ΤΟΥ ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΜΟΥ ΣΤΗΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΤΡΙΑ ΤΗΣ ΠΑΤΡΑΣ ΜΕ ΤΟΝ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΗ ΝΙΚΟΔΗΜΟ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Η μεγάλη εορτή του Ευαγγελισμού «στοιχειώθηκε» στην Πάτρα, από την παρουσία του μακαριστού Μητροπολίτου Πατρών Νικοδήμου στον Μητροπολιτικό Ναό, στην γνωστή σε όλους τους πατρινούς Ευαγγελίστρια. 

Ο μακαριστός Μητροπολίτης χοροστατούσε στον πανηγυρικό Εσπερινό, ψάλλοντας κατά τέτοιον τρόπο που να επιβεβαιώνει τον υμνωδό της εορτής «χορευέτω η φύσις». Όλος «χόρευε» ψάλλοντας τα περίφημα προσόμοια του Εσπερινού «Βουλήν προαιώνιον». Το πρώτο στο αργό ειρμολογικό μέλος, το δεύτερο «Φαίνη μοι ως άνθρωπος» σε χορευτικό τρίσημο ρυθμό και το τρίτο «Θεός όπου βούλεται» στο γνωστό σύντομο μέλος. 

Στη συνέχεια διηύθυνε τον χορό ψαλτών – από του Αρχιερατικού Θρόνου – στο περίφημο Δοξαστικό του Εσπερινού «Απεστάλη εξ ουρανού», σε ήχο πλ. β’ και στο μέλος του αειμνήστου Άρχοντος Μουσικοδιδασκάλου της Μ.τ.Χ.Ε. Κωνσταντίνου Πανά, ο οποίος πάντοτε το απολάμβανε και το ηχογραφούσε με το μικρό του κασετόφωνο. Το έντεχνο αυτό μέλος, ηχογράφησε ο μακαριστός Πατρών Νικόδημος στο μεγάλο πρόγραμμα ηχογραφήσεων Εκκλησιαστικής Μουσικής του Μανόλη Χατζηγιακουμή και συμπεριλήφθηκε στον ψηφιακό δίσκο νούμερο 4, της σειράς Σύμμεικτα Εκκλησιαστικής Μουσικής. Είχα την τύχη να συμμετέχω ως ισοκράτης στην συγκεκριμένη ηχογράφηση και να επιμεληθώ τα ισοκρατήματα. Εν έτει 1998. 

Ο Μανόλης Χατζηγιακουμής σημειώνει για το μέλος αυτό: "Ιδιαίτερα εξαίρεται η απόδοση του δοξαστικού του Ευαγγελισμού, ενός σύγχρονου μέλους με πολύ ενδιαφέρουσα δομή και πλούσια συμπλοκή γραμμών και φράσεων, επάνω σε παραδοσιακά πρότυπα. Και στο μέλος αυτό η μακρόχρονη (κατ' έτος) εκτέλεση από τον ίδιο τον Σεβασμιώτατο στην εορτή του Ευαγγελισμού έχει προσδώσει στην ερμηνεία, παρά τη δυσκολία και την έκταση του Δοξαστικού, ευχέρεια και άνεση, έμφαση, κύρος, πειστικότητα". 
Το παραθέτουμε, προς ευωχίαν, εδώ.

Στον ίδιο δίσκο ο Δεσπότης ερμηνεύει και το ιδιόμελο της λιτής του Ευαγγελισμού «Ευαγγελίζεται ο Γαβριήλ» σε ήχο β’, το οποίο απέδιδε μοναδικά κατά την αρτοκλασία στον Εσπερινό της Ευαγγελίστριας. Ευτυχώς αυτές οι δύο ηχογραφήσεις αποτύπωσαν κάτι από το υψηλόν και σοβαρό κλίμα της πανηγύρεως του Μητροπολιτικού Ναού Πατρών, επί Νικοδήμου Βαλληνδρά, το οποίο εξέλιπε πλέον ή παρήλθε ανεπιστρεπτί.
Παραθέτουμε εδώ το ιδιόμελο "Ευαγγελίζεται ο Γαβριήλ" από το προσωπικό μας αρχείο. Πρόκειται για μια ζωντανή ηχογράφηση του 1989.

Στον τόμο Εικοσαέτηρος Αρχιερατεία Μητροπολίτου Πατρών Νικοδήμου Α’ 1974-1994, δημοσιεύονται διάφορα υμνογραφήματα του αειμνήστου Μητροπολίτου. Μεταξύ αυτών και Μεγαλυνάρια. Ανάμεσά τους και το του Ευαγγελισμού. 

Το Μεγαλυνάριο της εορτής που συναντούμε στα έντυπα βιβλία έχει ως εξής: 

Νῦν εὐαγγελίζεται Γαβριήλ, τὸ χαῖρε κραυγάζων, μετὰ δέους τῇ Μαριάμ. Ὢ τοῦ ξένου τρόπου! ἐν μήτρᾳ γὰρ ἀχράντῳ, συνείληπται ὁ Πλάστης σῴζων ὃν ἔπλασε. 

Ο Πατρών Νικόδημος κράτησε την πρώτη φράση και άλλαξε την δεύτερη, όπως φαίνεται και από το χειρόγραφό του που δημοσιεύουμε εδώ. 

Αντί του «Ὢ τοῦ ξένου τρόπου…» γράφει: «και ο εν υψίστοις υιός Θεού υπάρχων υιός ανθρώπου γίνεται, ως ηυδόκησε». 

Νικοδήμου Αρχιερέως αιωνία η μνήμη!

Ο μακαριστός Πατρών Νικόδημος λειτουργών στην Ευαγγελίστρια 

"ΧΑΛΙΝΟΥΣ ΑΠΟΠΤΥΣΑΣ..." - ΙΔΙΟΜΕΛΟ Β' ΚΥΡΙΑΚΗΣ ΝΗΣΤΕΙΩΝ ΜΕ ΤΟΝ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΗ ΠΑΤΡΩΝ ΝΙΚΟΔΗΜΟ

Xαλινούς αποπτύσας ηχ πλ δ'. B' Kυριακής Nηστειών Eσπέρας 

Ψάλλει ο Μητροπολίτης Νικόδημος Βαλληνδράς (1915-2008)

Από τη σειρά "Μνημεία Εκκλησιαστικής Μουσικής" που επιμελήθηκε και εξέδωσε ο Μανόλης Κ. Χατζηγιακουμής (Κέντρον Ερευνών και Εκδόσεων, Σώμα Τρίτο - Δοξαστικά Ιακώβου Πρωτοψάλτου, cd 24). 

Ο Μανόλης Χατζηγιακουμής σημειώνει για την ερμηνεία του μακαριστού Μητροπολίτου Πατρών Νικοδήμου: 

"H ερμηνεία του μητροπολίτη Νικοδήμου Βαλληνδρά στα Ιδιόμελα της Μ. Τεσσαρακοστής του Ιακώβου είναι εξαιρετικά έντεχνη και ιδιότεχνη. Πέρα από τον σταθερό και στιβαρό χρόνο και ρυθμό, την πεποικιλμένη εκφορά, τη συνεκτική διατύπωση των μουσικών γραμμών και φράσεων, πρέπει κυρίως να τονισθεί το εξαγγελτικό και επίσημο ύφος, ιδιοπρόσωπο και επιβλητικό, η εξπρεσιονιστική διαγραφή αισθημάτων και διανοημάτων, γενικότερα η προφορά και το ήθος, τα οποία παραπέμπουν περισσότερο προς τον πατριαρχικό τρόπο ψαλμώδησης αντίστοιχων μελών. Τα Ιδιόμελα του Ιακώβου, όπως ψάλλονται εδώ από τον μητροπολίτη Νικόδημο Βαλληνδρά, αποτελούν ένα συνάλληλο, και παράλληλο, άκουσμα, το οποίο αναδεικνύει, εξίσου έξοχα, τον ιστορικό και παλαιότροπο χαρακτήρα των τόσο ειδικών και όντως εκκλησιαστικών αυτών μελών. Πολύ περισσότερο που στον ευρύτερο ψαλτικό χώρο έχουν επικρατήσει να ψάλλονται τα νεωτερικά, και συντομότερα, Ιδιόμελα του Πέτρου Πελοποννησίου. Από την άποψη αυτή, η εκτέλεση και ερμηνεία των Ιδιομέλων του Ιακώβου αποτελεί ήδη μιαν ιστορική ψαλτική κατάθεση".

 

"ΕΛΑΜΨΕΝ Η ΧΑΡΙΣ ΣΟΥ ΚΥΡΙΕ..." ΑΠΟ ΤΟΝ ΜΑΚΑΡΙΣΤΟ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΗ ΠΑΤΡΩΝ ΝΙΚΟΔΗΜΟ

Έλαμψεν η χάρις σου ηχ δ', Kυριακής Tυροφάγου Eσπέρας, στο μέλος Ιακώβου Πρωτοψάλτου. 

Ψάλλει ο μακαριστός Μητροπολίτης Πατρών Νικόδημος Βαλληνδράς (1915-2008). 

Από το 24ο cd, με τίτλο IΔΙΟΜΕΛΑ KΥΡΙΑΚΩΝ M. TΕΣΣΑΡΑΚΟΣΤΗΣ, του Σώματος "Δοξαστικά Ιακώβου", της σειράς "Μνημεία Εκκλησιαστικής Μουσικής", που επιμελήθηκε και εξέδωσε ο Μανόλης Κ. Χατζηγιακουμής (1940-2024), από το Κέντρον Ερευνών και Εκδόσεων (2010). 

