ΣΠΟΥΔΗ ΣΕ ΚΕΙΜΕΝΑ ΤΗΣ ΑΓΙΑΣ ΜΑΡΙΑΣ ΣΚΟΜΠΤΣΟΒΑ

80 χρόνια από το εκούσιο μαρτύριο της αγίας Μαρίας Σκομπτσόβα (1891-1945) και με αφορμή την έκδοση του βιβλίου, "Θρησκευτικός υλισμός. Η κοσμοαντίληψη του Βλαδίμηρου Σολοβιώφ", στο Βιβλιοκαφέ Έναστρον, στο κέντρο της Αθήνας, πραγματοποιήθηκε απόψε, Δευτέρα, 12 Ιανουαρίου 2026, μια ξεχωριστή εκδήλωση με ομιλητές τον Σωτήρη Γουνελά και τον Δημήτρης Μπαλτά. 

Και οι δύο ομιλητές έχουν μεταφράσει στα ελληνικά κείμενα της αγίας Μαρίας Σκομπτσόβα. 

Ο Σωτήρης Γουνελάς αναφέρθηκε στο μεταφραστικό - από τα γαλλικά - πόνημά του "Η Ημέρα του Αγίου Πνεύματος" (εκδόσεις Επιστροφή), διαβάζοντας και σχολιάζοντας απόψεις και ερμηνείες της  αγίας Μαρίας Σκομπτσόβα. 

Ο Δημήτρης Μπαλτάς αναφέρθηκε το δοκίμιό της «Θρησκευτικός υλισμός. Η κοσμοαντίληψη του Βλαδίμηρου Σολοβιώφ», που κυκλοφορήθηκε από τις εκδόσεις Firebrand, με εισαγωγή-μετάφραση-σχόλια του ιδίου. 

Στο δοκίμιο αυτό η Μαρία Σκομπτσόβα προσεγγίζει πλευρές της κοσμοαντίληψης του Ρώσου φιλοσόφου Βλαδίμηρου Σολοβιώφ: «Ολόκληρη η φιλοσοφία του Σολοβιώφ προσπαθεί να βρει το βασικό νόημα και τον πυρήνα της ύπαρξης στη Θεία αρχή, και σε αυτή τη Θεία αρχή να ενισχύσει όλες τις πτυχές και όλους τους τύπους και εκδηλώσεις της παγκόσμιας ζωής, να κατανοήσει τα πάντα ως ενιαίο κόσμο, τη Θεανθρώπινη διαδικασία που αγκαλιάζει ολόκληρο το σύμπαν σε όλες τις εκδηλώσεις του». 

Το 2025 συμπληρώθηκαν 80 χρόνια από τον εκούσιο κατά τις μαρτυρίες, αλλά σε κάθε περίπτωση βίαιο θάνατο σε στρατόπεδο συγκέντρωσης μιας ομολογουμένως ιδιαίτερης προσωπικότητας, της ποιήτριας, θρησκευτικής φιλοσόφου, ζωγράφου και από το 1932 μοναχής Μαρίας Σκομπτσόβα. Η προσωπική ζωή της Μαρίας Σκομπτσόβα διακρίνεται από μια πολυσύνθετη δράση στον χώρο της λογοτεχνίας και της τέχνης, παράλληλα όμως και της πολιτικής και εκκλησιαστικής ζωής. Είναι ευρύτερα παραδεκτό ότι συνολικά η ζωή της διακρινόταν από γενναιότητα και εντέλει αντισυμβατικότητα. Η Σκομπτσόβα κινιόταν μεταξύ των λογοτεχνικών κύκλων, παντρεύτηκε και χώρισε δύο φορές, διετέλεσε δήμαρχος την εποχή μετά την Επανάσταση του 1917, ασχολήθηκε με το δοκίμιο, ιδιαίτερα το θρησκευτικό-φιλοσοφικό, και κατάφερε να λάβει το μοναχικό σχήμα. Στο ίδιο πλαίσιο κινήθηκε και το τέλος της. Όπως φαίνεται από τις σχετικές μαρτυρίες, δεν επιλέχθηκε από τους Ναζί ώστε να εκτελεστεί - η ίδια ήταν που επέλεξε να αντικαταστήσει την επιλεγείσα προς εκτέλεση συγκρατούμενή της.

ΔΙΗΜΕΡΙΔΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΡΙΣΗ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ ΤΗΣ ΥΠΕΡΒΑΣΗΣ ΤΗΣ

Μια σημαντική διημερίδα ξεκίνησε πριν από λίγο στο Αμφιθέατρο Ιδρύματος Β. & Μ. Θεοχαράκη στο κέντρο της Αθήνας (Βασιλίσσης Σοφίας 9 & Μέρλιν).
Θέμα της: "Η κρίση του πολιτισμού και η αναζήτηση της υπέρβασής της".

Η διημερίδα αυτή είναι μια συλλογική προσπάθεια να διερευνηθούν οι αιτίες και οι συνέπειες της πολυποίκιλης κρίσης που βιώνουμε σήμερα ως άνθρωποι και ως χώρα. Εφόσον βρισκόμαστε αντιμέτωποι με μια «αρρώστια», πρέπει, πριν αναζητήσουμε οποιαδήποτε «θεραπεία», να κάνουμε ακριβή «διάγνωση». Εάν η κρίση είναι πρωτίστως πολιτισμική, ένα ζήτημα νοοτροπίας, προσανατολισμού και παγιωμένων συνηθειών συμπεριφοράς, και δευτερευόντως οικονομική, τότε στοχεύουμε λάθος αν εστιάζουμε με εμμονή σε οικονομικούς δείκτες και μόνο.
Στόχος της σύναξης αυτής στο Ίδρυμα Θεοχαράκη είναι, επίσης, και κυρίως, να προχωρήσει λίγο μακρύτερα από τις διαπιστώσεις. Θα προταθούν και θα συζητηθούν πιθανές λύσεις στα φαινομενικά αδιέξοδα, στη βάση μιας διαφορετικής «στρατηγικής» προσέγγισης, τόσο ανθρωπολογικά όσο και κοινωνιολογικά. Η εύρεση ενός «κοινού τόπου» ανάμεσα σε ανθρώπους από διαφορετικούς χώρους, και η ανάγκη για συνεργασία και αλληλεγγύη, είναι σήμερα περισσότερο από ποτέ επείγουσα.

Το πρόγραμμα έχει ως εξής:

ΣΑΒΒΑΤΟ 12/03/2011

Ενότητα 1η: 10:00-12:00

Νίκος Κοκοσαλάκης: «Ποια είναι τα κύρια γνωρίσματα της κρίσης;»

Δημήτρης Κυριαζής: «H κρίση του πολιτιστικού υποκειμένου. Πολιτιστική και Ψυχαναλυτική προσέγγιση»

Ηλίας Μαλεβίτης: «Η πολυπολιτισμικότητα και η Μουσουλμανική μετανάστευση: ανίχνευση όρων και ορίων»

Ενότητα 2η: 12:30-14:30

Σταύρος Γιαγκάζογλου: «Η κρίση στην εκπαίδευση: υπάρχει λύση;»

Άγγελος Καλογερόπουλος-Τασούλα Καραγεωργίου: «Επιπτώσεις της κρίσης στη γλώσσα και την επικοινωνία»

Γιώργος Κόρδης: «Η ανανεωτική δύναμη της Παράδοσης. Ο ρυθμός στις εικαστικές τέχνες και η σημασία του»

Ενότητα 3η: 15:30-17:30

Γιώργος Δελαστίκ: «Η κρίση στην οικονομία και την πολιτική»

Γιώργος Κωστούλας: «Η κρίση και ο ρόλος της επιχειρηματικής ηγεσίας»

Φώτης Παπαθανασίου: «Εν αρχή ήν ο ρυθμός: ποιος είναι ο ρόλος της μουσικής στη σύγχρονη κοινωνία και ποια μπορεί να είναι η συμβολή της σε μια νέα πνευματικότητα;»

