ΕΝΑ ΠΟΛΥΤΙΜΟ ΑΝΘΟΛΟΓΙΟ ΤΗΣ ΟΔΥΣΣΕΙΑΣ ΑΠΟ ΤΟΝ ΜΑΝΟΛΗ ΧΑΤΖΗΓΙΑΚΟΥΜΗ

Τον Μάϊο του 2016 παρουσιάσαμε εδώ στην Ιδιωτική Οδό το μέγα εκδοτικό γεγονός του Κέντρου Ερευνών και Εκδόσεων, ήτοι την «Οδύσσεια» του Ομήρου σε μετάφραση του σπουδαίου φιλολόγου Μανόλη Χατζηγιακουμή. Μια έκδοση που για μας αποτελεί ποιητική πράξη και υπόθεση εθνικού περιεχομένου. Μια έκδοση που περιλαμβάνει και το πρωτότυπο ομηρικό κείμενο – αντικριστά με την μετάφραση – κάτι που συμβαίνει για πρώτη φορά. 

Αλλά εκδοτικό γεγονός αποτελεί και το «Ανθολόγιο Οδύσσειας», που κυκλοφόρησε το 2016, σε μια σοβαρή και επιμελημένη έκδοση και αποτελείται από τρία τομίδια! 
Παραθέτουμε στο τέλος και το Επίμετρο στο "Ανθολόγιο". 

Ο Μανόλης Χατζηγιακουμής μας εξηγεί το όλο εγχείρημα της ανθολόγησης στον Πρόλογο του έργου: 

"Στο παρόν υπό τον τίτλο «Ανθολόγιο Οδύσσειας» περιέχονται εκατόν ένα (101) Αποσπάσματα Μεταφρασμένα από ολόκληρη την Οδύσσεια (Ραψωδίες α-ω). Πρόκειται για Εκλογή με τα πιο χαρακτηριστικά, και καίρια, χωρία-αποσπάσματα του αρχαίου κειμένου, τα οποία είναι στην ουσία οι καθαυτό συνεκτικοί σπόνδυλοι του όλου επικού καμβά. Πολλά έχουν μιαν εμφανή αυτονομία, που επιβεβαιώνουν την άποψη ότι προϋπήρχαν ως αυτόνομες επίσης αφηγηματικές ενότητες πριν χρησιμοποιηθούν και ενταχθούν δομικά, με εξαιρετική μαεστρία και τέχνη, στο ενιαίο αφηγηματικό οικοδόμημα που ονομάζεται «Οδύσσεια». Η αυτοτελής εδώ παράθεση, με τους ειδικούς, πεποιημένους υπέρτιτλους, καθιστά τα ανθολογημένα αυτά Αποσπάσματα οιονεί αυθύπαρκτα ποιητικά σύνολα με αφηγηματική αυτοτέλεια και συγκεκριμένο κάθε φορά αφηγηματικό ποιητικό κέντρο. Σε ορισμένες περιπτώσεις η αυτονομία αυτή κτίζεται και με ειδικές τεχνικές παρεμβάσεις (προτάσσεται αναγκαίος στίχος από προηγούμενη διατύπωση του πρωτοτύπου, γίνονται ενωτικές συντμήσεις με παράλειψη συνειρμικών στο πρωτότυπο μυθοποιητικών ή άλλων παρεκβάσεων, επιλέγεται αρχική ή καταληκτική ισχυρή στίξη, αντί της χαλαρότερης του πρωτοτύπου, άνω τελείας ή κόμματος, και άλλα σχετικά). Έτσι, η παρούσα Εκλογή-Ανθολόγιο δεν δίνει μόνο τη δυνατότητα να περιηγηθεί και να απολαύσει κανείς, σε μικρό χρόνο, όλη την ποιητική και αφηγηματική πεμπτουσία της Οδύσσειας, αλλά λειτουργεί και ως μία περίπου σύγχρονη Ποιητική Συλλογή (και στα Πρωτότυπα και στα Μεταφρασμένα Αποσπάσματα) πεποιημένη με βάση το ίδιο το πρωτότυπο, και στην οποία εγγράφεται αναμφισβήτητα και η οποιαδήποτε προσωπική αντίληψη και ευαισθησία (κάτι αντίστοιχο, αλλά προς την αντίθετη κατεύθυνση, με την πεποιημένη εκδοτική φόρμα του Πολυλά στους «Ελεύθερους Πολιορκημένους» του Σολωμού). Ο κύριος αυτός τόμος (ως Αʹ), ο υποτιτλούμενος «Αποσπάσματα Μεταφρασμένα», συνοδεύεται από δύο ακόμη παράλληλους και ομοιόσχημους, οι οποίοι μορφοποιούν ως τρίτομη την μικρή, και από μιαν άποψη περισσότερο ευέλικτη, αυτή Έκδοση. Ο ένας (ως τόμος Βʹ), με τον προσδιοριστικό υπότιτλο «Τα Πρωτότυπα Κείμενα», περιέχει τα αντίστοιχα αρχαία αποσπάσματα, με τους ίδιους ακριβώς (νεοελληνικούς) υπέρτιτλους και την ίδια ακριβώς αρίθμηση. Ο άλλος (ως τόμος Γʹ), με τον τίτλο «Σχόλια και Αναλύσεις», περιλαμβάνει σχόλια και παρατηρήσεις για την κάθε μία (από τις 24 Ραψωδίες) χωριστά, την ένταξη (και ανάδειξη) των Αποσπασμάτων στα επιμέρους αφηγηματικά δεδομένα, αλλά και σχόλια για τη σύνολη αφηγηματική τεχνική, την επική αφήγηση και την εν γένει λογοτεχνικότητα του έπους.

Με την ευκίνητη, μικρόσχημη αυτή εκδοτική μορφή που κατατίθεται εδώ (σε αντίθεση με την ενιαία μεγάλη Φιλολογική Έκδοση, με την Εισαγωγή, τη Μετάφραση, το Πρωτότυπο, τα καθαυτό Ερμηνευτικά Σχόλια) δίνεται η δυνατότητα είτε να αφουγκραστεί κανείς μόνο τα ρυθμικά και λεκτικά σήματα της Νεοελληνικής απόδοσης είτε την αποκαλυπτική πυκνότητα και παραστατικότητα του πρωτοτύπου ή και τα δύο παράλληλα (με τη δυνατότητα καταφυγής πάντοτε και στην πλήρη μεγάλη Έκδοση). Ακόμη, εξίσου σημαντικό, δίνεται η δυνατότητα, με τις αναλύσεις και τα σχόλια, να αποκαλυφθούν τα κρυμμένα μυστικά μιας μεγάλης αφηγηματικής τέχνης, η οποία αποτελεί έκτοτε την αρχέγονη μήτρα οποιασδήποτε μετέπειτα λογοτεχνικής έκφρασης. Τα Σχόλια αυτά, διαφορετικά από τα ακραιφνώς φιλολογικά και ερμηνευτικά της μεγάλης Φιλολογικής Έκδοσης, βοηθούν στο να γίνει περισσότερο αντιληπτή και κατανοητή η περίτεχνη και ευφάνταστη πράγματι πλοκή του μοναδικού αυτού αφηγηματικού αριστουργήματος. Η ιδέα της Ανθολόγησης αυτής γεννήθηκε με την έναρξη της Μετάφρασης (1992). Οι επιμέρους επιλογές οριστικοποιούνταν με το πέρας κάθε Ραψωδίας και με μετατροπή των ίδιων συνήθως πλαγιότιτλων σε υπέρτιτλους. Έτσι, το Ανθολόγιο οικοδομήθηκε σταδιακά και παράλληλα μέσα από τα ίδια τα σπλάγχνα της συνολικής μετάφρασης. Τα δημοσιευόμενα εδώ κατ’ εκλογήν από όλη την Οδύσσεια Αποσπάσματα (Μεταφρασμένα και Πρωτότυπα) αναδεικνύουν το κάλλος και την παραστατική δύναμη (σχεδόν κινηματογραφική) ενός ανεπανάληπτου προφορικού ποιητικού κόσμου και αποκαλύπτουν μια σπάνια αφηγηματική τέχνη, προσωπική και συλλογική, που έχει αφήσει ανεξίτηλη τη σφραγίδα της στην οικουμενική ανθρώπινη Ιστορία."

Μανόλης Χατζηγιακουμής - Ανθολόγιο Οδύσσειας - Το Επίμετρο by Panagiotis Andriopoulos on Scribd

"Οδύσσεια, ραψωδία Ε" σε σκηνοθεσία Δημήτρη Γεωργαλά (Βίντεο)

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

"Οδύσσεια, ραψωδία έψιλον" του Ομήρου 

Σκηνοθεσία: Δημήτρης Γεωργαλάς 

Παίζουν: Στέλιος Δημόπουλος, Χρήστος Καπενής 

Η ε’ ραψωδία της Ομήρου Οδύσσειας, σε σκηνοθεσία Δημήτρη Γεωργαλά ανέβηκε στο δώμα του Θεάτρου του Νέου Κόσμου το 2015. 
Μια παράσταση - σχοινοβασία που κερδίζει το στοίχημα. 

Αναδεικνύεται ο λόγος σε όλο του το μεγαλείο, κυριαρχεί η αγία λιτότης, εκπλήσσει η οικονομία (δύο ηθοποιοί – ραψωδοί γύρω από ένα υδατόστρωτο τραπέζι αρκούν), συγκινεί το πάθος των ερμηνευτών που έχουν κάνει κτήμα τους τον Ομηρικό λόγο, σε συνεπαίρνει η υπαρξιακή διάσταση που αναδίνεται και άρα σε αφορά προσωπικά. 

Το υλικό …σχολικό! Η μετάφραση του Ζήσιμου Σιδέρη, οικεία σε πολλούς από μας από την σχολική ζωή αλλοτινών καιρών, εμφανίζεται ενώπιόν μας σαν ένα άφθαρτο κείμενο, με δυναμική και ποιητική διάσταση. Γιατί η σκηνοθεσία του Δημήτρη Γεωργαλά δεν αφήνει ούτε μία λέξη, ούτε ένα άρθρο να …πέσει χάμω. 

Οι δύο ηθοποιοί – ραψωδοί, βρίσκονται σε πλήρη αντιστικτική σχέση σαν από πάντα. Ένα κείμενο – παρτιτούρα, όπου θαυμάζει κανείς την συνήχηση του λόγου και πώς μετά απ’ αυτή, ο αφηγητής περνάει με φυσικότητα στο μονόλογο.

Η παράσταση είναι σύγχρονη. Δεν είναι μοντέρνα, με την έννοια μιας καινοτομίας που θέλει να προκαλέσει, να διεγείρει, να συζητηθεί. Σκοπός είναι η πρόκληση της μεταφοράς στο σήμερα του Ομηρικού λόγου. Να δούμε πόσο και πώς μας αφορά. Γιατί μπορεί να είναι διαχρονικός. Και νομίζω πώς η παράσταση το κατορθώνει αυτό αβίαστα. Καθώς παρακολουθούσα τους δύο νεαρούς ηθοποιούς να πάσχουν ευγενικά επί σκηνής, θυμήθηκα τον Ζήσιμο Λορεντζάτο που ταυτίζει την παράδοση με τη ζωή: 

«O Ομηρος είσαι εσύ. Χωρίς εσένα Ομηρος δεν υπάρχει. Από σένα εξαρτάται να είναι η παράδοση ζωντανή ή νεκρή». 