Ο Μανόλης Χατζηγιακουμής σημειώνει για την ερμηνεία του Πατρών Νικοδήμου: 

"Η ερμηνεία του μητροπολίτη Νικοδήμου Βαλληνδρά στα Ιδιόμελα της Μ. Τεσσαρακοστής είναι εξαιρετικά έντεχνη και ιδιότεχνη. Πέρα από τον σταθερό και στιβαρό χρόνο και ρυθμό, την πεποικιλμένη εκφορά, τη συνεκτική διατύπωση των μουσικών γραμμών και φράσεων, πρέπει κυρίως να τονισθεί το εξαγγελτικό και επίσημο ύφος, ιδιοπρόσωπο και επιβλητικό, η εξπρεσιονιστική διαγραφή αισθημάτων και διανοημάτων, γενικότερα η προφορά και το ήθος, τα οποία παραπέμπουν περισσότερο προς τον πατριαρχικό τρόπο ψαλμώδησης αντίστοιχων μελών. Τα Ιδιόμελα του Ιακώβου, όπως ψάλλονται εδώ από τον μητροπολίτη Νικόδημο Βαλληνδρά, αποτελούν ένα συνάλληλο, και παράλληλο, άκουσμα, το οποίο αναδεικνύει, εξίσου έξοχα, τον ιστορικό και παλαιότροπο χαρακτήρα των τόσο ειδικών και όντως εκκλησιαστικών αυτών μελών. Πολύ περισσότερο που στον ευρύτερο ψαλτικό χώρο έχουν επικρατήσει να ψάλλονται τα νεωτερικά, και συντομότερα, Ιδιόμελα του Πέτρου Πελοποννησίου. Από την άποψη αυτή, η εκτέλεση και ερμηνεία των Ιδιομέλων του Ιακώβου αποτελεί ήδη μιαν ιστορική ψαλτική κατάθεση, σύστοιχη με την Αγιορειτική πραγματικότητα (όπου εξακολουθούν να ψάλλονται τα αργά αυτά παλαιά μέλη, παράλληλα με εκείνα του Πέτρου Φιλανθίδη)".

 

Ο ΠΑΤΡΩΝ ΝΙΚΟΔΗΜΟΣ ΣΤΟΝ ΠΡΩΤΟ ΕΟΡΤΑΣΜΟ ΤΗΣ ΑΓΙΑΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΤΟΥ Μ. ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ

Με απόφαση της Ιεράς Συνόδου της Εκκλησίας της Ελλάδος, με αριθμό 2659/4434/1462/14-10-1998, ορίστηκε όπως την δεύτερη Κυριακή του μηνός Ιανουαρίου, συνεορτάζεται ο Μέγας Βασίλειος με τα υπόλοιπα μέλη της οικογένειάς του που αγίασαν, δηλαδή, μαζί με την γιαγιά του Μακρίνα, τους γονείς Βασίλειο και Εμμέλεια και τα τέκνα Γρηγόριο Νύσσης, Πέτρο επίσκοπο Σελευκείας, τον όσιο Ναυκράτιο και τις αδελφές Μακρίνα και Γοργονία. 

Ο πρώτος επίσημος εορτασμός της Αγίας Οικογενείας του Μεγάλου Βασιλείου πραγματοποιήθηκε τον Ιανουάριο του 2000 στον Ιερό Ναό των Αγίων Βασιλείου του Μεγάλου και Κοσμά του Αιτωλού Νέας Φιλαδελφείας. 

Της πανηγυρικής Θ. Λειτουργίας προέστη ο μακαριστός Μητροπολίτης Πατρών Νικόδημος, συλλειτουργούντων του μακαριστού Μητροπολίτου Ν. Ιωνίας και Φιλαδελφείας Κωνσταντίνου και του Επισκόπου Διαυλείας, νυν Μητροπολίτου Διδυμοτείχου, Δαμασκηνού. Την Ακολουθία της Αγίας Οικογενείας του Μεγάλου Βασιλείου συνέταξε ο Υμνογράφος της Μεγάλης του Χριστού Εκκλησίας, όσιος Γεράσιμος Μικραγιαννανίτης. 

Φωτογραφίες από το αρχείο του αρχιμ. π. Τιμοθέου Ηλιάκη

Η ΠΑΝΗΓΥΡΙΣ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΑΝΔΡΕΟΥ ΣΤΗΝ ΠΑΤΡΑ ΠΡΟΕΞΑΡΧΟΝΤΟΣ ΤΟΥ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΟΥ ΝΙΚΟΔΗΜΟΥ (ΒΙΝΤΕΟ ΤΟΥ ΕΤΟΥΣ 1986)

Στο διαδικτυακό κανάλι enodais, που διαχειρίζεται και επιμελείται ο πρωτοψάλτης Γεώργιος Ντόβολος, Άρχων Μαϊστωρ της Μ.τ.Χ.Ε., δημοσιεύθηκε ένα εξαιρετικά σπάνιο και πολύτιμο οπτικοακουστικό ντοκουμέντο από την εορτή του Αγίου Ανδρέου Πατρών το έτος 1986. 

Της πανηγυρικής Θείας Λειτουργίας στον Ναό του Πολιούχου προέστη ο αοίδιμος Μητροπολίτης Πατρών Νικόδημος Βαλληνδράς. 

Πρόκειται ίσως για το παλαιότερο μέχρι σήμερα, ολοκληρωμένο υλικό της εορτής που διασώζεται και έχει ανέβει στο διαδίκτυο. Η μετάδοση πραγματοποιήθηκε από την ΕΡΤ και περιλαμβάνει τη Θεία Λειτουργία, τη Δοξολογία αλλά και την περιφορά της εικόνας και της τιμίας Κάρας του Πρωτοκλήτου Αποστόλου.

Ιδιαίτερη αναφορά αξίζει στην εμμελή απαγγελία του Ευαγγελίου, κατά την Δοξολογία, από τον Μητροπολίτη Νικόδημο, ο οποίος το απέδωσε με τον δικό του μοναδικό τρόπο. 

Παραθέτουμε, στη συνέχεια, το σχετικό βίντεο, το οποίο προέρχεται από το προσωπικό αρχείο του αείμνηστου πρωτοψάλτου του Ναού Αθανασίου Παπαναγιώτου και ανήκει πλέον στο Σύλλογο Ιεροψαλτών Πατρών και περιχώρων.

ΜΙΑ ΔΙΑΤΡΙΒΗ 1.160 ΣΕΛΙΔΩΝ ΓΙΑ ΤΟΝ ΜΑΚΑΡΙΣΤΟ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΗ ΠΑΤΡΩΝ ΝΙΚΟΔΗΜΟ

Ηλίας Δ. Μογλενίδης 

Ο από Ζιχνών και Νευροκοπίου Μητροπολίτης Πατρών Νικόδημος Βαλληνδράς: Βιος, δράση και μουσικολογική σπουδή (2024) 

From Zichnon and Neurokopio Arbishop of Patra Nikodimos Ballindras: Life, work and musicological studies 

Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Θεολογική Σχολή, Τμήμα Κοινωνικής Θεολογίας και Χριστιανικού Πολιτισμού 

Η παρούσα Διδακτορική Διατριβή, υπό τον τίτλο: «Ο από Ζιχνών και Νευροκοπίου Μητροπολίτης Πατρών Νικόδημος Βαλληνδράς. Βίος, δράση και μουσικολογική σπουδή» συνιστά μια πολυδιάστατη επιστημονική έρευνα, η οποία διερευνά εις βάθος την προσωπικότητα, το έργο και την συμβολή του στην Ορθόδοξη Εκκλησία και την Βυζαντινή Μουσική. Η Διδακτορική Διατριβή αναπτύσσεται σε πέντε θεματικά κεφάλαια, τα οποία προσφέρουν πλήρη και εμπεριστατωμένη ανάλυση της ζωής, της θεολογικής, της διοικητικής και της μουσικολογικής του προσφοράς. Στο πρώτο κεφάλαιο εξετάζεται ο βίος και η δράση του από τα πρώτα του βήματα στον εκκλησιαστικό χώρο έως τη μοναχική του κουρά και τις πρώτες ιερατικές του χειροτονίες. Ιδιαίτερη έμφαση δίδεται στην επιρροή, που άσκησαν οι μορφές του Αγίου Νικολάου Πλανά και του Αρχιεπισκόπου Αθηνών και πάσης Ελλάδος Χρυσάνθου Φιλιππίδη, επί της πνευματικής του διαμόρφωσης και δράσεως. Τεκμηριώνεται η συμμετοχή του στα γεγονότα του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, αλλά και η εκκλησιαστική του προσφορά κατά την περίοδο του Εμφυλίου Πολέμου, ιδίως μέσω της στρατιωτικής ιερωσύνης. Το δεύτερο κεφάλαιο επικεντρώνεται στην δεκαετή αρχιερατεία του στη ιστορική Ιερά Μητρόπολη Ζιχνών και Νευροκοπίου (1965–1974). Μελετάται το εκκλησιαστικό και κοινωνικό του έργο, καθώς και η στάση του έναντι των θεσμικών μεταρρυθμίσεων και εκκλησιαστικών κρίσεων της εποχής, όπως το ζήτημα των αφορισμών και η παρέμβασή του στην εκκλησιαστική πολιτική κατά την διάρκεια της Δικτατορίας. Τεκμηριώνεται η δραστήρια συμβολή του στην ανάδειξη της τοπικής αγιολογίας και στην συγγραφή ιερών κειμένων. Στο τρίτο κεφάλαιο παρουσιάζεται η μακρά και πλούσια διακονία του ως Μητροπολίτου Πατρών (1974–2005). Εξετάζονται οι θεσμικές του πρωτοβουλίες, η συμμετοχή του σε διεθνείς αποστολές της Εκκλησίας της Ελλάδος, η δράση του εντός της Διαρκούς Ιεράς Συνόδου και ως Αντιπροέδρου και η συνεισφορά του σε μείζονα ζητήματα, όπως η αγιοκατάταξη σύγχρονων αγίων, η μετάφραση της Καινής Διαθήκης και το ζήτημα του Αυτόματου Διαζυγίου. Καταγράφεται, επιπλέον, η επετειακή αναγνώριση της προσφοράς του από εκκλησιαστικούς και κοινωνικούς φορείς. Το τέταρτο κεφάλαιο αφιερώνεται στην εργογραφία και λειτουργική δραστηριότητά του. Παρουσιάζονται το συγγραφικό του έργο σε ιστορικά, εκκλησιαστικά, εθνικά, πνευματικά, θεολογικά, λειτουργικά, ποιμαντικά και κοινωνικά ζητήματα, καθώς και η συμβολή του στην υμνογραφία με την σύνταξη ιερών ακολουθιών, απολυτικίων και κοντακίων. Το πέμπτο και τελευταίο κεφάλαιο αναδεικνύει την μουσικολογική προσφορά του, ιδιαιτέρως στον τομέα της Θρησκευτικής Ελληνικής Βυζαντινής Ψαλτικής Τέχνης. Γίνεται αναλυτική παρουσίαση του μουσικού και μελοποιητικού του έργου, με συγκριτική προσέγγιση των τροπικών και μελικών του συνθέσεων, τεκμηριώνοντας την εκκλησιαστική, την μουσική αλλά και καλλιτεχνική του κληρονομιά η οποία ακολούθησε την παραδοσιακή πορεία. Η παρούσα Διδακτορική Διατριβή κατέχει την πρωτοτυπία. Περιέχει πρωτόλειο υλικό. Προσφέρει πολύτιμο πρωτογενές υλικό, με αρχειακές πηγές και μαρτυρίες, που αναδεικνύουν την ολιστική προσέγγιση του συγγραφέα στον βίο και έργο ενός εκκλησιαστικού ανδρός με πολυδιάστατη προσφορά στην Ορθόδοξη Εκκλησία, στην Ορθόδοξη Θεολογία και στην Τέχνη της Ψαλτικής. Πρόκειται για σημαντική συμβολή στους νευραλγικούς Τομείς της Ανθρωπογεωγραφίας, της Προσωπογραφίας, της Τοπικής Εκκλησιαστικής Γεωγραφίας, της Γενικής Τοπικής Εκκλησιαστικής Ιστορίας, της Εκκλησιαστικής και της Εθνικής Ιστορίας, της Ιστορίας της Λατρείας και της Μουσικής Ιστορίας. Ο μελετητής και ο ερευνητής του παρόντος και του μέλλοντος εστιάζει στον βίο, στην δράση και στην μουσικολογική σπουδή του. 