ΚΥΡΙΑΚΗ 13/03/2011

Ενότητα 1η: 11:00-13:00

Κώστας Γεωργουσόπουλος: «Μπορεί να συμβάλλει το θέατρο στην υπέρβαση της κρίσης;»

Αλέξανδρος Αγγελόπουλος: «Πολιτισμός και τουρισμός: σε αναζήτηση ταυτότητας, καινοτομίας και εξωστρέφειας»

Ευφροσύνη Δοξιάδη: «Υπάρχει κρίση στην τέχνη;»

Ενότητα 2η: 14:00-16:30

Χρήστος Γιανναράς: «Ανήκωμεν εις την Δύσιν;»

Κώστας Ζουράρις: «Πολυπολιτισμικότητα και ελληνική ταυτότητα»

Σωτήρης Γουνελάς: «Η αποϊεροποίηση και ο απανθρωπισμός του πολιτισμού»

Οι ομιλίες θα είναι 20 λεπτών περίπου, με επιπλέον χρόνο 10-15 λεπτά για συζήτηση.

Η ΠΟΙΗΤΙΚΗ ΣΥΛΛΟΓΗ "ΕΤΣΙ ΕΙΝΑΙ" ΤΟΥ ΑΓΓΕΛΟΥ ΚΑΛΟΓΕΡΟΠΟΥΛΟΥ

Tον Άγγελο Καλογερόπουλο τον γνώρισα από το βιβλίο του για τη μουσική στον Παπαδιαμάντη (Ο θρους του δέρατος, Αρμός 1994), από ποιήματά του που διάβαζα από παλιά στη Σύναξη.
Τον εκτιμούσα πολύ, αν και δεν τον γνώριζα προσωπικά. Όταν κάποια στιγμή βρεθήκαμε απόλαυσα την απλότητα και φυσικότητά του, αλλά και την ουσιαστική πνευματικότητά του. Τον θεωρούσα από πάντα συνοδίτη, ήτοι οδοιπόρο ιδιώτη, που μας ενδιαφέρει όμως πολύ! Επιβεβαιώθηκα σαν διάβασα το ποίημά του Ιδιωτικό όραμα από την νέα του ποιητική συλλογή Έτσι είναι - Ακολουθία Παραστάσεων (Αρμός 2010).

...ήμουν εγώ - θα ήθελα - ο απολύτως κύριος

Του εαυτού που ανέβαλα εν ευθέτω χρόνω

Και τον άφηνα εκεί

λείο στην ύλη της φαντασίας να στίλβει...

Παραθέτω στη συνέχεια μια παρουσίαση αυτής της παραστατικής ποιητικής συλλογής - σαν Ακολουθία της Εκκλησίας που συντελείται μπροστά μας - από τον ποιητή Σωτήρη Γουνελά. Με εκφράζει απόλυτα.

Πέλαγος μνήμης, μύθων, εντυπώσεων, εικόνων που στροβιλίζονται άλλοτε ξέπνοες κι άλλοτε τυλιγμένες φως σε δύο επίπεδα, που θαρρείς και τα χωρίζουν στην οριζόντια διάσταση ένα ποτάμι, στην κατακόρυφη αστέρια. Ο Καλογερόπουλος καταγράφει τη σημερινή ζωή κομματιασμένη κι ωστόσο με ένα φως που μπαίνει από τις χαραμάδες. Αλλάζει προσωπεία για να δείξει τα διαφορετικά πρόσωπα, τη ζωή των απλών ανθρώπων ή εκείνων που πορεύτηκαν μέσα στο χρόνο με όνειρα που ξέφτισαν ή θάμπωσαν. Τη ζωή των καταδιωγμένων, που γύρεψαν μια θέση στον ήλιο και δεν βρήκαν. Των κοριτσιών τούτης εδώ της κουρασμένης εποχής, που αφήνονται στη ροή των πραγμάτων χωρίς να χάνουν ωστόσο τη μέσα σπίθα, μια κρυμμένη φλόγα να σμίξουν με την αληθινή ζωή.

