ΣΤΗΝ ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ "Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ" ΓΙΑ ΤΗΝ ΥΜΝΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ Μ. ΠΑΡΑΣΚΕΥΗΣ

Νικόλας Ζώης 

Η Καθημερινή / Μ. Παρασκευή, 10 Απριλίου 2026 

Από μια στενή, ορθολογική άποψη πρόκειται για μια επαναλαμβανόμενη κηδεία. Η οποία, όμως, προσελκύει «οικείους και συγγενείς», εδώ και αιώνες, τέτοια ημέρα του χρόνου. Και παρότι αποτελεί την πιο πένθιμη, την πιο οδυνηρή κορύφωση ενός ήδη φοβερού δράματος, η Μεγάλη Παρασκευή δεν μπορεί να μη γίνει βίωμα από όσους τους αφορά. Από την αρχαιότητα, έτσι συμβαίνει με τους αγαπημένους νεκρούς· προ ετών, σε ένα μικρό χωριό της Πίνδου, όταν έγινε γνωστό στους χωριανούς, λίγο πριν από την Ακολουθία του Επιταφίου, ότι ο ιερέας της περιοχής δεν θα ξεμπέρδευε εγκαίρως από τις γύρω εκκλησίες, εκείνοι αποφάσισαν να τελέσουν την περιφορά μόνοι τους. «Να αφήσουμε τον Χριστό άταφο;», είχε αναρωτηθεί ένας από αυτούς, όχι ο πιο πιστός από όλους. 

«Θα έλεγα ότι είναι πολύ σημαντικό να ζήσει κανείς όλη την πορεία του Πάθους, που ξεκινάει από το Σάββατο του Λαζάρου και κορυφώνεται τη Μεγάλη Παρασκευή, όταν βλέπουμε τον Ιησού στον τάφο και επικρατεί μια σιγή δέους, μια κατάνυξη», λέει ο Κωνσταντίνος Αγγελίδης, θεολόγος και πρωτοψάλτης στον Ιερό Ναό Αγίων Αναργύρων στην Πλάκα. «Μια κατάνυξη», συνεχίζει, «που προέρχεται και από τη φράση των Εγκωμίων του Επιταφίου ότι πρέπει να ζήσουμε “ως νεκρόν τον ζώντα”, τον Χριστό. Για να βιώσουμε όμως όσα λέγονται, πρέπει να κατανοήσουμε ότι δεν συνιστούν περιγραφή, δεν πρόκειται για θεατρική σκηνή. Μνημονεύονται πράγματα του παρελθόντος, αλλά θα πρέπει κανείς να καταλάβει ότι και εκείνη την ώρα, ακριβώς μπροστά του, τελούνται γεγονότα». 

Οι κορυφαίες στιγμές 

Η Ακολουθία του Επιταφίου, προσθέτει ο Παναγιώτης Ανδριόπουλος, θεολόγος και ψάλτης στον Αγιο Γεώργιο Νέου Ψυχικού, μας πηγαίνει ακόμη πιο πίσω, στους επιτάφιους λόγους της αρχαίας Ελλάδας. «Εκεί έχουμε τον Επιτάφιο του Περικλέους, εδώ τον Επιτάφιο του Θεανθρώπου, δηλαδή έναν ύμνο με τον οποίο η Εκκλησία προπέμπει –συνοδεύει– τον νεκρό Χριστό», εξηγεί. Οι κορυφαίες στιγμές αυτής της Ακολουθίας είναι, για εκείνον, τρεις: ο περίφημος κανόνας του Ορθρου, γνωστός ως «Κύματι θαλάσσης», έπειτα τα συγκλονιστικά Εγκώμια του Επιταφίου, μια μεγάλη σύνθεση σε τρεις «στάσεις», από την οποία οι περισσότεροι γνωρίζουν το «Ω γλυκύ μου Εαρ» («εδώ ο Χριστός παρομοιάζεται με την άνοιξη», υπενθυμίζει ο κ. Ανδριόπουλος) και, τέλος, ένα ιδιόμελο τροπάριο, με τίτλο «Τον ήλιον κρύψαντα», που ψέλνεται στην περιφορά του Επιταφίου. «Το θέμα του ιδιόμελου είναι ότι ο Ιωσήφ ζητεί από τον Πιλάτο το σώμα του Ιησού», εξηγεί ο κ. Ανδριόπουλος και συμπληρώνει: «Υπάρχει μια επωδός, όπου ο Ιωσήφ λέει “Δος μοι τούτον τον ξένον”. Ταυτίζεται δηλαδή ο Ιησούς με τον κάθε ξένο, ο οποίος είναι “εμπερίστατος”, περιστοιχισμένος από δυσκολίες και δεν θέλουν ούτε να τον θάψουν».

