Reinhold Friedl - Κωστής Δρυγιανάκης: "Τὰ ἀμφότερα ἓν"

Του Θωμά Ταμβάκου

Μουσικογράφου - κριτικού - Ιδρυτή του Αρχείου Ελλήνων Μουσουργών Θ.Τ.  

Reinhold Friedl - Κωστής Δρυγιανάκης 

"Τὰ ἀμφότερα ἓν" 

Ευτύχησα να γίνω δέκτης ενός αριστουργηματικού δισκογραφήματος με δίσκο ακτίνας (CD) που κυκλοφόρησε πριν λίγους μήνες από την Ζeitkratzer Productions. Αφορά το ηχητικό κατασκεύασμα που προήλθε από την επί τόπου αγαστή συνεργασία του πιανίστα Reinhold Friedl (γνωστός ήδη -για όσους ασχολούνται- από το δισκογράφημα "Xenakis[a]live!") και του δημιουργού ηχοτοπίων και ηλεκτροακουστικής μουσικής, μουσικού παραγωγού και πολυπράγμονος Κωστή Δρυγιανάκη. Αμφότεροι "συλλειτούργησαν" -μέσω της μουσικής- στις 4 και τις 11 Ιουλίου 2021 στο Συνεδριακό Κέντρο της Ιεράς Μητρόπολης Δημητριάδος στα Μελισσάτικα, υπό την αιγίδα του Μητροπολίτη κ. Ιγνατίου. Στη συνέχεια η επί τόπου ηχογράφηση του πιάνου επεξεργάστηκε περαιτέρω, με ηλεκτρονικό υπολογιστή, από τον Κωστή στο στούντιό του. 

Ο R. Fiedl είχε μπροστά του ένα μεγάλο πιάνο Blütner το οποίο το μετέτρεψε σε προετοιμασμένο με τη χρήση διαφόρων υλικών. Με μοναδική δεξιότητα, άριστος γνώστης του μεταμοντέρνου ήχου που ένα πιάνο, με τις χορδές του αλλά και τη χρήση διαφόρων μεταλλικών αντικειμένων (π.χ. βίδες) μπορεί ν' αποδώσει, παρήγαγε ασύλληπτης ηχητικής ομορφιάς ήχους, πρωτόγνωρους, στο κατώφλι της σιωπής αλλά και της θορυβώδους έντασης. Εκεί ο Κωστής, ικανότατος διαχειριστής (προ)ηχογραφημένου υλικού, έκανε αριστοτεχνική επεξεργασία, από τον φορητό υπολογιστή του, αναδεικνύοντας έτι περισσότερο έναν συνεχή διάλογο μεταξύ σιωπής, μινιμαλιστικής ηρεμίας με ελάχιστες νότες και ηλεκτρονικού θορύβου (αποδεκτού όμως καθ' ολοκληρίαν). Στα εξήντα ένα λεπτά που διαρκούν "Τὰ ἀμφότερα ἓν" (ο τίτλος προέρχεται από την Επιστολή προς Εφεσίους του Αποστόλου Παύλου), ειλικρινά ως ακροατής, έχοντας καλή προαίρεση, αφήνεσαι να παρασυρθείς με αυτό το, άκρως συναρπαστικό, κυκλικό αφήγημα. Όταν έρχεται το πέρας, έχεις την αίσθηση ότι όλο αυτό συνεχίζεται και σε ακολουθεί. 

Ναι, δεν διστάζω να το γράψω: πρόκειται για το κορυφαίο ηλεκτροακουστικό δισκογράφημα του περασμένου έτους και ίσως της δεκαετίας μας. Έξοχη η εν συνόλω παραγωγή, είναι πραγματικό κόσμημα για κάθε φιλεύρενο και λάτρη αυτής της μουσικής.

Για τα "Τὰ ἀμφότερα ἓν" 

Ο Κωστής Δρυγιανάκης ηχογράφησε τους ιδιαίτερους ήχους του Ράινχολντ Φριντλ από ένα μεγάλο πιάνο Blüthner με ένα πλήθος διαφορετικά μικρόφωνα, που κυμαίνονται από ένα εξαιρετικό παλιό Neumann U87 έως ένα φτηνό κασετόφωνο, έως και ένα κινητό τηλέφωνο. Οι ήχοι που προέκυψαν ξεδιαλέχτηκαν και επεξεργάστηκαν στο σπιτικό του στούντιο στην Κριθαριά του Βόλου. Δεν έχουν χρησιμοποιηθεί άλλοι ήχοι εκτός από το πιάνο. 

Ο Δρυγιανάκης μετατρέπει τους ήχους του πιάνου του Φρινλτ σε ένα φουτουριστικό τοπίο, διατηρώντας πάντα μια μεσογειακή αίσθηση. Τα ηλεκτρονικά δοξάρια στις χορδές μεταλλάσσονται σε κόρνες πλοίων, οι τεράστιες εντάσεις του πιάνου δημιουργούν ομιχλώδη ηχητικά σύννεφα, οι προετοιμασμένες χορδές μετατρέπονται σε όμορφες καμπάνες. Η μουσική ξεκινά με μεγάλη ένταση, πυκνή, σαν ένα ηχητικό τσίρκο του Κεν Ράσελ. Οι ηχητικές μάζες μεταμορφώνονται σταδιακά σε ένα διάφανο, σχεδόν ρομαντικό τραγούδι. Οι αέρινες παύσεις το οδηγούν σε ένα ακόμη πιο αισθησιακό επίπεδο: δεν είναι πια ένα πιάνο αυτό που ακούγεται, αλλά ένας ολόκληρος κόσμος· ήχοι κοντινοί σαν ψίθυροι αντιπαρατίθενται με ατμόσφαιρες που ξυπνούν ξεχασμένες μνήμες, ονειρικές και ψαλτικές, σταδιακά εμπλουτίζονται με παράξενους ευτελείς θορύβους, μετατρέποντας το λεπτεπίλεπτο όργανο σε εργοστασιακή μηχανή. Στη διάρκεια της μίας ώρας, σαν σε ένα μεγάλο έργο για ορχήστρα, οι πολύπλευρες και ριζοσπαστικές τεχνικές ηχογράφησης αποκαλύπτουν ιδιότητες του χώρου: ένα ηχητικό ταξίδι και μια δήλωση αγάπης για αυτό το παλιό μεγάλο Blüthner στον Βόλο, τον επιζώντα ενός άλλου αιώνα. Όλα ρευστά, semper mutantes, πιάνο, τεχνικές ηχογράφησης και ηλεκτρονικές επεξεργασίες ενώνονται τελικά στην μεγάλη τελική δομή και γίνονται καθαρή μουσική: δύο σε ένα! Όπως λέει και ο τίτλος, «τα αμφότερα εν» (Εφεσ. 2.14). 

Μητροπολίτης Δημητριάδος Ιγνάτιος 

Αισθάνομαι πως ήταν προνόμιο για μένα να είμαι ακροατής αυτής της συναυλίας και σας ευχαριστώ. Ομολογώ ότι δεν είμαι ο κατάλληλος άνθρωπος να κρίνω το άκουσμα, αλλά μπορώ να εκφράσω τα συναισθήματά μου. Κατ’ αρχήν χαίρομαι γιατί ο κόσμος της Μητρόπολης Δημητριάδος –το Συνεδριακό Κέντρο, η Ακαδημία Θεολογικών Σπουδών, ο Ραδιοφωνικός Σταθμός μας– χαρακτηρίζονται από εξωστρέφεια. Και ήθελα εδώ και χρόνια να δω αυτό το πιάνο, με την ιδιαίτερη ιστορία του, να αξιοποιείται. Όταν έμαθα ότι προετοιμαζόταν αυτή η συναυλία αναζήτησα να μάθω περί τίνος πρόκειται, και γρήγορα κατάλαβα ότι πρόκειται για κάτι που έχει να κάνει με μια καινοτόμο προσπάθεια, έναν ελεύθερο τρόπο έκφρασης. Και πίσω από αυτή την ελευθερία έβλεπα μια τόλμη. Αν η τόλμη ακολουθείται από αρετή, είναι ό,τι πιο αυθεντικό. Η ελευθερία θέλει αρετή και τόλμη. Είδα έτσι τελικά αυτό το πιάνο να μιλάει μέσα από την ψυχή του, πέρα από τα πλήκτρα του. Αυτό εισέπραξα. Σαν να υπήρξε μέσα στο πιάνο μια ψυχή που, όταν της δόθηκε ευκαιρία, με τις χορδές που έχει, εκφράστηκε με ένα μοναδικό τρόπο. Εκ των πραγμάτων, ο νους μου πήγε στην ψυχή του ανθρώπου. Θα έλεγα πως έτσι είναι και ο άνθρωπος. Όταν του δώσεις την ευκαιρία να βρει τις χορδές της ψυχής του, μπορεί να εκφράσει ό,τι πιο όμορφο υπάρχει· ή ίσως και ό,τι πιο καταστροφικό. Από το αποψινό άκουσμα ένοιωσα ότι μέσα σε αυτή την ψυχή του πιάνου υπάρχουν τόσα και τόσα άλλα, πέρα από τα πλήκτρα και τους κλασσικούς ήχους που συνήθως ακούμε από τα πιάνα. Χωρίς να είμαι μουσικός, ένιωσα μια αυθεντικότητα. Θέλω να ευχαριστήσω ιδιαίτερα τον Ράινχολντ που μας εξέπληξε –ομολογώ ότι είναι πρωτόγνωρο για μένα– αλλά βεβαίως και τον φίλο και συνεργάτη μας τον Κωστή που αφενός διασώζει πράγματα παλαιά και αφετέρου ανοίγει και νέους δρόμους. Θέλω να τους ευχηθώ καλή δύναμη και καλή συνέχεια. Ήταν μια όμορφη στιγμή μέσα σε όλη αυτή την κατάσταση που ζούμε με τον κορωνοϊό. Και όπως ανοίξατε το πιάνο και αποκαλύψατε την ψυχή του, μακάρι και ο καθένας από μας να αφήσει την ψυχή του να μιλήσει, γιατί όταν μιλάμε με ελευθερία, τόλμη και αρετή, νομίζω ότι έχουμε του Θεού την ευλογία. Καλή ακρόαση!

Ο Ράινχολντ Φριντλ γεννήθηκε το 1964. Σπούδασε σύνθεση και πιάνο με τον Βίτολντ Σαλόνεκ, τον Μάριο Μπερτοντσίνι, τον Άλαν Μαρκς και τον Αλεξάντερ φον Σλίπενμπαχ. Σπούδασε επίσης μαθηματικά στη Στουτγάρδη και το Βερολίνο και έκανε το διδακτορικό του σχετικά με τις υπολογιστικές μεθόδους στη μουσική με έμφαση στο έργο του Ιάννη Ξενάκη, στο Λονδίνο. Είναι η ψυχή των συγκροτημάτων Zeitkratzer («Γραντζουνιά στο χρόνο») και Piano inside out («Πιάνο μέσα έξω»), που έχουν δεχτεί εξαιρετικά εγκωμιαστικές κριτικές στο χώρο της σύγχρονης μουσικής. 

Ο Κωστής Δρυγιανάκης γεννήθηκε στο Βόλο το 1965. Σπούδασε Φυσική (Α.Π.Θ.) και Κοινωνική Ανθρωπολογία (Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας), ενώ στη μουσική είναι πρακτικά αυτοδίδακτος. Είναι δραστήριος ως συνθέτης και ως παραγωγός δίσκων από την δημιουργία του σχήματος Οπτική Μουσική (1984 – 1998) και έχει στο ενεργητικό του έναν ικανό αριθμό δισκογραφικών εκδόσεων, τόσο στο χώρο της πειραματικής ηλεκτροακουστικής μουσικής όσο και σε αυτόν της μουσικής εθνογραφίας.

Διαδικτυακή στρογγυλή τράπεζα: «Το θρησκευτικό στοιχείο στη νεοελληνική πεζογραφία και ποίηση» (Βίντεο)

Ακαδημία Θεολογικών Σπουδών Βόλου

Την Τετάρτη 12 Φεβρουαρίου 2025 πραγματοποιήθηκε η δεύτερη εκδήλωση του φετινού κύκλου «Καιρός του ποιήσαι», και συγκεκριμένα η στρογγυλή τράπεζα με θέμα «Το θρησκευτικό στοιχείο στη νεοελληνική πεζογραφία και ποίηση» με συμμετοχή της Μαγδαληνής Θωμά (Δρ. Φιλολογίας, Συγγραφέως) και του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου (Θεολόγου, Μουσικού και Συγγραφέως) ως ομιλητών και συντονιστή της συζήτησης τον Μάριο-Κυπαρίσση Μώρο (Δρ. Νεοελληνικής Φιλολογίας, μεταδιδακτορικό ερευνητή ΑΠΘ). 