Στην ε’ ραψωδία της Οδύσσειας - κατά Δημήτρη Γεωργαλά - φανερώνεται πανηγυρικά πως ο Όμηρος μπορεί να είναι σημερινός και αυριανός. Από εμάς εξαρτάται να τον «ζωογονήσουμε» για να μεταλάβουμε του φωτός του. Χωρίς τερτίπια ή εντυπωσιασμούς, αλλά με ευαισθησία και αλήθεια. Άλλωστε το ίδιο το κείμενο, αν το προσεγγίσουμε αγαπητικά, μας οδηγεί σε εύδιο λιμένα, στην προσωπική Ιθάκη μας.
Παραθέτουμε στη συνέχεια το βίντεο της παράστασης.

ΜΑΝΟΛΗΣ ΧΑΤΖΗΓΙΑΚΟΥΜΗΣ: ΤΟ ΕΠΟΣ ΤΗΣ ΟΔΥΣΣΕΙΑΣ

Του Μανόλη Χατζηγιακουμή

H Οδύσσεια είναι έργο μεγάλης λογοτεχνικής πνοής και αξίας. Συνδυάζει την οργιώδη ποιητική φαντασία ενός αρχαϊκού κόσμου με τον απόλυτα έντεχνο γλωσσικό πραγματισμό και την πλούσια, ανεξάντλητη παραστατική δύναμη και ενάργεια. Η συνθετική της πλοκή προδίδει μιαν δεσπόζουσα αφηγηματική ιδιοφυΐα, η οποία υποτάσσει ένα παραδοσιακό οικείο υλικό σε μια νέα αφηγηματική φόρμα επαναστατικής πρωτοτυπίας και σύλληψης. Και η οποία, ενώ διατηρεί το περίβλημα αξιών του ηρωικού κόσμου, εισάγει σ’ αυτό νέες θέσεις, ιδέες, συμπεριφορές που συγκροτούν τον πυρήνα ενός διαφορετικού, επερχόμενου κόσμου. Έτσι η Οδύσσεια, παρά τη δευτερεύουσα θέση που της έχει επιφυλάξει η ομηρική κριτική (σε σχέση με την Ιλιάδα), αποτελεί, από άποψη μορφής και ουσίας, έργο ριζοσπαστικό και πρωτότυπο, υψηλής λογοτεχνικής έμπνευσης και αξίας. 

Κύριο θέμα της Οδύσσειας είναι ο νόστος του Οδυσσέα. Η επιστροφή στην πατρική γη και στην οικογενειακή εστία ενός από τους κυριότερους ήρωες του Τρωικού πολέμου ύστερα από είκοσι χρόνια. Ο οποίος και αποτελεί το κεντρικό αφηγηματικό πρόσωπο της Οδύσσειας (όπως ο Αχιλλέας το κεντρικό πρόσωπο της Ιλιάδας). Γύρω ακριβώς από τον Οδυσσέα, σε άμεση ή έμμεση σχέση με αυτόν, κινούνται και δρουν και όλα τα άλλα αφηγηματικά πρόσωπα, τα δύο κύρια επίσης και παραπληρωματικά Τηλέμαχος και Πηνελόπη, τα δευτερεύοντα Εύμαιος και Ευρύκλεια, ακόμη και οι εξωτικές θεές και μάγισσες Κίρκη και Καλυψώ, αλλά και οι μνηστήρες και όλα τα υπόλοιπα. Δεν υπάρχει κανένα σημείο του έπους που να ανελίσσεται αφηγηματικά χωρίς την ορατή ή νοούμενη παρουσία του κεντρικού ήρωα. Το ίδιο ισχύει και για τους νόστους των άλλων επιφανών Ελλήνων, και τους οποίους ο ποιητής βρίσκει την ευκαιρία να εντάξει, με μαεστρία και τέχνη, μέσα στο μεγάλο μετα-Τρωικό αφηγηματικό του έπος. Όλοι συμπλέκονται και υπάρχουν σε σταθερή, άρρηκτη σχέση με τον νόστο του Οδυσσέα. Πάνω απ’ όλους ο νόστος του Αγαμέμνονα, με τη δραματική του περιγραφή από τον ίδιο στον Κάτω Κόσμο (Ραψωδία λ και ω) και το άδοξο τέλος του (τη δολοφονία από τον Αίγισθο μόλις επέστρεψε και με συνεργό την Κλυταιμνήστρα). Ο οποίος προβάλλεται, αντιστικτικά και έντονα, σε σχέση με τον νόστο του Οδυσσέα, που βρήκε επιστρέφοντας μετά από είκοσι χρόνια την Πηνελόπη να τον περιμένει πιστή και αφοσιωμένη. Για να δοξασθεί έτσι ακόμη περισσότερο ο κεντρικός ήρωας. Και για να δικαιωθεί γενικότερα η Οδύσσεια, με το κλασικό παραμυθιακό μοτίβο της «πιστής συζύγου», και ως ένα κατά βάση «λαϊκό» έπος, πέρα από τον καθαυτό χαρακτήρα του ως ένα ηχηρό ανάκρουσμα του απερχόμενου ηρωικού κόσμου.

Δείτε στη συνέχεια ολόκληρο το κείμενο αυτό, το οποίος παρατίθεται ως Επίμετρο στον Γ´ τόμο “Σχόλια και Αναλύσεις”, σ. 151-63 του “Ανθολογίου”. 

Μανόλης Χατζηγιακουμής - Ανθολόγιο Οδύσσειας - Το Επίμετρο by Panagiotis Andriopoulos on Scribd

Η "ΟΔΥΣΣΕΙΑ" ΩΣ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΠΟΙΗΤΙΚΗ ΣΥΛΛΟΓΗ ΑΠΟ ΤΟΝ ΜΑΝΟΛΗ ΧΑΤΖΗΓΙΑΚΟΥΜΗ

Τον Μάϊο του 2016 παρουσιάσαμε εδώ στην Ιδιωτική Οδό το μέγα εκδοτικό γεγονός του Κέντρου Ερευνών και Εκδόσεων, ήτοι την «Οδύσσεια» του Ομήρου σε μετάφραση του σπουδαίου φιλολόγου Μανόλη Χατζηγιακουμή. Μια έκδοση που για μας αποτελεί ποιητική πράξη και υπόθεση εθνικού περιεχομένου. Μια έκδοση που περιλαμβάνει και το πρωτότυπο ομηρικό κείμενο – αντικριστά με την μετάφραση – κάτι που συμβαίνει για πρώτη φορά. 

Αλλά εκδοτικό γεγονός αποτελεί και το «Ανθολόγιο Οδύσσειας», που κυκλοφόρησε το 2016, σε μια σοβαρή και επιμελημένη έκδοση και αποτελείται από τρία τομίδια! 

Ο Μανόλης Χατζηγιακουμής μας εξηγεί το όλο εγχείρημα της ανθολόγησης στον Πρόλογο του έργου: 

"Στο παρόν υπό τον τίτλο «Ανθολόγιο Οδύσσειας» περιέχονται εκατόν ένα (101) Αποσπάσματα Μεταφρασμένα από ολόκληρη την Οδύσσεια (Ραψωδίες α-ω). Πρόκειται για Εκλογή με τα πιο χαρακτηριστικά, και καίρια, χωρία-αποσπάσματα του αρχαίου κειμένου, τα οποία είναι στην ουσία οι καθαυτό συνεκτικοί σπόνδυλοι του όλου επικού καμβά. Πολλά έχουν μιαν εμφανή αυτονομία, που επιβεβαιώνουν την άποψη ότι προϋπήρχαν ως αυτόνομες επίσης αφηγηματικές ενότητες πριν χρησιμοποιηθούν και ενταχθούν δομικά, με εξαιρετική μαεστρία και τέχνη, στο ενιαίο αφηγηματικό οικοδόμημα που ονομάζεται «Οδύσσεια». Η αυτοτελής εδώ παράθεση, με τους ειδικούς, πεποιημένους υπέρτιτλους, καθιστά τα ανθολογημένα αυτά Αποσπάσματα οιονεί αυθύπαρκτα ποιητικά σύνολα με αφηγηματική αυτοτέλεια και συγκεκριμένο κάθε φορά αφηγηματικό ποιητικό κέντρο. Σε ορισμένες περιπτώσεις η αυτονομία αυτή κτίζεται και με ειδικές τεχνικές παρεμβάσεις (προτάσσεται αναγκαίος στίχος από προηγούμενη διατύπωση του πρωτοτύπου, γίνονται ενωτικές συντμήσεις με παράλειψη συνειρμικών στο πρωτότυπο μυθοποιητικών ή άλλων παρεκβάσεων, επιλέγεται αρχική ή καταληκτική ισχυρή στίξη, αντί της χαλαρότερης του πρωτοτύπου, άνω τελείας ή κόμματος, και άλλα σχετικά). Έτσι, η παρούσα Εκλογή-Ανθολόγιο δεν δίνει μόνο τη δυνατότητα να περιηγηθεί και να απολαύσει κανείς, σε μικρό χρόνο, όλη την ποιητική και αφηγηματική πεμπτουσία της Οδύσσειας, αλλά λειτουργεί και ως μία περίπου σύγχρονη Ποιητική Συλλογή (και στα Πρωτότυπα και στα Μεταφρασμένα Αποσπάσματα) πεποιημένη με βάση το ίδιο το πρωτότυπο, και στην οποία εγγράφεται αναμφισβήτητα και η οποιαδήποτε προσωπική αντίληψη και ευαισθησία (κάτι αντίστοιχο, αλλά προς την αντίθετη κατεύθυνση, με την πεποιημένη εκδοτική φόρμα του Πολυλά στους «Ελεύθερους Πολιορκημένους» του Σολωμού). Ο κύριος αυτός τόμος (ως Αʹ), ο υποτιτλούμενος «Αποσπάσματα Μεταφρασμένα», συνοδεύεται από δύο ακόμη παράλληλους και ομοιόσχημους, οι οποίοι μορφοποιούν ως τρίτομη την μικρή, και από μιαν άποψη περισσότερο ευέλικτη, αυτή Έκδοση. Ο ένας (ως τόμος Βʹ), με τον προσδιοριστικό υπότιτλο «Τα Πρωτότυπα Κείμενα», περιέχει τα αντίστοιχα αρχαία αποσπάσματα, με τους ίδιους ακριβώς (νεοελληνικούς) υπέρτιτλους και την ίδια ακριβώς αρίθμηση. Ο άλλος (ως τόμος Γʹ), με τον τίτλο «Σχόλια και Αναλύσεις», περιλαμβάνει σχόλια και παρατηρήσεις για την κάθε μία (από τις 24 Ραψωδίες) χωριστά, την ένταξη (και ανάδειξη) των Αποσπασμάτων στα επιμέρους αφηγηματικά δεδομένα, αλλά και σχόλια για τη σύνολη αφηγηματική τεχνική, την επική αφήγηση και την εν γένει λογοτεχνικότητα του έπους.

