ΟΙ ΒΑΣΙΛΕΙΣ ΣΤΟΝ ΠΟΛΙΟΥΧΟ ΤΗΣ ΠΑΤΡΑΣ ΑΓΙΟ ΑΝΔΡΕΑ 1956-1966 (ΦΩΤΟ ΚΑΙ ΒΙΝΤΕΟ)

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου

Οι Βασιλείς Παύλος και Φρειδερίκη και η Πριγκίπισσα Σοφία αποβιβάζονται από το αντιτορπιλικό του Βασιλικού Ναυτικού «Πολεμιστής» στο λιμάνι της Πάτρας, προκειμένου να παραστούν στις εκδηλώσεις για τον εορτασμό του πολιούχου της Πάτρας Αγίου Ανδρέα στις 30 Νοεμβρίου του 1956. 

Ο Βασιλιάς Παύλος επιθεωρεί το παρατεταγμένο στρατιωτικό άγημα, το οποίο αποδίδει τιμές. 

Στη συνέχεια τα μέλη της βασιλικής οικογένειας κατευθύνονται οδικώς προς τον ναό του Αγίου Ανδρέα εν μέσω των επευφημιών του συγκεντρωμένου πλήθους. 

Μετά την  δοξολογία εξέρχονται του ναού του πολιούχου, επιβιβάζονται σε αυτοκίνητο και αναχωρούν. Περιμένουν την λιτανεία της εικόνας και των λειψάνων του Αγίου Ανδρέα που γίνεται στους κεντρικούς δρόμους της Πάτρας, στο Δημαρχείο, όπου αναπέμπεται δέηση από τον Μητροπολίτη Πατρών Θεόκλητο, μετέπειτα Αρχιεπίσκοπο Αθηνών και πάσης Ελλάδος. 

   

Στις 30 Νοεμβρίου 1959 ο Βασιλιάς Παύλος και η Βασίλισσα Φρειδερίκη συνοδευόμενοι από τον Διάδοχο Κωνσταντίνο και τις Πριγκίπισσες Σοφία και Ειρήνη, δηλαδή ολόκληρη η βασιλική οικογένεια, μετέβησαν στην Πάτρα για να παραστούν στους εορτασμούς του Αγίου Ανδρέα. 

Η πανήγυρις του πολιούχου λάμβανε χώρα στον παλαιό ναό, αφού ο νέος ακόμα κτιζόταν. Θυμίζουμε ότι αυτοπροσώπως ο Βασιλεύς Γεώργιος Α΄ έβαλε τον θεμέλιο λίθο την 1η Ιουνίου 1908. Ήταν 1959 κι ακόμα δεν είχε αποπερατωθεί. 

Τους βασιλείς υποδέχθηκαν ο τότε Μητροπολίτης Πατρών Κωνσταντίνος και ο αντιπρόεδρος της Κυβέρνησης Παναγιώτης Κανελλόπουλος (ο οποίος γεννήθηκε τη χρονιά, 1902, που έγινε ο διεθνής διαγωνισμός για την εκπόνηση του Αρχιτεκτονικού σχεδίου του νέου ναού και τελικά ανατέθηκε στον Γάλλο αρχιτέκτονα Αιμίλιο Ρομπέρ). 

Οι Βασιλείς και ο Διάδοχος Κωνσταντίνος παρακολουθούν τη Λιτανεία
του Αγίου Ανδρέα έξω από το Δημαρχείο της Πάτρας 

Ο παλαιός και ο νέος ναός του Αγίου Ανδρέου το 1955

Πάτρα, 30 Νοεμβρίου 1966

Ο Βασιλιάς Κωνσταντίνος αποβιβάζεται στο αεροδρόμιο του Αράξου, όπου τον υποδέχονται ο Πρωθυπουργός Στέφανος Στεφανόπουλος, ο Υπουργός Υγιεινής Αθανάσιος Γιαννόπουλος, ο Αυλάρχης Θεοδόσιος Παπαθανασιάδης και άλλοι επίσημοι. 

Αμέσως μετά την αποβίβασή του, ο Βασιλιάς Κωνσταντίνος επιθεωρεί άγημα ανδρών της Ελληνικής Βασιλικής Αεροπορίας, το οποίο αποδίδει τιμές. 

Ο Βασιλιάς Κωνσταντίνος προσέρχεται στον ιερό ναό του Αγίου Ανδρέα στην Πάτρα, όπου τυγχάνει θερμής υποδοχής από το συγκεντρωμένο πλήθος. 

Εισερχόμενος στον ναό, ο Βασιλιάς ασπάζεται το ιερό Ευαγγέλιο, το οποίο κρατά ο Μητροπολίτης Πατρών Κωνσταντίνος. 

Πιστοί ασπάζονται την κάρα του Αγίου Ανδρέα, η οποία είναι στην παλαιά λειψανοθήκη της, όπως ακριβώς επέστρεψε από την Ρώμη στις 26 Σεπτεμβρίου 1964. Στην τελετή παράδοσης της Αγίας Κάρας την Βασιλική οικογένεια εκπροσώπησε η προγκίπισσα Ειρήνη. 

Ο Αρχηγός της ΕΡΕ Παναγιώτης Κανελλόπουλος ανάβει κερί και ασπάζεται την κάρα του Αγίου Ανδρέα. 

Ο Βασιλιάς Κωνσταντίνος ανταλλάσσει χειραψία με τον Π. Κανελλόπουλο και ασπάζεται την κάρα του Αγίου Ανδρέα. 

Στη συνέχεια, ο Βασιλιάς Κωνσταντίνος, ο Στ. Στεφανόπουλος, ο Π. Κανελλόπουλος, ο Α. Γιαννόπουλος, ο Υπουργός άνευ Χαρτοφυλακίου Αναστάσιος Δρούλιας, ο Υφυπουργός Εθνικής Αμύνης Δημήτριος Παπαδημητρίου, ο Θ. Παπαθανασιάδης, άλλοι επίσημοι και πλήθος πιστών παρακολουθούν τη δοξολογία, στην οποία χοροστατεί ο Μητροπολίτης Κωνσταντίνος. Πλήθος πιστών ασπάζονται την κάρα του Αγίου Ανδρέα. 

Μετά την ολοκλήρωση της δοξολογίας, ακολουθεί η λιτάνευση της κάρας και της εικόνας του Αγίου Ανδρέα στους κεντρικούς δρόμους της Πάτρας, η οποία διακόπτεται εξαιτίας καταρρακτώδους βροχής. 

Πρέπει να ήταν η τελευταία βασιλική παρουσία στην πανήγυρι του πολιούχου της Πάτρας. 

ΤΟ ΔΙΚΟ ΜΟΥ ΠΑΤΡΙΝΟ ΚΑΡΝΑΒΑΛΙ

Νικολάου Γύζη: Το Καρναβάλι στην Αθήνα - Φώτο: Πάρις Ταβιτιάν 

Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος

Το δικό μου Πατρινό Καρναβάλι θα περιλάμβανε: 

- Την όπερα "Καρναβάλι της Βενετίας" του Γάλλου συνθέτη André Campra (1660-1744). Παρουσιάστηκε για πρώτη φορά στις 20 Ιανουαρίου 1699 στη Βασιλική Ακαδημία Μουσικής, στο Παρίσι. 

- «Το Αποκρηάτικο Όνειρο» (A Dream in Carnival) της συνθέτριας Ελένης Λαμπίρη (κεφαλληνιακής καταγωγής που έζησε και έδρασε μεγάλο μέρος της ζωής της στην Πάτρα), σε λιμπρέτο Γρηγορίου Ξενοπούλου. Μια οπερέτα – η πρώτη γυναίκας συνθέτριας – που ανέβηκε στα Παναθήναια του 1913 και δεν ξαναπαίχτηκε ποτέ…

- Η οπερέτα "Αποκρηάτικο όνειρο" (1924).  Αθηναϊκή ηθογραφία σε τρεις πράξεις του Κερκυραίου Ιωσήφ Ριτσιάρδη (1896-1979). Ποιητικό κείμενο: Τίμος Μωραϊτίνης 

- Την σουίτα μπαλέτου «Ελληνική Αποκριά» του Μίκη Θεοδωράκη, που είχε ανεβάσει το «Ελληνικό Χορόδραμα» της Ραλλούς Μάνου (1953-54), στην χορογραφία της Ρ. Μάνου ή και σε μια σύγχρονη εκδοχή, αν προτιμάτε. 

- Το έργο «Η τελευταία μάσκα – fallimento» του Κώστα Λογαρά, σε σκηνοθεσία Θόδωρου Τερζόπουλου, που ανέβηκε στην Πάτρα το 2006 στο πλαίσιο της Πολιτιστικής Πρωτεύουσας και σίγουρα θα έπρεπε να ξαναπαιχτεί. 