This PhD Thesis, under the title: "The Bishop of Zikhon and Nefrokopi, Metropolitan of Patras Nicodemus Vallindras. Life, action and musicological study" constitutes a multidimensional scientific research, which explores in depth his personality, his work and his contribution to the Orthodox Church and Byzantine music. The Doctoral Dissertation is developed in five thematic chapters, which offer a complete and in-depth analysis of his life, theological, administrative and musicological contributions. The first chapter examines his life and activity from his first steps in the ecclesiastical field to his monastic life and his first priestly ordinations. Particular emphasis is placed on the influence of the figures of St. Nicholas Plana and Archbishop Chrysanthos Filippides of Athens and All Greece on his spiritual formation and action. His participation in the events of World War II is documented, as well as his ecclesiastical contribution during the Civil War, especially through the military priesthood. The second chapter focuses on his ten-year archpriesthood in the historic Metropolis of Zikhon and Nefrokopi (1965-1974) and examines his ecclesiastical and social work, as well as his attitude towards the institutional reforms and ecclesiastical crises of the period, such as the issue of excommunications and his intervention in ecclesiastical politics during the dictatorship. His active contribution to the promotion of local hagiology and the writing of sacred texts is documented. The third chapter presents his long and rich ministry as Metropolitan of Patras (1974-2005), examining his institutional initiatives, his participation in international missions of the Church of Greece, his activity within the Permanent Holy Synod and as Vice President, and his contribution to major issues such as the canonization of modern saints, the translation of the New Testament and the issue of Automatic Divorce. It also records the anniversary recognition of his contribution by ecclesiastical and social bodies. The fourth chapter is devoted to his ergonomics and operational activity. It presents his writings on historical, ecclesiastical, national, spiritual, theological, liturgical, pastoral and social issues, as well as his contribution to hymnography with the composition of sacred sequences, apolytikia and kontakia. The fifth and last chapter highlights his musical contribution, especially in the field of Religious Greek Byzantine Chant. A detailed presentation of his musical and melodic work is given, with a comparative approach to his tropical and melodic compositions, documenting his ecclesiastical, musical and artistic heritage which followed the traditional path. This PhD Thesis holds the originality. It contains original material. It offers valuable primary material, with archival sources and testimonies, which highlight the author's holistic approach to the life and work of an ecclesiastical man with a multidimensional contribution to the Orthodox Church, Orthodox Theology and the Art of Chant. This is a significant contribution to the key fields of Anthropogeography, Portraiture, Local Ecclesiastical Geography, General Local Ecclesiastical History, Ecclesiastical and National History, History of Worship and Music History. The scholar and researcher of the present and the future focuses on his life, activity and musicological study.

Ολόκληρη η διατριβή ΕΔΩ

ΟΙ ΚΑΤΑΒΑΣΙΕΣ "ΣΤΑΥΡΟΝ ΧΑΡΑΞΑΣ..." ΤΟΥ ΠΕΤΡΟΥ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΙΟΥ ΑΠΟ ΤΟΝ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΗ ΠΑΤΡΩΝ ΝΙΚΟΔΗΜΟ

Ο Μητροπολίτης Πατρών Νικόδημος Βαλληνδράς (1915-2008), στο μεγάλο πρόγραμμα ηχογραφήσεων εκκλησιαστικής μουσικής του Μανόλη Χατζηγιακουμή, πραγματοποίησε και μία πολύ σημαντική ηχογράφηση: όλες τις αργές Καταβασίες Πέτρου Πελοποννησίου (Σύνθεση περ. 1764-1770). 

Ένα δείγμα αυτού του έργου πήραμε με την «Ανθολογία Όγδοη» που εκδόθηκε στη σειρά «Ανθολογίες» των «Μνημείων Εκκλησιαστικής Μουσικής» στα 1999, από το «Κέντρον Ερευνών και Εκδόσεων» που ίδρυσε και διηύθυνε ο αείμνηστος Μανόλης Χατζηγιακουμής. Ολόκληρο το έργο εκδόθηκε αργότερα, το 2012, ως «Σώμα Τέταρτο».  

Οι περίφημες καταβασίες «Σταυρόν χαράξας Μωσής» σε ηχ πλ δ' Γα, της εορτής της Υψώσεως του Τιμίου Σταυρού, ανθολογήθηκαν ως λαμπρό δείγμα στην «Ανθολογία Όγδοη» και κατόπιν εκδόθηκαν στη σειρά τους, στο 4ο cd με τις Καταβασίες σε ήχο βαρύ και πλάγιο του τετάρτου.

Σημειώνει ο Μανόλης Χατζηγιακουμής για τις Καταβασίες του Σταυρού: «Το μέλος σ’ αυτές, ομόλογο απόλυτα και πάλι προς την ιδέα του ποιητικού κειμένου, είναι το ίδιο εκφραστικό και πλούσιο, περισσότερο ωστόσο εμβατηριακό και μεσόφωνο. Επίσης, η ερμηνεία, εμφαντική και εύφωνη, κυριαρχείται και εδώ από την αυτεπίγνωση και την άνεση της λειτουργικής εμπειρίας και πράξης. Και επιπλέον, ηχεί με λαμπρό και διαυγές ηχόχρωμα, με εύρος, με αρχοντική και επιβλητική διατύπωση, ακόμη με λιτά και, ταυτόχρονα, πλουσιότυπα μελίσματα. Ένα όντως εξαιρετικό μέλος σε μια, κατά συγκυρίαν, εξαιρετική εκτέλεση.» 

Να σημειώσουμε εδώ ότι τις Καταβασίες «Σταυρόν χαράξας» τις έψαλε ο μακαριστός Πατρών Νικόδημος στο αργό μέλος του Πέτρου – και μάλιστα απέξω, δηλ. χωρίς μουσικό κείμενο – ήδη από την εορτή της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος (6 Αυγούστου) στον πανηγυρίζοντα την ημέρα αυτή Ι. Ναό Παντοκράτορος Πατρών.
Π.Α.Α.

ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ ΓΙΑ ΤΟΝ ΜΑΚΑΡΙΣΤΟ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΗ ΠΑΤΡΩΝ ΝΙΚΟΔΗΜΟ

Μητροπολίτης Πατρών Νικόδημος 
δια χειρός του ζωγράφου Γιώργου Μπογδανόπουλου

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Διδακτορική Διατριβή με τίτλο: «Ο από Ζιχνών και Νευροκοπίου Μητροπολίτης Πατρών Νικόδημος Βαλληνδράς. Βίος, Δράση και Μουσικολογική Σπουδή» εγκρίθηκε από το Τμήμα Κοινωνικής Θεολογίας και Χριστιανικού Πολιτισμού της Θεολογικής Σχολής Α.Π.Θ. 

Την Διατριβή εκπόνησε ο θεολόγος κ. Ηλίας Δημ. Μογλενίδης και ανακηρύχθηκε Διδάκτωρ Ιστορικής Θεολογίας την Τρίτη, 28 Ιανουαρίου 2025. Επιβλέπων Καθηγητής ο κ. Βασίλειος Κουκουσάς, Καθηγητής της Εκκλησιαστικής Ιστορίας του Τμήματος Κοινωνικής Θεολογίας και Χριστιανικού Πολιτισμού Α.Π.Θ. 

Μέλη της 7μελούς Επιστημονικής Επιτροπής Κρίσεως ήσαν οι Ελλογιμώτατοι Καθηγητές: π. Νεκτ. Πάρης, Ομότιμος Καθηγητής Τμ. Μουσικής Επιστήμης και Τέχνης ΠΑΜΑΚ, π. Χρυσ. Νάσσης, Αν. Καθηγητής Τμ. Κοινωνικής Θεολογίας και Χριστιανικού Πολιτισμού Α.Π.Θ., Κων. Χρήστου, Καθηγητής Τμ. Κοινωνικής Θεολογίας και Χριστιανικού Πολιτισμού Α.Π.Θ., Γρ. Λιάντας, Αν. Καθηγητής Τμ. Θεολογίας Α.Π.Θ., Παναγ. Τζουμέρκας, Αν. Καθηγητής Τμ. Κοινωνικής Θεολογίας και Χριστιανικού Πολιτισμού Α.Π.Θ., Εμμ. Ξυνάδας, Επικ. Καθηγητής Τμ. Κοινωνικής Θεολογίας και Χριστιανικού Πολιτισμού Α.Π.Θ. Η διαδικασία υποστηρίξεως και κρίσεως της Διδακτορικής Διατριβής πραγματοποιήθηκε υπό την Προεδρεία του Επιβλέποντος Καθηγητού και Προέδρου της Τριμελούς Συμβουλευτικής Επιστημονικής Επιτροπής κ. Βασ. Κουκουσά. 

Ο Δρ Ηλίας Μογλενίδης μελέτησε εξονυχιστικά την προσωπικότητα του μακαριστού Μητροπολίτου Πατρών Νικοδήμου Βαλληνδρά (1915-2008) και η διατριβή του είναι σχεδόν 1.200 σελίδες, καθώς φέρνει στο φως και σπάνιο αρχειακό υλικό. Μέσα από αυτή την μελέτη – σπουδή αναδεικνύεται η φυσιογνωμία του Πατρών Νικοδήμου Βαλληνδρά ως ξεχωριστού ιεράρχου της Εκκλησίας της Ελλάδος, που άφησε ανεξίτηλο το ιστορικό του αποτύπωμα. Δεν ήταν μόνον δεινός ιεροκήρυξ, σπουδαίος υμνογράφος ή περιώνυμος ψάλτης, αλλά υπηρέτησε σε νευραλγικές θέσεις της Εκκλησίας, σε δύσκολες εποχές, και η φήμη του παραμένει ζωηρή μέχρι τις μέρες μας. Εκατόν δέκα χρόνια από τη γέννησή του και 17 από την κοίμησή του, συμπληρώνονται φέτος. 