Υπάρχει βέβαια και το μουσικό κομμάτι. Δεν ξεχωρίζει από το ποιητικό. «Εχουμε μια καταπληκτική σύζευξη λόγου και ύμνων από τη μια και εκκλησιαστικού μέλους από την άλλη, βυζαντινών ήχων δηλαδή, που περιβάλλουν, ως μουσικό ένδυμα, αυτά τα έξοχα ποιήματα. Η ψαλτική τέχνη έρχεται πάντα ως αρωγός στο να βιώσουμε και να θαυμάσουμε όλο αυτό το μυστήριο», τονίζει ο Κωνσταντίνος Αγγελίδης. «Μπορεί τα μέλη να ακούγονται σε κάποιον ίδια, αλλά δεν είναι. Χρειάζεται πραγματικά μεγάλη τέχνη ώστε το ποιητικό κείμενο να αποδοθεί σωστά και με τον κατάλληλο ρυθμό. Ο ρυθμός είναι και αυτός αρχαιοελληνική υπόθεση και έχει μεγάλη σημασία. Δηλαδή, με άλλο ρυθμό λέμε ένα αργό μέλος, όπως “Τον ήλιον κρύψαντα”, με άλλον τα Εγκώμια και με άλλον τα λεγόμενα “Αναστάσιμα Ευλογητάρια”», σημειώνει ο Παναγιώτης Ανδριόπουλος. 

Κλασική δημοσιογραφική ερώτηση: Πρέπει να πιστεύει κανείς για να ψάλλει; «Πολλοί άνθρωποι, που δεν είναι τόσο πιστοί, θρησκευόμενοι ή ένθεοι, συγκινούνται από την υψηλή ποίηση αυτών των ημερών. Είναι μια ποίηση ιλιγγιώδης, επομένως πολλοί, ενώ δεν έχουν στενή σχέση με την Εκκλησία, έρχονται γι’ αυτούς τους καταπληκτικούς ύμνους», σχολιάζει ο κ. Ανδριόπουλος. «Οσο για τον ψάλτη, δύσκολο να μην είναι ένθεος. Παλαιότερα λέγαμε ότι οι ψάλτες είναι κατώτεροι κληρικοί», συμπληρώνει. «Οχι, δεν υπάρχει εξαρχής η προϋπόθεση της πίστης», λέει ο κ. Αγγελίδης. «Είμαι όμως σίγουρος ότι αν κάποιος εγκύψει με αποκλειστικά μουσικό ενδιαφέρον στην ψαλτική τέχνη –η οποία έχει μια μακραίωνη παράδοση και μια ένδοξη ιστορία–, τελικά θα του μιλήσει εσωτερικά η υμνογραφία». 

Ο κ. Ανδριόπουλος υπογραμμίζει τη σημασία της γλώσσας. «Φυσικά και ένας ψάλτης χρειάζεται καλή φωνή και αίσθηση του ρυθμού, πρέπει όμως να έχει και μια παιδεία ώστε να αντιλαμβάνεται τα νοήματα του κειμένου. Υπάρχουν νέα παιδιά με πραγματικό ζήλο να ψάλουν, αλλά κάνουν πολλά λάθη διότι δεν έχουν επάρκεια στα αρχαία ελληνικά. Συναντούν δυσκολίες, όπως βέβαια και μερικοί νέοι ιερείς που δεν έχουν εξοικείωση με τα εκκλησιαστικά κείμενα. Οταν καταλαβαίνεις το κείμενο, ξέρεις πού να δώσεις έμφαση, με μια έκφραση διαφορετική. Αλλιώς θα πεις “Πώς σε κηδεύσω, Θεέ μου” και αλλιώς θα πεις “Ανάστα ο Θεός”». 