Μιλώντας πρώτος, ο Παναγιώτης Ανδριόπουλος ανέλυσε τις θρησκευτικές αναφορές του Κωνσταντίνου Καβάφη, αναφερόμενος στις ιστορικές του προσεγγίσεις, στην βαθιά γνώση του πάνω στην εκκλησιαστική γραμματεία αλλά και στο διεθνές καλλιτεχνικό γίγνεσθαι της εποχής του και στο ενδιαφέρον του για τη σχέση ανάμεσα στον κόσμο του Χριστιανισμού και τον Αρχαιοελληνικό, που αποτυπώνεται ιδιαίτερα στην προσέγγιση του στον Ιουλιανό τον Παραβάτη, ενώ διάνθισε την ανάλυση του με ενδιαφέρουσες λεπτομέρειες από τη ζωή του ποιητή. Προχωρώντας στον Οδυσσέα Ελύτη, στάθηκε στο μεγάλο ενδιαφέρον του για τον Ρωμανό τον Μελωδό ως γλωσσικού συνδέσμου ανάμεσα στον αρχαίο και τον Χριστιανικό κόσμο, στις αναφορές του στην αγία Μαρίνα μέσα από λαϊκά έθιμα των νησιών του Αιγαίου και εν τέλει στους «λιγότερο γνωστούς» αγίους Ακίνδυνο, Ελπιδηφόρο και Ανεμπόδιστο, των οποίων τα ονόματα συσχετίζει με μια ευοίωνη κίνηση προς το μέλλον. 

Παίρνοντας τον λόγο, η Μαγδαληνή Θωμά παρουσίασε διεξοδικά το διήγημα του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη «Στην Αγι-Αναστασά», αναλύοντας τη σχέση της λόγιας γλώσσας με την ντοπιολαλιά στο Παπαδιαμάντειο έργο, τον τρόπο που κινεί ο συγγραφέας τους ήρωες του, την πλοκή λόγου και αντιλόγου που αντικατοπτρίζει την αντιπαράθεση των δυο κόσμων, Ανατολής και Δύσης, τη χρήση των αριθμών ως κεντρικού στοιχείου δόμησης του κειμένου, και τις αναφορές σε αρχαίους και χριστιανικούς μύθους. Σχολίασε την ιχνηλασία εθνικών χαρακτηριστικών μέσα από τις τοπικότητες που παρατηρείται στο έργο του Παπαδιαμάντη, το ψυχαναλυτικό υποσυνείδητο της αφήγησης, ιδιαίτερα έκδηλο στις περιγραφές ονείρων και σε ιδέες όπως η απώλεια του «ορθού» δρόμου και η παρέκκλιση του εαυτού, και εν τέλει την ανίχνευση του ίδιου του Παπαδιαμάντη ως ενός από τους ήρωες του κειμένου. 

Παραθέτουμε το βίντεο της εκδήλωσης, όπως έχει αναρτηθεί στο κανάλι της Ακαδημίας. 

ΓΙΑ ΤΟ ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΟ ΣΤΟΙΧΕΙΟ ΣΤΗ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ ΚΑΙ ΠΟΙΗΣΗ

Η δεύτερη εκδήλωση του φετινού κύκλου «Καιρός του ποιήσαι», της Ακαδημίας Θεολογικών Σπουδών Βόλου, θα πραγματοποιηθεί την Τετάρτη 12 Φεβρουαρίου 2025 στις 7 μ.μ. και θα είναι στρογγυλή τράπεζα με θέμα «Το θρησκευτικό στοιχείο στη νεοελληνική πεζογραφία και ποίηση». 

Θα συμμετάσχουν ως ομιλητές η Μαγδαληνή Θωμά (Δρ. Φιλολογίας, Συγγραφέας) και ο Παναγιώτης Α. Ανδριόπουλος (Θεολόγος, Μουσικός και Συγγραφέας), Συντονιστής της συζήτησης θα είναι ο Μάριος-Κυπαρίσσης Μώρος (Δρ. Νεοελληνικής Φιλολογίας, μεταδιδακτορικός ερευνητής ΑΠΘ). 

Ο σύνδεσμος για την παρακολούθηση της εκδήλωσης είναι https://us06web.zoom.us/j/84696675927. 

Η στρογγυλή τράπεζα θα εξερευνήσει το θρησκευτικό στοιχείο στην ποίηση του Κ. Π. Καβάφη και του Οδυσσέα Ελύτη και στην πεζογραφία του Αλεξάνδρου Παπαδιαμάντη. 

Οι δύο μεγάλοι ποιητές εμπνεύστηκαν από αγίους της Ορθόδοξης Εκκλησίας και έγραψαν ποιήματα ή δοκίμια γι’ αυτούς, ενώ διάσπαρτες αναφορές υπάρχουν σε διάφορα έργα τους. Οι προσεγγίσεις τους δεν είναι θεολογικές, αλλά περισσότερο ποιητικές, καθώς βλέπουν τους αγίους από μια δική τους εξαιρετικά ενδιαφέρουσα οπτική γωνία. Στον Καβάφη υπερισχύει το ιστορικό στοιχείο («Συμεών», «Οι άγιοι επτά παίδες εν Εφέσω», «Εις τα περίχωρα της Αντιοχείας» κ.α.), ενώ στον Ελύτη το γλωσσικό και το «απόθετον κάλλος» («Ρωμανός ο Μελωδός», «Ακινδύνου, Ελπιδοφόρου, Ανεμποδίστου» κ.ά.).

Αντίστοιχα, στον Παπαδιαμάντη ένα γλωσσικό παλίμψηστο έρχεται να εκφράσει ένα πνεύμα μεταβάσεων: διαστρωματώνοντας τον εκκλησιαστικό λόγο και τις προφορικές ντοπιολαλιές, η γλώσσα του Παπαδιαμάντη συνθέτει ένα αμάλγαμα ετερόκλητων στοιχείων που επικοινωνούν μεταξύ τους αριστοτεχνικά. Σε κείμενα όπως «Στην Αγι-Αναστασά» αναδεικνύεται το παιχνίδι των υποκαταστάσεων ανάμεσα σε έμψυχα και άψυχα, πρόσωπα και κτίσματα, που διαμορφώνουν ένα πεδίο συμβολισμών. Το ονειρικό νυχτερινό κάδρο της ιστορίας δημιουργεί ένα πλαίσιο μετάβασης από τη μια τοποθεσία στην άλλη, από τον ένα ιερό ναό στον άλλο, προκειμένου να γιορταστεί η Ανάσταση σε μέρη όπου οι βασικοί χαρακτήρες μοιράζουν διαγκωνιζόμενοι τα καθήκοντά τους. Η λειτουργία αυτή της μίμησης και της παρωδίας ή εξύμνησης, μαζί με την αντίστοιχη της συμπερίληψης και συμπύκνωσης, ακολουθεί τα μονοπάτια του ονείρου και στην πράξη. 

Η Μαγδαληνή Θωμά είναι Δρ. Φιλολογίας. Έχει διδάξει Νεοελληνική Γλώσσα στα Τμήματα Μητρικής Γλώσσας του Μπορντώ και της Λίλλης, στο Liceo Classico «Marco Foscarini» της Βενετίας, στο Κλασικό Λύκειο της Βιτσέντσας, στο Κλασικό Λύκειο του Καστελφράνκο, στο Κέντρο Γλωσσών και στη Θεολογική Σχολή του Πανεπιστημίου του Τάρτου της Εσθονίας. Έχει δημοσιεύσει δυο μυθιστορήματα, μια νουβέλα, καθώς και τρία βιβλία μεταφρασμένης (από το πρωτότυπο) εσθονικής λογοτεχνίας. Διηγήματα και κριτικές της παρουσιάσεις έχουν δημοσιευτεί σε εφημερίδες και λογοτεχνικά περιοδικά. Είναι μέλος του Κέντρου Βιβλίου Μαγνησιωτών Συγγραφέων και συνεργάτις της Ακαδημίας Θεολογικών Σπουδών Βόλου. 

Ο Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος γεννήθηκε στην Πάτρα. Σπούδασε θεολογία στο Πανεπιστήμιο Αθηνών με μεταπτυχιακές σπουδές στην περίοδο της Τουρκοκρατίας. Παράλληλα σπούδασε βυζαντινή και ευρωπαϊκή μουσική. Συμμετείχε σε ερευνητικά προγράμματα του Κέντρου Σύγχρονης Μουσικής Έρευνας και έχει τραγουδήσει έργα σύγχρονων ελλήνων συνθετών σε πρώτη εκτέλεση, στην Ελλάδα και το εξωτερικό. Το 2004 ίδρυσε το Καλλιτεχνικό Σύνολο «Πολύτροπον», με το οποίο παρουσιάζει στην Ελλάδα και το εξωτερικό πρωτότυπες παραγωγές και τη διετία 2017-2019 συνεργάστηκε με τον διάσημο χορογράφο και χορευτή φλαμένκο Israel Galvan, πραγματοποιώντας διεθνή περιοδεία. Συμμετέχει με ανακοινώσεις του σε επιστημονικά συνέδρια, ενώ μελέτες του για τη θεολογία και τον πολιτισμό έχουν δημοσιευθεί σε διάφορους επιστημονικούς τόμους. Διατηρεί το ιστολόγιο Ιδιωτική Οδός και τον ιστότοπο Φως Φαναρίου (ο οποίος καλύπτει αποκλειστικά το Οικουμενικό Πατριαρχείο). Επιμελείται και παρουσιάζει τη διαδικτυακή εκπομπή «Προς Εκκλησιασμόν», όπου φιλοξενούνται προσωπικότητες του πνεύματος και της τέχνης. Κυκλοφορούν τα βιβλία του: «Ελληνορωσικά» (εκδόσεις s@mizdat, 2022) και «Τα Χατζιδακικά» (ιδιωτική έκδοση, 2023) και «Νιγηρίας Αλεξάνδρου Παρακαταθήκες» (Έκδοση Ι. Ναού Αγ. Γεωργίου Ν. Ψυχικού, 2024).

ΕΠΙΚΗΔΕΙΟΣ ΛΟΓΟΣ ΤΟΥ ΠΑΝΤΕΛΗ ΚΑΛΑΪΤΖΙΔΗ ΓΙΑ ΤΟΝ ΜΑΚΑΡΙΣΤΟ ΠΕΡΓΑΜΟΥ ΙΩΑΝΝΗ

Ο Δρ Παντελής Καλαϊτζίδης με τον Περγάμου Ιωάννη (2011) 

Παντελής Καλαϊτζίδης, Δρ. Θ. 

Διευθυντής Ακαδημίας Θεολογικών Σπουδών Βόλου 

Ο «Καιρός» του μακαριστού Μητροπολίτη Περγάμου κυρού Ιωάννη Δ. Ζηζιούλα 

Επικήδειος, Καθεδρικός Ναός Αθηνών 

Σάββατο, 4-2-2023 

Σεβασμιώτατε Άγιε Λαοδικείας κ. Θεοδώρητε, εκπρόσωπε της ΑΘΠ του Οικουμενικού Πατριάρχη,

Σεβασμιώτατοι και Θεοφιλέστατοι, 

Σεβαστοί πατέρες, 

κ.κ. Εκπρόσωποι των πολιτικών αρχών, 

Κυρίες και κύριοι καθηγητές, 

Λαέ του Θεού, 

«Ο χρόνος νοηματίζεται από τον καιρό, και ο καιρός δεν είναι παρά μία στάση, ένας σταθμός, για να μπορέσουμε να εποπτεύσουμε το παρελθόν και να ατενίσουμε το μέλλον. Χωρίς τον καιρό ο χρόνος ρέει ανοημάτιστος, καταποντίζεται στον θάνατο, τίποτε από όσα συμβαίνουν σ’ αυτόν δεν επιβιώνει. Μέσα σε όλη την κτίση μόνον ο άνθρωπος μετατρέπει τον χρόνο σε καιρό. Είναι το προνόμιο και η ευθύνη της ελευθερίας που του δόθηκε από τον Δημιουργό, να εισάγει μέσα στον χρόνο, έστω και για λίγο (όπως συμβαίνει κατ’ εξοχήν στην Θεία Λειτουργία) την παρουσία και την γεύση των Εσχάτων, αυτών που δεν θα χαθούν μαζί με τόσα και τόσα άχρηστα που κουβαλάμε στην ζωή αυτή». 

Με τα λόγια αυτά ο μακαριστός πλέον Μητροπολίτης Γέρων Περγάμου Ιωάννης Δ. Ζηζιούλας ξεκινούσε την αντιφώνησή του στον Ακαδημαϊκό Έπαινο και τις τιμές που του αποδόθηκαν κατά την υποδοχή του ως Εταίρου και Επιτίμου Μέλους της Ακαδημίας Θεολογικών Σπουδών Βόλου, το διήμερο 28-30 Οκτωβρίου 2011. Επιτρέψτε μου με τα λόγια αυτά, που μας θυμίζουν τη σημασία του «καιρού» και το πώς αυτός νοηματοδοτεί τον χρόνο, να ξεκινήσω και εγώ με τη σειρά μου εκ μέρους της Ακαδημίας Θεολογικών Σπουδών Βόλου, τον παρόντα λόγο απόδοσης τιμής, σεβασμού και αγάπης προς τον εκλιπόντα ιεράρχη του σεπτού Οικουμενικού Πατριαρχείου, τον μέγιστο των Ορθοδόξων θεολόγων της εποχής μας σύμφωνα με πολλές έγκυρες γνώμες. 