Να σημειωθεί πως έχουν γίνει και άλλες εργασίες, διπλωματικές και μεταπτυχιακές, στις Θεολογικές Σχολές της χώρας για τον μακαριστό Πατρών Νικόδημο (κυρίως για το υμνογραφικό του έργο), αλλά η Διατριβή του Ηλία Μογλενίδη είναι η πρώτη που εξετάζει συνολικά και με σημαντικά τεκμήρια την προσωπικότητά του. 

Ο Δρ Ηλίας Δημ. Μογλενίδης γεννήθηκε το 1986 στο Αμύνταιο Φλώρινας. Σπούδασε Θεολογία στην Ανώτατη Εκκλησιαστική Ακαδημία Θεσσαλονίκης. Πραγματοποίησε Μεταπτυχιακές Σπουδές στο Μεταπτυχιακό Τμήμα Θεολογικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Νεαπόλεως Πάφου Κύπρου και ακολούθως έγινε Διδάκτωρ του Τμήματος Κοινωνικής Θεολογίας και Χριστιανικού Πολιτισμού της Θεολογικής Σχολής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Τυγχάνει κάτοχος Πτυχίου Βυζαντινής Μουσικής και Διπλώματος Μουσικοδιδασκάλου. Διακονεί ως Ιεροψάλτης στον Ιερό Ναό των Αγίων Νικολάου και Δημητρίου Χαριλάου Θεσσαλονίκης. Υπηρετεί, ως Λαϊκός Ιεροκήρυξ της Ιεράς Μητροπόλεως Φλωρίνης, Πρεσπών και Εορδαίας. Εργάζεται, ως Διευθυντής της Βιβλιοθήκης και του Ιστορικού Αρχείου του Ιδρύματος Εθνικού και Θρησκευτικού Προβληματισμού «Μέλαθρον Αναστασίου-Ιουλίας Μπίλλη». Έχει συμμετάσχει σε διάφορα ερευνητικά και επιμορφωτικά Προγράμματα και Σεμινάρια και ως ομιλητής σε Επιστημονικά Συνέδρια και ημερίδες στην Ελλάδα και στο εξωτερικό. Έχει συγγράψει αρκετές μελέτες Θεολογικού, Ιστορικού και Μουσικολογικού περιεχομένου. Αρθρογραφεί τακτικά και είναι συνεργάτης εφημερίδων, περιοδικών, ραδιοφωνικών και τηλεοπτικών σταθμών. Είναι Αναπληρωματικό Μέλος του Διοικητικού Συμβουλίου του Ιδρύματος Εθνικού και Θρησκευτικού Προβληματισμού «Μέλαθρον Αναστασίου - Ιουλίας Μπίλλη». Επίτιμο Μέλος του Κέντρου Εκκλησιαστικών, Ιστορικών και Πολιτισμικών Μελετών της Ιεράς Μητροπόλεως Σάμου και Ικαρίας. Τακτικό Μέλος της Ευρωπαϊκής Ακαδημίας Θρησκείας με έδρα την Μπολόνια της Ιταλίας. Τακτικό Μέλος της Εταιρείας Μακεδονικών Σπουδών Θεσσαλονίκης.

ΥΜΝΟΙ ΤΟΥ Μ. ΣΑΒΒΑΤΟΥ ΑΠΟ ΤΟΝ ΜΑΚΑΡΙΣΤΟ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΗ ΠΑΤΡΩΝ ΝΙΚΟΔΗΜΟ (ΒΙΝΤΕΟ)

Οι Αίνοι του Όρθρου του Μεγάλου Σαββάτου σε ήχο β' και πλ.β' με τον μακαριστό Μητροπολίτη Πατρών κυρό Νικόδημο Βαλληνδρά από το αρχείο της ΕΡΤ.

Το βίντεο από τον Ι. Ναό Αγίου Ανδρέου Πατρών. 

Τα Αναστάσιμα Ευλογητάρια (ήχος πλ. α' Κε) του Πέτρου Πελοποννησίου όπως τα έψαλε ο αείμνηστος Μητροπολίτης Πατρών Νικόδημος στο πρόγραμμα ηχογραφήσεων του Μανόλη Χατζηγιακουμή. 

Περιλαμβάνονται στην 2η Ανθολογία της εκδοτικής σειράς Μνημεία Εκκλησιαστικής Μουσικής (Κέντρο Ερευνών και Εκδόσεων, Αθήνα 2000). 

Το 2012 κυκλοφορήθηκε από το Κέντρον Ερευνών και Εκδόσεων το Ειρμολόγιο των Καταβασιών του Πέτρου Πελοποννησίου, το οποίο έχει εκτελεσθεί ολόκληρο (1990-1991) κατά την α΄ έντυπη εκδοχή του (Κων/πολη 1825) από τον μακαριστό Μητροπολίτη Πατρών Νικόδημο Βαλληνδρά (†2008). Αποτελείται από εννέα (9) ψηφιακούς δίσκους (CD) και έχει ταξινομηθεί ως Σώμα Τέταρτο στη Σειρά «Μνημεία Εκκλησιαστικής Μου­σικής».
Στον ψηφιακό δίσκο αρ. 6 περιλαμβάνονται και τα Ευλογητάρια αυτά, τα οποία ψάλλονται (όπως και η πρώτη σειρά των Ευλογηταρίων του Πέτρου) κατά την Ακολουθία του Επιταφίου (Όρθρος Μ. Σαββάτου), αλλά και στον Όρθρο των Κυριακών του ενιαυτού. Τα Ευλογητάρια αυτά ψάλλονται (όπως και η πρώτη σειρά των Ευλογηταρίων του Πέτρου) κατά την Ακολουθία του Επιταφίου (Όρθρος Μ. Σαββάτου), αλλά και στον Όρθρο των Κυριακών του ενιαυτού.

Ο Μ. Χατζηγιακουμής θεωρεί το μέλος "αριστουργηματικό" και σημειώνει τα χαρακτηριστικά του: "Αργό ειρμολογικό, εύρυθμο και ηδύ, στο εξαγγελτικό ήθος του αρχαίου πλαγίου πρώτου τετραφώνου ήχου, αποτελεί λαμπρή μελική επένδυση σε κείμενα, στα οποία κυριαρχούν ρεαλιστικοί ποιητικοί τόνοι και το μεγάλο μήνυμα της Αναστάσεως". 

Η ερμηνεία του Πατρών Νικοδήμου είναι εδώ ανάλογη του Αναστασίμου μηνύματος. Πανηγυρική, μεγαλοπρεπής, στιβαρή. Μια ερμηνεία που δίνει τα κλειδιά για την κατά το δυνατόν εξήγηση του παραδόξου: πώς ο θάνατος πατείται θανάτω! 

Όσοι λευκοφόροι εννοήτωσαν!

Δείτε, επίσης, στην Ιδιωτική Οδό:
- ΜΕΡΕΣ ΕΠΙΤΑΦΙΟΥ ΣΤΗΝ ΠΑΤΡΑ ΑΛΛΟΤΙΝΩΝ ΚΑΙΡΩΝ...

"ΠΡΟΣ ΣΕ ΟΡΘΡΙΖΩ" ΜΕ ΤΟΝ ΜΑΚΑΡΙΣΤΟ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΗ ΠΑΤΡΩΝ ΝΙΚΟΔΗΜΟ

Αναρτούμε την ε' ωδή του κανόνα από την Ακολουθία των Παθών, δηλ. του Όρθρου της Μ. Παρασκευής "Προς σε ορθρίζω" (ηχ. πλ. β') στο αργό μέλος, από το Ειρμολόγιο των Καταβασιών του Πέτρου Πελοποννησίου, το οποίο έχει εκτελεσθεί ολόκληρο (1990-1991) κατά την α΄ έντυπη εκδοχή του (Κων/πολη 1825) από τον μακαριστό Μητροπολίτη Πατρών Νικόδημο Βαλληνδρά (†2008). 

Αποτελείται από εννέα ψηφιακούς δίσκους και έχει ταξινομηθεί ως Σώμα Τέταρτο στη Σειρά «Μνημεία Εκκλησιαστικής Μου­σικής», που έχει επιμεληθεί και εκδώσει ο Μανόλης Χατζηγιακουμής (Κέντρο Ερευνών και Εκδόσεων 2012).

 

ΤΑ ΙΔΙΟΜΕΛΑ ΤΩΝ ΚΥΡΙΑΚΩΝ ΤΗΣ Μ. ΤΕΣΣΑΡΑΚΟΣΤΗΣ ΑΠΟ ΤΟΝ ΜΑΚΑΡΙΣΤΟ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΗ ΠΑΤΡΩΝ ΝΙΚΟΔΗΜΟ

Του Π.Α. Ανδριόπουλου

Οι Κατανυκτικοί Εσπερινοί, τα απογεύματα των Κυριακών της Μ. Τεσσαρακοστής, ήταν μια από τις σημαντικές λειτουργικές στιγμές του μακαριστού Μητροπολίτου Πατρών Νικοδήμου (Βαλληνδρά).

Ο ίδιος, χοροστατών, έψαλλε κατανυκτικά, αλλά με ιερό πάθος, τα του δεξιού χορού - από το Τριώδιο του Εμμανουήλ Φαρλέκα, ήτοι σμυρνέϊκη παράδοση - ενώ ο χορός ψαλτών τα του αριστερού.

Κορυφαία στιγμή του Εσπερινού η ερμηνεία των Μ. Προκειμένων (Μή αποστρέψης και Έδωκας κληρονομίαν) από τον μακαριστό Νικόδημο. Έψαλλε, ιδιαίτερα τα πρώτα χρόνια της εν Πάτραις αρχιερατείας του, και το ιδιόμελο των αποστίχων - πλαισιωμένος από τους ψάλτες - στο περίφημο μέλος του Ιακώβου Πρωτοψάλτου.