Με την ευκίνητη, μικρόσχημη αυτή εκδοτική μορφή που κατατίθεται εδώ (σε αντίθεση με την ενιαία μεγάλη Φιλολογική Έκδοση, με την Εισαγωγή, τη Μετάφραση, το Πρωτότυπο, τα καθαυτό Ερμηνευτικά Σχόλια) δίνεται η δυνατότητα είτε να αφουγκραστεί κανείς μόνο τα ρυθμικά και λεκτικά σήματα της Νεοελληνικής απόδοσης είτε την αποκαλυπτική πυκνότητα και παραστατικότητα του πρωτοτύπου ή και τα δύο παράλληλα (με τη δυνατότητα καταφυγής πάντοτε και στην πλήρη μεγάλη Έκδοση). Ακόμη, εξίσου σημαντικό, δίνεται η δυνατότητα, με τις αναλύσεις και τα σχόλια, να αποκαλυφθούν τα κρυμμένα μυστικά μιας μεγάλης αφηγηματικής τέχνης, η οποία αποτελεί έκτοτε την αρχέγονη μήτρα οποιασδήποτε μετέπειτα λογοτεχνικής έκφρασης. Τα Σχόλια αυτά, διαφορετικά από τα ακραιφνώς φιλολογικά και ερμηνευτικά της μεγάλης Φιλολογικής Έκδοσης, βοηθούν στο να γίνει περισσότερο αντιληπτή και κατανοητή η περίτεχνη και ευφάνταστη πράγματι πλοκή του μοναδικού αυτού αφηγηματικού αριστουργήματος. Η ιδέα της Ανθολόγησης αυτής γεννήθηκε με την έναρξη της Μετάφρασης (1992). Οι επιμέρους επιλογές οριστικοποιούνταν με το πέρας κάθε Ραψωδίας και με μετατροπή των ίδιων συνήθως πλαγιότιτλων σε υπέρτιτλους. Έτσι, το Ανθολόγιο οικοδομήθηκε σταδιακά και παράλληλα μέσα από τα ίδια τα σπλάγχνα της συνολικής μετάφρασης. Τα δημοσιευόμενα εδώ κατ’ εκλογήν από όλη την Οδύσσεια Αποσπάσματα (Μεταφρασμένα και Πρωτότυπα) αναδεικνύουν το κάλλος και την παραστατική δύναμη (σχεδόν κινηματογραφική) ενός ανεπανάληπτου προφορικού ποιητικού κόσμου και αποκαλύπτουν μια σπάνια αφηγηματική τέχνη, προσωπική και συλλογική, που έχει αφήσει ανεξίτηλη τη σφραγίδα της στην οικουμενική ανθρώπινη Ιστορία."

Ο ΜΑΝΟΛΗΣ ΧΑΤΖΗΓΙΑΚΟΥΜΗΣ ΓΙΑ ΤΟ ΖΗΤΗΜΑ ΤΗΣ ΜΕΤΑΦΡΑΣΗΣ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΚΕΙΜΕΝΩΝ

Η εφημερίδα ΤΑ ΝΕΑ Σαββατοκύριακο, έχει ξεκινήσει, εδώ και ένα μήνα, ένα αφιέρωμα στην πολύ σοβαρή υπόθεση της μετάφρασης των αρχαίων ελληνικών κειμένων, με τον γενικό τίτλο ΜΕΤΑΦΡΑΣΕΩΝ ΠΑΘΗ, που επιμελείται ο δημοσιογράφος Δημήτρης Δουλγερίδης. 

Σήμερα, Σάββατο 2 Ιουνίου 2018, η στήλη φιλοξενεί τον γνωστό φιλόλογο Μανόλη Χατζηγιακουμή, ο οποίος έχει μεταφράσει την ΟΔΥΣΣΕΙΑ του Ομήρου και έχει βραβευτεί για το σύνολο του φιλολογικού του έργου με το Αριστείο Γραμμάτων της Ακαδημίας Αθηνών. 

Η εφημερίδα αναδημοσιεύει τις απόψεις του Μανόλη Χατζηγιακουμή για το θέμα της μετάφρασης, όπως τις αποτύπωσε στα προλεγόμενα της "Οδύσσειας". 

Μπορείτε να διαβάσετε το κείμενο εδώ. 

ΓΙΑ ΤΗΝ ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ ΤΗΣ "ΟΔΥΣΣΕΙΑΣ" ΑΠΟ ΤΟΝ ΜΑΝΟΛΗ ΧΑΤΖΗΓΙΑΚΟΥΜΗ

Από τον ΜΑΝΩΛΗ ΒΑΣΙΛΑΚΗ*

Την Πέμπτη 4 Μαΐου δέχθηκα ένα επιτιμητικό τηλεφώνημα από τον ομότιμο καθηγητή του Πανεπιστημίου Αθηνών Γιώργη Γιατρομανωλάκη (ΓΓ). Είχε μόλις διαβάσει το τεύχος Μαΐου της Athens Review of Books (ARB), το αφιερωμένο στη νέα μετάφραση της Οδύσσειας από τον Μανόλη Χατζηγιακουμή (ΜΧ), και θεώρησε πρέπον να διαμαρτυρηθεί έντονα, εγκαλώντας με: «Έκανες εξώφυλλο έναν φρο-ντι-στή;!». Και το χειρότερο: Μου έκανε την προσβλητική ερώτηση «ποιος μου είπε να το κάνω»! 

Εν συνεχεία, μέσα σε λίγες μέρες έγραψε μια πρωτοφανούς προχειρότητας δήθεν «κριτική», η οποία δημοσιεύθηκε τελικώς στο Βήμα της Κυριακής 11 Ιουνίου. Όχι για τη συγκεκριμένη μετάφραση της Οδύσσειας (2015), που προφανώς ποτέ του δεν διάβασε, αλλά κακολογώντας το Ανθολόγιο Οδύσσειας (2016), το οποίο επίσης δεν διάβασε αλλά ξεφύλλισε πρόχειρα, όπως προκύπτει από όσα γράφει. 

Όμως ο ΓΓ έκανε και κάτι άλλο. Πριν δημοσιεύσει αυτό το κείμενο, δημοσίευσε το Σάββατο 10 Ιουνίου στην ηλεκτρονική έκδοση του Βήματος άρθρο με τίτλο «Κουφός πρύτανης, κακός πρωθυπουργός», αναφερόμενο στο απόσπασμα κειμένου του Γ. Θεοτοκά που (τροποποιημένο) δόθηκε στις πανελλαδικές εισαγωγικές εξετάσεις: «…ἕνας ἄξιος μαραγκὸς … εἶναι πολὺ πιὸ ὁλοκληρωμένος καὶ ἀξιοσέβαστος ἄνθρωπος ἀπὸ ἕναν κοῦφο πρύτανη ἢ ἕναν κακὸ πρωθυπουργό». Τόσο στον τίτλο όσο και τρεις φορές μέσα στο κείμενό του ο ΓΓ παραθέτει τη φράση νομίζοντας ότι γράφει …κουφός πρύτανης! Προφανώς δεν αντιλήφθηκε εκ των συμφραζομένων ότι ο Θεοτοκάς δεν μπορεί να έγραφε οτιδήποτε άλλο από «κούφος». Δεν θα περίμενε κανείς από έναν συνταξιούχο κλασικό φιλόλογο τέτοια επιπολαιότητα, τόση κουφότητα, ένα αναγνωστικό λάθος που δεν θα το διέπραττε ούτε ένας μέτριος μαθητής του «φροντιστή» Χατζηγιακουμή. 

Αλλά – για να επανέλθουμε στο θέμα μας‒ ο φθόνος και κουφαίνει και τυφλώνει. Απόδειξη η δήθεν «βιβλιοκρισία», δηλαδή το προχειρογράφημα του ΓΓ που δημοσιεύθηκε με δάνειο τίτλο από την πρώιμη κωμωδία του Σαίξπηρ Αγάπης αγώνας άγονος ακριβώς την επομένη του Κουφού Άθλου του. (Μιμείται κακόγουστα τίτλο άρθρου του Χριστόφορου Χαραλαμπάκη «Αγάπης αγώνας γόνιμος», Το Βήμα, 27.9.2009). Επίσης εσκεμμένα αποσιωπά το όνομα του έργου, όταν αναφέρεται ξεκάρφωτα σε κάποιο «Λεξικό της Ακαδημίας Αθηνών». Χρηστικό Λεξικό της Νεοελληνικής Γλώσσας είναι η ακριβής ονομασία τού όντως μνημειώδους έργου, προς αντιδιαστολή από το Ιστορικό Λεξικό του ίδιου ιδρύματος. (Είναι να μην τον φθονεί ο ΓΓ, για τους ίδιους λόγους που φθονεί και τον ΜΧ;). Πρόκειται για άγονη και ασυνήθιστα κακόβουλη «κριτική». Πέρα από την ασυνήθιστη μοχθηρία ήρθε στην επιφάνεια και η κούφη ακαδημαϊκή υπεροψία του συντάκτη της, που διατυπώνει τόσο απόλυτες θέσεις οι οποίες δεν συμβιβάζονται με το οφειλόμενο ήθος πανεπιστημιακού δασκάλου μιας κανονικής χώρας. Και βέβαια θέσεις αναντίστοιχες προς την έννοια της κριτικής.

Γράφει λοιπόν ο επιπόλαιος επικριτής: «Σε αθηναϊκό περιοδικό προβλήθηκαν διθυραμβικές κρίσεις, περισπούδαστες αναλύσεις, ευμενέστατα σχόλια». Η παθητική φωνή χρησιμοποιείται από τον ΓΓ για να αποκρύψει αλήθειες. Γιατί δεν αναφέρει το «περιοδικό»; ‒ το οποίο, ας μας επιτρέψει να νομίζουμε, δεν είναι καθόλου τυχαίο. Όπως δεν είναι τυχαίοι και οι επιστήμονες που έγραψαν τις βιβλιοκριτικές, των οποίων τα ονόματα επίσης εσκεμμένα παραλείπει. Αν διάβαζε προσεκτικά τις αντικειμενικές κρίσεις τους θα έβλεπε ότι αυτές είναι νηφάλιες και τεκμηριωμένες. Υποδεικνύουν μάλιστα στον μεταφραστή ορισμένες διορθώσεις, αφού κανένα ανθρώπινο έργο δεν μπορεί να είναι τέλειο. 