Τρεις είναι οι κυρίως θεματικές και οι άξονες που ορίζουν το έργο του μακαριστού ιεράρχη: Πρόσωπο, Ευχαριστία και Εσχατολογία ή Βασιλεία του Θεού. Είναι μάλλον σε όλους γνωστό ότι ο Μητροπολίτης Περγάμου, όχι άδικα, έχει αποκληθεί ως ο κατεξοχήν θεολόγος του προσώπου στην ορθόδοξη θεολογία, αλλά και στην καθόλου χριστιανική θεολογία. Είναι αυτός που ερμηνεύοντας με γόνιμο και πρωτότυπο τρόπο την πατερική παράδοση έδωσε στη σύγχρονη χριστιανική θεολογία μια περιεκτική πρόταση για το πρόσωπο, καθώς κατάφερε να θεμελιώσει σε οντολογική προοπτική μια θεολογική προσωπολογία η οποία με αφετηρία τον προσωπικό τρόπο υπάρξεως του Τριαδικού Θεού πραγματώνεται ιστορικά στο πρόσωπο του Χριστού, και προσφέρεται στο εκκλησιαστικό γεγονός, ως πρόγευση της εσχατολογικής εκπλήρωσης στη Βασιλεία. Για τον Περγάμου το πρόσωπο είναι ό,τι πολυτιμότερο θα μπορούσε να προσφέρει η πατερική θεολογία στην σύγχρονη αναζήτηση του ανθρώπου για την αυθεντική ύπαρξη. 

Είναι επίσης γνωστό ότι ο τόπος όπου ο άνθρωπος μπορεί να προγευθεί έστω και προληπτικά τον προσωπικό τρόπο υπάρξεως είναι για τον μακαριστό Μητροπολίτη Περγάμου η Ευχαριστία, όπου ο άνθρωπος ως μέλος της Εκκλησίας και εικόνα του Θεού μετέχει στην ίδια τη ζωή του Τριαδικού Θεού. Ο Περγάμου από λαϊκός ήδη και από πολύ νωρίς, θα αναδείξει την κεντρικότητα του μυστηρίου της Θείας Ευχαριστίας για τη ζωή της αρχαίας Εκκλησίας, αλλά και για τη ζωή του σημερινού κόσμου. Η Ευχαριστία για τον Περγάμου είναι η καρδιά της Εκκλησίας και όχι μια επιμέρους όψη της. 

Πιστός στις θεμελιώδεις θεολογικές κατευθύνσεις του έργου του δασκάλου του π. Γεωργίου Φλωρόφσκυ, και ενήμερος όσο ελάχιστοι στον ελληνικό και τον ευρύτερο ορθόδοξο χώρο για τη διεθνή θεολογική συζήτηση, ο Μητροπολίτης Περγάμου κυρός Ιωάννης θα αποδώσει ιδιαίτερη σημασία και προτεραιότητα στην εσχατολογική προοπτική που εν τέλει θα χαρακτηρίσει σύνολο το έργο του. Πρόσωπο, Ευχαριστία και Βασιλεία του Θεού συνδέονται αναπόσπαστα στη σκέψη του. Για τον Περγάμου η Θεία Ευχαριστία είναι εικόνα της ερχόμενης Βασιλείας, εικόνα των εσχάτων, ενώ η Εκκλησία ως κοινότητα ευχαριστιακή συγκροτεί μια πραγματικότητα που έρχεται απ’ το μέλλον, καθώς η Ευχαριστία είναι πρόγευση των Εσχάτων που εισβάλλουν στην Ιστορία. Γι’ αυτό και η Εκκλησία ορίζεται ως κοινότητα εσχατολογική, που πορεύεται μέσα στην ιστορία και μέσα στον χρόνο, χωρίς να ταυτίζεται με την ιστορία και που βιώνει τη διαλεκτική ένταση ανάμεσα στο «νυν» και το «ούπω», στο «ήδη» και το «όχι ακόμη». 

Η εσχατολογική δε ερμηνεία της Θείας Ευχαριστίας που εισηγείται, σε αντιδιαστολή προς την πρωτολογική/παρελθοντική, αναμνηστική που επικράτησε εξαιτίας δυτικών κυρίως επιδράσεων, σημαίνει σε απλά ελληνικά ότι η ταυτότητα της Εκκλησίας δεν βρίσκεται στο παρελθόν, σ’ αυτό που της δόθηκε ή σ’ αυτό που είναι, αλλά στο μέλλον, σ’ αυτό που θα γίνει στα Έσχατα. Μια τέτοια προοπτική διαστέλλει ριζικά τη θεολογία από κάθε είδους απολυτοποίηση της πρωτολογίας, από την τάση να θεωρούμε δηλαδή πως το γνήσιο και αυθεντικό τοποθετείται πάντα στις απαρχές, σε μια άχρονη ανιστορική φυγή σε ένα μακρινό ιδεατό παρελθόν και πως η σωτηρία δεν είναι παρά η επαναφορά σε μια αρχική ιδεατή κατάσταση. Η άποψη αυτή που δεν είναι τίποτε άλλο παρά μεταμφιεσμένος πλατωνισμός, συνιστά τον μόνιμο πειρασμό της θεολογίας παλιότερα αλλά και πιο πρόσφατα. 

Οι προεκτάσεις των όσων εκτέθηκαν παραπάνω είναι καίριας σημασίας. Ο εσχατολογικός προσανατολισμός της θεολογίας του Μητροπολίτη Περγάμου, προφύλαξε το έργο του από συμπτώματα που αποτελούν μόνιμους πειρασμούς της νεώτερης ελληνικής ορθόδοξης θεολογίας, ακόμη και στις σοβαρότερες εκδοχές της: α) την εξιδανίκευση του παρελθόντος και τον συνακόλουθο συντηρητισμό˙ β) την αγιοποίηση και τη λατρεία του έθνους και του λαού˙ και γ) τον ελληνοκεντρισμό και τον αντιδυτικισμό που στις μέρες μας είναι συνώνυμος του αντιευρωπαϊσμού. Σε αντίθεση με τα παραπάνω, ο μακαριστός Μητροπολίτης Περγάμου δεν θα διστάσει να υποστηρίξει ότι τους πρώτους μετά Χριστόν αιώνες, 

«Η Ορθοδοξία κέρδισε τότε το μέλλον του Ελληνισμού γιατί δεν ήταν επιστροφή, αλλά δημιουργική σύνθεση. Έτσι και σήμερα, για να φέρη στο φως την ελληνική ταυτότητα η Ορθοδοξία δεν πρέπει να είναι απλή επιστροφή στις μορφές του παρελθόντος, ένας νοσταλγικός “έρως ορθοδοξίας” που δεν περνά από τη σημερινή πραγματικότητα. Και η σημερινή πραγματικότητα για την Ελλάδα είναι η Ευρώπη. Ο ελληνισμός πρέπει να αναπλασθή στα βασικά συστατικά στοιχεία του, χωρίς να χάση την ελληνικότητά του, περνώντας μέσα από τη νέα αυτή πραγματικότητα της Ευρώπης». 

Το ερώτημα που αυθόρμητα ανακύπτει είναι γιατί ένας διαπρεπής ιεράρχης, ένας εγκρατής και υποψιασμένος θεολόγος όπως ο Περγάμου, επέμενε τόσο πολύ στη σημασία και την κεντρικότητα της εσχατολογίας για τη ζωή και τη θεολογία της Εκκλησίας, όταν μάλιστα η εσχατολογία αναπόφευκτα οδηγεί σε μετάνοια για το παρελθόν και στην απελευθέρωση του μέλλοντος; Είναι δυνατόν να μην καταλάβαινε ότι η εσχατολογική προοπτική θα οδηγούσε αναπόφευκτα σε επώδυνες αναθεωρήσεις σε δύσκολα θέματα όπως αυτά της ετερότητας, του φύλου, της ανθρωπολογίας ή του ήθους, όταν επί παραδείγματι ήδη το 1968 έγραφε για το επίμαχο θέμα της χειροτονίας των γυναικών ότι «οι ορθόδοξοι θεολόγοι δεν μπορούσαν να βρουν θεολογικούς λόγους εναντίον μιας τέτοιας χειροτονίας. Ωστόσο, το όλο θέμα είναι τόσο στενά συνδεδεμένο με την παράδοσή τους, ώστε θα δυσκολεύονταν στην πλειοψηφία τους να προσυπογράψουν χωρίς επιφυλάξεις τις σχετικές μάλλον ενθουσιώδεις προτάσεις»; Υπό το φως, λοιπόν, αυτού του εσχατολογικού προσανατολισμού κατανοείται και η θέση που διατύπωσε από το βήμα της Ακαδημίας Θεολογικών Σπουδών, τον Φεβρουάριο του 2001, αναφορικά με τις συνέπειες του εσχατολογικού ήθους της Εκκλησίας, και πιο συγκεκριμένα η άποψή του ότι το μέλλον δεν καθορίζεται από το παρελθόν, αλλά ότι αντιθέτως το μέλλον ελευθερώνει από το παρελθόν, καθώς στη χριστιανική σκέψη ταξιδεύουμε αντίστροφα προς τη φορά του χρόνου: από το μέλλον προς το παρόν και το παρελθόν, και ως εκ τούτου το μέλλον είναι αίτιο και όχι αιτιατό του παρελθόντος, ενώ τα έσχατα είναι αυτά που δίνουν οντότητα στα πρώτα, και η εσχατολογία στην πρωτολογία. Ως φυσική συνέπεια των παραπάνω υποστήριξε ο Περγάμου ότι η «Εκκλησία είναι όχι αυτό που είναι ή που ήταν, αλλά αυτό που θα είναι [στα έσχατα]», όπως και ότι ο αμαρτωλός με τη σειρά του «δεν καθορίζεται οντολογικά από αυτό που ήταν, αλλά από αυτό που θα είναι [στα έσχατα]». Γι’ αυτό και επισήμανε ότι «η εκκοσμίκευση της Εκκλησίας δεν περιλαμβάνει μόνο θεσμικά ζητήματα (σχέσεις Εκκλησίας και κράτους, Εκκλησίας και κοινωνίας, κλπ), αλλά και θέματα ηθικής. [...] Η Εκκλησία δεν μπορεί να υιοθετεί στάσεις της κοινωνίας σε θέματα ηθικής, αλλά να διαχέει μέσα στην κοινωνία το πνεύμα της συγγνώμης και της αγάπης που αφήνει το μέλλον να απελευθερώσει τον άνθρωπο από το παρελθόν. Μια μνησικακούσα Εκκλησία είναι εκκοσμικευμένη Εκκλησία, διότι η μνησικακία είναι χαρακτηριστικό του κόσμου τούτου και της κοσμικής ηθικής». 

Ας μου επιτραπεί να υπομνήσω και να υπογραμμίσω ότι, με τη στάση και την όλη πολιτεία του, με την ανοχή και την υπομονετικότητά του, με την μακροθυμία και την πατρική εμπιστοσύνη του σε εμάς τους νεώτερους, ακόμη και όταν διαφωνούσε με πράξεις, ιδέες ή επιλογές μας ή όταν θεωρούσε πως κάνουμε λάθος, ο μακαριστός ιεράρχης έδωσε έμπρακτα δείγματα αυτού του εσχατολογικής εμπνεύσεως συγχωρητικού και απελευθερωτικού ήθους της Εκκλησίας. Νομιμοποιώντας δε, συν τοις άλλοις, την σοβαρά ασκούμενη κριτική και αποκαθιστώντας στις πραγματικές του διαστάσεις τον ενδοθεολογικό διάλογο που είναι το οξυγόνο και η απαραίτητη προϋπόθεση υγιούς εκκλησιαστικής ζωής, ο Περγάμου απέδειξε ότι οι μεγάλοι θεολόγοι δεν φοβούνται τον διάλογο και την κριτική, αλλά ότι αντιθέτως την επιδιώκουν, γιατί γνωρίζουν ότι η κριτική λειτουργία είναι σύμφυτη με το θεολογείν, και ότι χωρίς αυτήν δεν μπορούμε να περιμένουμε τίποτα άλλο πέρα από μια θεολογία της επανάληψης και των εγκωμίων που τόσο συχνά ανθούν, όπως όλοι γνωρίζουμε, στα εκκλησιαστικά και θεολογικά μας περιβάλλοντα. 

Εν κατακλείδι, η ανάγνωση του έργου του Μητροπολίτη Περγάμου και η μαθητεία στη θεολογική του σκέψη που χαρακτηρίζεται για τον εσχατολογικό της προσανατολισμό, τον ευχαριστιοκεντρικό της χαρακτήρα και την δημιουργική της μετοχή στην οικουμενική θεολογική συζήτηση, βοήθησε εμάς τους εν Ελλάδι και αλλαχού στον ορθόδοξο κόσμο παροικούντες θεολόγους, να μεταβούμε από μια πολιτισμική, σε μία καθαυτό θεολογική ερμηνευτική, και από μία γενικώς και αορίστως «πνευματοκρατική», σε μία χριστοκεντρική και μυστηριοκεντρική προοπτική. Αν τις δύο τελευταίες δεκαετίας η θεολογία στον τόπο μας έκανε κάποια δειλά βήματα προς την κατεύθυνση της υπέρβασης της εσωστρέφειας, του θεολογικού επαρχιωτισμού και απομονωτισμού, καθώς και του ναρκισσευόμενου θεολογικού αντιδυτικισμού, είναι βέβαιο ότι σε μεγάλο βαθμό αυτό οφείλεται και στη δική του παρουσία και τον δικό του λόγο. 