Τρόπος ερμηνείας 

Και έπειτα έχει σημασία και η ανάγνωση των Ευαγγελίων και των άλλων κειμένων. «Δεν πρέπει να είναι μια ξερή αποτύπωση φθόγγων και χαρακτήρων, αλλά να υπάρχει και μια μουσική ερμηνεία. Η οποία όμως προϋποθέτει το να έχει εμβαθύνει κάποιος και στον θεολογικό λόγο», λέει ο κ. Αγγελίδης, επισημαίνοντας ενδεικτικά το λεγόμενο «Αναστάσιμο Προανάκρουσμα» που διαβάζεται μετά το τέλος της περιφοράς του Επιταφίου και βεβαιώνει την Ανάσταση του Χριστού. «Γενικά, τα Ευαγγέλια δεν διαβάζονται σαν να είναι εφημερίδα», τονίζει ο κ. Ανδριόπουλος. «Υπάρχει κάτι που λέγεται εμμελής απαγγελία, ένα υποτυπώδες μέλος δηλαδή, το λεγόμενο “λογαοιδικό”, που σημαίνει ότι, όπως και στην αρχαία τραγωδία, τίποτα δεν λέγεται με πεζό τρόπο. Είναι ένα στοιχείο που χάνεται σταδιακά, διότι αρκετοί ιερείς, θέλοντας να γίνει κατανοητό το κείμενο, το διαβάζουν με στόμφο. Στην Εκκλησία όμως δεν μας ενδιαφέρει ο στόμφος, ούτε ο διδακτισμός», συνεχίζει ο κ. Ανδριόπουλος και καταλήγει: «Το θέμα δεν είναι μια ρηχή, μια επιφανειακή συγκίνηση, αλλά μια εσωτερική δόνηση. Ο ψάλτης έχει αυτόν τον δύσκολο ρόλο με την τέχνη του: να αγγίξει, να κεντήσει την καρδιά των πιστών».

ΘΕΑΤΡΙΚΟ ΑΝΑΛΟΓΙΟ Η ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΤΟΥ ΑΛΕΚΟΥ ΛΙΔΩΡΙΚΗ ΜΕ ΤΗ ΖΩΖΩ ΝΤΑΛΜΑΣ

Στο πλαίσιο της έκθεσης «Ποιος θυμάται τη Ζωζώ Νταλμάς» σε συνεργασία με τις Διεθνείς Σχέσεις Πολιτισμού (International Relations For Culture) και τη Ζωζώ Λιδωρίκη, στις 11 Μαρτίου 2026 προβλήθηκε η συνέντευξη του Αλέκου Λιδωρίκη με τη Ζωζώ Νταλμάς το 1962, ένα δραματοποιημένο θεατρικό αναλόγιο με τη Ζωζώ Σαπουντζάκη στον Πολυχώρο Πολιτισμού Ισλαχανέ, στην Θεσσαλονίκη. 

Πρόκειται για το οπτικοακουστικό αρχείο, από τη δραματοποιημένη μεταφορά της συνέντευξης του Αλέκου Λιδωρίκη με τη Ζωζώ Νταλμάς, όπως ερμηνεύτηκε από τη Ζωζώ Σαπουντζάκη σε ρόλο Ζωζώς Νταλμά και τον Μάνο Καρατζογιάννη σε ρόλο Αλέκου Λιδωρίκη, τον Μάρτιο του 2019, στο Θέατρο Faust, στην Αθήνα. Ένα τεκμήριο αρχειακό, μια μεταφορά σε ζωντανή παράσταση και η προβολή της, τεκμήριο διπλό, μετέφεραν το κοινό τόσο στον κόσμο της Νταλμάς όσο και στην προσωπική σχέση της με την Σαπουντζάκη. 

Προλόγισε η Ζωζώ Λιδωρίκη 

Συντελεστές βίντεο θεατρικού αναλογίου: 

Ζωζώ Νταλμάς: Ζωζώ Σαπουντζάκη 

Αλέκος Λιδωρίκης: Μάνος Καρατζογιάννης 

Επιμέλεια Κειμένων: Ζωζώ Λιδωρίκη 

Σκηνοθετική επιμέλεια: Κίρκη Καραλή 

Πρωτότυπη Μουσική: Πλάτων Ανδριτσάκης 

Τραγούδι: Δάφνη Πανουργιά 

Πιάνο: Γιώργος Καλκάνης 

Παραγωγή: Θέατρο FAUST 

Επιμέλεια βίντεο: Νικόλας Μακρής 

Γενική επιμέλεια «Διεθνείς Σχέσεις Πολιτισμού»: Ήλια Βασιλοπούλου. 