Ευτυχώς ο γνωστός φιλόλογος, αείμνηστος Μανόλης Χατζηγιακουμής ενέταξε στο μνημειώδες πρόγραμμά του ηχογραφήσεων εκκλησιαστικής μουσικής και τα ιδιόμελα του Ιακώβου, τα οποία ηχογράφησε ο Δεσπότης τον Φεβρουάριο του 1988. Λίγο μετά κυκλοφόρησαν "ανεπίσημα" τα ιδιόμελα σε μια κασέτα, η οποία πήγαινε από χέρι σε χέρι (διά της αντιγραφής εννοείται). Τα ιδιόμελα είχαν μεταδοθεί επανειλημμένως από το κρατικό ραδιόφωνο, στις εκπομπές του μακαριστού Λυκούργου Αγγελόπουλου για την βυζαντινή μουσική. 

Μόλις το 2010 έγινε η επίσημη κυκλοφορία του ψηφιακού δίσκου - με θαυμάσια ψηφιακή επεξεργασία - στο Β' μέρος της κασετίνας με τα Δοξαστικά του Ιακώβου που επιμελήθηκε ο Μανόλης Χατζηγιακουμής (έκδοση Κέντρου Ερευνών και Εκδόσεων).

Η έκδοση του Ιακώβου είναι έργο μεγίστης σημασίας και αξίας. Τα δοξαστικά του όλου ενιαυτού ερμηνεύονται από τον μακαριστό αγιορείτη πρωτοψάλτη πατέρα Διονύσιο Φιρφιρή (δίσκος 1ος-22ος), επίσης (7) από τον Γέροντα Κυπριανό (δίσκος 23ος) και (7), τα Ιδιόμελα, από τον μητροπολίτη Νικόδημο Βαλληνδρά (δίσκος 24ος).

Τα πλήρη περιεχόμενα του δίσκου έχουν ως εξής:

CD EIKOΣTO TΕΤΑΡΤO

Iδιόμελα Kυριακών M. Tεσσαρακοστής

Ψάλλει ο Μητροπολίτης Nικόδημος Bαλληνδράς

Διάρκεια 52'.46''  
- Έλαμψεν η χάρις σου ηχ δ' Πα. Kυριακής Tυροφάγου Eσπέρας. Δοξαστάριο, τόμ. B', σ. 194-97. Διάρκεια 7'.50''.

- Δεύτε εκκαθάρωμεν ηχ πλ δ'. A' Kυριακής Nηστειών Eσπέρας. Δοξαστάριο, τόμ. B', σ. 204-06. Διάρκεια 6'.51''.

- Xαλινούς αποπτύσας ηχ πλ δ'. B' Kυριακής Nηστειών Eσπέρας. Δοξαστάριο, τόμ. B', σ. 210-12. Διάρκεια 7'.05''.

- Aτενίσαι το όμμα ηχ πλ δ'. Γ' Kυριακής Nηστειών Eσπέρας. Δοξαστάριο, τόμ. B', σ. 218-20. Διάρκεια 5'.05''.

- O τον αμπελώνα ηχ βαρύς Γα. Δ' Kυριακής Nηστειών Eσπέρας. Δοξαστάριο, τόμ. B', σ. 223-25. Διάρκεια 7'.19''.

- Λησταίς λογισμοίς ηχ πλ β'. Δ' Kυριακής Nηστειών Eσπέρας έτερον ιδιόμελον. Δοξαστάριο, τόμ. B', σ. 225-28. Διάρκεια 8'.08''.

- Θαυμαστή του Σωτήρος ηχ α' Kε. E' Kυριακής Nηστειών Eσπέρας. Δοξαστάριο, τόμ. B', σ. 238-42. Διάρκεια 10'.13''.

Γράφει ο Μανόλης Χατζηγιακουμής για τα ιδιόμελα του Ιακώβου από τον αείμνηστο Πατρών:

"Η ερμηνεία του μητροπολίτη Νικοδήμου Βαλληνδρά στα Ιδιόμελα της Μ. Τεσσαρακοστής είναι εξαιρετικά έντεχνη και ιδιότεχνη. Πέρα από τον σταθερό και στιβαρό χρόνο και ρυθμό, την πεποικιλμένη εκφορά, τη συνεκτική διατύπωση των μουσικών γραμμών και φράσεων, πρέπει κυρίως να τονισθεί το εξαγγελτικό και επίσημο ύφος, ιδιοπρόσωπο και επιβλητικό, η εξπρεσιονιστική διαγραφή αισθημάτων και διανοημάτων, γενικότερα η προφορά και το ήθος, τα οποία παραπέμπουν περισσότερο προς τον πατριαρχικό τρόπο ψαλμώδησης αντίστοιχων μελών. Τα Ιδιόμελα του Ιακώβου, όπως ψάλλονται εδώ από τον μητροπολίτη Νικόδημο Βαλληνδρά, αποτελούν ένα συνάλληλο, και παράλληλο, άκουσμα, το οποίο αναδεικνύει, εξίσου έξοχα, τον ιστορικό και παλαιότροπο χαρακτήρα των τόσο ειδικών και όντως εκκλησιαστικών αυτών μελών".

Παραθέτουμε εδώ το ιδιόμελο Ατενίσαι το όμμα σε ήχο πλ. δ', το οποίο ψάλλεται στον Κατανυκτικό Εσπερινό της Γ' Κυριακής των Νηστειών, της Σταυροπροσκυνήσεως. Η ερμηνεία του Δεσπότη είναι ανεπανάληπτη!
Ατενίσαι το όμμα εις ουρανόν ου τολμώ ο τάλας εγώ εκ των πονηρών μου πράξεων. Αλλ' ως ο Τελώνης στενάξας κραυγάζω σοι ο Θεός ιλάσθητί μοι τώ αμαρτωλώ και φαρισαϊκής υποκρίσεως ρύσαί με ως μόνος εύσπλαγχνος.

"ΤΗ ΥΠΕΡΜΑΧΩ" ΣΕ ΜΙΝΟΡΕ ΤΟΥ ΠΕΤΡΟΥ ΜΑΝΕΑ ΚΑΙ Ο ΠΑΤΡΩΝ ΝΙΚΟΔΗΜΟΣ

Το "Τη υπερμάχω" του Μανέα από ένα τετράδιο της εποχής καταγεγραμμένο από τον Αθ. Ντάκουλα
Παραθέτουμε εδώ σύγχρονη μεταγραφή

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

«Σεβασμιώτατε», του λέω με ενθουσιασμό, «άκουσα ένα Τη υπερμάχω σε μινόρε!». Και ευθύς αρχίζει να μου το ψάλλει! 

Μένω εμβρόντητος! «Αυτό το Τη υπερμάχω είναι του Μανέα», του λέω. «Πώς το ξέρετε απέξω;».

Και μου απαντάει χαμογελώντας: «Και τον Μανέα τον ήξερα». 

Ο μακαριστός Μητροπολίτης Πατρών Νικόδημος, ο μουσικότατος, μου είχε λύσει τον γρίφο. Γι’ αυτό ήξερε και έψαλε Νικόλαο Σμύρνης, ήδη από τη νεότητά του. Ως μαθητής, και μάλιστα στην διάρκεια μιας διδακτικής ώρας (όπως μου είχε πει), τόνισε το δοξαστικό της Πεντηκοστής «Δεύτε λαοί» σε ήχο πλ. δ’, με βάση την αντίστοιχη μελοποίηση του Νικολάου πρωτοψάλτου Σμύρνης. 

Είχε έλθει, λοιπόν, από τη νεανική του ηλικία ο μακαριστός Πατρών Νικόδημος σε επαφή με την Σμυρναίϊκη ψαλτική παράδοση, προφανώς λόγω των προσφύγων ψαλτών που ήλθαν στην Αθήνα μετά την μικρασιατική καταστροφή. Γι’ αυτό έψαλε – απαραιτήτως την περίοδο του Τριωδίου – το «Τριώδιο» του μικρασιάτη Εμμανουήλ Φαρλέκα (Αϊδίνι 1877 – Αθήνα 1959), ο οποίος διετέλεσε Γραμματεύς της Αρχιεπισκοπής Αθηνών και Πρωτοψάλτης στην Συνοδική Ι. Μονή Πετράκη. 

Γνώριζε και τον Πέτρο Μανέα. Και ο Δεσπότης και ο αδελφός του μακαρίτης Απόστολος Βαλληνδράς. Το «Τη υπερμάχω» σε μινόρε του Μανέα, ψαλλόταν και μονοφωνικά από Αθηναίους ψάλτες, μεταξύ των οποίων και ο Απ. Βαλληνδράς. 

Ο Μανέας ήταν διάσημος ψάλτης στη Σμύρνη και ηχογράφησε ύμνους για πρώτη φορά το 1911 (Gramophone). Παρότι ο Μανέας ήταν σπουδαίος βυζαντινός ψάλτης, σύγχρονος (για κάποιους και μαθητής) του πρωτοψάλτη της Μ.τ.ΧΕ. Ιακώβου Ναυπλιώτη και μαθητής του Μισαήλ Μισαηλίδη, ήδη από τη Σμύρνη είχε συστήσει και ένα είδος πολυφωνικής χορωδίας.

Ο κληρωτός στρατιώτης της κλάσεως του 1922, Νικόλαος Ζευγαδάκης, είναι το πρόσωπο που κατέγραψε στο ημερολόγιό του με απαράμιλλη ακρίβεια, τις χριστιανικές εορτές και τελετές του τελευταίου έτους της Σμύρνης (1921-1922), στους μεγαλύτερους ναούς της οποίας εκκλησιάσθηκε κατά την εκεί παραμονή του αναμένοντας να προωθηθεί στο μικρασιατικό μέτωπο. Μας διασώζει μια πολύτιμη μαρτυρία για τον Μανέα, όταν εκκλησιάστηκε στον Ι. Ναό του Αγίου Δημητρίου Σμύρνης στις 2 Ιανουαρίου 1922. Γράφει: 

"Έψαλλε δε ο επίσης ονομαστός ωσαύτως ιεροψάλτης Πέτρος Μανέας. Ήτο επικεφαλής μικτής και λίαν πολυσυνθέτου χορωδίας, ήτις έψαλλεν από κειμένου ευρωπαϊκής σημειογραφίας αρμονικήν μουσικήν. Από τον βυζαντινόν ή μάλλον τον ανατολίτην ιεροψάλτην Μανέαν δεν το επερίμενα αυτό. Πιθανόν θεωρώ, ότι η απρόβλεπτος εκείνη προσφορά από τον βυζαντινόν τούτο ιεροψάλτην ανταπεκρίνετο εις ανάλογον του εκκλησιαζομένου κοινού επιθυμίαν."