- Την ποιητική συλλογή «Πικρό Καρναβάλι» του Νάνου Βαλαωρίτη (Ψυχογιός 2013). 

- Την ποιητική συλλογή «Απόκρεω» του Βασίλη Αρφάνη (Γαβριηλίδης 2004). 

- Την όπερα του Τζουζέπε Βέρντι «Χορός Μεταμφιεσμένων» (Un ballo in maschera). 

- Την ορχηστρική σουίτα «Καρναβάλι των ζώων» (Le Carnaval Des Animaux και ο υπότιτλος Grande fantaisie zoologique) του σπουδαίου γάλλου συνθέτη Καμίγ Σεν Σανς (1835-1921). Πρόκειται για ένα από τα δημοφιλέστερα έργα κλασικής μουσικής για παιδιά. 

- Το "Καρναβάλι" (Carnaval, Op. 9) του Ρόμπερτ Σούμαν, για σόλο πιάνο (1834 - 1835). Ο υπότιτλος του έργου: Scènes mignonnes sur quatre notes (Μικρές σκηνές σε τέσσερις νότες). Αποτελείται από 21 μέρη που συνδέονται με ένα επαναλαμβανόμενο μοτίβο. Η χρονική του διάρκεια είναι περίπου 30 λεπτά. Ιδανική ερμηνεύτρια θα ήταν η Αλεξάνδρα Παπαστεφάνου, ειδική στον Σούμαν. 

- Το τραγούδι "Manha de Carnaval" με την Φλέρυ Νταντωνάκη, από τον δίσκο Fleury - The Isles of Grece (1965). 

- Τα «ανίερα-ιερά» παραδοσιακά τραγούδια της Αποκριάς, όπως τα εξέδωσε η Δόμνα Σαμίου. 

Σπύρος Βασιλείου: Καρναβάλι στην Αθήνα 

- Μια έκθεση ζωγραφικής με πίνακες διάσημων ζωγράφων για το Καρναβάλι , π.χ. Καρναβάλι του Harlequin του Joan Miro (1923) ή Καρναβάλι του Candido Portinari (1924) ή και το Καρναβάλι στην Αθήνα του Νικολάου Γύζη (1892) και του Σπύρου Βασιλείου.

Φαντασθείτε να μεταφέρονταν όλοι οι σχετικοί πίνακες στην Πάτρα! Διεθνές γεγονός! 

- Μια έκθεση γλυπτικής, με αφορμή το Καρναβάλι. Παραγγελίες σε έλληνες γλύπτες. Τα έργα θα παρουσιάζονταν σε εμβληματικούς χώρους της πόλης. Υπαίθρια καρναβαλική γλυπτοθήκη. 

- Μία θεολογική ημερίδα με αφορμή την περίφημη ομιλία του μακαριστού Γέροντος Χαλκηδόνος Μελίτωνος (ιεράρχου του Οικουμενικού Θρόνου) για τον Καρνάβαλο, που εκφωνήθηκε στον Μητροπολιτικό Ναό Αθηνών το 1970. 

- Τα κείμενα για τις Απόκριες στην Κωνσταντινούπολη του Μητροπολίτου πρ. Χαλκηδόνος Αθανασίου (επίσης ιεράρχου του Οικουμενικού Θρόνου). 

- Τα «Επίκαιρα» για το Πατρινό Καρναβάλι, ήτοι συγκέντρωση όλου του παλιού, ασπρόμαυρου υλικού για τον θεσμό, καθώς και οι αναφορές σε ελληνικές ταινίες. 

Αυτά και κάποια άλλα ακόμα… 

Καλό Καρναβάλι! 

Ο ΝΙΚΟΣ ΜΠΑΚΟΥΝΑΚΗΣ ΣΤΗΝ ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΟΥΛΑ ΠΡΑΤΣΙΚΑ

Την Τετάρτη 31 Ιανουαρίου 2024 και ώρα 7 το απόγευμα, θα πραγματοποιηθεί στην Αίθουσα Διδασκαλίας Μουσικής Βιβλιοθήκης του Συλλόγου Οι Φίλοι της Μουσικής στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών, μία εκδήλωση - αφιέρωμα στην μεγάλη δασκάλα ρυθμικής, χορού και χορογράφο Κούλα Πράτσικα (Πάτρα, 24 Νοεμβρίου 1899 - Αθήνα, 26 Ιανουαρίου 1984), με αφορμή τα 40 χρόνια από τον θάνατό της. Την εκδήλωση διοργανώνει το Καλλιτεχνικό Σύνολο Πολύτροπον (υπεύθυνος: Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος), 

Ομιλητές θα είναι τρεις Πατρινοί: 

Ο Νίκος Μπακουνάκης, Πανεπιστημιακός – συγγραφέας, ο οποίος θα μιλήσει με θέμα: «Χρήμα και Τέχνη στην κοινωνία της Πάτρας: Κούλα Πράτσικα, Δημήτριος Λιάλιος, Επαμεινώνδας Θωμόπουλος».

Η Μυρτώ Κιούρτη, Δρ Αρχιτεκτονικής, με θέμα: "Η κατοικία της Κούλας Πράτσικα: Μια συμβολή στον πολιτισμό της καθημερινότητας". 

Ο Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος, θεολόγος – μουσικός, για την συνεργασία του μεγάλου έλληνα συνθέτη Νίκου Σκαλκώτα με την Κούλα Πράτσικα». 

Ο Νίκος Μπακουνάκης γεννήθηκε στην Πάτρα το 1956. Είναι ομότιμος Καθηγητής Πρακτικής της Δημοσιογραφίας και Τεχνικών Αφήγησης στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, όπου διδάσκει από το 2003. Απόφοιτος του Νομικού Τμήματος της Νομικής Σχολής Αθηνών και élève diplômé της École des Hautes Études en Sciences Sociales (EHESS) του Παρισιού. Διδάκτωρ Ιστορίας και Πολιτισμών της EHESS. Το 1997 δημιούργησε το ένθετο «Βιβλία» στην εφημερίδα Το Βήμα της Κυριακής, το πρώτο ένθετο για βιβλία στον ελληνικό Τύπο. Συνεργάζεται με τη lifo, όπου αρθρογραφεί και παρουσιάζει το podcast «Βιβλία και Συγγραφείς». Είναι Αξιωματούχος του Τάγματος Ακαδημαϊκών Φοινίκων (Officier de l’Ordre des Palmes Académiques) της Γαλλικής Δημοκρατίας. Εχει δημοσιεύσει, στην Ελλάδα και στο εξωτερικό, πολλά άρθρα και βιβλία για θέματα δημοσιογραφίας, Τύπου, ιδεών, νοοτροπιών και συμπεριφορών. Το βιβλίο του Δημοσιογράφος ή ρεπόρτερ: Η αφήγηση στις ελληνικές εφημερίδες, 19ος-20ός αιώνας διακρίθηκε με το Κρατικό Βραβείο 2016 και το Βραβείο της Ακαδημίας Αθηνών 2016. Το βιβλίο του Μια στιγμή της Ευρώπης στην Ελλάδα του 19ου αιώνα: Ο λόγος, η εικόνα, ο μύθος του Ανδρέα Ρηγόπουλου διακρίθηκε με το Βραβείο της Ακαδημίας Αθηνών 2008. 

Το νέο βιβλίο του με τίτλο «Γκούτλαντ» θα κυκλοφορήσει την άνοιξη του 2024 (εκδόσεις Πόλις). Πρόκειται για μια ιστορική αφήγηση για τον Γερμανό έμπορο, επιχειρηματία και οινοποιό Γουσταύο Κλάους και την οργάνωση της μικροκοινωνίας στο οινοποιείο “Αχαϊα” της Πάτρας.

Παραιθέτουμε, στη συνέχεια, την συνέντευξη που κάναμε με τον Νίκο Μπακουνάκη στο πλαίσιο των εκπομπών μας "Προς Εκκλησιασμόν". 

Η ΘΕΙΑ ΤΟΥ ΘΑΝΟΥ ΜΙΚΡΟΥΤΣΙΚΟΥ ΠΙΑΝΙΣΤΡΙΑ ΚΑΙ ΣΥΝΘΕΤΙΣ ΑΝΤΙΓΟΝΗ ΠΑΠΑΜΙΚΡΟΠΟΥΛΟΥ

Πανελλήνιον Λεύκωμα Εθνικής Εκατονταετηρίδος 
1821-1921, Αθήνα 1927. 