Την ύπαρξη της μετάφρασης από τον ΜΧ της Οδύσσειας ο υποφαινόμενος πληροφορήθηκε εγκωμιαστικά από τον Νάσο Βαγενά. Οι συνεργάτες της ARB καθηγητές Μ.Ζ. Κοπιδάκης, Χριστόφορος Χαραλαμπάκης, Ι.N. Περυσινάκης και Δημήτρης Δημηρούλης (με τη σειρά που γράφουν στο αφιέρωμα), από τους οποίους ζήτησα να γράψουν τα σχετικά κείμενα, όλοι πλην του Μ.Ζ. Κοπιδάκη, ούτε τον Μ. Χατζηγιακουμή εγνώριζαν προσωπικά ούτε καν την ύπαρξη της μετάφρασης της Οδύσσειας. Τους πήρε πάνω από έξι μήνες να μελετήσουν το έργο και να γράψουν τις κριτικές τους. Πρέπει να σημειώσω ότι ο ίδιος γνώριζα ήδη αρκετά καλά το έργο του ΜΧ, με προεξάρχουσα την πρωτοποριακή διατριβή του για τον Σολωμό, αλλά όχι τον ίδιον, τον οποίον απλώς συνάντησα δύο φορές (για να μου δώσει κάποιες φωτογραφίες του και να τις επιστρέψω). Τότε με πληροφόρησε ότι την Οδύσσεια και το Ανθολόγιο τα επιμελήθηκε τυπογραφικά – αισθητικά, τα τύπωσε ιδίοις αναλώμασι και τα διέθετε από δύο όλα κι όλα βιβλιοπωλεία σε συμβολική τιμή. 

Ο ΓΓ αναφέρει ότι «για την προσφορά του στα γράμματά μας η Ακαδημία Αθηνών απένειμε πρόσφατα το Αριστείο Γραμμάτων» στον ΜΧ, ωστόσο το Αριστείο του δόθηκε για το σύνολο του φιλολογικού έργου του και ειδικότερα για την μετάφραση της Οδύσσειας. Τυχαίνει μάλιστα να έκαναν και υπέγραψαν την εισηγητική πρόταση οι ακαδημαϊκοί Αντώνης Ρεγκάκος (ειδικός ομηριστής), Θεόδωρος Παπαγγελής και Θανάσης Βαλτινός. 

Ο ΓΓ μέμφεται τον Χατζηγιακουμή με πηχυαίο τίτλο για τα «κακότροπα, στραπατσαρισμένα ελληνικά του»! Τον συγγραφέα της διατριβής Νεοελληνικ[ές] Πηγ[ές] του Σολωμού. Κρητική Λογοτεχνία – Δημώδη Μεσαιωνικά Κείμενα – Δημοτική Ποίησ[η] (1968) που αποτελεί τομή στις σολωμικές σπουδές! Πάλι καλά που ο ΓΓ εν τη μεγαλοψυχία του σημειώνει στο τέλος ότι… «δεν πρόκειται για άνθρωπο ανελλήνιστο»! 

Ίσως δεν ξέρει ότι δεν υπάρχουν «κακότροπα ελληνικά». Κακότροπος είναι ήδη από την αρχαιότητα ο «μοχθηρός», ο «κακός». Η γλώσσα δεν είναι κακότροπη, μόνο οι χρήστες της, οι άνθρωποι είναι μοχθηροί. Κακόγουστη είναι και η χρήση της μετοχής «στραπατσαρισμένος». 

Από όσα αναφέρει ως «κακότροπα, στραπατσαρισμένα» ελληνικά και ως «μεταφραστικά σφάλματα» θα σχολιάσω ορισμένες μόνον ενδεικτικές περιπτώσεις. Για να γίνει αντιληπτό πως ο δήθεν κριτικός των κριτικών δεν έχει απολύτως καμιάν αίσθηση της ποιητικής λειτουργίας της γλώσσας – είτε στο πρωτότυπο είτε στη μετάφραση. Την αντιμετωπίζει απολύτως φορμαλιστικά και με κριτήρια της Σχολικής Γραμματικής. Αν «αυτή η μετάφραση μας πηγαίνει πολύ πίσω», όπως είναι η απόφανση του ΓΓ, τότε οφείλει μάλλον να ξεκαθαρίσει ο ίδιος μέσα του ‒αλλά και σε εμάς‒ τι σημαίνει γι’ αυτόν «μπροστά». 

Υποτιμά με απαράδεκτο τρόπο τις ικανότητες, ακόμη και τη νοημοσύνη, του «γνωστού φιλολόγου», όπως τον αποκαλεί, αφού τολμά να του υποδείξει ποια επίθετα αναφέρονται στην Ηώ (Αυγή), λες και απευθύνεται σε κανένα μέτριο μαθητή Λυκείου. 

Κακώς νομίζει ο αμείλικτος επικριτής με τις εγκεφαλικές του υποδείξεις ότι δεν λέγεται «κοιτάζω το θέαμα». Η επιλογή Χατζηγιακουμή «Ευφράνθηκαν το θέαμα κοιτώντας» είναι υπέροχη και τη βρίσκουμε σε έξοχες ποιητικές εξάρσεις: «Έμεναν με το στόμα ανοιχτό το θέαμα κοιτώντας». Η μίξη αυτή των αισθήσεων είναι συνηθισμένο σχήμα στη λογοτεχνία, και στην αρχαία ελληνική: κτύπον δέδορκα λέγει ο Αισχύλος (δέρκομαι = βλέπω). «Ακούς τη μυρωδιά;» λένε ακόμη και στον Ζαρό της Κρήτης. Ο αλλοπρόσαλλος όμως «κριτικός» ακούει μόνο φωνές ‒ του φθόνου του. 

Ο δοκησίσοφος ΓΓ υποδεικνύει στον μεταφραστή ότι «οι παρειές ποτέ δεν χύνουν δάκρυα». Αλλά το αρχαίο κείμενο λέγει βαλέειν τ᾽ ἀπὸ δάκρυ παρειῶν. Λέτε και πάλι να μην ξέρει ο μεταφραστής ότι τα δάκρυα κυλούν στα μάγουλα; 

Για την απόδοση «στην Κρήτη [και] στην Αίγυπτο φέρνοντας προσάραξεν άνεμος και κύμα» (τα πλοία, γ 291 και γ 300) ο ΓΓ ενίσταται γιατί χρησιμοποιείται το «προσάραξεν» με ενεργητική σημασία αντί της μόνης παθητικής στα Νέα Ελληνικά, όπως υποστηρίζει). Το προσαράζω είναι πράγματι συνήθως αμετάβατο και φαντάζομαι πως το διδάσκει χρόνια τώρα ο Χατζηγιακουμής στους μαθητές του. Έπρεπε να πάρει την άδεια του σοφόμωρου κριτή του ο μεταφραστής για να κάνει το «ποιητικό άλμα» με την τόλμη ενός Ελύτη που δεν δίστασε να μας δώσει τον υπέροχα ανατρεπτικό στίχο Ο νικήσαντας τον Άδη και τον Έρωτα σώσαντας, / αυτός ο Πρίγκιπας των Κρίνων; Όφειλε όμως ο ΓΓ να γνωρίζει ότι εδώ πρόκειται για μια λογοτυπική έκφραση συχνή στην Οδύσσεια και στην οποία είναι ολοφάνερη η προσωποποίηση-μεταφορά, την οποία καθόλου δεν αντιλαμβάνεται ένας που θέλει να αυτοπροβάλλεται και σαν σπουδαίος λογοτέχνης. Άλλωστε τη συγκεκριμένη χρήση του ρήματος υποβοηθά η ενεργητική λειτουργία της πρόθεσης προς (προσ-άραξεν), και δεν βλέπει κανείς για ποιον λόγο να αρνείται την σχετική μεταφορική σημασία και να την έχει μες στο μυαλό του εμμονικά μόνο ως παθητική. Και πρέπει να ειπωθεί ακόμη, μια κι έξω, ότι ένα ποιητικό κείμενο και μια αντίστοιχη μετάφραση δεν είναι, και δεν πρέπει να κρίνονται, σαν Λεξικό. 

Η παραπομπή «στο ερμηνευτικό υπόμνημα Russo, Fernantez-Galliano, Heubeck» αποσκοπεί στο να εντυπωσιάσει τους αδαείς, ωστόσο ο ΓΓ κατάφερε να κάνει δυο (2) λάθη στην καταγραφή του ονόματος του ενός σχολιαστή: το σωστό είναι Manuel Fernandez-Galiano! Στην ουσία ο Χατζηγιακουμής κάθε άλλο παρά παρερμηνεύει τον στίχο, όπως του καταμαρτυρεί τοξεύοντας εναντίον του ο επιπόλαιος «κριτικός». Και πρώτα διερωτάται ο ΓΓ τι σημαίνει ακριβώς (δ 565) «άνετη άκρως βιοτή (;) υπάρχει στους ανθρώπους» (το ερωτηματικό δικό του), και ότι «για να κατανοήσουμε τον στίχο πρέπει να προστρέξουμε στο πρωτότυπο» (ο στίχος του πρωτοτύπου: ῥηΐστη βιοτή πέλει ανθρώποισιν, για τα Ηλύσια πεδία, όπου θα αναληφθεί ο Μενέλαος). Καταρχήν, η λαμπρή ποιητική λέξη «βιοτή» (υπάρχει μόνο εδώ στον Όμηρο) διατηρείται και στη μετάφραση, όχι μόνο γιατί γίνεται εύκολα αντιληπτή από τα αντίστοιχα νεοελληνικά βίος, βιός, (δια)βίωση ως «τρόπος ζωής» (άνετη άκρως ~ το υπερθετικό ῥηΐστη, βιοτή ~ ζωή), αλλά και γιατί για όσους έχουν κάπως ευρύτερη γνώση της ελληνικής γλώσσας παραπέμπει σε ανάλογη εικόνα με την ίδια λέξη σε κείμενο του περίφημου Αναστάσιμου Κανόνα που ακούγεται σε όλους τους ναούς το Πάσχα (και για 40 συνεχόμενες μέρες): Θανάτου ἑορτάζομεν νέκρωσιν, Ἅδου τήν καθαίρεσιν, ἄλλης βιοτῆς, τῆς αἰωνίου, ἀπαρχήν. Λέξη διαδεδομένη ευρύτατα σήμερα και στον επίσημο προφορικό και γραπτό εκκλησιαστικό κυρίως λόγο. Πώς είναι δυνατόν λοιπόν να μην αντιλαμβάνεται τη σημασία της λέξης στη μετάφραση και να χρειάζεται το πρωτότυπο για να κατανοήσει, όπως διατείνεται, ένας τόσο ειδικός ‒υποτίθεται!‒ στη γλώσσα, τη στιγμή που λέξη παραμένει ίδια σε πρωτότυπο και μετάφραση;

Η «κριτική» αυτή εκθέτει τον συντάκτη της και αποτελεί προϊόν φθόνου. Όσο και να θέλει ο ΓΓ δεν μπορεί να αχρηστεύσει τον μεταφραστικό μόχθο 25 χρόνων ενός κραταιού κλασικού φιλολόγου και ταλαντούχου νεοελληνιστή. Τι θα ήθελε ο ΓΓ; Είναι απλό: Να μη μιλάμε για το έργο του Χατζηγιακουμή! Ο Χατζηγιακουμής δεν δικαιούται να υπάρχει! Γιατί; Γιατί έτσι θέλει ο ΓΓ ‒ και το γράφει από το ύψος του Βήματος. Δεν φτάνει που η Χούντα του έκοψε την ακαδημαϊκή καριέρα όταν κατέλαβε ο αντίπαλός του Μπαμπινιώτης την θέση του επίκουρου καθηγητή Νεοελληνικής Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών το 1973.[1] Κι όταν πολλά χρόνια αργότερα ο Χατζηγιακουμής, ο οποίος αν και εκτός πανεπιστημίου ουδέποτε εγκατέλειψε την έρευνα, μετέφρασε την Οδύσσεια, δεν θα έπρεπε να γίνει γνωστή αφού υπάρχει η μετάφραση του Μαρωνίτη! 