Είναι ακριβώς όπως το υποθέτει ο αείμνηστος στρατιώτης. Η Σμύρνη είχε επιρροές δυτικές, λόγω του κοσμοπολίτικου χαρακτήρα της, και ο Μανέας ήταν από τους ψάλτες που είχε ανταποκριθεί στην πρόκληση των καιρών. Κάτι ανάλογο συνέβαινε και στην Αθήνα και στην Πάτρα και σε άλλες πόλεις του Ελλαδικού χώρου με αστική τάξη, η οποία είχε προσχωρήσει στην πολυφωνία ή σε εκδοχές της. Αρκετοί ονομαστοί ψάλτες υπηρετούσαν και τα δύο είδη. 

Ο Πέτρος Μανέας άφησε εποχή στον ιστορικό Ιερό Ναό Ζωοδόχου Πηγής Ακαδημίας, όπου ήταν πρωτοψάλτης από το 1931 έως το θάνατό του. Από την παρουσία του Μανέα στην Αθήνα (εκτός από τη γενική θρυλική εντύπωση του γερο-Μανέα!) τρία μέλη του γνώρισαν μεγάλη διάδοση, από στόμα σε στόμα, κυρίως, μάλιστα, μέσω γυναικείων μοναστηριών: ένα Άξιον εστί, το Τη υπερμάχω και ένα Σήμερον κρεμάται, όλα σε πλάγιο πρώτο εναρμόνιο. Σήμερα δε νομίζω ότι έχει επιβιώσει κάποιο από αυτά. 

Παραθέτω εδώ μια ηχογράφηση του "Τη υπερμάχω στρατηγώ" σε μινόρε, του Πέτρου Μανέα (1870-1950), με συνοδεία χορωδίας και αρμονίου. Πρόκειται για μία – μάλλον ζωντανή - ηχογράφηση του 1930 και περιλαμβάνεται στον ψηφιακό δίσκο "Μουσική της Ελληνικής Ορθόδοξης Εκκλησίας" 1924-1930, της σειράς ΕΛΛΑΔΟΣ ΑΡΧΕΙΟΝ. Ο προσεκτικός ακροατής θα καταλάβει ότι η μελοποίηση αυτή του Μανέα δεν είναι τίποτε άλλο παρά μία έξυπνη προσαρμογή του γνωστού μέλους του «Τη υπερμάχω» (ήχος πλ.δ’) σε μινόρε.

Μητροπολίτου Πατρών Νικοδήμου, του αυταδέλφου αυτού Αποστόλου και Πέτρου του Μανέα, αιωνία η μνήμη!

ΥΜΝΟΙ ΤΗΣ ΚΥΡΙΑΚΗΣ ΤΟΥ ΤΕΛΩΝΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΦΑΡΙΣΑΙΟΥ ΑΠΟ ΤΟΝ ΠΑΤΡΩΝ ΝΙΚΟΔΗΜΟ ΚΑΙ ΤΟΥΣ ΔΑΝΙΗΛΑΙΟΥΣ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΟΡΟΥΣ

Ο Εσπερινός της Κυριακής του Τελώνου και Φαρισαίου στην Ι. Μονή Γηροκομείου Πατρών με τον μακαριστό Μητροπολίτη Πατρών Νικόδημο Βαλληνδρά (1915-2008). 

Πρόκειται για μια ηχογράφηση του 1994 από το προσωπικό αρχείο του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου. 

Κατά την Ακολουθία του Εσπερινού χοροστατεί και ψάλλει τα του δεξιού χορού ο Μητροπολίτης Πατρών Νικόδημος. 

Τα του αριστερού χορού ψάλλουν νέοι υπό τον Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλο.

 

Το δοξαστικό του Εσπερινού της Κυριακής του Τελώνου και Φαρισαίου, "Παντοκράτωρ Κύριε...", σε ήχο πλ. δ' και στο μέλος του Νικολάου πρωτοψάλτου Σμύρνης (ακμή περ. 1790-†1887), όπως το ερμηνεύουν οι μακαριστοί πλέον Αγιορείτες πατέρες της Αδελφότητος των Δανιηλαίων, Ακάκιος και Δανιήλ. 

Πρόκειται για ηχογράφηση του αείμνηστου Λυκούργου Αγγελόπουλου, την οποία είχε μεταδώσει από τις εκπομπές του στην Ελληνική Ραδιοφωνία, ήδη από την δεκαετία του 1980. 

Το μέλος δημοσιεύεται στο "Δοξαστάριο του Tριωδίου και Πεντηκοσταρίου" του Νικολάου Σμύρνης (Κων/πολη 1857).

Ανέσυρα αυτή την ηχογράφηση από το αρχείο μου και την δημοσιεύω ως ένα σημαντικό τεκμήριο αγιορείτικου ήθους ψαλτικής που δεν υπάρχει πια. Στιβαρό, αρρενωπό, βαθιά κατανυκτικό, αναδεικνύει ως "κλασικό" ένα νεωτερικό μέλος.
π.α.α. 

ΕΚΑΤΟΝ ΔΕΚΑ ΧΡΟΝΙΑ ΑΠΟ ΤΗ ΓΕΝΝΗΣΗ ΤΟΥ ΠΑΤΡΩΝ ΝΙΚΟΔΗΜΟΥ ΒΑΛΛΗΝΔΡΑ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου

Σαν σήμερα πριν 110 χρόνια, στις 2 Φεβρουαρίου 1915, γεννήθηκε στην Αθήνα ο μακαριστός Μητροπολίτης Πατρών Νικόδημος Βαλληνδράς. 

Οι γονείς του ονομάζονταν Λεωνίδας και Καλυψώ. Η καταγωγή του από τη Νάξο. 

Ως Μητροπολίτης Πατρών γιόρταζε αυτή την ημέρα στον Ι. Ναό Υπαπαντής στις Καμάρες Αχαϊας, όπου προεξήρχε της Θείας Λειτουργίας για την πανήγυρη του Ναού. Τις Καταβασίες της μεγάλης εορτής της Υπαπαντής «Χέρσον αβυσσοτόκον» σε ήχο γ', έψαλλε συχνά, πανηγυρικώ τω τρόπω, ο μακαριστός Μητροπολίτης στο αργό ειρμολογικό μέλος του Πέτρου Πελοποννησίου. Αργότερα τις ηχογράφησε στο πρόγραμμα ηχογραφήσεων εκκλησιαστικής μουσικής του Μανόλη Χατζηγιακουμή, και συμπεριλήφθηκαν στο Σώμα Τέταρτο (Καταβασίες) της σειράς "Μνημεία Εκκλησιαστικής Μουσικής" (Κέντρον Ερευνών και Εκδόσεων, Αθήνα 2012). 

Στη μνήμη του αοιδίμου ιεράρχου δημοσιεύουμε σήμερα ένα κείμενό του από την εποχή που ήταν ακόμα λαϊκός και β' ψάλτης στον Ι. Ναό Αγίου Νικολάου Πευκακίων, στο κέντρο της Αθήνας. Πρόκειται για ένα κείμενο γνώμη στην εφημερίδα της εποχής «Ιεροψαλτικόν Βήμα» (Πέμπτη 1 Οκτωβρίου 1938), με τίτλο: «Η εκκλησιαστική μουσική και ο ραδιοφωνικός σταθμός». Το κείμενο έχει ξεχωριστή αξία ως κείμενο «εποχής». 

Ο νεαρός Νικόλαος Βαλληνδράς, ο οποίος είχε τακτική συνεργασία με την εν λόγω ιεροψαλτική εφημερίδα, υπεραμύνεται της πατρώας μουσικής παράδοσης, αλλά επισημαίνει ότι πρέπει οι να «εργασθώμεν όλοι, ίνα αναδειχθή και το κάλλος και η ιεροπρέπεια της Εκκλησιαστικής –Βυζαντινής Μουσικής». Αναφέρεται στις κρατούσες αντιλήψεις, στα οθνεία στοιχεία που έχουν παρεισφρήσει στις ερμηνείες διαφόρων ιεροψαλτών, αλλά και στην ανάγκη της προβολής της εκκλησιαστικής μουσικής από τα μέσα της εποχής, δηλ. από το ραδιόφωνο. Μη ξεχνάμε ότι η τετραφωνία κυριαρχούσε τότε στην Αθήνα και σε πολλές μεγάλες πόλεις, οπότε και στο ραδιόφωνο ήταν στην πρώτη γραμμή. Ο Νικόλαος Βαλληνδράς σημειώνει ως φωτεινή εξαίρεση μία εκπομπή του Σίμωνα Καρά, ο οποίος από τότε επέμενε με κάθε τρόπο στην διάδοση της «Εθνικής Μουσικής», όπως έλεγε. 

Παραθέτουμε στη συνέχεια ολόκληρο το κείμενο του Ν. Βαλληνδρά. 

Η ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΗ ΜΟΥΣΙΚΗ ΚΑΙ Ο ΡΑΔΙΟΦΩΝΙΚΟΣ ΣΤΑΘΜΟΣ 

Ευχάριστον, ομολογουμένως, το γεγονός ότι εις το πρόγραμμα των ραδιοφωνικών εκπομπών του σταθμού Αθηνών παρεχωρήθη θέσις και διά την Εκκλησιαστικήν Μουσικήν. Δι’ ωρισμένας δε περιπτώσεις το πράγμα αποβαίνει εξαιρετικώς ευχάριστον όπως είναι π.χ. η περίπτωσις των ξενιτευμένων Ελλήνων, οίτινες πολλάκις στερούνται Ελληνικής Εκκλησίας, ή η περίπτωσις των ασθενών, των μη δυναμένων να εκκλησιασθώσιν. Ιδίως όμως σημασίαν κέκτηται το γεγονός διά τους πολυαρίθμους εν τω εξωτερικώ θαυμαστάς της Εκκλησιαστικής Βυζαντινής Μουσικής. 

Δυστυχώς όμως, την ευχάριστον όψιν του πράγματος εξουδενοί το γεγονός οτι αι μελωδίαι αι μεταδιδόμεναι κατά πάσαν Κυριακήν και εορτήν ως «πρόγραμμα Εκκλησιαστ. μουσικής» -μέχρι τώρα τουλάχιστον- ήκιστα δικαιούνται να εμφανίζωνται με τον τίτλον αυτόν. Πλην μιάς εξαιρέσεως, του κ. Σ. Καρρά, όστις όντως ενεφάνισεν αξιόλογον πρόγραμμα «Εθνικής Μουσικής» εκκλησιαστικής τε και δημώδους, ουδεμία άλλη μεταδοθείσα ως «εκκλησιαστική Μουσική» υπήρξε πράγματι τοιαύτη. Διότι, βεβαίως, ούτε οι δίσκοι του «Ave Maria» κ.τ.τ., ούτε αι τετράφωνοι χορωδίαι των «Ευρωπαϊστών», δύναται να λεχθή οτι εκπροσωπούσι την Μουσικήν της Ελληνικής Εκκλησίας. 