ΑΝΤΙΓΟΝΗ ΠΑΠΑΜΙΚΡΟΠΟΥΛΟΥ (1889¹ – 1980)

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου

Μνήμη Θάνου Μικρούτσικου

Μία από τις πρώτες Ελληνίδες συνθέτριες των αρχών του 20^ου αιώνα (μέλος της Ένωσης Ελλήνων Μουσουργών), η Αντιγόνη Παπαμικροπούλου - Μακρυγιάννη υπήρξε επίσης διάσημη σολίστ και δασκάλα πιάνου. Γεννήθηκε στην Πάτρα της ακμής του εμπορίου (τέλος 19^ου αιώνα) και το αστικό οικογενειακό της περιβάλλον επηρέασε καθοριστικά την μουσική της πορεία. Ο πατέρας της Θεόδωρος Παπαμικρόπουλος και η μητέρα της Σοφία, φρόντισαν από νωρίς για την μουσική καλλιέργεια των παιδιών τους. Η αδελφή της Ηλέκτρα ήταν επίσης εξαιρετική πιανίστρια (πτυχιούχος της Μουσικής Ακαδημίας της Χαϊδελβέργης) όπως και η άλλη αδελφή της Ισμήνη που σπούδασε στο Λονδίνο. Οι τρεις αδελφές Παπαμικροπούλου ήταν πρώτες ανεψιές του πατρινού Παναγιώτη Βουρλούμη, ο οποίος διακρίθηκε στις κυβερνήσεις του Ελ. Βενιζέλου ως υπουργός Επισιτισμού και Εθνικής Οικονομίας, ενώ μετά το 1920 συνδέθηκαν φιλικά με τον μεγάλο διανοούμενο και πολιτικό Παναγιώτη Κανελλόπουλο.

Πατρινοί στην Χαϊδελβέργη της Γερμανίας το 1921 ως φοιτητές:
Παναγ. Κανελλόπουλος και οι αδελφές Παπαμικροπούλου (Αντιγόνη, Ισμήνη, Ηλέκτρα).
Αρχείο Ιω. Αρ. Μικρούτσικου

Το πατρικό σπίτι των αδελφών Παπαμικροπούλου ήταν από τα σημαντικότερα αρχοντικά της πόλης. Την διεύθυνση σημειώνει η ίδια η Αντιγόνη Παπαμικροπούλου σε κάποιες από τις παρτιτούρες έργων της, που αφιέρωνε σε φίλους: Κορίνθου 174, Πάτραι.

Η Α. Παπαμικροπούλου σπούδασε στη Βασιλική Μουσική Ακαδημία του Λονδίνου. Αποφοίτησε με άριστα και διάκριση, καθώς τής απονεμήθηκε το Ανώτατο Βραβείο (Highest Award) του φημισμένου αυτού μουσικού ιδρύματος της Αγγλίας. Επέστρεψε στην Πάτρα όπου και εγκαταστάθηκε, αναπτύσσοντας πλούσιο παιδαγωγικό έργο. Λέγεται ότι όπως και η αδελφή της Ηλέκτρα, ταξίδευε τακτικά, μέσα σε αντίξοες συνθήκες, μέχρι και την Καλαμάτα για να παραδώσει μαθήματα πιάνου. «Περιγράφεται ως ιδιαίτερα αυστηρή γυναίκα, με ιδιότυπο χαρακτήρα και απρόβλεπτες αντιδράσεις, κλεισμένη πολύ συχνά στον εαυτό της»². Μεταξύ των διακεκριμένων μαθητών της ήταν και ο σημαντικότατος Πατρινός συνθέτης Ανδρέας Νεζερίτης (1897-1980). Αξιομνημόνευτη σύμπτωση: δασκάλα και μαθητής πέθαναν την ίδια χρονιά!

Η Α. Παπαμικροπούλου, όμως, φαίνεται πως επέστρεφε στο Λονδίνο, όπου εκδόθηκαν και αρκετά έργα της. Σύμφωνα με δημοσίευμα εφημερίδας της εποχής (1920) ερμήνευσε στο Duke’s Hall του Λονδίνου το δημοφιλές κοντσέρτο για πιάνο του Νορβηγού συνθέτη Edvard Grieg (1843-1907) «τη συνοδεία ορχήστρας εξ εκατόν οργάνων. Η μαγική δύναμις της τέχνης της Ελληνίδος Καλλιτέχνιδος άφησεν ανεξαλείπτους εντυπώσεις εις το φλεγματικόν αγγλικόν ακροατήριον»³. Η Α. Παπαμικροπούλου σύμφωνα με γραπτές και προφορικές μαρτυρίες, ήταν μια δεξιοτέχνις του πιάνου. Σε άρθρο πατρινής εφημερίδας παρουσιάζεται ως «η αριστοτέχνις» και αποκαλείται «κορυφαία της Ελλάδος πιανίστρια»⁴. Ήταν τότε τριάντα ετών. Αυτή, λοιπόν, που κάποιοι μουσικοκριτικοί για τις ερμηνείες της, ιδιαίτερα έργων του Σοπέν και του Λιστ, την είχαν αποκαλέσει δεύτερο Ρουμπινστάιν⁵, δεν επέλεξε τυχαία το κοντσέρτο για πιάνο του Grieg. Σε μια διάλεξή της στον Εισαγωγικό Σύλλογο Πατρών, που δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Νεολόγος (3-4-1915) η Α. Παπαμικροπούλου υπεραμυνόταν του ιδρυτή της Εθνικής Μουσικής Σχολής Μανώλη Καλομοίρη. Θεωρούσε ότι ο Καλομοίρης έκανε έργο ανάλογο με αυτό του Grieg και του Liszt, οι οποίοι διασκεύαζαν αριστοτεχνικά πρωτότυπους νορβηγικούς ήχους και ουγγρικές μελωδίες αντίστοιχα, δημιουργώντας νέες «συνθέσεις αίτινες εκτιμώνται ανά την υφήλιον ως αριστουργήματα». Χαρακτηρίζει μάλιστα τον Καλομοίρη «Grieg της Ανατολής»! Άρα, είναι ευεξήγητο, πλέον, γιατί η Παπαμικροπούλου διέπρεψε κατά την ερμηνεία του κοντσέρτου του Grieg, στο οποίο ο συνθέτης αποκαλύπτει το πραγματικό ενδιαφέρον του για τους λαϊκούς νορβηγικούς σκοπούς. Η ίδια θα κάνει κάτι ανάλογο στις συνθέσεις της για πιάνο και στα τραγούδια της. Πρέπει να σημειωθεί ότι η Α. Παπαμικροπούλου απάντησε, μέσω της στήλης της εφημερίδας Νεολόγος (9-4-1915), σε επικριτικό για την διάλεξή της δημοσίευμα και υπερασπίστηκε πάλι με πάθος τον Καλομοίρη και την ελληνικότητα της μουσικής του.

Το 1920 εκδόθηκε στο Λονδίνο «Το Κλάϊμα του Βοσκού», από τον εκδοτικό οίκο Wests Ltd, με τίτλο: “The Greek Shepherd’s Song”⁶. Η σύνθεση αυτή για πιάνο δεν είναι τίποτε άλλο παρά η έντεχνη επεξεργασία του γνωστού δημοτικού τραγουδιού «Μπήκαν κλέφτες στο μαντρί». Το έργο αυτό εντάχθηκε αργότερα στην περίφημη «Καλαβρυτινή σουΐτα» για πιάνο της Παπαμικροπούλου, ως τρίτο μέρος.

Τον Απρίλιο του 1931 η συνθέτρια δίνει ένα ρεσιτάλ πιάνου στην ιστορική αίθουσα «Παρνασσός» στην Αθήνα. Παρουσιάζει τις συνθέσεις της «Πόνος», «Πρελούδιο», «Όταν πέφτουν τα φύλλα», «Παράπονο», «Αγωνία» και βέβαια την «Καλαβρυτινή σουΐτα» που ενθουσιάζει κοινό και κριτικούς. Ένας απ’ αυτούς έγραψε στον τρίτο τόμο (1931) των Μουσικών Χρονικών, περιοδικού που διηύθυνε ο Ιωσήφ Παπαδόπουλος: «Η Παπαμικροπούλου τοποθετείται στην πρώτη γραμμή των καλύτερων καλλιτεχνών. Οι συνθέσεις της έχουν ειλικρινή μελοδραματική διάθεση. Έντονος πόνος, λυρικό σκίρτημα διαπνέουν και τα αλέγρα σημεία».

Συχνές ήταν οι εμφανίσεις της Παπαμικροπούλου και στην Πάτρα, όπου «οι Πατρείς εντρυφώσι κατά τας εκάστοτε καλλιτεχνικάς συναυλίας, εις την θεσπεσίαν τέχνην της συμπαθούς καλλιτέχνιδος, ήτις ευγενώς πάντοτε μετέχει αυτών»⁷ Η Α. Παπαμικροπούλου στα προσωπικά της ρεσιτάλ ερμήνευε έργα για πιάνο κλασικών συνθετών καθώς και τις δικές της πρωτότυπες συνθέσεις. Δίκαια χαρακτηρίστηκε στον καιρό της ως καλλιτεχνικός αστέρας της Πάτρας και «δαιμονία κλειδοκυμβαλίστρια». Ο Πατρινός διανοούμενος Αριστείδης Μικρούτσικος σε σχετικό σημείωμά του για ένα ρεσιτάλ της Παπαμικροπούλου παρατηρεί: «Η όλη της μουσική διαπνέεται από μιαν αγνότητα, από μια σοφία. Δημιουργικότης καταπληκτική και πλατειά έμπνευσις… Μέσα σε μίαν ώρα, μας έκαμε να επικοινωνήσουμε με το βαθύ νόημα, όχι της αντικειμενικής και υπολογισμένης, μα της αληθινής Τέχνης, που δεν αφορά τον βιρτουόζο, αλλά τον άνθρωπο – καλλιτέχνη»⁸.