Αυθαιρετεί ο ΓΓ ισχυριζόμενος ότι με το αφιέρωμα τηςAthensReviewofBooks«η μεταφραστική μας ιστορία (τουλάχιστον όσον αφορά στην Οδύσσεια) χωρίζεται σε μια οιονεί “πριν ΜΚΧ” και σε μια “μετά ΜΚΧ” μεταφραστική εποχή». Οι κριτικές όμως που δημοσίευσε η ARB δεν λένε ούτε υπονοούν κάτι τέτοιο. Είναι αναγκαίο η κριτική να γίνεται με όρους φιλολογίας. Διαφορετικά παύει να είναι κριτική και εισέρχεται στην περιοχή της κακοήθειας. Στη συνέχεια διατυπώνει με μοχθηρία τον εντελώς αναιτιολόγητο και κούφο ισχυρισμό ότι το πολύμοχθο έργο του Χατζηγιακουμή «οδηγεί …πίσω σε “δασκαλίστικα”, φροντιστηριακού τύπου μεταφράσματα. Δεν εννοώ μόνο τους άμουσους και κακοτράχαλους “στίχους”, τις ερμηνευτικές παρενθέσεις μέσα στο σώμα της μετάφρασης (όπως γίνεται στα φροντιστηριακά λυσάρια), τις λογοτεχνίζουσες, “γλυκερές” εκφράσεις κ.ά.». Αλλά η ανελέητη εμπάθειά του ακυρώνεται από την επιπολαιότητά του, όταν γράφει κακόβουλα πως «Η συγκεκριμένη μετάφραση δεν οφείλεται σε άγνοια. Οφείλεται σε κάτι χειρότερο: στην πεποίθηση του μεταφραστή ότι ήρθε να ανοίξει τα στραβά μεταφραστικά μάτια μας, ακυρώνοντας όλες τις παλαιότερες μεταφραστικές προσπάθειες.» Ασύγγνωστη αυθαιρεσία. 

Δεν αντιλαμβάνεται επίσης κανείς ποια είναι ακριβώς η ένσταση και η διαφωνία του ΓΓ για την απόδοση του Ξεῖνε κακῶς ἀνδρῶν τοξάζεαι με το «Ξένε, κακώς ρίχνεις τα τόξα σου πάνω στους άνδρες» (χ 27 από την Μνηστηροφονία και τον φόνο του Αντίνοου, Ανθολόγιο, Απόσπασμα αρ. 93), αντιπροτείνοντας την ελεύθερη απόδοση των προαναφερθέντων ξένων ερμηνευτών: «Ξένε, δεν είναι για καλό σου να τοξεύεις εναντίον αυτών των ανδρών». Καταρχήν, έπρεπε να αντιληφθεί ότι διατηρείται εσκεμμένα το «κακώς» του πρωτοτύπου που αποδίδει εξαίρετα και στα Νέα Ελληνικά την διάνοια του κειμένου, και να έχει κάποια στοιχειώδη αίσθηση για τον ρυθμό και τον ήχο της απόδοσης καθώς και τη σκόπιμη (μετα)φραστική εγγύτητα προς το πρωτότυπο. Έπειτα, το «ρίχνεις τα τόξα σου», απολύτως συνώνυμο προς το «τοξεύεις», είναι μια ευρηματική απόδοση για να δηλώσει την ευρύτερη έννοια των συμφραζομένων εδώ, καθώς οι μνηστήρες πιστεύουν προς στιγμήν ότι ο Οδυσσέας σκότωσε κατά λάθος τον Αντίνοο (ότι δεν «τόξευσε» συνειδητά). Θα τον βοηθούσε πάντως να το καταλάβει αν διάβαζε, όπως έκανε ο υποφαινόμενος, τα σχετικά Σχόλια στον Γ΄ τόμο του Ανθολογίου, σ. 130-132, τον οποίο αγνοεί εντελώς. Και να εμφανίζεται έτσι λιγότερο «κούφος» (όχι «κουφός») με τη φιλολογική αυθεντία που μας αυτοπροβάλλει. Και θα πρέπει να του υπενθυμίσει κανείς ότι πρώτη αρχή μιας δίκαιης και αντικειμενικής κριτικής (ακόμη και κάποιου ασυνάρτητου σχολίου!) είναι να έχει την ικανότητα να αντιλαμβάνεται γιατί και πώς λέει κανείς κάτι (και αυτό να κρίνει) και όχι να πετά ξεκάρφωτα τα δικά του. Στην συγκεκριμένη περίπτωση, αφού είναι τόσο «δεινός» να καθίσει ο ίδιος να μεταφράσει την Οδύσσεια (ή έστω την Ιλιάδα). 

Τέλος, ο «κριτικός» φαίνεται να ξεσπαθώνει στο όνομα του Δ.Ν. Μαρωνίτη, ωσάν μετά τον Μαρωνίτη να απαγορεύεται να ακουμπήσει κανείς την Οδύσσεια. Ας επιτρέψει ο ΓΓ και σε άλλους να υπάρξουν, να γίνει γνωστή η δουλειά τους. Ιδίως μάλιστα όταν αυτοί οι κάποιοι δεν επεδίωξαν καν όχι απλά την προβολή, αλλά ούτε και την κοινολόγηση του 25χρονου μόχθου τους. Υπάρχουν κάποια δέντρα που κάτω από αυτά δεν φυτρώνει τίποτε. Ξεπετάγονται μόνο πού και πού κάτι δηλητηριώδη μανιτάρια. Μεταφορικά ο μύθος δηλοί ότι φυτρώνει ο φθόνος. Ο φθόνος που δηλητηριάζει το μυαλό των ανθρώπων και τους κάνει να φτάνουν στην αυτοέκθεση. Να γίνονται οι κούφιοι άνθρωποι, οι hollow men του Έλιοτ. Οι stuffed men. Από πότε όμως η έκφραση φθόνου αποτελεί κριτική;

* O Μανώλης Βασιλάκης είναι διευθυντής της Athens Review of Books. 

Το παραπάνω άρθρο δημοσιεύεται στο τεύχος Ιουλίου – Αυγούστου της ARB.

Une nouvelle traduction grecque pour l'Odyssée / Για την "Οδύσσεια" του Μ. Χατζηγιακουμή

Al. Fassianos, Ulysse et les sirènes

Ἄνδρα μοι ἔννεπε, Μοῦσα, πολύτροπον, ὃς μάλα πολλὰ 

πλάγχθη, ἐπεὶ Τροίης ἱερὸν πτολίεθρον ἔπερσεν· 

(L’Odyssée, a 1-2) 

Le grand prix de lettres de l'Académied’Athènes (Prix Aristéion de Lettres) a été décerné à Manolis Hatziyiakoumis lors d’une cérémonie qui a eu lieu le 21 mars 2017. Le philologue a été récompensé pour sa traduction de l’Odyssée en grec moderne et pour l’ensemble de son œuvre. Celle-ci, relativement méconnue du grand public, est essentiellement dominée par la poésie de Dionisios Solomos, la musique byzantine, la pédagogie et la traduction de l’Odyssée en grec moderne. La traduction de Hatziyiakoumis a été éditée en 2015 par les éditions «Centre des Recherches et des Editions». 

Dans le dernier numéro de la revue athénienne des livres «Athens Review of Books» (Mai 2017, no 84), quatre professeurs de l’Université grecque, M. Copidakis, Chr. Haralampakis, D. Dimiroulis et I. Perisinakis, présentent la nouvelle traduction grecque de l’Odyssée par le philologue Manolis Hatziyiakoumis. Le texte qui suit est articulé sur les commentaires des professeurs susmentionnés. Disons-le d’emblée que tous se mettent d’ accord sur la reconnaissance de la démarche originale de Hatziyiakoumis; ce dernier étant également fidèle au style du texte homérique, prend soin de le transposer «naturellement» en grec moderne et fournit au poème homérique une orientation inédite. En deux mots, cette version de l’Odyssée en vers grec moderne représente un jalon important dans la réception du texte homérique. 

Petite histoire de la traduction de l’Odyssée en grec moderne 

Proposer une traduction en grec moderne de l'Odyssée constitue déjà une tâche énorme. Les premières traductions de la poésie homérique en grec moderne par Polilas, Eftaliotis, Sideris, étaient écrites dans une langue depuis longtemps dépassée et c’est pour cette raison qu’elles étaient considérées comme insuffisantes. En 1965, la traduction des Kakridis-Kazantzakis a mis à la marge les traductions anterieures malgré le fait que leur style littéraire éloignée du langage courant était considéré comme obsolète. Pourtant, cette traduction, grâce à la validité de ses auteurs a rempli le vide de la traduction de l’épopée grecque au niveau de la société et de l’éducation. Ensuite, à la fin du XXème siècle et au début du XXIème siècle, la traduction de Maronitis a remplacé celle des Kakridis-Kazantzakis et sa prédominance fut incontestable. En 2015, la traduction de l’Odyssée par Hatziyiakoumis fait son apparition et pour la première fois la démarche de Maronitis trouve un rival respectable. Pour Dimiroulis, le projet de Hatziyiakoumis est avant tout un défi lancé à la langue grecque moderne. Sa traduction fut une révélation et en même temps un défi qui a permis à Dimiroulis de retrouver le contact avec la poésie homérique. Selon lui, Hatziyakoumis utilise le langage courant et familier et crée des conditions nouvelles pour l’approche de l’épopée homérique (p.42).

Manolis Hatziyiakoumis

Les commentaires de Copidakis, Haralampakis et Perisinakis 

Selon Copidakis, la traduction de Hatziyakoumis est le fruit d’une aptitude scientifique et pédagogique liée à une riche expérience musicale dont il dispose. De plus, le traducteur, comme l’affirme de façon caractéristique Raymond Queneau dans son poème ‘Pour un art poétique’ fournit de «la sauce énigmatique» à son œuvre (p.28). 

Charalampakis met l’accent sur la méthode établie par l’auteur pour préparer la traduction ainsi que sur le travail important réalisé par le traducteur qu’il a mis vingt cinq ans pour traduire l’Odyssée. La méthode de travail adoptée par le traducteur se caractérise par un cadre de référence stable dans lequel il bouge avec souplesse. Dans ce cadre, Hatziyiakoumis étant également fidèle au style du texte homérique, s’efforce de le transposer «naturellement» en grec moderne, tout en assurant la fluidité du récit, qui le rend accessible au plus large public. Il s’agit en effet d’une adaptation de l’ethos de la langue d’Homère à la langue grecque moderne (p.30). 