Αυτό που αναδύεται στο βιβλίο και που συχνάζει στην ποίηση του Καλογερόπουλου είναι ένα είδος αλληλουχίας καταστάσεων αληθινής και φθαρμένης ζωής, κάτι σαν αόρατη περιχώρηση σκοταδιού και φωτός, μια προσπάθεια να μιληθεί η γνήσια ανθρώπινη κατάσταση μέσα από καθημερινό λόγο, μέσα από τη γλώσσα που μιλιέται σήμερα.

Το ποτάμι που διασχίζει την ποίησή του έρχεται από το ποτάμι των δημοτικών τραγουδιών, και η βρύση που τρέχει «στην άκρη της Παράδεισος» έρχεται από μανιάτικο μοιρολόι, και η κοινωνία που οραματίζεται έρχεται από το πρώτο αρχέγονο ζευγάρι. Περνάει από τις διακυμάνσεις και την τραγωδία της ιστορίας, διαχέεται στις σημερινές όψεις ενός κόσμου που δεν ξέρει για πού τραβάει, σταματά στον Λόγο που έλαβε σάρκα ανθρώπινη, μπαινοβγαίνει στο χρόνο, χαλάει τη λογική ή μετρική σειρά του, σκοπεύει σε έναν άλλο χρόνο, ενιαίο και διάφανο. Στο ποίημα «Η κρύα βρύση» υπάρχει το δίστιχο:

Ακόμη ταξιδεύει ένας ήχος από τη μακρινή αρχή / Που κουβαλάει μυστικά σε μια επίμονη συχνότητα.

Με αυτόν τον ήχο χτίζεται το βιβλίο, αλλά δεν τον ακούς συνέχεια: παρεμβάλλεται ο κουρνιαχτός των ημερών, παρεμβάλλεται ένα είδος «μεταστοιχείωσης», και πάνωθέ της η ψυχοσωματική παρουσία των ανθρώπων, άλλοτε συρρικνωμένη, άλλοτε σπαταλημένη, άλλοτε συλλαβισμένη σε γυναικεία χείλη.

Στις κοινωνίες αλλά και στην ίδια την ποίηση ο άλλος είτε υπολανθάνει, είτε αναζητείται, είτε υπάρχει ως «επίκληση» που συχνά έρχεται πίσω σε μας. Ο ποιητής δεν το βλέπει έτσι, αλλά σαν είδος μέθεξης του εαυτού με τον άλλο: ο άλλος είμαστε εμείς, αλλά μια άγρια μεταφυσική πτώση μάς χώρισε και από τότε κουβανούμε (Καβάφης) το ρήγμα ή την πληγή. Η ποίηση τα θεραπεύει ώς ένα βαθμό. Η οριστική θεραπεία ανήκει σ’ εκείνο που υπονοεί γράφοντας:

Μια πυρκαγιά μας σκόρπισε / Μια πυρκαγιά θα μας μαζέψει πάλι.

Δείτε εδώ και την παρουσίαση της συλλογής από τον ποιητή π. Παναγιώτη Καποδίστρια

"ΣΕ ΜΙΑ ΧΩΡΑ ΠΟΥ ΕΙΝΑΙ ΣΕ ΟΛΑ ΤΟ ΑΚΡΟΝ ΑΩΤΟΝ ΤΗΣ ΑΣΥΔΟΣΙΑΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΥΠΟΚΡΙΣΙΑΣ"

Καπνιστές υπό διωγμόν

Του Σωτήρη Γουνελά*
Καθημερινή

Η ψυχική ανεπάρκεια, τα βάσανα των ανθρώπων, η αδυναμία στις σχέσεις, η αμηχανία στην επικοινωνία, αλλά και το αρχαίο «φάρμακον», κατά Πλάτωνα γιατρικό και φαρμάκι, έφεραν το κάπνισμα. Τα παραπάνω μαζί με την περιρρέουσα αναισθησία μας, την ακαλαισθησία και την αμάθεια γέμισαν με μυριάδες πτώματα τσιγάρου τας ρύμας και τας οδούς, προπαντός στις στάσεις λεωφορείων, αλλά και απαραιτήτως στις αμμουδερές και βοτσαλόστρωτες παραλίες της χώρας.