Παραθέτουμε εδώ και το πρόγραμμα (απόκειται στην Μουσική Βιβλιοθήκη "Λίλιαν Βουδούρη") ενός ρεσιτάλ πιάνου που έδωσε την Τρίτη 12 Μαρτίου 1919 στην Αίθουσα του Ωδείου Αθηνών, με ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον πρόγραμμα: Bach, Schumann, Liszt, Chopin, Grieg, Paganini – Liszt.

Στις 31 Μαϊου 1919 πραγματοποιήθηκε μια "Στρατιωτική Συναυλία" υπό την καλλιτεχνική διεύθυνση του Βασιλείου Σωζόπουλου, Διοικητή Μουσικής Φρουράς Αθηνών και καθηγητή του Εθνικού Ωδείου, του Νικόλαου Δεληγιαννάκη, Διευθυντή της Μουσικής Φρουράς Πατρών και του Χρήστου Τσέκου, αρχιμουσικού της Δημοτικής Μουσικής Πατρών και της Αντιγόνης Παπαμικροπούλου, στην ταράτσα του κινηματοθέατρου "Πάνθεον" στην Πάτρα. Η συναυλία διοργανώθηκε από τον Σύνδεσμο Εφέδρων Αξιωματικών Πατρών και την Οργάνωση Πολεμιστών Πατρών. Παραθέτουμε στη συνέχεια το πλήρες πρόγραμμα της συναυλίας (Μουσική Βιβλιοθήκη "Λίλιαν Βουδούρη"), το οποίο περιλαμβάνει αρκετές συνθέσεις της Παπαμικροπούλου. 

 Η Α. Παπαμικροπούλου άφησε εποχή ως παιδαγωγός – λειτουργός και όχι ως μια τυπική δασκάλα πιάνου. Με αυτή την παιδαγωγική της ιδιότητα, διδάσκει στη Φιλαρμονική Εταιρία γύρω στο 1936 και αργότερα, το 1945, στο Πατραϊκό Ωδείο, όπου χάρισε το πιάνο της και όλη τη μουσική βιβλιοθήκη της. Πρέπει να σημειωθεί ότι το 1937 όταν ο ιερέας Ευθύμιος Ντρέκης ίδρυσε το «Πατραϊκό Ωδείο» σε συνεργασία με τον Μανώλη Καλομοίρη, η Α. Παπαμικροπούλου συμμετείχε στην επιτροπή κυριών της Πάτρας που συστήθηκε με σκοπό την αδιάκοπη λειτουργία του Ωδείου στα χρόνια της Κατοχής. Η σημερινή διευθύντρια του Ωδείου κ. Άσπα Ντρέκη υπήρξε για ένα διάστημα μαθήτρια της Παπαμικροπούλου και ερμηνεύει συνεχώς τις συνθέσεις της για πιάνο. Κάνει γνωστό, μάλιστα, το πιανιστικό ρεπερτόριο της δασκάλας της στους μαθητές της, οι οποίοι σε εξετάσεις και άλλες εκδηλώσεις του Ωδείου περιλαμβάνουν στο πρόγραμμά τους και ένα έργο της Παπαμικροπούλου. Συνεχίζεται, λοιπόν, αδιάκοπα από γενιά σε γενιά, η παράδοση του έργου της Πατρινής συνθέτριας.

ΕΡΓΟΓΡΑΦΙΑ

Α. ΤΑ ΤΡΑΓΟΥΔΙΑ

Η Α. Παπαμικροπούλου συνέθεσε αρκετά τραγούδια, τα οποία φαίνεται πως είχαν ιδιαίτερη απήχηση στην εποχή τους. Άλλωστε τραγουδούσε και η ίδια. Την διάλεξή της στον Εισαγωγικό Σύλλογο για τη Νεοελληνική Μουσική (1915) που προαναφέραμε, επισφράγισε τραγουδώντας η ίδια δύο χαρακτηριστικά ελληνικά τραγούδια: την «Άνοιξη» του Σαμάρα και την «Κατάρα» (1909) του Καλομοίρη.

Πρέπει να σημειωθεί ότι η ίδια έγραφε και τους στίχους στα περισσότερα τραγούδια της, όπως π.χ. «Δε θα με ξεχάσεις» (1936) ερωτικό τραγούδι ιδιαίτερα δημοφιλές στην εποχή του, «Έλα» (1938) που εκδόθηκαν στην Πάτρα από τον μουσικό οίκο του Μ. Κορνέλλου. Από τα εξώφυλλα αυτών των τραγουδιών πληροφορούμαστε ότι συνθέσεις της Παπαμικροπούλου είχαν ηχογραφηθεί σε δίσκους “Columbia” και “Odeon” και πωλούνταν σε όλα τα μουσικά καταστήματα. 

Η ίδια η Παπαμικροπούλου έπαιζε τις συνθέσεις της «Ελληνική Ραψωδία» και «Νύχτα Χριστουγέννων» για σόλο πιάνο. Οι ηχογραφήσεις αυτές μεταδίδονταν από τους ραδιοφωνικούς σταθμούς «Μπάρι» και «Ιταλικόν συγκρότημα». Είναι αξιοσημείωτο το γεγονός ότι μερικά από τα τραγούδια της (όπως το «Λίλυ-Μπεθ», σε στίχους της συνθέτριας) περιλαμβάνονταν στο ρεπερτόριο του Αντώνη Δελένδα, διάσημου τενόρου της Εθνικής Λυρικής Σκηνής. Επίσης στο εξώφυλλο του τραγουδιού «Δε θα με ξεχάσεις» αναγράφεται: «Ελανσαρίσθη από τον εκλεκτόν τενόρον κ. Αντώνιον Νέγρην».

Άλλα τραγούδια της, πολλά από τα οποία ερωτικού χαρακτήρα, είναι: «Αγάπη μου ωραία», «Δεν μ’ αγαπάς», «Μην λησμονήσεις», «Ήρθες αργά», «Γύρισε, γύρισε», «Λυπητερό τραγούδι», «Βαρκαρόλα», «Έλα πάμε» (Fox), «Η Πάτρα στον Μεσοπόλεμο», «Έφυγες» (Valse - Noble), «Ας θυμηθούμε μαζί», «Αγωνία» και «Πόνος».

Β. ΕΡΓΑ ΓΙΑ ΠΙΑΝΟ

Η «Καλαβρυτινή σουΐτα» ή «Εικόνες απ’ τα βουνά» σε πέντε μέρη (έκδοση Röder Λειψίας) είναι ίσως το πιο γνωστό έργο της συνθέτριας, το οποίο έχει παρουσιαστεί κατ’ επανάληψη τόσο από την ίδια όσο και από νεώτερους εκτελεστές. Τα μέρη του έργου φέρουν τίτλους οι οποίοι είναι παρμένοι από δημοτικά τραγούδια της Πελοποννήσου. Δεν είναι γνωστό γιατί η συνθέτρια ονόμασε την σουίτα της «Καλαβρυτινή». Ίσως διότι την εποχή εκείνη ήταν νωπή, ακόμη, στη μνήμη των Ελλήνων η κήρυξη της Επανάστασης του 1821 στα Καλάβρυτα, ένας τόπος - σύμβολο του νεώτερου ελληνισμού. Με δεδομένο το γεγονός ότι στην σουίτα αυτή η συνθέτρια επεξεργάζεται θέματα από την δημοτική παράδοση και η ίδια είναι γεννημένη στην Πάτρα, κοντά στα Καλάβρυτα, δεν αποκλείεται να ήθελε να συνδέσει το ηρωικό και αδούλωτο φρόνημα των Ελλήνων με την περιοχή των Καλαβρύτων. Όλα τα κομμάτια της σουίτας αποτελούνται από σύντομες ενότητες, κάτι σαν μουσικές εικόνες που εκφράζουν μία κυρίως ρομαντική διάθεση, αλλά δεν αποφεύγεται και ο δανεισμός άλλοτε από μια πόλκα, άλλοτε από μια γκαβότ, άλλοτε από ένα ρωμαλέο πρελούδιο. Η Καλαβρυτινή Σουίτα ξεκινάει με το πρελούδιο πάνω στο δημοτικό τραγούδι Ένας αητός καθότανε και εκφράζει, πραγματικά, τη μεγαλοπρέπεια και περηφάνια που αναδύεται από τους στίχους του δημώδους άσματος. Το πρελούδιο αυτό αφιερώνεται από τη συνθέτρια στους γονείς της.