Γέροντα Περγάμου Ιωάννη, 

Σας ευχαριστούμε εκ βάθους καρδίας για όσα προσφέρατε στην Εκκλησία και τη θεολογία· για τους δρόμους που ανοίξατε στη θεολογική έρευνα και στον επιζητούμενο διάλογο της Εκκλησίας με τον κόσμο, με τα γράμματα, με τις τέχνες και τις επιστήμες· γι’ αυτήν την παρήγορη και φιλάνθρωπη εκδοχή της Ορθοδοξίας που ενσαρκώσατε και που την έχουμε τόσο ανάγκη, ιδιαίτερα σήμερα· για το συγχωρητικό/απελευθερωτικό ήθος της Εκκλησίας που μας διδάξατε, και που επιτέλους θα πρέπει κάτι να μας μάθει εμάς τους Έλληνες και ορθόδοξους για τη σχέση μας με τους χριστιανούς των άλλων χριστιανικών παραδόσεων και τους πιστούς των άλλων θρησκειών· γιατί με τα βιβλία, τα άρθρα και τα μαθήματά σας συντροφεύσατε τις θεολογικές μας ανησυχίες και αναζητήσεις και ανοίξατε ένα δρόμο για να πορευθούμε· γιατί ξέρατε να σεβαστείτε τη διαφορετικότητά μας ή και τη διαφωνία μας με συγκεκριμένες απόψεις και θέσεις σας, χωρίς να μας αποκλείσετε ή να μας καταστήσετε αποσυνάγωγους· γιατί εξακολουθήσατε μέχρι τέλους να παράγετε θεολογία και ως θεολόγος πρωτίστως να σκέφτεστε και να συμπεριφέρεστε. 

Καλή ανάπαυση αγαπημένε μας δάσκαλε στην αγκαλιά του Τριαδικού Θεού, τον οποίο τόσο αγαπήσατε και διακονήσατε με την ιερουργία, τον λόγο και την πένα σας. 

Καλή Ανάσταση!

Δείτε εδώ και την ανάρτηση μας

Ακαδημαϊκός Έπαινος Σεβ. Μητροπολίτη Περγάμουκ. Ιωάννη Ζηζιούλακατά την υποδοχή αυτού ως Εταίρου της Ακαδημίας Θεολογικών Σπουδών Βόλουυπό Παντελή Καλαϊτζίδη. 

ΠΡΑΓΜΑΤΟΠΟΙΗΘΗΚΕ ΣΤΟ ΒΕΛΙΓΡΑΔΙ ΤΟ ΔΙΕΘΝΕΣ ΣΥΝΕΔΡΙΟ "ΟΡΘΟΔΟΞΙΑ ΚΑΙ ΦΟΝΤΑΜΕΝΤΑΛΙΣΜΟΣ"

Με ιδιαίτερη επιτυχία πραγματοποιήθηκε από 10 έως 12 Μαΐου 2018 στο Βελιγράδι Διεθνές Συνέδριο με θέμα «Ορθοδοξία και Φονταμενταλισμός». 

Το Συνέδριο διοργανώθηκε από την Ακαδημία Θεολογικών Σπουδών Βόλου σε συνεργασία με το Κέντρο για τη Μελέτη του Πολιτισμού και του Χριστιανισμού (Βελιγράδι), το Κέντρο Ορθοδόξων Χριστιανικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Fordham (Νέα Υόρκη), την Έδρα Ορθόδοξης Θεολογίας του Πανεπιστημίου του Münster (Γερμανία), το Ρουμανικό Ινστιτούτο Διορθόδοξων, Διαχριστιανικών και Διαθρησκειακών Σπουδών (INTER, Cluj-Napoca, Ρουμανία), το Βιβλικό Θεολογικό Ινστιτούτο του Αγίου Ανδρέα (Μόσχα), την Ορθόδοξη Θεολογική Ακαδημία «Άγιος Ιγνάτιος» (Στοκχόλμη), το Ευρωπαϊκό Φόρουμ Ορθοδόξων Θεολογικών Σχολών (EFOST, Βρυξέλλες), το Κέντρο για τη Φιλοσοφία και τη Θεολογία (Trebinje, Βοσνία-Ερζεγοβίνη) και την Dom omladine Beograda (Βελιγράδι).

Διαβάστε στη συνέχεια αναλυτικά για το συνέδριο καθώς και τον χαιρετισμό (στα αγγλικά) του Δρ. Παντελή Καλαϊτζίδη, Διευθυντή της Ακαδημίας Θεολογικών Σπουδών Βόλου. 

Συνέδριο με Θέμα «Ορθοδοξία και Φονταμενταλισμός» στο Βελιγράδι by Panagiotis Andriopoulos on Scribd

Pantelis Kalaitzidis - Opening Address Belgrade by Panagiotis Andriopoulos on Scribd

ΔΙΕΘΝΕΣ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΣΤΗ ΣΕΡΒΙΑ: "ΟΡΘΟΔΟΞΙΑ ΚΑΙ ΦΟΝΤΑΜΕΝΤΑΛΙΣΜΟΣ"

Από 10 έως 12 Μαΐου, 2018 πραγματοποιήθηκε στο Βελιγράδι της Σερβίας το Διεθνές Συνέδριο με θέμα: «Ορθοδοξία και Φονταμενταλισμός». 

Το Συνέδριο διοργανώθηκε από την Ακαδημία Θεολογικών Σπουδών Βόλου σε συνεργασία με το Κέντρο για τη Μελέτη του Πολιτισμού και του Χριστιανισμού (Βελιγράδι, Σερβία), το Κέντρο Ορθοδόξων Χριστιανικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Fordham (Νέα Υόρκη, ΗΠΑ), την Έδρα Ορθόδοξης Θεολογίας του Πανεπιστημίου του Munster (Γερμανία), το Ρουμανικό Ινστιτούτο Διορθόδοξων, Διαχριστιανικών και Διαθρησκειακών Σπουδών (INTER, Cluj-Napoca, Ρουμανία), το Βιβλικό Θεολογικό Ινστιτούτο του Αγίου Ανδρέα (Μόσχα, Ρωσία), την Ορθόδοξη Θεολογική Ακαδημία «Άγιος Ιγνάτιος» (Στοκχόλμη, Σουηδία), το Ευρωπαϊκό Φόρουμ Ορθοδόξων Θεολογικών Σχολών (EFOST, Βρυξέλλες) και το Κέντρο για τη Φιλοσοφία και τη Θεολογία (Trebinje, Βοσνία-Ερζεγοβίνη). Με την υποστήριξη του κέντρου Dom omladine Beograda. 

Στο πλαίσιο της ύστερης νεωτερικότητας η Εκκλησία και η θεολογία με τόλμη καλούνται να αντιμετωπίσουν αποτελεσματικά τις προκλήσεις που θέτει η ραγδαία ανάπτυξη των επιστημών, η βαθμιαία κυριαρχία αντι-δημοκρατικών αντιλήψεων και πρακτικών, η περιθωριοποίηση των αδυνάτων του κόσμου, υλοποιώντας στην πράξη το θυσιαστικό ήθος που δίδαξε στον κόσμο, ο Κύριός της Ιησούς Χριστός, στην προοπτική της ερχόμενης Βασιλείας του Θεού που θα κρίνει την αλήθεια των όντων και της ιστορίας. Στο πνεύμα της βιβλικής και πατερικής μαρτυρίας, κάθε ίχνος φονταμενταλισμού που αντίκειται στη διαρκή ενσάρκωση του ευαγγελίου στον κόσμο και την ιστορία, στο άνοιγμα και την ανταπόκριση της Εκκλησίας στον κάθε άλλο, δεν μπορεί παρά να απορρίπτεται ως έκφραση τόσο ενός αντιχριστιανικού πνεύματος γενικά, όσο και ενός αντι-ορθόδοξου ήθους ειδικά. 

Ο κύριος στόχος του συνεδρίου ήταν να εξετάσει το φαινόμενο του φονταμενταλισμού στον σύγχρονο κόσμο και ιδιαίτερα στις παραδοσιακά ορθόδοξες χώρες. Ορισμένα από τα ζητήματα που διερευνήθηκαν ήταν τα ακόλουθα: ο φονταμενταλισμός ως θρησκευτικό και ιδεολογικό φαινόμενο, η σχέση ανάμεσα στον φονταμενταλισμό, την παραδοσιαρχία και τη νεωτερικότητα, ο φονταμενταλισμός στον σύγχρονο ορθόδοξο κόσμο, οι απαντήσεις που δίνει ο φονταμενταλισμός σε ζητήματα που αφορούν στον εκσυγχρονισμό, τον πλουραλισμό και τη δημοκρατία, οι ορθόδοξες αντιδράσεις απέναντι στον πολιτικό φιλελευθερισμό και την εκκοσμίκευση, η θεολογία, η κατασκευή του (φονταμενταλιστικού) «εαυτού», κ.ά. 

Το συνέδριο διερεύνησε, ακόμη, τον ρόλο του θρησκευτικού φονταμενταλισμού στην αντιμετώπιση των σύγχρονων κοινωνικών και πολιτικών κρίσεων.

Δείτε στη συνέχεια αναλυτικά το πρόγραμμα του συνεδρίου. 

Program Conference Orthodoxy and Fundamentalism by Panagiotis Andriopoulos on Scribd

Η Ορθοδοξία υποφέρει σήμερα από ποικίλες εκφάνσεις του φονταμενταλισμού, όπως είναι: 

ο εθνοφυλετισμός, ο εναγκαλισμός με την κοσμική εξουσία, η απολυτοποίηση παλαιότερων μορφών εκκλησιαστικού βίου, η στοχοποίηση της Δύσης, του Ισλάμ, των Εβραίων κ.ο.κ., η καταφυγή στον λαϊκισμό, η καλλιέργεια φοβικών συνδρόμων, φονταμενταλιστικές ρωγμές στο σύγχρονο εκκλησιαστικό λόγο (έξαλλα και μεγάλα λόγια), η γεροντολαγνεία, που είναι πλέον ακόρεστη και διαστρέφει την ουσία της πίστης, η χειραγώγηση των μαζών μέσω της αέναης περιφοράς ιερών λειψάνων και κειμηλίων και πολλές άλλες.  

Ο φονταμενταλισμός σίγουρα δεν ανήκει στην ουσία της θρησκείας, αλλά δεν αποτελεί μόνο "έκφραση νοσηρής θρησκευτικότητας", όπως σημειώνεται και στην Εγκύκλιο της Αγίας και Μεγάλης Συνόδου της Ορθοδόξου Εκκλησίας. Αποτελεί τον υπ. αριθμ. 1 κίνδυνο για την ταυτότητα της Ορθοδοξίας στον σύγχρονο κόσμο. 

ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΤΗΚΕ ΤΟ ΕΡΓΟ ΤΗΣ ΑΚΑΔΗΜΙΑΣ ΘΕΟΛΟΓΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΒΟΛΟΥ

Η Ακαδημία Θεολογικών Σπουδών Βόλου, αναγνωρισμένο από την πολιτεία Ερευνητικό Κέντρο και ανοιχτό εργαστήρι σκέψης και διαλόγου της Εκκλησίας με τη διανόηση και την κοινωνία, διοργάνωσε εκδήλωση στο Βόλο με θέμα «“Θεολογία Διαλεγόμενη”. Το έργο και οι εκδόσεις της Ακαδημίας Θεολογικών Σπουδών», χθες Τετάρτη 18 Απριλίου 2018, στην Αίθουσα Forum (Δεληγιώργη 9). 

Στην εκδήλωση παρουσιάστηκε τόσο το πολύπλευρο έργο της Ακαδημίας στην Ελλάδα και το εξωτερικό, όσο και το εκδοτικό της πρόγραμμα για το οποίο έχει κατά καιρούς συνεργαστεί με γνωστούς ελληνικούς και διεθνείς εκδοτικούς οίκους, καθώς και με επιστημονικά περιοδικά, και που από το 2014 υλοποιείται μέσω της «Εκδοτικής Δημητριάδος», του εκδοτικού δηλαδή τμήματος της Ακαδημίας Θεολογικών Σπουδών Βόλου. 

Στο πάνελ της εκδήλωσης συμμετείχαν: 

- Αννίτα Πρασσά, Δρ. Ιστορίας, Προϊσταμένη των Γενικών Αρχείων του Κράτους Νομού Μαγνησίας 

- Δημήτρης Κυρτάτας, Καθηγητής Πανεπιστημίου Θεσσαλίας 

- Δημήτρης Μπαλτάς, Δρ. Φιλοσοφίας 

- Παντελής Καλαϊτζίδης, Διευθυντής της Ακαδημίας Θεολογικών Σπουδών Βόλου, Διδάσκων στο Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο (ΕΑΠ).  

Χαιρετισμό στην εκδήλωση  απηύθυνε ο Σεβ. Μητροπολίτης Δημητριάδος κ. Ιγνάτιος.

Στη συνέχεια δημοσιεύουμε την εισήγηση του Δημήτρη Μπαλτά, ο οποίος παρουσιάζει τις εκδόσεις της Ακαδημίας. 

ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΜΠΑΛΤΑΣ - ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΑΚΑΔΗΜΙΑΣ ΘΕΟΛΟΓΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΒΟΛΟΥ by Panagiotis Andriopoulos on Scribd

ΓΙΑ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΤΟΥ ΚΑΘΗΓΗΤΗ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ ΠΑΠΑΝΙΚΟΛΑΟΥ "Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΤΗΣ ΘΕΩΣΗΣ"

Δημήτρης Μπαλτᾶς 

Aristotle Papanikolaou, Ἡ πολιτική τῆς θέωσης. Ἡ Ὀρθοδοξία συναντᾶ τήν Δημοκρατία, μετ. Ν. Ἀσπρούλης, εἰσ. Π. Καλαϊτζίδης, Ἐκδοτική Δημητριάδος, Βόλος 2015, σελ. 306 

Τό δεύτερο ἔργο τῆς σειρᾶς «Ἐν Διαλόγῳ» πού ἐγκαινίασε ἡ Ἀκαδημία Θεολογικῶν Σπουδῶν Βόλου, εἶναι τό βιβλίο τοῦ Α. Papanikolaou, καθηγητῆ στήν Ἕδρα Ὀρθόδοξης Θεολογίας καί Πολιτισμοῦ «Ἀρχιεπίσκοπος Δημήτριος» τοῦ Πανεπιστημίου Fordham στήν Νέα Ὑόρκη, τό ὁποῖο ἐπιγράφεται «Ἡ πολιτική τῆς θέωσης. Ἡ Ὀρθοδοξία συναντᾶ τήν Δημοκρατία». 

Προηγοῦνται τοῦ κειμένου ἡ κατατοπιστική εἰσαγωγή τοῦ Π. Καλαϊτζίδη (σσ. 13-33), ἡ ὁποία περιέχει μεταξύ ἄλλων μία κριτική προσέγγιση καί ἀποτίμηση (σσ. 18-32) τοῦ μεταφρασθέντος ἔργου, καί ὁ πρόλογος (σσ. 35-40) τοῦ συγγραφέως στήν ἑλληνική ἔκδοση πού παρουσιάζω σήμερα. 

Τό βιβλίο, τό ὁποῖο γενικά ἀνήκει στόν χῶρο τῆς πολιτικῆς θεολογίας, συναπαρτίζεται ἀπό πέντε κεφάλαια: 1ο Ἡ ὀρθόδοξη πολιτική θεολογία διά μέσου τῶν αἰώνων (σσ. 56-109) 2ο Εὐχαριστία ἤ Δημοκρατία (σσ. 111-149) 3ο Τό πρόσωπο καί τά ἀνθρώπινα δικαιώματα (σσ. 151-209) ) 4ο Ἡ θεανθρώπινη κοινωνία καί τό κοινό ἀγαθό (σσ. 211-249) καί 5ο Ἡ ὁμολογία τῆς ἀλήθειας, ἡ πολιτική συγχώρηση καί ἡ ἐλευθερία τοῦ λόγου (σσ. 251-291). Σέ ὅλα τά κεφάλαια οἱ προσεγγίσεις τοῦ συγγραφέως ἀποτυπώνονται μέ ἀφετηρία τήν ἀρχή τῆς «θεανθρώπινης κοινωνίας». 

Tό πρῶτο κεφάλαιο ἔχει ἕναν καθαρῶς ἱστορικό χαρακτῆρα, καθ’ ὅσον παρουσιάζει τίς «πολιτικές θεολογίες τοῦ Εὐσεβίου Καισαρείας, τοῦ Ἰωάννη τοῦ Χρυσοστόμου, τοῦ Σεργίου Bulgakov καί τοῦ Vigen Guroian» (σ. 57). Ἐάν «γιά τόν Εὐσέβιο ἡ αὐτοκρατορία συγχωνεύθηκε μέ τήν Ἐκκλησία», καί «γιά τόν Χρυσόστομο ἡ αὐτοκρατορία ἐξυπηρετοῦσε τόν σκοπό τῆς πραγμάτωσης τῆς πληρότητας τῆς Ἐκκλησίας» (σ. 107), ἡ θέση τοῦ συγγραφέως «βρίσκεται ἀνάμεσα σέ ἐκείνη τοῦ Χρυσοστόμου καί τοῦ Εὐσεβίου. Ἕνας χριστιανός μπορεῖ νά σκέφτεται τήν πολιτική μόνον μέσα ἀπό τό πρίσμα τοῦ ἐσχατολογικοῦ, ἄν καί ἐν δυνάμει ἐνδοκοσμικοῦ, σκοποῦ τῆς θεανθρώπινης κοινωνίας» (σ. 141). 

Τά κεφάλαια 2ο, 3ο καί 4ο ἔχουν περισσότερο ἕναν χαρακτῆρα κριτικό. Ἐδῶ ὁ ἀναγνώστης θά διακρίνει μία ἀξιοσημείωτη προσπάθεια τοῦ συγγραφέως νά προσεγγίσει τά ζητήματα «ὀρθοδοξία καί δημοκρατία», «Ἐκκλησία καί κράτος», «Ἐκκλησία καί πολιτική», «Πρόσωπο καί δικαιώματα», μέσα ἀπό μία ἐκτενέστατη κριτική (passim) τῶν θέσεων Ὀρθοδόξων καί μή θεολόγων. Ἔπίσης σ’ αὐτά ὁ ἀναγώστης, θεολόγος καί μή, ἔχει τήν εὐκαιρία νά παρακολουθήσει τίς σχετικές προσεγγίσεις αὐτῶν τῶν ζητημάτων ἐκ μέρους τῶν ἀμερικανῶν κυρίως διανοητῶν, τῶν ὁποίων τά ἔργα δέν ἔχουν μεταφραστεῖ ἀκόμη στά ἑλληνικά. 

Γιά τόν Papanikolaou, ἡ ἀρχή πραγμάτωσης τῆς θεανθρώπινης κοινωνίας μπορεῖ, καί πρέπει, νά ἐφαρμοσθεῖ σέ πολιτικό ἐπίπεδο, καί μάλιστα σ’ ἕναν τύπο πολιτεύματος «πού μοιάζει περισσότερο μέ τήν φιλελεύθερη δημοκρατία» (σ. 242). 

Ἀναλυτικότερα ὁ συγγραφέας ἐπισημαίνει ὅτι «οἱ χριστιανοί δέν θά πρέπει νά ξεχάσουν ὅτι τό πολιτικό δέν εἶναι τό ἐκκλησιακό, ἀλλά θά πρέπει ἐπίσης νά θυμοῦνται ὅτι τό μυστικό εἶναι τό πολιτικό καί ὅτι μία ἀσκητική τῆς θεανθρώπινης κοινωνίας μπορεῖ νά διαμορφώσει ἕναν πολιτικό χῶρο πού εἶναι φιλελεύθερα δημοκρατικός» (σ. 298). Αὐτό συμβαίνει διότι «ὁ δημοκρατικός χῶρος ἐπιτρέπει στόν ἐλεύθερο λόγο νά ἀποτελεῖ ἔκφραση εἰλικρίνειας, πού μπορεῖ νά ὁδηγήσει σέ σχέσεις πού στηρίζονται στήν διαφορετικότητα» (σ. 291). Ἔτσι ὁ πολιτικός χῶρος τῆς φιλελεύθερης δημοκρατίας εἶναι, γιά τόν συγγραφέα, ὁ χῶρος ὅπου ὁ χριστιανός θα ἀσκήσει τήν χριστιανική ἐντολή τῆς ἀγάπης (πβ. σ. 241), ἀποδεχόμενος ἀσφαλῶς τήν διαφορετικότητα τοῦ Ἄλλου. 

Στό σημεῖο αὐτό, ἄς μοῦ ἐπιτραπεῖ νά παρατηρήσω ὅτι σέ ὅλο τό βιβλίο παρατηρεῖται μία τάση ἐξιδανίκευσης ἐκ μέρους τοῦ συγγραφέως τοῦ πολιτικοῦ χώρου τῆς φιλελεύθερης δημοκρατίας. Εὔλογα θά διερωτηθεῖ κανείς ἄν στίς χῶρες ὅπου κυριαρχεῖ τό μοντέλο τῆς φιλελεύθερης δημοκρατίας βρίσκει πράγματι ἐφαρμογή ἡ χριστιανική ἐντολή τῆς ἀγάπης καί, ἐπίσης, ἄν οἱ ἄνθρωποι πού ζοῦν σ’ αὐτές τίς κοινωνίες σέβονται στήν πράξη, καί ὄχι μόνον λόγῳ τῆς σχετικῆς νομοθεσίας, τήν διαφορετικότητα τοῦ Ἄλλου. 

Εἶμαι βέβαιος ὅτι τό βιβλίο τοῦ Papanikolaou θά προκαλέσει ἕνα γόνιμο προβλήματισμό. Μέ πολλές τοποθετήσεις τοῦ συγγραφέως θά ἀναμετρηθοῦν τόσο οἱ χριστιανοί ὅσο καί οἱ μή χριστιανοί, τόσο οἱ θεολόγοι ὅσο καί οἱ ἱστορικοί. Ἕτσι τό παρόν βιβλίο θά συζητηθεῖ, καί πρέπει νά συζητηθεῖ.

Ο Καθηγητής Αριστοτέλης Παπανικολάου γεννήθηκε και μεγάλωσε στο Σικάγο (Ιλινόις, Η.Π.Α.). Οι γονείς του ήταν ο π. Βύρων Στυλιανός Παπανικολάου (από το χωριό Δασύλλιο του Νομού Γρεβενών) και η Ξανθίππη (Κάσσω) Παπανικολάου (από τον Πεντάλοφο του Νομού Κοζάνης). Το 2012 έλαβε βραβείο Αριστείας για την διδασκαλία του σε προπτυχιακά τμήματα στις Ανθρωπιστικές Σπουδές. Τα ερευνητικά και επιστημονικά ενδιαφέροντα του Καθηγητή Παπανικολάου περιστρέφονται γύρω από θέματα που αφορούν γενικά στην ορθόδοξη θεολογία, και ειδικότερα στην τριαδική και πολιτική θεολογία. Το τελευταίο διάστημα έχει στραφεί στη μελέτη της σχέσης μεταξύ θεολογικής ανθρωπολογίας, βίας και αρετών. Έχει δημοσιεύσει πλήθος μελετών σε συλλογικούς τόμους και εγκυκλοπαίδειες, άρθρα σε διεθνή επιστημονικά περιοδικά, ενώ έχει επιμεληθεί μαζί με άλλους συλλογικά έργα και έχει επίσης εκδώσει δυο αυτοτελείς μονογραφίες: Από τα πιο πρόσφατα έργα του είναι: The Mystical as Political: Democracy and Non-Radical Orthodoxy (Notre Dame, Indiana: University of Notre Dame Press, 2012), Being with God: Trinity, Apophaticism, and Divine-Human Communion (Notre Dame, Indiana: University of Notre Dame Press, 2006), Orthodox Constructions of the West, eds. George Demacopoulos and Aristotle Papanikolaou (New York: Fordham University Press, 2013), Orthodox Readings of Augustine, eds. George Demacopoulos and Aristotle Papanikolaou (St. Vladimir’s Seminary Press, 2008), Thinking through Faith: New Perspectives from Orthodox Christian Scholars, eds. Aristotle Papanikolaou and Elizabeth Prodromou (St. Vladimir’s Seminary Press, 2008), κ.ά. Τέλος έχει σπουδάσει βυζαντινή μουσική, διαβάζει ρωσική λογοτεχνία και λατρεύει την ελληνική μουσική και παράδοση. 

Ο Καθηγητής Παπανικολάου, ως προσκεκλημένος της Ακαδημίας Θεολογικών Σπουδών Βόλου, έδωσε τις προηγούμενες μέρες διαλέξεις στην Αθήνα, στη Θεσσαλονίκη και στον Βόλο με θέμα: «Πόλεμος και Βία: Η πολιτική της θέωσης και η προσφυγική κρίση».
Στην Θεσσαλονίκη, στο πλαίσιο της  13η Διεθνούς Εκθέσεως Βιβλίου έγινε και η παρουσίαση του βιβλίου του Αριστοτέλη Παπανικολάου: "Η πολιτική της θέωσης. Η Ορθοδοξία συναντά τη Δημοκρατία". Από την εκδήλωση αυτή και οι φωτογραφίες που δημοσιεύονται εδώ. 

ΕΝΑΣ ΤΟΜΟΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗ ΤΡΕΜΠΕΛΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΚΔΟΤΙΚΗ ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΟΣ

Δημήτρης Μπαλτᾶς 

Παναγιώτης Ν. Τρεμπέλας, Μεταξύ παράδοσης καί ἀνανέωσης, μεταξύ ἐπιστήμης καί ἱεραποστολῆς, Ἐκδοτική Δημητριάδος, εἰσ.-ἐπιμ. Ν. Ἀσπρούλης, Βόλος 2016, σελ. 413. 

Μία νέα ἐκδοτική σειρά μέ τίτλο «Θεολογικές προσωπογραφίες» ἐγκαινιάζει ἡ Ἐκδοτική Δημητριάδος, μέ τήν ἔκδοση τῶν παρόντων Πρακτικῶν τοῦ ὁμώνυμου Συνεδρίου πού εἶχε γίνει στήν Ἀθήνα (19.3.2011). 