Ερωτάται όμως: Τοιαύτας μελωδίας πρέπει να μεταδίδη ο Ελληνικός ραδιοφ. Σταθμός ως εκκλησιαστικήν –της Ελληνικής Εκκλησίας- Μουσικήν; 

Νομίζομεν οτι, καθ’ ην στιγμήν εις την Ευρώπην περί πολλού ποιούνται το Ελληνικόν κειμήλιον της Βυζαντινής Μουσικής –αυτήν δε την μουσικήν, αναμφιβόλως αναμένουν εκ του Ελληνικού ραδιοφ. Σταθμού ν’ ακούσωσι ως εκκλησιαστικήν- εἶναι ακατανόητον και αχαρακτήριστον εν αυτή τη Ελλάδι να περιφρονήται και να υποκαθιστάται διά ξενοτρόπων και οθνείων. Ενθυμούμαι, καθ’ ην στιγμήν γράφω τας λέξεις ταύτας, τας υπέρ της Βυζαντινής Μουσικής επευφημίας των κορυφαίων Βυζαντινολόγων, οίτινες συνεκρότησαν εν Αθήναις το Γ΄ Διεθνές Βυζαντινολογικόν Συνέδριον τω 1930. 

Ενθυμούμαι –και θα ενθυμούνται οι περισσότεροι ιεροψάλται των Αθηνών και του Πειραιώς-με ποίον θαυμασμόν εξεφράζοντο διά την Βυζαντινήν Μουσικήν οι εκ διαφόρων χωρών διαπρεπείς Βυζαντινολόγοι και με ποίους λόγους εξεδήλωνον την ικανοποίησίν των διά την επιτυχίαν του πανηγυρικού εκείνου εσπερινού, όστις εψάλη εις τον Μητροπολιτικόν Ναόν Αθηνών (12 Οκτωβρίου 1930-Κυριακή 6μ.μ.), χοροστατούντος του Μακ. Αρχιεπισκόπου μετά πάσης της Ιεράς Συνόδου τη συμμετοχή υπερεβδομήκοντα εκ των καλλιτέρων ιεροψαλτών. 

Είναι εύκολον να φαντασθή τις οποίαν απογοήτευσιν θα εδοκίμασαν όταν, πληροφορούμενοι από το πρόγραμμα του σταθμού Αθηνών και παρασυρόμενοι από τον τίτλον Ἑκκλησιαστική μουσική», ήνοιξαν το ραδιόφωνόν των με την επιθυμίαν και την ελπίδα ν’ απολαύσουν ολίγην Βυζαντινήν μουσικήν, ήκουσαν όμως αντ’ αυτής κακοζήλους της Εκκλησιαστικής-Ελληνικής Μπουσικής παραποιήσεις. 

Ποία άρα γε ελεεινολογήματα θα συνώδευαν την απογοήτευσίν των; 

Ποίος όμως πταίει διά την παραθεώρησιν ταύτην της Βυζαντ. Μουσικής; 

Εις το ερώτημα τούτο απαντούν τινες ως εξής: «Πταίουν οι ιεροψάλται και οι εκκλησιαστικοί εν γένει μουσικοί. Διότι όπως ψάλλεται σήμερον εις τους Ναούς η Βυζαντ. Μουσική, δεν δύναται κανείς να ισχυρισθή ότι είναι η κλασσική τοιαύτη. Παρεμορφώθη -λέγουν-διά της εισχωρήσεως ξενικών τρόπων και ούτω, απωλέσασα το κάλλος της, εκτοπίζεται υπό της τετραφώνου «Ευρωπαϊκής». 

Ίσως δεν έχουν όλως διόλου άδικον οι τοιαύτα διατεινόμενοι. Βέβαια είναι σφάλμα των το οτι συγχέουν την αληθή Βυζ. Μουσικήν με την διαστρεβλωμένην τοιαύτην, που ακούουν από αναξίους εκτελεστάς. 

Παρά ταύτα είναι γεγονός οτι διαστρέβλωσις συμβαίνει πράγματι. Διότι δυστυχώς δεν έχουν όλοι οι ιεροψάλται σαφή αντίληψιν περί του ποίον είναι το ορθόν εκκλησιαστικόν ύφος και ποίαι αι όντως Εκκλησιαστικαί- Βυζαντιναί μελωδίαι. Και διά τούτο άλλοι μεν ψάλλουν με ύφος «ευρωπαϊζον» άλλοι δε με ύφος τραχύ και βάρβαρον και πόρρω απέχον του σεμνού. Το αποτέλεσμα είναι ότι παραμορφώνουν και κάμνουν αγνωρίστους και τας καλλιτέρας Βυζαντινάς μελωδίας. 

Προσθέσατε τώρα και τον φιλελευθερισμόν τινων να ονομάζουν Βυζαντινά τα νεωτερίζοντα και τα προς το «ευρωπαϊκόν» αποκλίνοντα, και τον υπέρμετρον ζήλον άλλων, που δεν εννοούν οτι απάδουν προς την ιεροπρέπειαν της λατρείας του Θεού ωρισμένα μέλη, ομοιάζοντα με ανατολίτικα άσματα, και θα αντιληφθήτε διά τι πταίουν και οι ιεροψάλται διά την περιφρόνησιν της Βυζ. Μουσικής. 

Η αλήθεια ευρίσκεται εις το μέσον. Αι Βυζαντιναί μελωδίαι διακρίνονται διά την σεμνότητα και ιεροπρέπειά των. 

Τας τοιαύτας δε σεμνάς και ιεροπρεπείς μελωδίας ουδείς δύναται, όχι να κατηγορήση, αλλ’ ουδέ να συγκρίνει καν προς τας των τετραφωνιστών. Διότι ο χαρακτήρ των είναι προφανώς εκκλησιαστικός και ο μόνος ενδεδειγμένος διά την θείαν λατρείαν. 

Δεν πρέπει να λησμονώμεν ότι το λειτουργικόν άσμα δεν είναι ο σκοπός της λατρείας, αλλά μόνον μέσον υποβοηθούν την «εν πνεύματι και αληθεία» λατρείαν του Θεού. Διά να υποβοηθή δε την λατρείαν η ψαλμωδία πρέπει να είνε ανάλογος προς την ιερότητα του ναού και της τελετής και του περιεχομένου των ύμνων. 

Όχι άμετροι κραυγαί. Ούτε θορυβώδεις θεατρισμοί. Ούτε πάλιν τρόποι υπενθυμίζοντες τα κοσμικά κέντρα και τας κοσμικάς διασκεδάσεις. Προσοχή δε όπως μη χάνεται το κείμενον διά την μουσικήν, ο καρπός διά τον φλοιόν. 

-Είναι απηλλαγμένη εκ πάντων τούτων η ψαλμωδία εις όλους τους ναούς σήμερον; 

-Δεν είναι, βεβαίως. Πρέπει όμως να είναι. Και ας εργασθώμεν όλοι, ίνα αναδειχθή και το κάλλος και η ιεροπρέπεια της Εκκλησιαστικής –Βυζαντινής Μουσικής. Διά του επιμελούς καταρτισμού Βυζαντινών χορωδιών, διά δημοσίων εμφανίσεων φιλοτίμου εργασίας, απηλλαγμένης των μνημονευθέντων ελαττωμάτων, και διά παντός άλλου μέσου ας φροντίσωμεν διά την ιδανικωτέραν εμφάνισιν της Μουσικής μας, διά την ανύψωσίν της εις την δέουσαν περιωπήν, ώστε να μη παραθεωρήται αύτη ούτε εις τους ναούς, ούτε εις ... τον ραδιοφωνικόν σταθμόν. 

ΝΙΚΟΛ. Λ. ΒΑΛΛΗΝΔΡΑΣ

Ο ΑΛΒΑΝΙΑΣ ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΣ ΣΤΟΝ ΑΓΙΟ ΑΝΔΡΕΑ ΠΑΤΡΩΝ (ΒΙΝΤΕΟ)

Ο μακαριστός Αρχιεπίσκοπος Αλβανίας κ. Αναστάσιος προέστη της πανηγύρεως του πολιούχου Πατρών Αγίου Ανδρέου του Πρωτοκλήτου, επί των ημερών του αειμνήστου Μητροπολίτου Πατρών Νικοδήμου Βαλληνδρά. 

Παραθέτουμε το ιστορικής - πλέον - σημασίας βίντεο εκείνης της πανηγύρεως.

 

"Ο ΠΡΩΤΟΚΛΗΤΟΣ ΜΑΘΗΤΗΣ..." ΑΠΟ ΤΟΝ ΜΑΚΑΡΙΣΤΟ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΗ ΠΑΤΡΩΝ ΝΙΚΟΔΗΜΟ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Ο μακαριστός Μητροπολίτης Πατρών Νικόδημος μας άφησε πολύτιμη παρακαταθήκη τις – ιστορικές πλέον - ηχογραφήσεις που πραγματοποίησε στο μεγάλο πρόγραμμα ηχογραφήσεων Εκκλησιαστικής Μουσική, το οποίο συνέλαβε, υλοποίησε και εξέδωσε ο φιλόλογος Μανόλης Χατζηγιακουμής. 

Από τους πρώτους ψηφιακούς δίσκους του Δεσπότη ήταν ο υπ.αρ. 4 της Σειράς Σύμμεικτα Εκκλησιαστικής Μουσικής (1999), με Ιδιόμελα και Δοξαστικά, Δύναμις και Μεγάλα Προκείμενα, τα οποία έψαλλε βιωματικά κατά τις Ακολουθίες. 

Τα Ιδιόμελα εορτών του Ενιαυτού, που περιλαμβάνονται στο cd αυτό, βασίζονται στο μουσικό κείμενο της «Μουσικής Κυψέλης» του Στεφάνου λαμπαδαρίου (Κων/πολη 1883), αλλά τα έχει επεξεργαστεί ο μακαριστός Νικόδημος, ο οποίος, ως γνωστόν, ήταν και μελοποιός. 