Στο δεύτερο κομμάτι της σουίτας αναγνωρίζουμε το δημοτικό τραγούδι Ντουφέκι μου περήφανο σπαθί μου τιμημένο. Η συνθέτρια τιτλοφορεί το κομμάτι, Καϋμένα ελληνόπουλα και το αφιερώνει στο θείο της Νικολάκη Βουρλούμη. Στην πρώτη ενότητα του κομματιού αυτού το αριστερό χέρι του ερμηνευτή παίζει τη βασική μελωδία ενώ η συνοδεία είναι ένα συνεχές επίμονο πεντάηχο το οποίο παραπέμπει στην πεντατονία της δημοτικής μουσικής. Η δεύτερη ενότητα  είναι πιο δεξιοτεχνική και χορευτική, μ’ ένα λεβέντικο χορό να δεσπόζει.

Στο τρίτο μέρος που τιτλοφορείται Το κλάιμα του βοσκού, andante sostenuto, στη σολ ελάσσονα, η μουσική γίνεται τρυφερή και μοναχική, με μοναδικό σκοπό την ανάγλυφη απόδοση του καημού του βοσκού (προγραμματική μουσική). Η συνθέτρια χρησιμοποιεί μια ηχητική παλέτα από βουκολικούς ήχους, γι’ αυτό θα μπορούσε να χαρακτηριστεί το μέρος αυτό ως «ποιμενικός σκοπός». Το αναγνωρίσιμο δημοτικό τραγούδι είναι αυτή τη φορά το γνωστό μπήκαν κλέφτες στο μαντρί που τοποθετείται σε ένα λιτό οκτάμετρο. Το κομμάτι είναι αφιερωμένο στον Θοδωρή Βουρλούμη, επίσης θείο της συνθέτριας.

Στον τρίτο θείο, τον Παναγή Βουρλούμη αφιερώνεται το τέταρτο κομμάτι, σε 3/4, στης Αρκαδιάς το διάσελο. Στηρίζεται πάνω στο δημοτικό αχ Ελένη. Παρόλο που μορφολογικά θα μπορούσε να θυμίζει δυτικό βαλς, ουσιαστικά έχουμε ένα περίτεχνο πάντρεμα της δυτικής φόρμας με ελληνότροπα μουσικά μοτίβα. Η δεύτερη ενότητα του κομματιού, allegro moderato, είναι σαφώς περισσότερο δεξιοτεχνική και χορευτική. Εδώ κυριαρχεί ένα διμερές μέτρο που εκφράζει μια στιβαρότητα, σε αντίθεση με το τριμερές μέτρο της πρώτης, λυρικού χαρακτήρα, ενότητας. Υπάρχει και μια τρίτη ενότητα που παραπέμπει σε εμμελή απαγγελία (recitativo) και εμφαίνει εσωτερικότητα. 

Το πέμπτο κομμάτι της Καλαβρυτινής Σουίτας, molto vivace με ένα μεσαίο moderato, στη «σκοτεινή» μα και ηρωϊκή ρε ελάσσονα, είναι ένας χορός – ποταμός, με αδιάκοπη κίνηση, που οδηγεί το έργο στην θριαμβευτική κορύφωσή του. Το παραδοσιακό τραγούδι εκίνησεν η κλεφτουριά κι όλα τα παλικάρια προσφέρει το θέμα στο φινάλε της σουίτας που τιτλοφορείται Ελληνοπούλα μ’ για σου.

(Ανάλυση της «Καλαβρυτινής σουΐτας» βλ. και στο βιβλίο της Ε. Αγραφιώτη Η μουσική δεν είναι γένους θηλυκού;, σσ. 157-158).

Το δημοφιλές αυτό έργο της Παπαμικροπούλου διασκευάστηκε από τον επίσης Πατρινό συνθέτη Δημήτρη Μπαζό για πιάνο, κιθάρα και ορχήστρα πνευστών. Σε ενορχήστρωση και διεύθυνση του ιδίου παρουσιάστηκε στην Αθήνα το 1978 (Μοσχάτο) με σολίστ την Άσπα Ντρέκη-Βικάτου στο πιάνο και τον Ανδρέα Μπαζό στην κιθάρα. Αυτή η εκδοχή παρουσιάστηκε την ίδια χρονιά και στην Πάτρα.

Άλλες συνθέσεις της Παπαμικροπούλου που έχουν εκδοθεί είναι:

·         I Love you so my little Anne (Song without words) – Τραγούδι χωρίς Λόγια

Αφιερωμένο στην Anne Van Fleet McChristian (έκδ. Φ. Νάκα, 1956).

·         Gratitude – Ευγνωμοσύνη, μπαλάντα

Αφιερωμένο στον Charles H. Crutchfield (έκδ. Φ. Νάκα, 1951).

·         Coronation Ball (Air de Ballet) – Ο χορός της ενθρόνισης

Αφιερωμένο στην βασίλισσα Ελισάβετ Β΄ της Αγγλίας (έκδ. Ανδρεάδη - Νάκα, 1953).

·         Ο χορός του λευκού ρόδου (Valse Noble)

Αφιερωμένο εις την Α.Β.Υ. Πριγκήπισσαν Φρειδερίκην Διαδόχου (εκδ. Ανδρεάδη - Νάκα, 1947).

 ·        Γαρδένιες το δείλι (Valse - Lente)

Αφιερωμένο στην ευγενεστάτην κα Λόλαν Αριστείδου – Μεταξά (Εκδόσεις Ανδρεάδη – Νάκας, Αθήνα, 1948).

·         Clydia (Air de Ballet)

Αφιερωμένο στον Jim Morton, New York Journal American (έκδ. Ανδρεάδη - Νάκα, 1954).

·         You brought spring in to my heart (Air de Ballet) – Έφερες την Άνοιξη στην καρδιά μου

Αφιερωμένο στον Συνταγματάρχη Charles U. Knaub (American mission to Greece) (εκδ. Ανδρεάδη - Νάκα, 1951)

·         Νύχτα τ’ Απρίλη (Φαντασία)

«Αφιερωμένο σε μια ανάμνησι…» (έκδ. Röder)

Διάσημη ήταν η σύνθεση «Νύχτα Χριστουγέννων» (ρομάντζο) σε στυλ μπαλάντας, για σόλο πιάνο (που κυκλοφορούσε σε δίσκο της Columbia από το 1935). Τα κομμάτια «Σάλπιγγες» (εμβατήριο, έκδ. 1935), «Καμπάνες» και «Γαρδένιες στο δείλι» ήταν επίσης δημοφιλή έργα για πιάνο, που παίζουν μέχρι σήμερα μαθητές του «Πατραϊκού Ωδείου». Από όλο το συνθετικό της έργο συνάγεται ότι η Αντιγόνη Παπαμικροπούλου ήταν μια αληθινή δεξιοτέχνης του πιάνου, «κάτι που διακρίνεται στα ποικίλματα και στην έκταση του πληκτρολογίου που χρησιμοποιεί»⁹. Οι συνθέσεις της έχουν ειλικρινή μελοδραματική διάθεση, έντονο λυρισμό και προκαλούν βαθειά συγκίνηση. Όπως έγραψε ο Αριστείδης Μικρούτσικος, «με τη φωνή της ψυχής της μας χαρίζει το χρυσό κλειδί της διαισθήσεως της Μουσικής… Μας λέει: Η Μουσική είναι ο Λυτρωμός».

Στο συγγενικό περιβάλλον της Α. Παπαμικροπούλου ανήκει ο συνθέτης Θάνος Μικρούτσικος. Η αδελφή τής Αντιγόνης, Ηλέκτρα, παντρεύτηκε έναν ξεχωριστό πνευματικό άνθρωπο της Πάτρας, τον Αριστείδη Μικρούτσικο, αδελφό του πατέρα του Θάνου Μικρούτσικου. Στο προσωπικό αρχείο του συνθέτη σώζεται το κύριο μέρος του συνθετικού έργου της θείας του Αντιγόνης Παπαμικροπούλου.

Ο ίδιος ο Θ. Μικρούτσικος αναφέρεται στην θεία του, στην αυτοβιογραφία του στον Οδυσσέα Ιωάννου (εκδ. Πατάκης, 2011). Εκεί λέει επί λέξει: «Η Αντιγόνη Παπαμικροπούλου είναι η πρώτη σημαντική νεοελληνίδα συνθέτης – έχω αρκετές παρτιορύρες των συνθέσεών της στο αρχείο μου».

