μεγάλα αναστήματα της προηγούμενης ομόδοξης θεολογικής γενιάς, όσο και με σημαντικούς στοχαστές του καιρού μας, προσπαθεί να αρθρώσει σύγχρονο θεολογικό λόγο, καθώς έρχεται αντιμέτωπη με τα νέα, και καίρια προβλήματα και ερωτήματα της μετανεωτερικής εποχής μας. 

Το Δοκίμιο για το μυστήριο της Ιστορίας του Jean Daniélou αποτελεί μια από τις πλέον επιτυχείς απόπειρες της σύγχρονης ρωμαιοκαθολικής θεολογίας να έρθει σε γόνιμο διάλογο με την περιβάλλουσα πραγματικότητα της εποχής της, προτείνοντας μια συνεκτική θεώρηση για το νόημα της Ιστορίας η οποία εκκινεί από και θεμελιώνεται στο γεγονός του Ιησού Χριστού. Παρά τη σχετική παλαιότητά του (γράφτηκε το 1953) το βιβλίο αυτό εξακολουθεί να είναι ιδιαίτερα επίκαιρο για τη σύγχρονη ορθόδοξη θεολογία, τόσο με τις προϋποθέσεις (ειδικά με αυτές), όσο και με τις επιμέρους θέσεις του, στο βαθμό που η τελευταία έδειχνε ανέκαθεν να αντιμετωπίζει με ορισμένη καχυποψία το έντονο ιστορικό ενδιαφέρον και τη στράτευση εντός της Ιστορίας του δυτικού χριστιανισμού. Στο έργο τούτο ο επιφανής Γάλλος θεολόγος, μετά από μια εκτενή εισαγωγή στην ευρύτερη θεματική, εξετάζει καταρχήν διάφορα προβλήματα που σχετίζονται με την ερμηνευτική προσέγγιση του νοήματος της Ιστορίας (π.χ. τη σχέση γενικής και ιερής Ιστορίας, τη σχέση του Χριστιανισμού προς τους διάφορους πολιτισμούς), ενώ στη συνέχεια επιχειρεί να αναδείξει και περιγράψει τα ιδιαίτερα γνωρίσματα μιας χριστιανικής θεώρησης του νοήματος της Ιστορίας. Στο τελευταίο μέρος πραγματεύεται τις αποφάσεις τις οποίες καλείται να λάβει ο χριστιανός για να αντιμετωπίσει τα προβλήματα που τον περιβάλλουν. 

Γεννημένος στο Neuilly-sur-Seine (1905) ο Jean Daniélou κάνει σπουδές στη Σορβόννη, όπου εκδηλώνει ενδιαφέρον για τον ελληνιστικό κόσμο της αρχαιότητας και της πρώιμης χριστιανικής περιόδου. Ενταγμένος στους Ιησουίτες από το 1929, σπουδάζει θεολογία στην περίφημη «σχολή της Fourvière» στη Λυών, ενώ το 1942, σε συνεργασία με το δάσκαλό του de Lubac, ιδρύει την περίφημη σειρά πατερικών έργων Sources Chrétiennes. Το 1938 χειροτονείται ιερέας, ενώ το 1943 ολοκληρώνει τη διδακτορική διατριβή του για τον Γρηγόριο Νύσσης. Από το 1943 μέχρι το 1969 κατέχει την έδρα της Ιστορίας του Αρχαίου Χριστιανισμού, ενώ την ίδια περίοδο γίνεται αρχικά επίσκοπος και στη συνέχεια καρδινάλιος. Θα λάβει μέρος στη Β´ Βατικανή Σύνοδο, ασκώντας επιρροή στην προετοιμασία σημαντικών διαταγμάτων. Το 1972 εκλέγεται μέλος της Γαλλικής Ακαδημίας. Πεθαίνει το 1974. Ο Daniélou αποτελεί κεντρική μορφή της γαλλόφωνης ρωμαιοκαθολικής θεολογίας του 20ου αιώνα και της κίνησης της ressourcement. Μεταξύ των έργων του συγκαταλέγονται τα Platonisme et Théologie mystique, Aubier, Paris, 1944· Bible et liturgie, Cerf, Paris, 1951, κ.ά.

- Διαβάστε, επίσης, στην Ιδιωτική Οδό την παρουσίαση του βιβλίου από τον Δημήτρη Μπαλτά.