Ο Μανόλης Χατζηγιακουμής παρατηρεί πως «τα Ιδιόμελα αυτά, αν και ανήκουν σε διαφορετικές εορτές, έχουν μεταξύ τους συνθετική και ερμηνευτική ομοιογένεια σαν να πρόκειται για ενιαίο σύστημα. Tο ύφος σ’ αυτά είναι παντού εκφραστικό, χαρίεν και ευφρόσυνο, ενώ η εκτέλεση συλλαβική, έγχρονη, ρυθμική, με ιδιαίτερη έμφαση στον τονισμό των θέσεων, σχεδόν ορχηστική και πυρρίχεια. Στη συγκεκριμένη περίπτωση πρέπει να θεωρηθεί βέβαιο ότι ο ερμηνευτικός και εκτελεστικός τρόπος έχει επηρεάσει καθοριστικά και τη συνθετική επεξεργασία. Έτσι, όλοι οι επιμέρους καλλωπισμοί των μελών υποτάσσονται στην έγχρονη και ρυθμική ερμηνευτική αντίληψη. H ομάδα αυτή των μελών, όπως έχουν καλλωπισθεί και όπως ψάλλονται, δείχνει πόσο ζωντανή είναι ακόμη σήμερα η εκκλησιαστική ψαλτική τέχνη και παράδοση». 

Παραθέτουμε σήμερα το ιδιόμελον της Λιτής της εορτής του Αγίου Ανδρέου του Πρωτοκλήτου, «Ο πρωτόκλητος μαθητής...» σε ήχο α’, το οποίο έψαλλε ο Δεσπότης στον Πανηγυρικό Εσπερινό του Αγίου.

Κατά την Ακολουθία του Εσπερινού χοροστατούσε άλλος Αρχιερεύς και εκείνος από την θέση του, ως συγχοροστατών, έψαλλε με παλμό και ενθουσιασμό το ιδιόμελο την ώρα που έπρεπε να γίνει η αρτοκλασία. Συνήθως, μετά, έλεγε και το δικό του οκτάηχον «Θεοτόκε Παρθένε...». Αυτή ήταν η δική του παρουσία στον Μέγα Εσπερινό της εορτής του πολιούχου. Ήταν αρκετή για να «στοιχειώσει» την Ακολουθία.

Το cd όπου περιλαμβάνεται το ιδιόμελο αυτό έχει μια ιδιαίτερη σημασία για μένα, καθώς ήμουν υπεύθυνος για την σήμανση των ισοκρατημάτων, συμμετείχα ως ισοκράτης και είχα την τύχη να απολαύσω όλη την σχετική διαδικασία της ηχογράφησης. 

ΟΙ ΑΡΓΕΣ ΚΑΤΑΒΑΣΙΕΣ "ΧΡΙΣΤΟΣ ΓΕΝΝΑΤΑΙ" ΜΕ ΤΟΝ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΗ ΠΑΤΡΩΝ ΝΙΚΟΔΗΜΟ (ΗΧΗΤΙΚΟ)

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Ο Μητροπολίτης Πατρών Νικόδημος Βαλληνδράς (1915-2008), στο μεγάλο πρόγραμμα ηχογραφήσεων εκκλησιαστικής μουσικής του Μανόλη Χατζηγιακουμή, πραγματοποίησε και μία πολύ σημαντική ηχογράφηση: όλες τις αργές Καταβασίες Πέτρου Πελοποννησίου (Σύνθεση περ. 1764-1770). 

Ένα δείγμα αυτού του έργου πήραμε με την «Ανθολογία Όγδοη» που εκδόθηκε στη σειρά «Ανθολογίες» των «Μνημείων Εκκλησιαστικής Μουσικής» στα 1999, από το «Κέντρον Ερευνών και Εκδόσεων» που ίδρυσε και διηύθυνε ο μακαριστός φιλόλογος Μανόλης Χατζηγιακουμής. Ολόκληρο το έργο εκδόθηκε αργότερα, το 2012, ως «Σώμα Τέταρτο». 

Παραθέτουμε εδώ τις περίφημες Καταβασίες Χριστός γεννάται ηχ α´ Πέτρου Πελοποννησίου (Ωδές α'-θ') του Α´ Κανόνα των Χριστουγέννων (Ειρμολόγιο, σ. 9-22. Διάρκεια 14´.25´´). 

Τις Καταβασίες αυτές τις θυμάμαι από τον Δεσπότη να τις ψάλλει στο αργό μέλος, όταν ήμουν παιδί, από του Θρόνου και από μνήμης, στον ιστορικό Ναό του Παντοκράτορος Πατρών, κατά την πανήγυρι του Αγίου Ιερομάρτυρος Ελευθερίου (15 Δεκεμβρίου). Αυτό, φυσικά, το έκανε και σε άλλους ναούς που πανηγύριζαν την προεόρτιο των Χριστουγέννων περίοδο, οπότε και ψάλλονται στον Όρθρο οι Καταβασίες "Χριστός γεννάται". Μιλάμε, δηλαδή, για μια μακρόχρονη λειτουργική βίωση και πράξη που αποτυπώνεται στην συγκεκριμένη ηχογράφηση. Ο μακαριστός Μητροπολίτης Πατρών Νικόδημος έψαλε τις αργές Καταβασίες "Χριστός γεννάται", με τρόπο μεγαλοπρεπή, αλλά και ενθουσιαστικό! 

Ήταν πραγματικά ανεπανάληπτος, όπως και η λειτουργική εμπειρία την οποία ζήσαμε στην Πάτρα κατά την αρχιερατεία του.

Ο ΜΟΛΔΑΒΙΑΣ ΔΑΝΙΗΛ (ΝΥΝ ΠΑΤΡΙΑΡΧΗΣ ΡΟΥΜΑΝΙΑΣ) ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΜΑΚΑΡΙΣΤΟ ΠΑΤΡΩΝ ΝΙΚΟΔΗΜΟ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Τον Οκτώβριο του 1996, ο μακαριστός Μητροπολίτης Πατρών Νικόδημος, ανταποκρινόμενος στο αίτημα του τότε Μητροπολίτου Μολδαβίας Δανιήλ, του σημερινού Πατριάρχου Ρουμανίας, μετέφερε την Κάρα του Αποστόλου Ανδρέου στο Ιάσιο, προς προσκύνησιν υπό των πιστών, οι οποίοι μόλις είχαν εξέλθει του Κομμουνιστικού καθεστώτος και αναζητούσαν έντονα ερείσματα πίστης. 

Η μεταφορά της Κάρας του Πρωτοκλήτου συνέπιπτε με την μεγάλη πανήγυρη της πόλης του Ιασίου, ήτοι την μνήμη της Οσίας Παρασκευής της Επιβατηνής (14 Οκτωβρίου). Της πανηγύρεως προέστη ο Πατρών Νικόδημος, συλλειτουργούντων του Μολδαβίας Δανιήλ και πολλών ιεραρχών της Εκκλησίας της Ρουμανίας. 

Ο μακαριστός Δεσπότης με συμπεριέλαβε στην συνοδεία του κι έτσι καλύψαμε το μεγάλο εκκλησιαστικό γεγονός για την Ρουμανία, με τον Τηλεοπτικό Σταθμό της Μητροπόλεως Πατρών ΛΥΧΝΟΣ (Κάμερα: Γιώργος Αρβανίτης). 

Ο μακαριστός Πατρών Νικόδημος προσκάλεσε τον Μολδαβίας Δανιήλ να επισκεφθεί την Πάτρα και να συμμετάσχει στην πανήγυρη του Πολιούχου Αγίου Ανδρέου, τον οποίο και οι Ρουμάνοι θεωρούν φωτιστή τους και τον ευλαβούνται και τον τιμούν ιδιαιτέρως. 

Ο Μολδαβίας Δανιήλ απέστειλε στις 27 Νοεμβρίου 1997 επιστολή προς τον Πατρών Νικόδημο και τον ευχαριστούσε για την αδελφική πρόσκληση, στην οποία λόγω «σημαντικών υποχρεώσεων» δεν μπορούσε να ανταποκριθεί, γι’ αυτό και θα έστελνε ως αντιπρόσωπό του τον Επίσκοπο Χουσίου κ. Ιωακείμ. 

Σε αυτή την επιστολή ο Μολδαβίας έγραφε, μεταξύ άλλων, στον Πατρών Νικόδημο: 

«Σεβασμιώτατε, οι πνευματικοί δεσμοί της Πάτρας και του Ιασίου αγιάσθηκαν και ευλογήθηκαν με την επίσκεψη της Τιμίας Κάρας του Αγίου Αποστόλου Ανδρέου στο Ιάσιο, τον Οκτώβριο του 1996. Γεγονός το οποίο γράφηκε με χρυσά γράμματα στην εκκλησιαστική ιστορία της χώρας μας, αλλά πέρασε και στο Ορθόδοξο ημερολόγιο σαν εορτή, μετά από απόφαση της Ιεράς Συνόδου της Ορθοδόξου Εκκλησίας της Ρουμανίας. 

Η επίσκεψη της υμετέρας Σεβασμιότητος στο Ιάσιο και αυτό το έτος, μαζί με την Α.Θ.Π. τον Οικουμενικό Πατριάρχη κ.κ. Βαρθολομαίο έδωσε χαρά στον κλήρο και τον λαό της επαρχίας μας. Στη Ρουμανία όπως και στην Ελλάδα, Σεβασμιώτατε, είσθε γνωστός και άξιος ιεράρχης του Υψίστου, είσθε όμως και ένας ευλογημένος φίλος του Ρουμανικού λαού, ο οποίος συνεχίζετε και κάνετε πράξη την ενότητα της Ορθοδόξου πίστεως και ειδικότερα την αδελφοποίηση των δύο λαών, του Ελληνικού και του Ρουμανικού». 

Στον πρόναο του παλαιού Μητροπολιτικού Καθεδρικού Ναού του Ιασίου, υπάρχει ένα ψηφιδωτό που θυμίζει αυτή την ιστορική επίσκεψη του Μητροπολίτη Νικοδήμου, κομιστή της Κάρας του Πρωτοκλήτου. Αποτελεί και την μοναδική παράσταση αεροπλάνου στην εικονογραφία της εκκλησίας. Μάλιστα ο καλλιτέχνης καταγράφει το αεροσκάφος: της Ολυμπιακής Αεροπορίας!

Παραθέτουμε, στη συνέχεια, αυτούσια την επιστολή του Μολδαβίας Δανιήλ, νυν Πατριάρχου Ρουμανίας, προς τον Πατρών Νικόδημο, καθώς και φωτογραφικά στιγμιότυπα από εκείνη την ιστορική επίσκεψη.      

Κληρικοί και λαϊκοί της Πατρινής αντιπροσωπείας με τον τότε Επίσκοπο Γαλατσίου Κασσιανό