Παρτιτούρες έργων της υπάρχουν ακόμη στην Εθνική Βιβλιοθήκη, στην Μουσική Βιβλιοθήκη «Λίλιαν Βουδούρη», στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών και σε ιδιωτικές συλλογές.

Η Α. Παπαμικροπούλου πέθανε από καρδιοαναπνευστική ανεπάρκεια στην Αθήνα (στο Χολαργό) στις 23 Μαρτίου 1980.

Ο Θάνος Μικρούτσικος εξέφρασε κι ένα …παράπονο στους θείους του Αριστείδη και Αντιγόνη:

«Θείε Αριστείδη Μικρούτσικε και θεία Αντιγόνη Παπαμικροπούλου, πολύ θα ήθελα να ζήσω μια μέρα μαζί σας. Έχω όμως ένα παράπονο από εσάς. Δεν μου αφήσατε ένα σημείωμα για τον απίστευτα σπουδαίο συνθέτη Δημήτρη Λιάλιο. Ή το γράψατε και κάπου ξέπεσε; Εγώ όμως κυνηγούσα –παιδί του δημοτικού – τον Θεόφιλο Κάββουρα στην Τριών Συμμάχων και χαιρόμουνα, δεκαετία του ‘50, την μπάντα – συμφωνική ορχήστρα που διηύθυνε.»

Στον Θάνο Μικρούτσικο οφείλουμε το cd με τα Κουαρτέτα των Πατρινών συνθετών: Δημήτρη Λιάλιου, Ανδρέα Νεζερίτη και Θεόφιλου Κάββουρα.

Ήταν μία πρότασή μας στην «Πάτρα – Πολιτιστική Πρωτεύουσα της Ευρώπης 2006», που τελικά διεκπεραιώθηκε εκτός Πολιτιστικής.

Στην εκδήλωση «Πατρινοί συνθέτες – Πατρινοί ποιητές», που διοργανώσαμε με το Καλλιτεχνικό Σύνολο Πολύτροπον στις 26 Νοεμβρίου 2016, στην Αθήνα, παρουσιάσαμε και δύο - από τα πιο δημοφιλή στην εποχή τους - τραγούδια της Αντιγόνης Παπαμικροπούλου: «Έλα» και «Δεν θα με ξεχάσεις», που ερμήνευσε η σοπράνο Δάφνη Πανουργιά, με τον Μάριο Καζά στο πιάνο.

Έργα της συνθέτριας έχει αποδώσει και ο συνθέτης και πιανίστας Σπύρος Δεληγιαννόπουλος. Παραθέτουμε στη συνέχεια ένα δείγμα αυτής της δουλειάς.

Επίσης, η Σέρβα πιανίστρια και μαθηματικός Anita Savic, συμπεριέλαβε σε ένα δίσκο της με έργα ελλήνων συνθετών για πιάνο, τον "Χορό του Λευκού Ρόδου" της Παπαμικροπούλου. 

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

1. Στην υπάρχουσα σχετική, με τη συνθέτρια, βιβλιογραφία αναφέρεται ως χρονολογία γέννησης το 1888. Όμως στην Ληξιαρχική Πράξη Θανάτου του Δήμου Πατρέων, ως έτος γέννησης της συνθέτριας αναγράφεται το 1889. Πρόκειται, ουσιαστικά, για το πρώτο επίσημο τεκμήριο που αφορά στην χρονολογία γέννησης της Παπαμικροπούλου και ως τέτοιο το υιοθετούμε ανεπιφύλακτα.

2. Έφη Αγραφιώτη, Η μουσική δεν είναι γένους θηλυκού; σ. 156, Αθήνα 2004.

3. Εφ. Νεολόγος Πατρών, 30-8-1920.

4. Εφ. Νεολόγος Πατρών, 14-3-1918.

5. Εφ. Η Γνώμη Πατρών, 8-4-1980 (Άρθρο του Λάμπη Λούκου).

6. Εφ. Νεολόγος Πατρών, 30-8-1920.

7. Τέλης Δ. Τουρνάς, Αι Πάτραι - Τα γράμματα και αι τέχναι, σσ. 14-15, Ακαδημαϊκόν Ημερολόγιον Πατρών, 1918.

8. Εφ. Τηλέγραφος Πατρών, 14-12-1930.

9. Αλέκα Συμεωνίδου, Λεξικό Ελλήνων Συνθετών, σ. 338 (έκδ. Φ. Νάκας, 1995).

Ενδεικτική Βιβλιογραφία

-        Εφ. Νεολόγος, 3 & 9-4-1915 / 14-3-1918 / 30-8-1920.

-        Εφ. Τηλέγραφος, 14-12-1930.

-        Εφ. Η Γνώμη, 8-4-1980.

-        Εφ. Πελοπόννησος, 17-4-1980.

-        Έφη Αγραφιώτη, Η μουσική δεν είναι γένους θηλυκού; Εθνικό Συμβούλιο Ελληνίδων (έκδ. Δρόμων, 2004).

-        Τάκης Καλογερόπουλος, Το Λεξικό της Ελληνικής Μουσικής, Τόμος 4^ος (έκδ. Γιαλλελή, 1998).

-        Παναγιώτης Κανελλόπουλος, Η Πάτρα της «Μπελ Εποκ», Εισαγωγή στο βιβλίο Πάτρα 1900 του Αλέκου Μαρασλή (Πάτρα, 1978).

-        Γιάννης Μουγγολιάς, Αντιγόνη Παπαμικροπούλου. Ένας συναρπαστικός μουσικός βίος, περιοδικό «το δόντι», τεύχος 19, Απρίλιος 2002.

-        Αλέκα Συμεωνίδου, Λεξικό Ελλήνων Συνθετών (Βιογραφικό – Εργογραφικό), (έκδ. Φίλιππος Νάκας, Μάιος 1995).

-        Κώστας Ν. Τριανταφύλλου, Ιστορικόν Λεξικόν των Πατρών, Τόμος Β΄ (Γ΄ Έκδοσις, Πάτραι 1995).

ΓΙΑ ΤΟΝ ΠΑΤΡΙΝΟ ΣΥΝΘΕΤΗ ΘΕΟΦΙΛΟ ΚΑΒΒΟΥΡΑ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου

Ένας από τους σημαντικότερους έλληνες μουσικούς του 20ου αιώνα, γεννήθηκε στην Πάτρα το 1894. Ο διαπρεπής βιολιστής, παιδαγωγός και αρχιμουσικός Γεώργιος Λυκούδης. Ένας μουσικός με διεθνή καριέρα, ο οποίος διηύθυνε και την Κρατική Ορχήστρα Αθηνών και την Συμφωνική Ορχήστρα του ΕΙΡ, διετέλεσε μουσικός διευθυντής του Εθνικού Θεάτρου και μουσικός σύμβουλος της Εθνικής Λυρικής Σκηνής, υπήρξε μουσικοκριτικός στην εφημερίδα ΤΟ ΒΗΜΑ και μαζί με τη σύζυγό του Αλίκη έπαιξαν σε ρεσιτάλ στην Αθήνα, κυρίως, πολλές σονάτες για βιολί και πιάνο ελλήνων συνθετών. Ο Γεώργιος Λυκούδης με την ΚΟΑ παρουσίασε και τον “Ρεμβασμό” του συντοπίτη του συνθέτη Δημήτρη Λιάλιου στις 5 Αυγούστου 1946.
Ο Λυκούδης υπήρξε και περίφημος δάσκαλος βιολιού στο Ωδείο Αθηνών. Έβγαλε πολλούς άξιους μαθητές, ανάμεσά τους ο περίφημος Τάτσης Αποστολίδης (1928-2009). Ο Τάτσης Αποστολίδης έκανε επίσης μεγάλη καριέρα, και το 1952 ίδρυσε το Ελληνικό Κουαρτέτο, το οποίο άφησε εποχή! Ο Αποστολίδης συνδέθηκε φιλικά με τον σχεδόν συνομήλικό του Πατρινό Θεόφιλο Κάββουρα (γεννημένος το 1930), ο οποίος σπούδαζε στο Εθνικό Ωδείο με τον Μανόλη Καλομοίρη και πήρε το 1953 πτυχίο ενορχήστρωσης με Άριστα. Το 1954 ο Τάτσης Αποστολίδης αποφοίτησε από το Ωδείο Αθηνών, όπου σπούδαζε βιολί με τον Γ. Λυκούδη. Βίοι παράλληλοι...
Οι δύο νέοι μουσικοί υπήρξαν και συστρατιώτες, οπότε αναπτύχθηκε μεταξύ τους φιλία και αλληλοεκτίμηση, με κοινή πάντα αγάπη τους την μουσική. Αντάλλασσαν ιδέες και μουσικό υλικό. Ήταν μια σχέση που άντεξε στο χρόνο...