Οἱ Εἰσηγήσεις τοῦ τόμου καλύπτουν ὅλο τό φάσμα τῆς συγγραφικῆς παραγωγῆς τοῦ Π. Ν. Τρεμπέλα (1886-1977), μιᾶς ἰδιαίτερης καί σημαντικῆς προσωπικότητας τῶν θεολογικῶν γραμμάτων στήν Ἑλλάδα τοῦ 20οῦ αἰ., ἡ συγγραφική παραγωγή τῆς ὁποίας ἔτυχε τόσο δοξολογικῆς, ὅσο καί ἀπορριπτικῆς προσέγγισης καί ἀποτίμησης ὑπό τῶν θεολόγων κατά τίς προηγούμενες δεκαετίες. Ἔτσι ὁ τόμος περιέχει μία ἐπισκόπηση τῆς ἐπιστημονικῆς διαδρομῆς του (Ἀθ. Κοτταδάκης), τρεῖς μελέτες βιβλικοῦ ἐνδιαφέροντος μέ βάση τά ἀντίστοιχα ἔργα τοῦ Τρεμπέλα (Ἰω. Καραβιδόπουλος, Χρ. Καρακόλης, Στ. Ζουμπουλάκης), μία μελέτη γιά τό κηρυκτικό ἔργο τοῦ Τρεμπέλα (π. Ἀντ. Πινακούλας), δύο μελέτες πού ἐξετάζουν τήν συμβολή τοῦ θεολόγου στήν ἐπιστήμη τῆς Λειτουργικῆς (π. Δημ. Τζέρπος, Παναγ. Καλαϊτζίδης), τρεῖς μελέτες οἱ ὁποῖες ἐξετάζουν μέ ζητήματα τῆς Δογματικῆς, τῆς Ἀπολογητικῆς καί τῆς σχέσης καταφατικῆς καί ἀποφατικῆς Θεολογίας στό ἔργο τοῦ Τρεμπέλα (π. Δημ. Μπαθρέλλος, Γ. Βλαντής, Παντ. Καλαϊτζίδης), μία μελέτη πού ἀναφέρεται στόν ρόλο τοῦ Τρεμπέλα στίς διαχριστιανικές σχέσεις (Γ. Γαλίτης) καί, τέλος, μία μελέτη πού τοποθετεῖ τόν Τρεμπέλα στό πνευματικό πλαίσιο τῆς ἐποχῆς του (π. Εὐ. Γκανᾶς). 

Τό εἰσαγωγικό κείμενο τοῦ τόμου μέ τίτλο «Π.Ν. Τρεμπέλας: Ἕνας προ-νεωτερικός, μετα-πατερικός ὀρθόδοξος θεολόγος τοῦ 20οῦ αἰ.» (σσ. 15-46) τοῦ Ν. Ἀσπρούλη πού προηγεῖται τῶν Εἰσηγήσεων, σκιαγραφεῖ, μέ τρόπο κατά τό δυνατόν ἀντικειμενικό, τό θεολογικό κλίμα τῆς ἐποχῆς πού ἔζησε καί ἔδρασε ὁ Τρεμπέλας καί προχωρεῖ σέ μία συνολική ἀποτίμηση τοῦ ἔργου του. 

Κύριο χαρακτηριστικό τῶν Εἰσηγήσεων τοῦ τόμου εἶναι ἡ ἐπιστημονικά τεκμηριωμένη παρουσίαση τοῦ πολύπλευρου ἔργου τοῦ σπουδαίου θεολόγου, χωρίς τήν μονομερῆ διάθεση γιά δοξολογική ἤ ἀπορριπτική ἀποτίμησή του, ἡ ὁποία ἔχει παρατηρηθεῖ σέ διάφορα θεολογικά περιβάλλοντα κατά τήν τελευταία τεσσαρακονταετία. Γιά παράδειγμα, ὅσον ἀφορᾶ τά περίφημα Ὑπομνήματα τοῦ Τρεμπέλα, ἀποτιμᾶται ὅτι αὐτά «ἀπηχοῦν μία προσπάθεια ἐξισορρόπησης τοῦ πατερικοῦ μέ τόν σύγχρονό του ἐπιστημονικό λόγο» (σ. 81). Στήν περίπτωση τῆς Δογματικῆς του, ἡ ὁποία ἔχει τύχει κατά καιρούς πολλῶν ἐπικρίσεων, ὄχι πάντως ἀβάσιμων, ἐπισημαίνεται ὅτι «καμιά προσπάθεια συγγραφῆς Ὀρθόδοξης Δογματικῆς δέν κατάφερε νά συναγωνιστεῖ τό ἐπίτευγμα τοῦ Τρεμπέλα» (σ. 256), ἐνῶ ταυτόχρονα προστίθεται ὅτι «ἀκόμη καί σήμερα … θά πρέπει νά ξεκινήσει κανείς ἀπό αὐτό τήν μελέτη κάποιου δόγματος τῆς χριστιανικῆς πίστης» (σ. 259). 

Ἕνα δεύτερο χαρακτηριστικό πού μπορεῖ νά διαπιστώσει κανείς ἀπό τήν ἀνάγνωση τοῦ τόμου εἶναι τό γεγονός ὅτι ὅλοι οἱ εἰσηγητές προσεγγίζουν καί ἀποτιμοῦν τήν προσφορά τοῦ Τρεμπέλα τοποθετώντας τήν προσωπικότητά του στήν ἐποχή της καί στίς συνθῆκες (πνευματικές, θρησκευτικές, πολιτικές, οἰκονομικές κ.ἄ.) ἐκείνων τῶν ἐτῶν. Τό ἀντίθετο θά ὁδηγοῦσε σέ μία ἀναχρονιστική καί τελικά χωρίς νόημα κριτική ἀποτίμηση. Στό σημεῖο αὐτό, ἔχει ἐνδιαφέρον νά σημειωθεῖ ἡ προφορική μαρτυρία ἑνός ἄλλου καθηγητῆ τῆς Θεολογικῆς Σχολῆς, τοῦ Κ. Παπαπέτρου, σύμφωνα μέ τήν ὁποία ὁ Τρεμπέλας ἔλεγε, μέ πικρία, πρός τό τέλος τῆς ζωῆς του: «Ἐμεῖς αὐτό πού μπορούσαμε, αὐτό κάναμε. Ἄς ἔρθετε ἐσεῖς οἱ νεότεροι νά τά κάνετε καλύτερα» (σ. 238). 

Μία ἀφετηρία μεθοδολογική καί οὐσιαστική στήν ἀνάγνωση τῶν Εἰσηγήσεων τοῦ τόμου εἶναι τό γεγονός ὅτι, παρά τίς δεκαετίες πού μεσολάβησαν, τό ἴδιο τό ἔργο τοῦ Τρεμπέλα παρουσιάζει μίαν ὁρισμένη ἐπικαιρότητα, καθώς πολλά ἀπό τά ζητήματα πού θίγει «ἀπασχολοῦν τόσο τήν θεολογία, ὅσο καί εὐρύτερα τούς πιστούς» (σ. 335). 

Σέ μία γενική ἀποτίμηση, οἱ Εἰσηγήσεις τοῦ παρόντος τόμου διακρίνονται ἀπό μία νηφάλια, ἀντικειμενική, ἐπιστημονικά τεκμηριωμένη ὀπτική, γεγονός πού θά ὁδηγεῖ σέ μία προσεκτική ἀποτίμηση τῆς πνευματικῆς προσφορᾶς ἑνός σημαντικοῦ θεολόγου τοῦ 20οῦ αἰ. Θά προσέθετα ὅτι μέ μία ἀντίστοιχη κριτική ματιά θά ἔπρεπε νά προσεγγίζουν καί οἱ νεώτερες γενιές τῶν θεολόγων τά πρόσωπα καί τίς ἰδέες στόν χῶρο τῆς νεοελληνικῆς θεολογίας. 

Ὁπωσδήποτε ὁ τόμος, μέ τίς ἱστορικές προσεγγίσεις καί τούς θεολογικούς προβληματισμούς, μπορεῖ νά ἐνδιαφέρει ἕνα εὐρύτερο ἀναγνωστικό κοινό. Ἡ κύρια δέ προσφορά τοῦ τόμου εἶναι ἀποτελεῖ μία ἐξαιρετική ἀφορμή γιά ἕναν δημιουργικό διάλογο, πού ἐν πολλοῖς ἀπουσιάζει στούς καιρούς μας.

Δείτε σχετικές αναρτήσεις της Ιδιωτικής Οδού: 

- Συνέδριο για τον Παναγιώτη Τρεμπέλα από την Ακαδημία Θεολογικών Σπουδών

- Το Συνέδριο της Ακαδημίας Θεολογικών Σπουδών Βόλου για τον Παναγιώτη Τρεμπέλα

ΔΕΥΤΕΡΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΚΑΝΟΝΕΣ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΚΑΔΗΜΙΑ ΘΕΟΛΟΓΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΒΟΛΟΥ

Η Εταιρεία Εκκλησιαστικού και Κανονικού Δικαίου και η Ακαδημία Θεολογικών Σπουδών Βόλου οργανώνουν Συνέδριο με θέμα «Κανόνες της Εκκλησίας και Νόμοι της Πολιτείας», το οποίο θα λάβει χώρα στο Συνεδριακό Κέντρο Θεσσαλίας (Μελισσάτικα Βόλου) από 13 έως 15 Φεβρουαρίου 2015. 

Αξίζει να σημειωθεί πως η Ακαδημία Θεολογικών Σπουδών Βόλου διοργάνωσε από τις 8 έως τις 11 Μαΐου 2014, ένα σημαντικό Διεθνές Συνέδριο με θέμα: «Κανόνες της Εκκλησίας και σύγχρονες προκλήσεις». Το Συνέδριο που αρχίζει από αύριο επικεντρώνεται στην σχέση των Κανόνων με τους Νόμους της Ελληνικής Πολιτείας. 

Εκκλησία και Πολιτεία, Πολιτεία και Εκκλησία έχουν, όπως είναι γενικώς γνωστό, πρωτογενή κανονιστική εξουσία. Τούτο σημαίνει ότι έχουν, και οι δύο θεσμοί, την ικανότητα πρωτογενώς να θεσπίζουν κανόνες για την επιτέλεση του έργου τους. Η διαφορά έγκειται στο γεγονός ότι οι Νόμοι, με την ευρύτατη έννοια του όρου, που θεσπίζει η Πολιτεία, δεσμεύουν όλους τους κοινωνούς, ενώ, αντιθέτως, οι Κανόνες της Εκκλησίας δεσμεύουν μόνο τα μέλη της, τους πιστούς της. Στη χώρα μας, ως εκ του κρατούντος σε αυτήν συστήματος σχέσεων Κράτους και Εκκλησίας, συχνά Κανόνες της Εκκλησίας και Νόμοι της Πολιτείας συγκρούονται. Στις περιπτώσεις αυτές τίθεται ζήτημα άρσεως της συγκρούσεως και εναρμονίσεως της νομιμότητας με την «κανονικότητα», τη συμφωνία δηλ. με τους Κανόνες της Εκκλησίας. Το μείζον αυτό θέμα απασχολεί το Συνέδριο, στο οποίο ειδικοί επιστήμονες του Εκκλησιαστικού και του Κανονικού Δικαίου, νομικοί και θεολόγοι, εξετάζουν σειρά επιμέρους θεματικών. 
Συγκεκριμένα, σε αντίστοιχες συνεδρίες αναλύονται οι ακόλουθες ενότητες: 
- Ατομικά δικαιώματα και εσωτερικό δίκαιο της Εκκλησίας ▪ Οι Επίσκοποι στη δίνη νομιμότητας και κανονικότητας ▪ Εκκλησιαστικά δικαστήρια - πειθαρχικά συμβούλια ▪ Πολιτικός γάμος και σύμφωνο συμβίωσης ▪ Εκκλησιαστική κήδευση και ταφή ή καύση ▪ Κληρονομική διαδοχή μοναχών και ιερομονάχων. 

Για το αναλυτικό πρόγραμμα και άλλες πληροφορίες μπορείτε να δείτε εδώ. 
Το σημαντικό είναι ότι σε λιγότερο από ένα χρόνο η Ακαδημία Θεολογικών Σπουδών του Βόλου μας δίνει δύο σημαντικά συνέδρια γύρω από τους ...πολύπαθους Κανόνες της Εκκλησίας, οι οποίοι γίνονται στις μέρες μας "εργαλεία" στα χέρια ορθόδοξων φονταμενταλιστών. Οι ειδικοί επιστήμονες που συμμετέχουν στα συνέδρια αυτά, φωτίζουν τους Κανόνες της Εκκλησίας με υπευθυνότητα και νηφαλιότητα, συμβάλλοντας στην σύγχρονη θεώρησή τους. 