Selon Perisinakis, cette traduction est destinée à faire revivre le sens, le rythme, et la musicalité du texte homérique (p.35). Hatziyiakoumis fait privilégier le rythme et la poésie du texte. L’auteur s’appuie sur réelle familiarité vis-à-vis du grec ancien. Il s’autorise aussi des variations dans la manière de traduire un même adjectif, de façon à s’adapter au style et au rythme du vers. 

L’édition de l’Odyssée, comprend le texte en grec ancien, et cela permet de comparer la version originale et la traduction, afin de repérer les écarts éventuels. La traduction est accompagnée des notes. Là, le lecteur trouve des commentaires herméneutiques ainsi que des comparaisons avec d’autres traductions. 

L’auteur précise, dans la préface du livre, que la traduction du poème homérique requiert un double acte poétique. Tout d'abord, il faut comprendre ce que le poète dit et ce qu'il nous laisse comprendre. À tout cela, il faut ajouter les manières qu’il utilise pour s’exprimer et la raison pour laquelle il les choisit . En d'autres termes, le but consiste à s’identifier avec le poète au moment de la création et s’approprier son univers poétique. 

Hatziyiakoumis invite ainsi le lecteur à lire l’Odyssée comme un chant ouvert écrit par un auteur singulier, à savoir Homère!
Πηγή: Grèce Hebdo

THE ATHENS REVIEW΄: ΑΦΙΕΡΩΜΑ ΣΤΗΝ "ΟΔΥΣΣΕΙΑ" ΤΟΥ Μ. ΧΑΤΖΗΓΙΑΚΟΥΜΗ

Μόλις κυκλοφόρησε το νέο τεύχος, Μαΐου 2017, της Αθηναϊκής Επιθεώρησης Βιβλίου The Athens Review of Books, με ένα μεγάλο αφιέρωμα στη νέα μετάφραση της «Οδύσσειας» από τον γνωστό φιλόλογο Μανόλη Χατζηγιακουμή. 

Για τον μεταφραστικό άθλο του Μ. Χατζηγιακουμή, γράφουν οι: 

- Μ. Ζ. Κοπιδάκης, 

Οὐδ’ ἂν Ζωΐλος ὁ ὁμηρομάστιξ μωμήσαιτο - Δόσις ολίγη τε φίλη τε 

- Χριστόφορος Χαραλαμπάκης, 

Ο Μανόλης Χατζηγιακουμής και οι μεταφραστικές προκλήσεις της Ομηρικής «Οδύσσειας» 

- Ιωάννης Ν. Περυσινάκης, 

Ομήρου «Οδύσσεια»: καθαρά αυτόνομο νεοελληνικό κείμενο, έκτυπο του πρωτοτύπου - Μετάφραση σε κοινό και πιστό νοηματικό, ηχητικό και ρυθμικό λόγο 

- Δημήτρης Δημηρούλης, 

Ένα σχόλιο για την «Οδύσσεια» - Με αφορμή την καινούργια μετάφραση του Μανόλη Κ. Χατζηγιακουμή 

- ARB, 

Από το «Ανθολόγιο Οδύσσειας» 

Το σχέδιο εξωφύλλου του τεύχους: Ο Μανόλης Χατζηγιακουμής από τον Κωνσταντίνο Παπαμιχαλόπουλο. 

Για το εκδοτικό αυτό γεγονός της "Οδύσσειας" έγραψε πρώτη η Ιδιωτική Οδός, ακριβώς πριν ένα χρόνο:

ΕΝΑ ΕΚΔΟΤΙΚΟ ΓΕΓΟΝΟΣ: Η "ΟΔΥΣΣΕΙΑ" ΤΟΥ ΟΜΗΡΟΥ ΣΕ ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ ΜΑΝΟΛΗ ΧΑΤΖΗΓΙΑΚΟΥΜΗ

Επίσης, δείτε εδώ για το Ανθολόγιο της Οδύσσειας:

- ΑΝΘΟΛΟΓΙΟ ΟΔΥΣΣΕΙΑΣ - ΕΝΑ ΝΕΟ ΕΚΔΟΤΙΚΟ ΓΕΓΟΝΟΣ ΑΠΟ ΤΟΝ ΜΑΝΟΛΗ ΧΑΤΖΗΓΙΑΚΟΥΜΗ

ΑΝΘΟΛΟΓΙΟ ΟΔΥΣΣΕΙΑΣ - ΕΝΑ ΝΕΟ ΕΚΔΟΤΙΚΟ ΓΕΓΟΝΟΣ ΑΠΟ ΤΟΝ ΜΑΝΟΛΗ ΧΑΤΖΗΓΙΑΚΟΥΜΗ

Τον περασμένο Μάϊο (2016) παρουσιάσαμε εδώ στην Ιδιωτική Οδό το μέγα εκδοτικό γεγονός του Κέντρου Ερευνών και Εκδόσεων, ήτοι την «Οδύσσεια» του Ομήρου σε μετάφραση του σπουδαίου φιλολόγου Μανόλη Χατζηγιακουμή. Μια έκδοση που για μας αποτελεί ποιητική πράξη και υπόθεση εθνικού περιεχομένου. Μια έκδοση που περιλαμβάνει και το πρωτότυπο ομηρικό κείμενο – αντικριστά με την μετάφραση – κάτι που συμβαίνει για πρώτη φορά. 

Δεν πέρασε ένας χρόνος και ο Μ. Χατζηγιακουμής μας εκπλήσσει με ένα ακόμα εκδοτικό γεγονός. Μόλις κυκλοφόρησε το «Ανθολόγιο Οδύσσειας», σε μια σοβαρή και επιμελημένη έκδοση που αποτελείται από τρία τομίδια! 

Ο Μανόλης Χατζηγιακουμής μας εξηγεί το όλο εγχείρημα της ανθολόγησης στον Πρόλογο του νέου του έργου: 

"Στο παρόν υπό τον τίτλο «Ανθολόγιο Οδύσσειας» περιέχονται εκατόν ένα (101) Αποσπάσματα Μεταφρασμένα από ολόκληρη την Οδύσσεια (Ραψωδίες α-ω). Πρόκειται για Εκλογή με τα πιο χαρακτηριστικά, και καίρια, χωρία-αποσπάσματα του αρχαίου κειμένου, τα οποία είναι στην ουσία οι καθαυτό συνεκτικοί σπόνδυλοι του όλου επικού καμβά. Πολλά έχουν μιαν εμφανή αυτονομία, που επιβεβαιώνουν την άποψη ότι προϋπήρχαν ως αυτόνομες επίσης αφηγηματικές ενότητες πριν χρησιμοποιηθούν και ενταχθούν δομικά, με εξαιρετική μαεστρία και τέχνη, στο ενιαίο αφηγηματικό οικοδόμημα που ονομάζεται «Οδύσσεια». Η αυτοτελής εδώ παράθεση, με τους ειδικούς, πεποιημένους υπέρτιτλους, καθιστά τα ανθολογημένα αυτά Αποσπάσματα οιονεί αυθύπαρκτα ποιητικά σύνολα με αφηγηματική αυτοτέλεια και συγκεκριμένο κάθε φορά αφηγηματικό ποιητικό κέντρο. Σε ορισμένες περιπτώσεις η αυτονομία αυτή κτίζεται και με ειδικές τεχνικές παρεμβάσεις (προτάσσεται αναγκαίος στίχος από προηγούμενη διατύπωση του πρωτοτύπου, γίνονται ενωτικές συντμήσεις με παράλειψη συνειρμικών στο πρωτότυπο μυθοποιητικών ή άλλων παρεκβάσεων, επιλέγεται αρχική ή καταληκτική ισχυρή στίξη, αντί της χαλαρότερης του πρωτοτύπου, άνω τελείας ή κόμματος, και άλλα σχετικά). Έτσι, η παρούσα Εκλογή-Ανθολόγιο δεν δίνει μόνο τη δυνατότητα να περιηγηθεί και να απολαύσει κανείς, σε μικρό χρόνο, όλη την ποιητική και αφηγηματική πεμπτουσία της Οδύσσειας, αλλά λειτουργεί και ως μία περίπου σύγχρονη Ποιητική Συλλογή (και στα Πρωτότυπα και στα Μεταφρασμένα Αποσπάσματα) πεποιημένη με βάση το ίδιο το πρωτότυπο, και στην οποία εγγράφεται αναμφισβήτητα και η οποιαδήποτε προσωπική αντίληψη και ευαισθησία (κάτι αντίστοιχο, αλλά προς την αντίθετη κατεύθυνση, με την πεποιημένη εκδοτική φόρμα του Πολυλά στους «Ελεύθερους Πολιορκημένους» του Σολωμού). Ο κύριος αυτός τόμος (ως Αʹ), ο υποτιτλούμενος «Αποσπάσματα Μεταφρασμένα», συνοδεύεται από δύο ακόμη παράλληλους και ομοιόσχημους, οι οποίοι μορφοποιούν ως τρίτομη την μικρή, και από μιαν άποψη περισσότερο ευέλικτη, αυτή Έκδοση. Ο ένας (ως τόμος Βʹ), με τον προσδιοριστικό υπότιτλο «Τα Πρωτότυπα Κείμενα», περιέχει τα αντίστοιχα αρχαία αποσπάσματα, με τους ίδιους ακριβώς (νεοελληνικούς) υπέρτιτλους και την ίδια ακριβώς αρίθμηση. Ο άλλος (ως τόμος Γʹ), με τον τίτλο «Σχόλια και Αναλύσεις», περιλαμβάνει σχόλια και παρατηρήσεις για την κάθε μία (από τις 24 Ραψωδίες) χωριστά, την ένταξη (και ανάδειξη) των Αποσπασμάτων στα επιμέρους αφηγηματικά δεδομένα, αλλά και σχόλια για τη σύνολη αφηγηματική τεχνική, την επική αφήγηση και την εν γένει λογοτεχνικότητα του έπους. 