Το 1968 ο Θεόφιλος Κάββουρας έγραψε το ένα και μοναδικό κουαρτέτο του για έγχορδα. Αυτό το διαμαντάκι, όπως έχει χαρακτηρισθεί από πολλούς μουσικούς που αντελήφθησαν τη σημασία του, το έπαιξε το Ελληνικό Κουαρτέτο υπό τον Τάτση Αποστολίδη το 1984, εδώ στο Δημοτικό Θέατρο Απόλλων σε μια εκδήλωση μνήμης που διοργάνωσε η Λέσχη Φίλων Κλασσικής Μουσικής για την επέτειο των δέκα χρόνων από τον ξαφνικό θάνατο του Θεόφιλου Κάββουρα. Και το Ελληνικό Κουαρτέτο του Αποστολίδη έπαιξε το έργο του Θεόφιλου Κάββουρα πάλιν και πολλάκις σε συναυλίες του ανά την Ελλάδα.

Το 2004 μετά από μια έρευνά μου γύρω από τους Πατρινούς Συνθέτες πρότεινα στον Θάνο Μικρούτσικο την έκδοση ενός ψηφιακού δίσκου, στο πλαίσιο της Πάτρα – Πολιτιστική Πρωτεύουσα 2006, με κουαρτέτα εγχόρδων των Πατρινών συνθετών: Δημητρίου Λιάλιου, Ανδρέα Νεζερίτη και Θεόφιλου Κάββουρα. Ο Θάνος Μικρούτσικος κατανόησε την αξία των έργων και ανέθεσε στο Νέο Ελληνικό Κουαρτέτο του Γιώργου Δεμερτζή την ηχογράφηση. Ο ψηφιακός δίσκος κυκλοφόρησε αρκετά μετά την Πολιτιστική, αλλά έχει μια μοναδική αξία: Πατρινοί Συνθέτες: Λιάλιος, Νεζερίτης, Κάββουρας! Η αξία δεν είναι το “Πατρινοί Συνθέτες”, αλλά το γεγονός ότι ο δίσκος έτυχε διθυραμβικών κριτικών, με το έργο του Κάββουρα να ξεχωρίζει, και να αποτελεί την πρώτη ηχογράφηση, ως τώρα, έργου του συνθέτη. 

Με το Καλλιτεχνικό Σύνολο Πολύτροπον, και συγκεκριμένα τον πιανίστα Τάσο Σπηλιωτόπουλο και την σοπράνο Θεοδώρα Ζήκου, παρουσιάσαμε στο Δημοτικό Θέατρο της Πάτρας (12-4-2010) τέσσερα τραγούδια του Θεόφιλου Κάββουρα, από τα τριάντα περίπου που έχει γράψει. Και εδώ διακρίναμε, κατά τις πρόβες, τις αρετές του συνθέτη: οικονομία εκφραστικών μέσων, πυκνότητα γραφής, μελωδικότητα που αναβλύζει, και μια σχέση με την ποίηση μοναδική! Σίγουρα η ιδιαίτερη αυτή σχέση του συνθέτη με την ποίηση έχει να κάνει με τον ποιητή αδελφό του, αείμνηστο Δημήτρη Κάββουρα. 

Ο Θεόφιλος Κάββουρας μελοποιεί με οίστρο, αλλά και προγραμματικά ταυτόχρονα. Τίποτα δεν είναι τυχαίο, τίποτα δεν πάει χαμένο. Το πιάνο ακούγεται κάποτε σαν πλήρης ορχήστρα, θα λέγαμε, γιατί η γραφή του δεν είναι απλώς συνοδευτική αλλά καθοριστική για την έκβαση της περιπέτειας που λέγεται τραγούδι. Και οι μελωδικές του φράσεις πλατιές και λιτές ταυτόχρονα, σαρκώνοντας το συναμφότερον στην μουσική ποιητική του.

Αξίζει όμως να επισημανθεί και κάτι ακόμα: Ο Θεόφιλος Κάββουρας παρ' ότι μαθήτευσε κοντά στον ιδρυτή και πατριάρχη της Εθνικής Μουσικής Σχολής Μανώλη Καλομοίρη, δεν υπήρξε πιστός οπαδός της Ε.Μ.Σ. Εμπνεύστηκε από τα δημοτικά τραγούδια και το έργο του φέρει ανεξίτηλη τη σφραγίδα του ελληνικού χρώματος και ως προς τη μελωδία και ως προς το ρυθμό. Όμως αυτή η ελληνικότητα του Κάββουρα δεν είναι προπαγανδιστική, δεν κραυγάζει, δεν υπηρετεί μια ιδεολογία. Είναι σαφής μα υπαινικτική, ταιριασμένη απόλυτα με την δυτική του παιδεία, που σημαίνει πως αφουγκραζόταν τον καιρό του, και παρ' ότι Πατρινός και άρα έπρεπε να έχει καθολική επιρροή από την Δύση, εκείνος αφομοίωσε δημιουργικά στο έργο του παράδοση και δυτική τεχνική γραφής. Υπήρξε μελωδιστής και δεν ενέδωσε διόλου στις μοντερνιστικές τάσεις της εποχής του. Δεν τον ενδιέφερε, πιστεύω, να φανεί πρωτοποριακός. Έκανε αυτό που ήθελε με τρόπο φυσικό και αβίαστο.

Τέλος, να σημειώσω ότι το 1965 ο μαέστρος Ανδρέας Παρίδης διηύθυνε την ΚΟΑ στο έργο του Θεόφιλου Κάββουρα Αποχώρηση 1944, που πραγματεύεται την αποχώρηση των Γερμανών από την Ελλάδα, χρησιμοποιώντας μοτίβα από αντάρτικα και γερμανικά τραγούδια της εποχής. Τότε περίπου και η Συμφωνική Ορχήστρα του ΕΙΡΤ ερμήνευσε το συμφωνικό ποίημα Πορεία και κορυφή. Αυτές οι εκτελέσεις έργων του Θεόφιλου Κάββουρα από τα συμφωνικά σχήματα των Αθηνών ήταν μεγάλη επιτυχία για ένα περιφερειακό συνθέτη. Μοναδικό διαβατήριό του ήταν η μουσική του. Ούτε οι δημόσιες σχέσεις ούτε άλλου είδους σκοπιμότητες. Δυστυχώς ο πρόωρος θάνατός του δεν επέτρεψε την ανάδειξη του έργου του, κάτι που βαρύνει εμάς τους επιγόνους του.

Γι' αυτό καταφεύγω στον Ζήσιμο Λορεντζάτο και στην ερμηνεία του για την παράδοση:“Κάθε νιόκοπη γενιά, αν δε φυσήξει στο κάρβουνο της παράδοσης να το κάνει να κοκκινίσει, κάλλιο να την κλαις. Είναι γενιά νεκρή και τα γεννήματά της κοιλάρφανα... Όλα είναι ζωή στην ανώτερη φάση της: ζωή και παράδοση ταυτόσημες. Όλα τέλος είναι: ή παράδοση ή τίποτα”.

Παραθέτουμε στη συνέχεια την εκδήλωση «Ο ΜΑΕΣΤΡΟΣ» Θεόφιλος Κάβουρας (1930 - 1974), που διοργάνωσε στο Δημοτικό Θέατρο "ΑΠΟΛΛΩΝ" - Πάτρα 12 Απριλίου 2010, το Πλήρωμα 94. 

Ένα ακόμα κείμενο μας για τον Θεόφιλο Κάββουρα ΕΔΩ

Η ΚΥΡΙΑ ΤΑΣΙΑ ΒΥΘΟΥΛΚΑ - ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΥ

Η κυρία Τασία Βυθούλκα – Σωτηροπούλου που …απέδρασε αυτές τις μέρες από τον μάταιο τούτο κόσμο, ήταν μια ξεχωριστή μορφή των παιδικών μου χρόνων. 

Πλατεία Παντοκράτορος (είμαστε γείτονες), Ναός του Παντοκράτορος (ψάλλαμε με τα παιδιά της και η ίδια πάντα στο εκκλησίασμα) και Φιλαρμονική Εταιρεία – Ωδεία Πατρών, όπου μας άνδρωσε χορωδιακά! 

Την εποχή εκείνη η χορωδία της Φιλαρμονικής ήταν η μοναδική νεανική χορωδία της Πάτρας με αξιώσεις. 

Η ίδια, καθηγήτρια Μουσικής, μουσικοπαιδαγωγός, συγγραφέας σχολικών βιβλίων Μουσικής, μαέστρος, μας άνοιξε δρόμους που ακόμα μας καθορίζουν. 

Θυμάμαι, τέτοιες μέρες, αρχές του Ιουλίου 1983 (πέρασαν κιόλας 40 χρόνια!), την ένατη συνάντηση Ελληνικών χορωδιών, στο πλαίσιο των Πολιτιστικών εκδηλώσεων Αιγιαλείας «Ελίκεια 83», που διοργάνωσε η Ομάδα Εργασίας για τη χορωδιακή ανάπτυξη του Υπουργείου Πολιτισμού. 