«Ιστορικοποιώντας τον οικουμενισμό» / Διεθνές Συνέδριο στο μοναστήρι του Bose

Ο Γιώργος Βλαντής (αριστερά) μιλώντας στο διεθνές συνέδριο στο Bose

Το τριήμερο 26-28 Νοεμβρίου 2014 πραγματοποιήθηκε στο περιώνυμο μοναστήρι του Bose (Β. Ιταλία) διεθνές συνέδριο με θέμα «Ιστορικοποιώντας τον οικουμενισμό» (Historicizing ecumenism). Θεολόγοι και ιστορικοί από όλη την Ευρώπη απόλαυσαν την εξαιρετική φιλοξενία της οραματικής μοναστικής κοινότητας, συμμετείχαν στην εμπνευσμένη λατρευτική ζωή της και εξέτασαν με σύγχρονα αναλυτικά εργαλεία ποικίλες πτυχές της ιστορίας της οικουμενικής κίνησης. Συστηματικά και εν γένει θεωρητικά προβλήματα της οικουμενικής θεολογίας, γεγονότα κομβικής σημασίας στην πορεία για την προώθηση της χριστιανικής ενότητας, η συμβολή σημαντικών μορφών του διαχριστιανικού διαλόγου στην προσπάθεια υπέρβασης όσων εμποδίζουν την πλήρη κοινωνία των χριστιανικών Εκκλησιών μελετήθηκαν επισταμένα, κομίζοντας νέα στοιχεία στην έρευνα, αναδεικνύοντας τα επιτεύγματα, αλλά και εξετάζοντας τις προκλήσεις και τα εμπόδια που αντιμετωπίζει η οικουμενική κίνηση σήμερα.
Το συνέδριο διοργανώθηκε από το «Ίδρυμα Θρησκευτικών Σπουδών Ιωάννης ΚΓ´» υπό την ευθύνη του καθηγητή Alberto Melloni (Reggio Emilia/Μπολόνια). 
Εισηγήσεις κατέθεσαν οι εξής επιστήμονες: Jürgen Miethke (Χαϊδελβέργη· «Η “ενότητα της Εκκλησίας” στην υστερομεσαιωνική Εκκλησιολογία – λυδία λίθος για την οικουμενική κίνηση σήμερα»)· Cyril Hovorun (πανεπιστήμιο Yale, ΗΠΑ· «Θεολογικές γλώσσες οικουμενικών συγκλήσεων»)· Theresia Hainthaler (Φρανκφούρτη· «Χριστολογικοί διάλογοι με τις Εκκλησίες της Ανατολής»)· Enzo Bianchi (ηγούμενος της οικουμενικής μοναστικής κοινότητας του Bose· «Απολογισμός του οικουμενισμού σήμερα. Μια μοναστική προοπτική»· Adalberto Mainardi–Matthias Wirz (Bose· «Οικουμενισμός και μοναστικές εμπειρίες του εικοστού αιώνα»)· Silvia Scatena (Reggio Emilia/Louvain-la-Neuve· «Διεθνής, διομολογιακή, οικουμενική. Η κοινότητα του Taizé και η Μετερρυθμισμένη Εκκλησία στη Γαλλία: η “υπόθεση” των αδελφών παστόρων»)· Peter de Mey (Leuven· «Το καθολικό συνέδριο για την άμεση προπαρασκευή οικουμενικών ερωτήσεων για την ανανέωση της καθολικής εκκλησιολογίας στη Β´ Βατικανή Σύνοδο: Ανάλυση του μνημονίου του 1959 και των συναντήσεων του 1960 [Gazzada] και του 1961 [Strasbourg]»)· Leonard Hell (Mainz· «Ο επίσκοπος του Mainz Albert Stohr [1890-1961]»)· Margarethe Hopf (Βόννη· «Ο Max Lackmann, „Die Sammlung“ και ο „Bund für evangelisch-katholische Wiedervereinigung“)· Saretta Marotta (Μπολόνια/Μόναχο· «Η γένεση ενός οικουμενιστή: ο Augustin Bea στη σχολή του επισκόπου του Paderborn Lorenz Jaeger»)· Sergej Firsov (Αγία Πετρούπολη· «Ο πάπας Ιωάννης ΚΓ´ στον καθρέφτη του σοβιετικού τύπου. Αναθεωρώντας την ιστορία της πρόσληψης της προσωπικότητας του ποντίφηκα στην ΕΣΣΔ»)· Geert van Dartel (Ουτρέχτη· «Για την ανακαίνιση της Εκκλησίας και της κοινωνίας. Το οικουμενικό περιοδικό Kosmos & Oecumene [1967-1992]»)· Leo van Leijen (Ουτρέχτη· «Από λαχτάρα για την ενότητα. 60 χρόνια το περιοδικό Pokrof ενημερώνει για τον ανατολικό χριστιανισμό [1954-2013]»)· André Birmelé (Στρασβούργο· «Ένας απολογισμός των διαλόγων: οι μεθοδολογικές προκλήσεις και τα νέα παραδείγματα του οικουμενισμού»)· Πανδώρα Δημανοπούλου-Cohen (Παρίσι· «Η κίνηση του Πρακτικού Χριστιανισμού μπροστά στην οικονομική κρίση της δεκαετίας του ᾽30»)· Mauro Velati (Νοβάρα· «Βίβλος και οικουμενισμός. Η δράση της Γραμματείας για την ενότητα») και Lucca Ferrracci (Μπολόνια· «Πρώτες αντιδράσεις στο κείμενο της Λίμα για το Βάπτισμα, την Ευχαριστία και το Λειτούργημα»). Επίσης, στο πλαίσιο του συνεδρίου παρουσιάστηκε το βιβλίο του καθηγητή Mauro Velati Separati ma frateli. Gli osservatori non cattoloci al Vaticano II («Χωρισμένοι, όμως αδελφοί. Οι μη καθολικοί παρατηρητές στη Β´ Βατικανή Σύνοδο», εκδόσεις Il Mulino, Μπολόνια 2014), ένας εξαιρετικός τόμος με ποικίλες αναφορές, μεταξύ άλλων, στον πολύ Νικόλαο Νησιώτη.
Εκ μέρους της Ακαδημίας Θεολογικών Σπουδών του Βόλου συμμετείχε ο επιστημονικός της συνεργάτης κ. Γεώργιος Βλαντής (επίσης επιστημονικός συνεργάτης της έδρας Συστηματικής Θεολογίας του Τμήματος Ορθόδοξης Θεολογίας του Πανεπιστημίου του Μονάχου), ο οποίος παρουσίασε εισήγηση με θέμα «Καθολικότητα, ενότητα, χάρη: ο Νίκος Νησιώτης για τη Β´ Βατικανή Σύνοδο». 

Ανάμεσα στα άλλα ο κ. Γεώργιος Βλαντής είπε: 

Ο διακεκριμένος θεολόγος Νίκος Νησιώτης παρέστη εκ μέρους του Παγκοσμίου Συμβουλίου Εκκλησιών ως Ορθόδοξος παρατηρητής στη Β´ Βατικανή Σύνοδο. Την εμπειρία του και τις θεολογικές του κρίσεις για το μοναδικό αυτό συνοδικό γεγονός τις αποτύπωσε σε πλειάδα κειμένων που δημοσιεύτηκαν στα αγγλικά, τα γαλλικά και τα γερμανικά κατά τη διάρκεια των εργασιών της συνόδου, αλλά και μετά το πέρας της. Επίσης, στη διάρκεια της ζωής του επανειλημμένα έδωσε σχετικές διαλέξεις και συμμετείχε εν γένει στην προώθηση των σχέσεων της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας τόσο με την Ορθοδοξία, όσο και με τις λοιπές Εκκλησίες που δραστηριοποιούνται στο πλαίσιο του ΠΣΕ.
Ο Νησιώτης αναγνωρίζει την οικουμενική σημασία της Β´ Βατικανής, υπογραμμίζοντας μάλιστα ότι διαγιγνώσκει στην εμπειρία της ενότητας που βίωσε η σύνοδος την παρουσία ενός από τα πλέον προφανή σημεία της χάριτος του Θεού. Ωστόσο, αρνείται να προσδώσει το χαρακτηρισμό «οικουμενική» στη σύνοδο, καθώς αυτή δεν φέρει τα γνωρίσματα των αρχαίων οικουμενικών συνόδων. Αντί να δείξει μια εκκλησιαστική αυτάρκεια που δυναμιτίζει τον διάλογο, η Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία θα έπρεπε τουλάχιστον να προσκαλέσει στο μεγάλο συνοδικό γεγονός του Βατικανού τις υπόλοιπες Εκκλησίες. Για τον Νησιώτη είναι αδιανόητο να εκλαμβάνεται η κοινωνία με τον επίσκοπο Ρώμης ως κριτήριο για την πρόσκληση ή μη μιας Εκκλησίας σε ένα γεγονός τέτοιας ολκής.
Η κριτική του Νησιώτη ενάντια στο παπικό πρωτείο είναι σκληρή: θεωρεί ότι στη ρωμαιοκαθολική προοπτική η καθολικότητα εντοπίζεται κατ᾽ εξοχήν στην ενότητα της Εκκλησίας sub romano ponitfice και όχι στην εμπειρία του «καθ᾽ όλον» στην υπό τον επίσκοπο σύναξη της κάθε τοπικής Εκκλησίας. Πιστεύει ότι η Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία προτείνει μια αυστηρά ιεραρχική εκκλησιολογία θεμελιωμένη de jure divino. Η Β´ Βατικανή Σύνοδος παρουσιάζει μια ιδιαίτερη έγνοια για την ταξινόμηση των ανθρώπων σε κατηγορίες που εκλαμβάνει ως ιερές, αποδίδοντας στον πάπα εξουσίες που η παράδοση των αρχαίων συνόδων ουδέποτε απέδωσε. Η εμμονή σε μια πυραμιδοειδή εκκλησιολογία μεστή κατηγοριοποιήσεων de jure divino διασπά την οντολογική ενότητα του Λαού του Θεού, προς διακονίαν του οποίου υπάρχει ο κλήρος. Στη Ρώμη ο Νησιώτης είναι διατεθειμένος να αναγνωρίσει μόνο ένα πρωτείο τιμής και αγάπης.
Ιδιαιτέρως επικρίνει ο Έλληνας θεολόγος την ελλειμματική πνευματολογία της Β´ Βατικανής Συνόδου, η οποία είναι απόρροια ενός χριστομονισμού και ενός υπερτονισμού του θεσμικού στοιχείου στην εκκλησιολογία, με αποτέλεσμα να παραθεωρείται η πνευματολογική, μυστηριακή, προφητική και χαρισματική διάσταση της Εκκλησίας. Στα κείμενα της Συνόδου δίνεται η εντύπωση ότι το Πνεύμα υπάρχει μόνο για να θεμελιώνει τις νομικές δομές που έχουν ήδη de jure divino εγκαθιδρυθεί από τον Χριστό. Κατά τον Νησιώτη όμως η ύψιστη αυθεντία στην Εκκλησία δεν είναι ο πάπας, αλλά το όλο Σώμα στην εμπιστοσύνη του ότι το Πνεύμα θα οδηγήσει το πλήρωμα «εἰς πᾶσαν τὴν ἀλήθειαν».
Ο Νησιώτης μαρτυρεί τον πόθο της μεγάλης πλειοψηφίας των πατέρων της Β´ Βατικανής Συνόδου για ένα οικουμενικό άνοιγμα της Εκκλησίας τους. Στο βαθμό όμως που η Ρώμη εκπροσωπεί το όραμα ενός οικουμενισμού ομόκεντρων κύκλων, όπου ως απόλυτο δικαιοδοσιακό κέντρο αναγνωρίζεται ο επίσκοπος της Ρώμης, θα συνεχίσουν να υπάρχουν ανυπέρβλητες δυσκολίες στην προσέγγιση με τις Εκκλησίες που εκπροσωπεί το ΠΣΕ, οι οποίες αρνούνται την αναγνώριση ενός τέτοιου κέντρου, αγωνιζόμενες όμως ειλικρινά για την αποκατάσταση της ορατής ενότητας του Σώματος του Χριστού.
Ο Νησιώτης επαινεί ιδιαιτέρως το περί Θείας Λειτουργίας σύνταγμα της Β´ Βατικανής Συνόδου, ενώ επικρίνει τις προσπάθειες λήψης δεσμευτικών αποφάσεων υπό τη μορφή ενός άκαμπτου νόμου σε ζητήματα οικογενειακής ηθικής. Στο ζήτημα της σχέσης Εκκλησίας και κόσμου δεν βρίσκει στα συνοδικά κείμενα την ποθούμενη ανάπτυξη μιας εκκλησιολογικής κοσμολογίας, η οποία να εκλαμβάνει την Εκκλησία ως τον υπό του Πνεύματος μεταμορφούμενο κόσμο.
Η κριτική του Νησιώτη δίνει συχνά την εντύπωση μονομερειών και γενικεύσεων, ενώ είναι προφανές ότι προδευτεροβατικάνεια σχήματα επηρεάζουν την κρίση του. Ωστόσο, δεν της λείπει ο ρεαλισμός και η ειλικρινής πρόθεση συμβολής στην πολύ μεγάλη και απαιτητική προσπάθεια της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας για την επικαιροποίηση του μηνύματός της. Οι εκκλησιολογικές προϋποθέσεις του Νησιώτη μαρτυρούν μια ανοιχτότητα δυσεύρετη σε σύγκριση προς τις εξκλουσιβιστικές εκκλησιολογίες πολλών Ορθόδοξων της εποχής του. 
Μολονότι συγκρίνοντας το Ρωμαιοκαθολικισμό με την Ορθοδοξία δίνει την εντύπωση πως έχει στο νου του μια μάλλον ιδεαλιστική εκδοχή της δεύτερης, είναι προφανές πως δεν εκπροσωπεί τα αντιδυτικά σχήματα που η θεολογική γενιά του ᾽60 εφάρμοσε. Η εκκλησιολογική και εν γένει οικουμενική ανοικτότητα του Νησιώτη, σε συνδυασμό με την άρνησή του να αποδεχτεί τα σχήματα αυτά, συμβάλλει στην εξήγηση της αμηχανίας της γενιάς του ᾽60 ως προς το έργο του και της λήθης όπου έχει αυτό περιπέσει και η οποία δεν οφείλεται μόνο στις εκδοτικές περιπέτειες των κειμένων του Νησιώτη (διασπορά σε δυσεύρετα περιοδικά, ελάχιστες επανεκδόσεις, κ.λπ.).
Η κριτική του στη Β´ Βατικανή Σύνοδο συνοδεύεται από μια αυστηρότατη κριτική στην Ορθοδοξία, η οποία, όπως υποστήριζε ο επιφανής θεολόγος, απέτυχε να κάνει την εκκλησιολογία της καθημερινή πραγματικότητα στη ζωή της. Στη θέση του ενός πάπα έβαλε πολλούς, αντί για τη μοναρχία ζει μέσα σε ένα καθεστώς πολυαρχίας, δεσμευμένη μέσα στην περηφάνια της για το ένδοξο παρελθόν της και στους εθνικισμούς των Ορθόδοξων χωρών, όπως αυτοί παρουσιάζονται στην πραγματικότητα της διασποράς.

"ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΚΑΙ ΕΣΧΑΤΟΛΟΓΙΑ" ΣΕ ΝΕΑ ΕΚΔΟΣΗ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΚΑΔΗΜΙΑ ΘΕΟΛΟΓΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΒΟΛΟΥ

Δημήτρης Μπαλτάς 

Ἐκκλησία καί Ἐσχατολογία, Ἐποπτεία καί συντονισμός ὕλης Π. Καλαϊτζίδης, Ἐκδοτική Δημητριάδος, Βόλος, 2014, σελ. 443. 

Ἡ δεύτερη ἔκδοση τῶν εἰσηγήσεων τοῦ χειμερινοῦ προγράμματος 2000-2001 στήν Ἀκαδημία Θεολογικῶν Σπουδῶν Βόλου καλύπτει ὁπωσδήποτε ἕνα κενό στήν θεολογική βιβλιογραφία. Διότι ἡ κυρίαρχη θεολογική σκέψη, μέχρι καί σήμερα στόν ὀρθόδοξο χῶρο, χαρακτηρίζεται ἐν πολλοῖς ἀπό τό ὅτι «συγχέουμε τήν παράδοση μέ τήν παραδοσιαρχία, τήν παράδοση τῆς Ἐκκλησίας μέ τίς παραδόσεις τῶν ἀνθρώπων (λαϊκές, ἐθνικές, φολκλορικές κ.ἄ.), τήν Ἐκκλησία μέ τό μουσεῖο, τή Θεολογία μέ τη θρησκευτική φιλολογία, τό βασίλειο τοῦ Θεοῦ μέ τό βασίλειο τοῦ Καίσαρος (Πρόλογος Μητρ. Δημητριάδος Ἰγνατίου, σ. 11). Ἀλλά ὁ π. Ἰωάννης Μάγιεντορφ εἶχε σημειώσει παλαιότερα ὅτι «χωρίς ἐσχατολογία, ἡ παράδοση δέν εἶναι τίποτε ἄλλο ἀπό ἀρχαιολογία, ἀρχαιοπληξία, συντηρητισμός, ἄρνηση τῆς Ἱστορίας…» (σ. 14). 

Οἱ εἰσηγήσεις τοῦ τόμου ἀφοροῦν στήν κρίσιμη σχέση τῆς ἐσχατολογίας, τῆς Ἐκκλησίας καί τῆς κοινωνίας στόν χριστιανικό κόσμο (σελ. 13-155) καί ἀσφαλῶς θέτουν μία νέα θεολογική προβληματική. Ἐξ ἄλλου, ὁρισμένες ἀνακοινώσεις ἀναφέρονται στίς ἐσχατολογικές ἀντιλήψεις ἄλλων θρησκευτικῶν κοινοτήτων (σελ. 157-221). Ἐπίσης ἡ ἐσχατολογία τῆς ὀρθόδοξης εἰκονολογίας, ἡ πολιτική διάσταση τῆς ἐσχατολογίας, ἡ σχέση Ἐκκλησίας καί ἔθνους ἤ τά ἐσχατολογικά στοιχεῖα τῆς νεώτερης λοογτεχνίας θά προκαλέσουν τό ἐνδιαφέρον ἑνός ἴσως εἰδικότερου ἀναγνωστικοῦ κοινοῦ (σελ. 223-426). 

Σέ μία γενικότερα ἀποτίμηση θά σημειώσω ὅτι ὅλα τά κείμενα τοῦ τόμου χαρακτηρίζονται ἀπό ἐπιστημονική τεκμηρίωση καί ὁρισμένη πρωτοτυπία. Νομίζω ὅμως ὅτι τό σημαντικότερο γνώρισμα τοῦ τόμου πού παρουσιάζω σήμερα, εἶναι ὅτι «ξαναθύμισε σέ γλώσσα σύγχρονη τή λησμονημένη ἐσχατολογική φύση καί τήν εὐχαριστιακή ταυτότητα τῆς Ἐκκλησίας» (Π. Καλαϊτζίδης, Πρόλογος Β΄ ἐκδόσεως, σ. 7).

Σχετικές αναρτήσεις: 

- Δείτε στο Φως Φαναρίου την επίδοση της νέας έκδοσης του τόμου Εκκλησία και Εσχατολογία στον Οικουμενικό Πατριάρχη Βαρθολομαίο. 

- Εκδήλωση για τις εκδόσεις της Ακαδημίας Θεολογικών Σπουδών Βόλου στην Κοζάνη. 

ΤΟΥ ΠΑΘΟΥΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΑΝΑΣΤΑΣΗΣ ΑΠΟ ΝΑΟΥΣ ΤΗΣ ΑΝΑΤΟΛΙΚΗΣ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ

Δημήτρης Μπαλτάς 

Ὕμνοι τοῦ Πάθους καί τῆς Ἀνάστασης ἀπό ναούς τῆς Ἀνατολικῆς Θεσσαλίας, παρουσίαση καί σχολιασμός Κ. Δρυγιαννάκης-Κ. Καραγκούνης, Ἐκδοτική Δημητριάδος, Βόλος 2014, σελ. 159+ 2 cd
Ἡ παροῦσα ἔκδοση τοῦ νεοσύστατου Τομέως Ψαλτικῆς Τέχνης καί Μουσικολογίας τῆς Ἀκαδημίας Θεολογικῶν Σπουδῶν τῆς Ἱερᾶς Μητροπόλεως Δημητριάδος ἀποτελεῖ μία συμβολή στήν ἱστορία τῆς ψαλτικῆς τέχνης πού καλλιεργεῖται ἐκτός τῶν μεγάλων ἐκκλησιαστικῶν κέντρων (λ.χ. Πατριαρχεῖα, Μητροπόλεις, Μονές). Τό γεγονός αὐτό ἀποκτᾶ ἰδιαίτερη σημασία, ἐάν μάλιστα ληφθεῖ ὑπ’ ὄψιν ὅτι «ἐλάχιστες μαρτυρίες ἔχουν ἐπισημανθεῖ ἕως τώρα σχετικά μέ τήν κατάσταση τῆς Ψαλτικῆς στήν εὐρύτερη περιφέρεια κατά τούς βυζαντινούς καί μεταβυζαντινούς χρόνους» (σσ. 13-14).
Συγκεκριμένα, τά 2 cd πού παρουσιάζω ἐδῶ, περιλαμβάνουν «ὕμνους τῆς Μεγάλης Ἑβδομάδας καί τῆς Ἀνάστασης, ἠχογραφημένους σέ περιοχές τῶν νομῶν Μαγνησίας καί Λαρίσης, κυρίως σέ περιφερειακές ἐκκλησίες καί μονές. Πρόκειται γιά ἐπιτόπιες ἠχογραφήσεις, ὅλες πραγματοποιημένες σέ ὧρες ἀκολουθιῶν καί τίς περισσότερες φορές λάθρᾳ. Ὡς ἐκ τούτου, πρόκειται γιά ἠχογραφήσεις πού ἀποτυπώνουν τό ψαλτικό γίγνεσθαι χωρίς ἐπεμβάσεις καί ἐξωραϊσμούς» (σ. 19).
Ὅσον ἀφορᾶ τό ζήτημα τῶν ἀνθρωπολογικῶν καί μουσικολογικῶν κριτηρίων βάσει τῶν ὁποίων ἔγιναν οἱ συγκεκριμένες ἠχογραφήσεις, ὁ Κωστής Δρυγιαννάκης διευκρινίζει χαρακτηριστικά ὅτι «δέν ὑπῆρχε καμμία μέθοδος, κανένα σύστημα … ὅλη ἡ καταγραφή πυροδοτήθηκε ἀπό τό ἔνστικτο καί τή φυσική περιέργεια … Ἡ αἰσθητική ἤ, μᾶλλον, ἡ αὔρα τοῦ τόπου ἀλλά καί τοῦ ναοῦ ἀποτελοῦσαν καθοριστικό παράγοντα ἐπιλογῆς» (σ. 21).
Τό ἀποτέλεσμα τῶν ἐπιτόπιων ἠχογραφήσεων τοῦ Κ. Δρυγιαννάκη ἀνέδειξε «τήν ὕπαρξη ἑνός σημαντικοῦ ἀριθμοῦ ἱκανπῶν ἱεροψαλτῶν πού βρίσκονται μακριά ἀπό τήν αἴγλη τοῦ κέντρου» (σ. 30).
Ὁπωσδήποτε ἡ παροῦσα ἔκδοση μπορεῖ νά ἐνδιαφέρει τούς Ἱστορικούς τῆς ἐκκλησιαστικῆς μουσικῆς παραδόσεως πέραν τοῦ «κέντρου», τούς Ἱεροψάλτες τῶν μεγάλων ἀστικῶν κέντρων πού ἴσως ἀκούσουν διαφορετικές τῶν γνωστῶν ψαλτικές προσεγγίσεις, ἀλλά καί τόν ἁπλό πιστό πού συμμετέχει τρόπον τινα στήν Ψαλτική τέχνη στήν εὑρύτερή της διάσταση.
Ἄς σημειωθεῖ, τέλος, ὅτι ὁ τόμος εἶναι πλαισιωμένος ἀπό φωτογραφικό ὑλικό (passim), βασική βιβλιογραφία (σσ. 145-147) καί ἀναλυτικά περιεχόμενα τῶν 2 cd (σσ. 149-151 καί 154-155).

Η παρουσίαση των ψηφιακών δίσκων

Η Ιερά Μητρόπολη Δημητριάδος, ο Τομέας Ψαλτικής Τέχνης και Μουσικολογίας της Ακαδημίας Θεολογικών Σπουδών Βόλου και η Εκδοτική Δημητριάδος θα παρουσιάσουν το Σάββατο 26/4, στις 11 π.μ., στο Συνεδριακό Κέντρο Θεσσαλίας, το βιβλίο «Ύμνοι του Πάθους και της Ανάστασης από ναούς της ανατολικής Θεσσαλίας». Το βιβλίο συνοδεύεται από δύο ψηφιακούς δίσκους με επιτόπιες ηχογραφήσεις του Κωστή Δρυγιανάκη, την περίοδο 1991 - 2002.

[...] Οἱ ρομαντικές μου ἐπιλογὲς μικρῶν καὶ συχνὰ ὑποτιμημένων ναῶν δὲν ἔφεραν στὴν ἐπιφάνεια κάποια ἄγνωστη πτυχὴ τῆς παράδοσης (ὅπως σὲ ἕναν βαθμὸ ὁραματιζόμουν ὅταν ξεκινοῦσα), ὅμως ἀνέδειξαν τὴν ὕπαρξη ἑνὸς σημαντικοῦ ἀριθμοῦ ἱκανῶν ἱεροψαλτῶν ποὺ βρίσκονταν μακριὰ ἀπὸ τὴν αἴγλη τοῦ κέντρου· ἄλλοι συνειδητὰ ἀποφεύγοντάς την, ἄλλοι καθὼς δὲν τοὺς δόθηκε ἡ εὐκαιρία, ἄλλοι γιατὶ δὲν εἶχαν δεξιότητες αὐτοπαρουσίασης κ.λπ.. Ἀνέδειξαν ἐπίσης μία σειρὰ ἐρωτηματικὰ σχετικὰ μὲ τὴν λαϊκὴ βάση τῆς ψαλτικῆς σὲ ἀντιδιαστολὴ μὲ τὶς λόγιες ἐκδοχές της ποὺ ἐκπορεύονται ἀπὸ τὰ μεγάλα κέντρα. Πρέπει νὰ σημειώσω ἐδῶ ὅτι καὶ οἱ δύο αὐτὲς ἐκδοχὲς τῆς ψαλτικῆς δὲν εἶναι στατικὲς στὸ χρόνο, καὶ αὐτὸ γίνεται φανερὸ τόσο στὴ δεκαετία τῶν ἠχογραφήσεών μου ὅσο καί, πολὺ περισσότερο, στὰ χρόνια ποὺ ἔχουμε ἐκδόσεις δισκογραφίας. Σ' αὐτὸ τὸ περιβάλλον, δὲν ἦταν λίγες οἱ φορὲς ποὺ ἀντιμετώπισα μία σημαντικὴ ἔλλειψη αὐτοπεποίθησης ἀπὸ πλευρᾶς τῶν ἠχογραφηθέντων, μὲ ἐρωτήματα ποὺ ἀντικατόπτριζαν τὸ γενικότερο κλίμα τῆς ἐπαρχίας. Καταθέτω λοιπὸν τὶς ἠχογραφήσεις μου ἐδῶ, δημοσίως διατυπώνοντας τὴν θέση ὅτι αὐτὴ ἡ οὕτως εἰπεῖν περιφερειακὴ ψαλτικὴ ἀξίζει τὴν προσοχή μας καὶ μὲ τὸ παραπάνω. [...]
Κωστής Δρυγιανάκης (Από τα προλεγόμενα του βιβλίου)