Με την ευκίνητη, μικρόσχημη αυτή εκδοτική μορφή που κατατίθεται εδώ (σε αντίθεση με την ενιαία μεγάλη Φιλολογική Έκδοση, με την Εισαγωγή, τη Μετάφραση, το Πρωτότυπο, τα καθαυτό Ερμηνευτικά Σχόλια) δίνεται η δυνατότητα είτε να αφουγκραστεί κανείς μόνο τα ρυθμικά και λεκτικά σήματα της Νεοελληνικής απόδοσης είτε την αποκαλυπτική πυκνότητα και παραστατικότητα του πρωτοτύπου ή και τα δύο παράλληλα (με τη δυνατότητα καταφυγής πάντοτε και στην πλήρη μεγάλη Έκδοση). Ακόμη, εξίσου σημαντικό, δίνεται η δυνατότητα, με τις αναλύσεις και τα σχόλια, να αποκαλυφθούν τα κρυμμένα μυστικά μιας μεγάλης αφηγηματικής τέχνης, η οποία αποτελεί έκτοτε την αρχέγονη μήτρα οποιασδήποτε μετέπειτα λογοτεχνικής έκφρασης. Τα Σχόλια αυτά, διαφορετικά από τα ακραιφνώς φιλολογικά και ερμηνευτικά της μεγάλης Φιλολογικής Έκδοσης, βοηθούν στο να γίνει περισσότερο αντιληπτή και κατανοητή η περίτεχνη και ευφάνταστη πράγματι πλοκή του μοναδικού αυτού αφηγηματικού αριστουργήματος. Η ιδέα της Ανθολόγησης αυτής γεννήθηκε με την έναρξη της Μετάφρασης (1992). Οι επιμέρους επιλογές οριστικοποιούνταν με το πέρας κάθε Ραψωδίας και με μετατροπή των ίδιων συνήθως πλαγιότιτλων σε υπέρτιτλους. Έτσι, το Ανθολόγιο οικοδομήθηκε σταδιακά και παράλληλα μέσα από τα ίδια τα σπλάγχνα της συνολικής μετάφρασης. Τα δημοσιευόμενα εδώ κατ’ εκλογήν από όλη την Οδύσσεια Αποσπάσματα (Μεταφρασμένα και Πρωτότυπα) αναδεικνύουν το κάλλος και την παραστατική δύναμη (σχεδόν κινηματογραφική) ενός ανεπανάληπτου προφορικού ποιητικού κόσμου και αποκαλύπτουν μια σπάνια αφηγηματική τέχνη, προσωπική και συλλογική, που έχει αφήσει ανεξίτηλη τη σφραγίδα της στην οικουμενική ανθρώπινη Ιστορία."

Η ΜΕΤΑΦΡΑΣΤΙΚΗ ΛΟΓΙΚΗ ΤΟΥ ΜΑΝΟΛΗ ΧΑΤΖΗΓΙΑΚΟΥΜΗ ΣΤΗΝ "ΟΔΥΣΣΕΙΑ"

Για την Οδύσσεια του Ομήρου σε μετάφραση Μανόλη Χατζηγιακουμή, (έκδοση του Κέντρου Ερευνών και Εκδόσεων, Αθήνα 2015) πρωτογράψαμε εδώ. 

Αλλά πριν δυο χρόνια, με δύο κείμενά μας: Ο μεταφραστής του Ομήρου αποδεικνύεται πεζός… και Για την Οδύσσεια Μαρωνίτη – Σχόλια στη μετάφραση, αμφισβητήσαμε το δόκιμον της μετάφρασης της Οδύσσειας από τον καθηγητή Δημήτρη Μαρωνίτη, καθώς αυτή η μετάφραση έχει κατακυριεύσει τα πάντα (εκπαίδευση, θέατρο, δημοσιότητα κ.λπ.). 

Με βάση σχόλια του Μανόλη Χατζηγιακουμή για διάφορα μεταφραστικά ζητήματα, τα οποία μπορεί να διασταυρώσει ο κάθε υποψιασμένος αναγνώστης, έγραφα πριν δυο χρόνια: 

«Κατέφυγα στην μετάφραση Καζαντζάκη – Κακριδή (η Οδύσσεια είναι κυρίως έργο του Κακριδή) για να δω κάποια πράγματα, και διαπιστώνω έκπληκτος ότι ο Μαρωνίτης έχει …δανειστεί δεκάδες φράσεις και λέξεις του Κακριδή αυτούσιες! Αυτό σημαίνει ότι γι’ αυτές τις εκφράσεις δεν μπήκε στον κόπο να παλαίψει με τις λέξεις, αλλά πήρε το έτοιμο υλικό, το οποίο βέβαια υπηρετούσε έναν ολότελα άλλο σκοπό: τον δεκαπεντασύλλαβο. Ενώ ο Μαρωνίτης επέλεξε τον ελεύθερο στίχο, άρα μίξις άμικτος!» 

Ας δούμε την μεταφραστική λογική του Χατζηγιακουμή, όπως την αποτυπώνει στα Προλεγόμενα της έκδοσης: 

Μανόλης Χατζηγιακουμής
φωτ. Σωτήρης Κακίσης 

Η μετάφραση έγινε (πρέπει δυστυχώς να ειπωθεί) απευθείας από το πρωτότυπο. Στη μεθοδολογία της εργασίας προβλεπόταν επίσης να μη ληφθούν υπόψη και οι παλαιότερες νεοελληνικές μεταφράσεις. Οι οποίες, έτσι κι αλλιώς, υπηρετούσαν άλλους στόχους (κυρίως ιδεολογικούς και δημοτικιστικούς). Βασική επιδίωξη ήταν να μείνει ανεπηρέαστη η οποιαδήποτε προσωπική προσέγγιση. Η καταρχήν πρόθεση ήταν να αποδοθεί το αρχαίο κείμενο σε κοινό (και πιστό) νοηματικό, ηχητικό και ρυθμικό νεοελληνικό ιδίωμα, όχι απλά περιγραφικό, και μέσα στα πλαίσια της μετάφρασης ενός ποιητικού αφηγηματικού έργου. Σε καμιά περίπτωση δεν υπήρξε πρόθεση να δημιουργηθεί, με βάση το αρχαίο, ένα ιδιόλεκτο «λογοτεχνικό» κείμενο, το οποίο μάλιστα να διεκδικεί την ένταξή του, με συγκεκριμένους τρόπους, μέσα στη γενικότερη νεοελληνική λογοτεχνική παράδοση. Ένας τέτοιος στόχος θα νόθευε, αναμφισβήτητα, την καθαρή και ευθύβολη επικοινωνία με το πρωτότυπο. Κατά τη μετάφραση, η ομηρική Οδύσσεια αντιμετωπίσθηκε, ευθύς εξαρχής, όχι απλά ως γραπτό, αλλά κυρίως ως προφορικό, δηλαδή ως κινούμενο και εκφωνούμενο (ραψωδικό και απαγγελτικό) κείμενο. Παράλληλα, και γι’ αυτόν τον λόγο, έγινε προσπάθεια η μετάφραση να πραγματοποιηθεί χωρίς καθόλου να αναδομηθεί το αρχαίο κείμενο (στους στίχους, αλλά και στη σειρά των λέξεων, όσο ήταν δυνατό). Από τα πρώτα ήδη πειράματα έγινε γρήγορα αντιληπτό ότι είχαμε ένα καθαρά αυτόνομο νεοελληνικό κείμενο, το οποίο ήταν στην ουσία, από άλλη σκοπιά, το ίδιο το αρχαίο. Η ισοζυγία αυτή οφειλόταν στο ότι το αρχαίο αντιμετωπίσθηκε πρωτίστως ως προφορικός ήχος. Του οποίου ο απόηχος ήταν, απροσδόκητα, ο ίδιος προφορικός νεοελληνικός ήχος. 

Η μετάφραση στο νεοελληνικό ιδίωμα ενός αρχαίου ποιητικού κειμένου είναι, αναμφισβήτητα, μια αυτόνομη δημιουργική, και εξίσου ποιητική, πράξη. Η οποία και αποτελεί, στην ουσία, προέκταση του πρωτοτύπου. Η προνομιακή ηχητική, ρυθμική και εκφραστική συγγένεια των δύο ιδιωμάτων, αρχαίου και νεοελληνικού, καθιστά ικανή μια τέτοια μετάφραση να υπερβαίνει, κατά πολύ, την απλή νοηματική απόδοση. Στην πράξη, γίνεται ένα δραστικό εργαλείο, με το οποίο μπορούν να γίνουν ορατοί, ευκολότερα, οι ποικίλοι εκφραστικοί και ποιητικοί τρόποι του πρωτοτύπου. Ωστόσο, οποιοδήποτε και αν είναι το εκφραστικό νεοελληνικό αποτύπωμα, η αντικατάσταση του πρωτοτύπου παραμένει ανέφικτη. Μια μετάφραση αρχαίου ποιητικού κειμένου υπάρχει μόνο δίπλα στο πρωτότυπο. Όχι επειδή έτσι δοκιμάζεται η αντοχή της, αλλά και επειδή έτσι λειτουργεί ως πραγματική προέκτασή του. Ο αρχαίος ποιητικός λόγος δεν είναι μόνο διδακτικός, είναι πρωτίστως λογοτεχνικός. Και όπως σε κάθε καλλιτεχνικό αποτύπωμα η οποιαδήποτε μεταφορά ή αναδημιουργία δεν αναιρεί, ούτε αντικαθιστά, και συνήθως δεν υπερβαίνει ποτέ την πρωτότυπη μορφή, έτσι και εδώ. Όσο αποτελεσματική και αν είναι μιά μετάφραση, το πρωτότυπο, το αρχαίο πρωτότυπο, παραμένει πάντοτε μοναδικό και αναντικατάστατο· στην ουσία δεν «μεταφράζεται». 

Ο Χατζηγιακουμής μας εισάγει σε μιαν άλλη μεταφραστική λογική κι αυτό είναι σημαντικό. Το αρχαίο κείμενο είναι ποιητικό, προφορικό, είναι ήχος, είναι ρυθμός, είναι αναντικατάστατο. Μια μετάφραση που λαμβάνει υπ’ όψιν της αυτά τα χαρακτηριστικά, μπορεί να είναι το όχημα για την καλύτερη δυνατή προσέγγιση των ποικίλων εκφραστικών και ποιητικών τρόπων του πρωτοτύπου. 

Μπορείτε να δείτε ενδεικτικό – αλλά πλούσιο - υλικό από την «Οδύσσεια» του Χατζηγιακουμή στον ιστότοπο του Κέντρου Ερευνών και Εκδόσεων. 

Π.Α.Α.

ΕΝΑ ΕΚΔΟΤΙΚΟ ΓΕΓΟΝΟΣ: Η "ΟΔΥΣΣΕΙΑ" ΤΟΥ ΟΜΗΡΟΥ ΣΕ ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ ΜΑΝΟΛΗ ΧΑΤΖΗΓΙΑΚΟΥΜΗ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου

Κατά συγκυρία, πριν ακριβώς 8 χρόνια, στις 4 Μαϊου 2008, έγραφα εδώ στην Ιδιωτική Οδό: 

Είχα την τύχη πριν δεκαπέντε χρόνια, τον Αύγουστο του 1993, να βρίσκομαι στην Κω με τον Μανόλη Χατζηγιακουμή. Παρακολουθούσα από κοντά τις εργασίες που έκανε στο Ασφενδιού, το παραδοσιακό χωριό που το έσωσε από τον αφανισμό. Πήρε τα ερείπια και τα αποκατέστησε στο πρότερον κάλλος. Με πολύ κόπο, γνώση και αυταπάρνηση. 

Τότε ο δάσκαλος Χατζηγιακουμής μου διάβασε την πέμπτη ραψωδία της Οδύσσειας, της οποίας μόλις είχε ολοκληρώσει την μετάφραση. Ήμουν πραγματικά ένας προνομιακός ακροατής! Μιλήσαμε πολύ για το εγχείρημά του, για τις ήδη υπάρχουσες μεταφράσεις του Ομηρικού έπους, για την βάσανό του να αποδώσει πιστά το πρωτότυπο με τρόπο ποιητικό. Χθες στην Αθήνα μου έδωσε με αφιέρωση το βιβλίο του που μόλις κυκλοφόρησε: ΟΜΗΡΟΥ ΟΔΥΣΣΕΙΑ – Δοκιμές Μετάφρασης. Η χαρά μου απερίγραπτη. Εξέδωσε επιτέλους τα πρώτα του μεταφραστικά πονήματα πάνω στην Οδύσσεια (ε’ ραψωδία, αποσπάσματα από την ζ’ και την η’). 