Συμμετείχαν και μας δίδαξαν οι μετέπειτα δάσκαλοι μας και στην Αθήνα, όλοι αείμνηστοι πλέον: Μιχάλης Αδάμης, Στέφανος Βασιλειάδης, Αντώνης Κοντογεωργίου, Γιάννης Μάντακας. 

Παραθέτω στη συνέχεια, στη μνήμη της κυρίας Τασίας, το πρόγραμμα εκείνης της χορωδιακής συνάντησης. 

Με ευγνωμοσύνη! 

Π.Α.Α.

 

Η ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΗΣ "ΚΑΡΝΑΒΑΛΙΚΗΣ ΠΑΤΡΑΣ" ΤΟΥ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗ ΡΗΓΟΠΟΥΛΟΥ ΣΤΗΝ ΑΘΗΝΑ

Άρωμα πατρινής αποκριάς και …τεντούρας στην παρουσίαση του δίτομου λευκώματος του Παναγιώτη Ρηγόπουλου στην Αθήνα 

Με το νοσταλγικό άρωμα της πατρινής αποκριάς και τη φινέτσα της ιστορικής πολιτιστικής της αναφοράς, σφραγίστηκε η πετυχημένη εκδήλωση παρουσίασης στην Αθήνα, του δίτομου λευκώματος «Καρναβαλική Πάτρα» του δημοσιογράφου Παναγιώτη Ρηγόπουλου. 

Κεντρικός ομιλητής της συγκινητικής εκδήλωσης, που διοργάνωσε στην κατάμεστη από κόσμο Λέσχη του, ο Σύλλογος Πατρέων Πρωτευούσης, με τη συνεργασία του περιοδικού «Πατρινόραμα» και του εκδοτικού οίκου «24 Γράμματα», ήταν ο Ακαδημαϊκός, Καθηγητής Γλωσσολογίας στο Τμήμα Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Αθηνών και συγγραφέας του Χρηστικού Λεξικού της Ακαδημίας Αθηνών, Χριστόφορος Χαραλαμπάκης. 

Ο Ακαδημαϊκός ανέλυσε με αξιοθαύμαστο τρόπο την ιδιαίτερη γλωσσολογική αξία του λευκώματος στην κατεύθυνση διαφύλαξης και ανάδειξης της ελληνικής γλώσσας και της μετεξέλιξής της μέσω της διαχρονικής καταγραφής του Πατρινού Καρναβαλιού, ενώ υπογράμμισε την καταλυτική συνεισφορά του πονήματος, για την σαφή αποτύπωση του ανεξίτηλου πολιτιστικού ίχνους, της κουλτούρας, της λαογραφίας, των ηθών και εθίμων της Πάτρας, μέσα από το διάβα των καρναβαλικών δεκαετιών. 

Την εκδήλωση συντόνισε, ο πρόεδρος του Συλλόγου Πατρέων Πρωτευούσης, Θεοδόσης Γεωργίου, ενώ εκ μέρους του Δ.Σ. του Συλλόγου χαιρετισμό απηύθυνε ο Αντιπρόεδρος, Άλμπερτ Μπάρρυ. 

Μίλησαν ο συγγραφέας -βιογράφος Κώστας Παπασπήλιος και ο δημοσιογράφος Νίκος Σουγλέρης, οι οποίοι αναφερόμενοι στο δίτομο λεύκωμα, έκαναν λόγο για μια μνημειώδη έκδοση που αποτελεί μοναδική παρακαταθήκη και σημείο αναφοράς για το Πατρινό Καρναβάλι, ενώ ξετύλιξαν με εμπεριστατωμένη ανάλυση την πολιτιστική διάσταση του θεσμού του Πατρινού Καρναβαλιού, το παρελθόν του και το μέλλον του, τον οικονομικό και κοινωνικό του ρόλο για την Πάτρα και γενικότερα για την Ελλάδα. 

Καίρια παρέμβαση για την αξία και το ρόλο που επιτελεί το λεύκωμα «Καρναβαλική Πάτρα» έγινε από τον επικεφαλής του «σπιράλ» και υποψήφιο Δήμαρχο Πατρεών, Πέτρο Ψωμά, ο οποίος επισήμανε παράλληλα την αδήριτη ανάγκη εξωστρέφειας του Πατρινού Καρναβαλιού και την πόλης. 

Ρομαντική, όσο και παραστατική αναφορά στα πατρινά καρναβάλια παλαιότερων δεκαετιών έγινε από τον επιμελητή εκδόσεων Ανδρέα Παππά, ενώ χαιρετισμό απηύθυναν, ο εκδότης του περιοδικού «πατρινόραμα» Θεόδωρος Παπαβασιλείου, ο εκδότης του οίκου «24 Γράμματα», Γιώργος Δαμιανός. Επίσης, διαβάστηκε και χαιρετισμός του Αντιπεριφερειάρχη Αχαΐας, Χαράλαμπου Μπονάνου.

Συγκινητική ήταν όμως και η παρέμβαση της αγαπημένης ηθοποιού, Χριστίνας Αλεξανιάν, η οποία αναφέρθηκε με γλαφυρό τρόπο στην καθοριστική καλλιτεχνική σύνδεσή της με την Πάτρα, το ΔΗΠΕΘΕ και το Καρναβάλι της, θυμήθηκε με νοσταλγία τα γυρίσματα στην Πάτρα, για την θρυλική τηλεοπτική σειρά «Λόγω Τιμής», ενώ αναφέρθηκε με θαυμασμό στην ιδιαίτερη ατμόσφαιρα των καρναβαλιών που η ίδια έζησε.  

Ανάμεσα στους παρευρισκομένους, ο δημοτικός σύμβουλος του σπιράλ, Θάνος Δούρος, ο δημοσιογράφος, πρ. πρόεδρος της ΕΡΤ, Χρήστος Παναγόπουλος, ο Πανεπιστημιακός Χρήστος Μπελλές, ο Καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών και Διευθ. Δερματολογικής του Νοσοκομείου «Υγεία» Ανδρέας Κατσάμπας, η πρόεδρος των «Διεθνών Σχέσεων Πολιτισμού» Ζωζώ Λιδορίκη, η Δρ. Ιατρικής και πρόεδρος του Οργανισμού «Γυναίκες στη Διεθνή Ασφάλεια» Αλίκη Μητσάκου, ο Σύμβουλος Υπουργείου Άμυνας Κώστας Λίγκας, ο συνεργάτης της Υφυπουργού Εργασίας Δόμνας Μιχαηλίδου, Δημήτρης Τουλιάτος, ο ιατρός – χειρουργός Λύσανδρος Ζαχαρόπουλος, ο Παγκόσμιος Πρωταθλητής Πάλης, Νίκος Κουράκος, ο βραβευμένος μουσικοσυνθέτης Γιώργος Βούκανος, ο θεολόγος – μουσικός, Παναγιώτης Ανδριόπουλος, οι καλλιτέχνες Κατερίνα Ντίνου και Στέλιος Ιωαννίδης, οι δημοσιογράφοι Αλέξανδρος Στεφανόπουλος, Χριστίνα Τζουβέκα και Νίκος Ελευθερίου, η συγγραφέας Έφη Παναγοπούλου, οι επιχειρηματίες Γιούλη Βακαλοπούλου - Μπουγιούκου και Θεόφιλος Χιώτης, ο τηλεοπτικός παραγωγός και συγγραφέας Αχιλλέας Παπαδιονυσίου, ο πρόεδρος της Ένωσης Καλλιτεχνών και Λογοτεχνών Ηλιούπολης Στυλιανός Μαρούλης, ο διακεκριμένος ναΐφ ζωγράφος Νώντας Ρεντζής, ο Αξιωματικός ΕΛ.ΑΣ Παναγιώτης Μουντζάκης, Επίσης, οι κυρίες Φωτεινή Αναγνωστοπούλου και Ελισάβετ Σίσκου, εκ μέρους της βουλευτού Αχαΐας του ΣΥΡΙΖΑ, Σίας Αναγνωστοπούλου, η επίτιμος πρόεδρος του Συλλόγου Πατρέων Πρωτευούσης, Μαρία Κορμανίδου, τα μέλη του Δ.Σ. Μαρία Δεληβοριά, Νάντια Μπαράκου, Χάρης Μπουγιούκος, Σπυριδούλα Χριστοπούλου, Κωνσταντίνος Μπαλλής, Νίκος Μπότσαρης και Σωτήρης Νικολακόπουλος, η κυρία Χρυσάνθη Διονυσοπούλου, ο κύριος Παναγιώτης Μακρυγιάννης κ.ά. 

Η εκδήλωση έκλεισε με κέρασμα των καθιερωμένων τοπικών γευστικών προϊόντων τεντούρας και παραδοσιακών ξερολούκουμων «Σκιαδαρέση».