Οι Ελληνες είμαστε αρχαίος λαός. Στη μακρά πορεία μας μέσα στον χρόνο και την ιστορία, μνήμες, αισθήσεις και συνήθειες παμπάλαιες συνενώθηκαν με μοντέρνες, κάτι ασίγαστο όμως παρέμεινε άγρυπνο, απροσδιόριστο, αδιατύπωτο.

Ο καπνός γίνεται αέρας, σύννεφο, μεταστοιχείωση ύλης, το στερεό γίνεται αέριο, αναθυμίαση και φαίνεται να σμίγει με κάτι σαν «αναθυμίαση ψυχής» που λέει ο Ηράκλειτος, με τον μέσα αέρα του ανθρώπου. Καίγεται μέσαθέ του ο άνθρωπος και τον συνοδεύει από έξω το τσιγάρο που σιγοκαίγεται και αυτό. Ιεροτελεστία μυστήρια. Σιωπηλή αναζήτηση θεραπείας και συντροφιάς.

Σε μια εποχή όπου ο σύγχρονος άνθρωπος εγκλωβίζεται στον εγωτικό εαυτό του, χωρίς μεταφυσικό όραμα και πίστη, παραγωγική μονάδα που πιέζεται από παντού, υποχρεώνεται σε οικονομικό κλοιό, ζει για να δουλεύει και δουλεύει για να αγοράζει, αντί να ξοδεύονται χρήματα για θεραπεία παθών, για αντιμετώπιση του αυτιστικού ατομοκεντρισμού, για αποκατάσταση γνήσια ανθρώπινης κοινωνίας και όχι τηλεπικοινωνίας (μέσω εταιρειών που θησαυρίζουν), επιλέγουν να επιβάλουν απαγόρευση σε ένα μέσον που χρησιμοποιούν οι περισσότεροι για ηρεμιστικό, για καταπραϋντικό νεύρων ή αν θέλετε και για τονωτικό και σχεδόν ποτέ μονάχα ως απόλαυση.

Ενα μέσον που γενικεύθηκε και επιβλήθηκε λόγω της βιομηχανικής παραγωγής και της κολοσσιαίας προβολής και διαφήμισης από τις αμερικανικές εταιρείες κυρίως, οι οποίες εξακολουθούσαν μέχρι πρόσφατα να μοστράρουν τον καουμπόη και το άλογό του!

Είναι μέγιστη υποκρισία να επιβάλλεις γενική απαγόρευση στο τσιγάρο τη στιγμή που έγινε λυσσαλέος αγώνας για να επιτραπεί η ανεξέλεγκτη λειτουργία νυχτερινών κέντρων. Στην Ομόνοια διακινούνται ναρκωτικά και πορνεία και εδώ μετρούν με τη μεζούρα τους αρρώστους από το κάπνισμα.

Μήπως είναι οικονομικό το ζήτημα; Μήπως τα ποσά για την αντιμετώπιση των αρρώστων από βλαβερές συνέπειες του τσιγάρου είναι υπέρογκα, οπότε πρόκειται για οικονομική σταυροφορία και όχι για ανθρωπιστική; Οι καπνιστές, που πληρώνουν πρώτοι όλες τις φορολογικές αυξήσεις που επιβάλλουν οι κυβερνήσεις (ανά τον κόσμο) μέχρι σήμερα, βλέπουν ξαφνικά να καταδιώκονται... για προστασία της υγείας τους!

Την εποχή που βομβαρδίζεται ο άνθρωπος (και όχι μόνο τηλεοπτικά) από τόνους βίας, πορνείας και βλακείας (ποιον φόρο, αλήθεια, πληρώνουν αυτοί που προωθούν την κάθε λογής βαρβαρότητα;), οι καπνιστές, σαν άλλοι εβραίοι άλλων εποχών ή αθίγγανοι, υφίστανται κανονικό πογκρόμ, σε μια χώρα που είναι σε όλα το άκρον άωτον της ασυδοσίας και της υποκρισίας.

* Ο Σωτήρης Γουνελάς είναι ποιητής - συγγραφέας.