Η μετάφραση του Χατζηγιακουμή είναι, κατά την άποψή μου, ό,τι πιο μοντέρνο και παραδοσιακό μαζί. Μένει απολύτως πιστός στο πρωτότυπο, ενώ η ποιητική του απόδοση αναδίνεται από παντού! Διαβάζοντας την μετάφραση του Χατζηγιακουμή βλέπεις και ακούς. Αισθάνεσαι ότι η Οδύσσεια είναι ποίημα αφηγηματικό και περιγραφικό, μα πάνω απ’ όλα ποίημα προφορικό. Στα εξαιρετικά σχόλια που συνοδεύουν τη μετάφραση ο Χ’’γιακουμής εξηγεί την άποψή του για πολλά μεταφραστικά προβλήματα. Δεν έχει ιδεολογικές παρωπίδες, δεν υποτάσσει το πρωτότυπο σ’ ένα δικό του σκεπτικό, αλλά αναδεικνύει το πρωτότυπο πραγματοποιώντας μια μετάφραση με ρυθμό! Με ήχο και εικόνα! Ο αναγνώστης προσέχει ότι ο μεταφραστής έχει αγωνιστεί να αποδώσει την νοηματική και ρυθμική ακρίβεια του πρωτοτύπου. Εργώδες εστίν το τοιούτον, αλλ’ εξαίσιον το αποτέλεσμα.

Ο Χατζηγιακουμής παρατηρεί ευστοχότατα: Μια μετάφραση αρχαίου ποιητικού κειμένου υπάρχει μόνο δίπλα στο πρωτότυπο. Όχι επειδή έτσι δοκιμάζεται η αντοχή της, αλλά και επειδή έτσι λειτουργεί ως πραγματική προέκτασή του. Ο αρχαίος ποιητικός λόγος δεν είναι μόνο διδακτικός, είναι πρωτίστως λογοτεχνικός. Και όπως σε κάθε καλλιτεχνικό αποτύπωμα η οποιαδήποτε μεταφορά ή αναδημιουργία δεν αναιρεί ούτε αντικαθιστά, και συνήθως δεν υπερβαίνει ποτέ την πρωτότυπη μορφή, έτσι κι εδώ. Όσο αποτελεσματική και είναι μια μετάφραση, το πρωτότυπο, το αρχαίο πρωτότυπο, παραμένει πάντοτε μοναδικό και αναντικατάστατο, στην ουσία δεν «μεταφράζεται».

Αυτά πριν 8 χρόνια.

Τώρα κρατώ στα χέρια μου ένα εκδοτικό γεγονός που μόλις κυκλοφόρησε. 

Ολόκληρη η Οδύσσεια του Ομήρου σε μετάφραση Μανόλη Χατζηγιακουμή, σε έναν τόμο 832 σελίδων! Μια έκδοση (Αθήνα 2015) του Κέντρου Ερευνών και Εκδόσεων που ίδρυσε και διευθύνει ο Μανόλης Χατζηγιακουμής. 

Στα εκτενή Προλεγόμενα γύρω από το θέμα "Πρωτότυπο και Μετάφραση", ο φιλόλογος μεταφραστής εξηγεί το εγχείρημά του και την πρωτότυπη προσέγγισή του στην μετάφραση της Οδύσσειας. 

Ακολουθούν οι 24 Ραψωδίες (πρωτότυπο κείμενο και δίπλα η μετάφραση), και η έκδοση ολοκληρώνεται με σπουδαία ερμηνευτικά σχόλια που αξίζουν ιδιαίτερης προσοχής.
Αναμφισβήτητα η μετάφραση της Οδύσσειας από τον Μ. Χατζηγιακουμή είναι μια ποιητική πράξη και μια υπόθεση εθνικού περιεχομένου. Και γι' αυτό θα επανερχόμαστε συνέχεια. 

ΓΙΑ ΤΗΝ "ΟΔΥΣΣΕΙΑ" ΜΑΡΩΝΙΤΗ - Σχόλια στη μετάφραση

Οδύσσεια, του Τάσου Καλιακάτσου

Κάποιοι φίλοι ξαφνιάστηκαν από το κειμενάκι μου για την Οδύσσεια Μαρωνίτη.

Ήσαν ανυποψίαστοι...

Προκειμένου, λοιπόν, να τους καταστήσω ακόμα πιο ...καχύποπτους, παραθέτω σχόλια του γνωστού φιλόλογου Μανόλη Χατζηγιακουμή σε στίχους της ε' ραψωδίας, τα οποία έχει δημοσιεύσει στο βιβλίο που εξέδωσε το 2007, με τίτλο: "ΟΜΗΡΟΥ ΟΔΥΣΣΕΙΑ-Δοκιμές μετάφρασης".

Σ' αυτά καταδεικνύονται πολλά... Και υπάρχουν ακόμα περισσότερα!

Παραθέτω κάποια άκρως ενδεικτικά σχόλια του Μ. Χατζηγιακουμή.

Oδυσσέως Σχεδία (Ραψ. ε, στ. 1-493)

328 ὀπωρινὸς Βορέης: ο δυνατὸς Βοριάς. Φθινοπωρινός κατά τον Πολυλά («ως το φθινόπωρο ο Βορηάς») και τον Καζαντζάκη - Κακριδή («ο βοριάς χινοπωριάτικα»), ενώ η απόδοση του Μαρωνίτη «χειμερινός» (κατά παρετυμολογίαν του «χινοπωριάτικα»;) είναι ασύμβατη εντελώς. Για να λειτουργήσει η εικόνα πρέπει να φαντασθεί κανείς τα αγκάθια (τα γνωστά ασφαλώς γαϊδουράγκαθα) μεγάλα, κομμένα, και ξερά, που μόνο το καλοκαίρι έχουν αυτές τις ιδιότητες (γι’ αυτό και το «φθινοπωρινός» εξίσου ασύμβατο). Το πιθανότερο, ὀπωρινὸς Βορέης, που πνέει όταν όλα είναι ώριμα, οπωρινά, δηλαδή το καλοκαίρι και που πρέπει να ταυτισθεί προφανώς με τα ισχυρά μελτέμια (τους ετησίας των αρχαίων), τα οποία πνέουν τότε δυνατά (γι’ αυτό και αναλογικά ο «δυνατός Βοριάς»). Το ίδιο και ο Ευστάθιος: «οπωρινός Βορέας, ο θερινός, ήγουν ο ετησίας». Βλ. και Φ 346: ὡς δ’ ὅτ’ ὀπωρινὸς Βορέης νεοαρδέ’ ἀλωὴν | αἶψ’ ἀγξηράνῃ [γρ. ἀφξηράνῃ] (όταν αποξηραίνει γρήγορα φρεσκοποτισμένο περιβόλι). Το «οπώρη» στα ομηρικά κείμενα περιλαμβάνει και μέρος του καλοκαιριού (τουλάχιστον από τα μέσα Ιουλίου κ.εξ.)· πρβλ., εκτός από το «νεοαρδέ’ αλωή», το «φρεσκοποτισμένο (προφανώς το καλοκαίρι) περιβόλι» και τις παρομοιώσεις προς τα «οπωρινά» αστέρια που λάμπουν δυνατά στον ξάστερο (καλοκαιρινό) ουρανό (Ε 5-6, Χ 26-28) ή ακόμη τη σαφή διάκριση των εποχών «χείμα», «θέρος», «οπώρη» (λ 190-92, όπου και ο σημειολογικός χαρακτηρισμός τεθαλυῖα για το «οπώρη»). Πρέπει, τέλος, να σημειωθεί ότι, για τους αρχαίους, η αρχή του χειμώνα σηματοδοτούνταν με την ηλιακή ανατολή του Αρκτούρου (μέσα Σεπτεμβρίου). 

367 δεινόν τ’ ἀργαλέον τε, κατηρεφές, ἤλασε δ’ αὐτόν: άλλος ένας λαμπρός ρυθμικός στίχος που εικονογραφεί παραστατικότατα την κίνηση και τη δράση του αφρισμένου κύματος. Με τον ίδιο τρόπο και ρυθμό και η απόδοση (τρία ομοτονικά επίθετα, ένα προπαροξύτονο ρήμα): σφοδρό, αφρισμένο, ορμητικό, και τον παρέσυρε· «φρικτόν, υψηλοθόλωτο, κ’ επάνω του έπεσ’ όλο» (Π), «φριχτό, αγριεμένο, αψηλοθόλωτο, κι απάνω του το ρίχνει» (Κ), «άγριο, φοβερό | και κατακόρυφο, τό ’ριξε κατά πάνω του» (Μ). Η απόδοση του Κακριδή «κι απάνω του το ρίχνει», την οποία ακολουθεί πιστά και ο Μαρωνίτης, υπονοεί υποκείμενο «ο Ποσειδών», το οποίο όμως δεν επιτρέπει εύκολα η σύνταξη «ήλασε δ’ αυτόν». Απεναντίας, η σιωπηρή εναλλαγή (και παράλειψη) του υποκειμένου («το κύμα») εντάσσεται ασφαλώς μέσα στην εικονοποιητική παραστατικότητα του στίχου. Πρβλ. και τον όμοιο στ. 313 ὣς ἄρα μιν εἴπόντ’ ἔλασεν μέγα κῦμα.

Έκφραση Ανακτόρων Αλκινόου (Ραψ. η, στ. 78-132)

125-26 πάροιθε δέ τ’ ὄμφακές εἰσιν | ἄνθος ἀφιεῖσαι: πιο πέρα είναι άγουρα | μόλις που τον ανθό τους άφησαν· «κ’ έμπροσθεν τ’ αμπέλι έχει αγουρίδες | ακόμη μες το ξάνθισμα» (Π), «κι άλλα είναι άγουρα πιο πέρα, τον ανθό τους | μόλις που τίναξαν» (Κ), «[τα πατούν] πιο πέρα, οι αγουρίδες τώρα ανθίζουν» (Μ). Η απόδοση του Μαρωνίτη α) συνδέει το επίρρημα πάροιθε με το προηγούμενο ρήμα τραπέουσι, πράγμα που αποκλείει ο παρατακτικός «δε» (πάροιθε δέ) και η στίξη μετά το «τραπέουσι» (άνω τελεία, τουλάχιστον στην εγκυρη έκδοση του Th. W. Allen) β) αφήνει να εννοηθεί ότι η αγουρίδα παράγει τον ανθό, ενώ το κείμενο σαφώς υπαινίσσεται το εξάνθισμα (όταν πια έχει δέσει ο καρπός). Ο ενεστώτας «αφιείσαι» είναι περιγραφικός και δηλώνει αυτό που συμβαίνει συνήθως.

Περισσότερα για την μετάφραση Χατζηγιακουμή δείτε εδώ. 

Π.Α.Α.