   

Στο βίντεο που ακολουθεί, η Ζωζώ Σαπουντζάκη μιλάει από καρδιάς για τη μεγάλη αρτίστα Ζωζώ Νταλμάς, την οποία γνώρισε από κοντά και έχει πολλά κοινά στοιχεία (18 Μαρτίου 2019).

 

ΜΙΑ ΞΕΧΩΡΙΣΤΗ ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΤΟΥ ΡΟΝΙ ΜΠΟΥ ΣΑΜΠΑ ΣΤΟ PATRINORAMA

Ρόνι Μπου Σάμπα: Από το Λίβανο της σιωπής στην Ελλάδα του λόγου- Χτίζοντας γέφυρες ανάμεσα σε δύο κόσμους 

Μεγαλωμένος στον Λίβανο της δεκαετίας του ’80 και του ’90, ανάμεσα σε μνήμες εμφυλίου και μετεμφυλιακών στερήσεων, κουβαλά μέσα του εικόνες μιας πατρίδας πληγωμένης αλλά ζωντανής. Σήμερα, από την Ελλάδα, υπηρετεί τον λόγο ως φιλόλογος, θεολόγος, μεταφραστής και δάσκαλος της αραβικής γλώσσας μετατρέποντας τη μνήμη σε δημιουργία και τη γλώσσα σε γέφυρα πολιτισμών. Μιλάει σε μία συνέντευξη από καρδιάς στην δημοσιογράφο Ευτυχία Λαμπροπούλου και στο περιοδικό “πατρινόραμα-hellenic”. 

Η διαδρομή του δεν υπήρξε προσχεδιασμένη. Ξεκίνησε με την πρόθεση της επιστροφής, όμως οι συγκυρίες τον κράτησαν εδώ. Από τις αίθουσες διδασκαλίας έως τις ποιητικές μεταφράσεις και τις πολιτιστικές συμπράξεις, υπηρετεί με συνέπεια έναν διπλό πολιτισμικό ορίζοντα, φωτίζοντας τις διαχρονικές σχέσεις ελληνικού και αραβικού κόσμου. 

Σε μια εποχή όπου οι λέξεις συχνά χάνουν το βάρος τους, εκείνος επιμένει στην ουσία τους στην ετυμολογία, στη μουσικότητα, στη δύναμη της ερμηνείας. Γιατί, όπως λέει και το Ευαγγέλιο, «ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος». Και ίσως τελικά, μέσα από τον Λόγο, να μπορεί κανείς να ξαναχτίσει ακόμη και μια πατρίδα. 

Πώς ήταν να μεγαλώνετε στον Λίβανο της δεκαετίας του ’80 και του ’90; Ποια εικόνα της πατρίδας σας σας ακολουθεί μέχρι σήμερα; 

Ο Λίβανος τη δεκαετία του ’80 βρισκόταν ακόμη σε εμφύλιο πόλεμο, ο οποίος έληξε το 1990. Η μετεμφυλιακή εποχή, ιδιαίτερα στα πρώτα της χρόνια, συνοδευόταν από πολλές δυσκολίες στην καθημερινή ζωή, όπως η έλλειψη ηλεκτρικού ρεύματος και νερού. Σε γενικές γραμμές, θυμάμαι κυρίως εκείνη την μετεμφυλιακή περίοδο, με πολλές εικόνες να με ακολουθούν μέχρι σήμερα. Από επιλογή, όμως, δίνω έμφαση στις όμορφες. 

Τι ήταν αυτό το καθοριστικό στοιχείο που σας έκανε να αφήσετε τον Λίβανο και να χτίσετε τη ζωή σας εδώ; 

Όταν ολοκλήρωσα τις σπουδές μου στη Φιλολογία (Αραβική) και αργότερα στη Θεολογία στον Λίβανο, ήρθα στην Πάτρα με σκοπό να συνεχίσω τις σπουδές μου και να επιστρέψω το συντομότερο. Ωστόσο, λίγο πριν αποφοιτήσω από το Τμήμα Ελληνικής Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Πατρών, μου προσφέρθηκε θέση στο Μορφωτικό Κέντρο της Πρεσβείας της Αιγύπτου, ως καθηγητή αραβικής γλώσσας. Σύντομα ακολούθησε και μια αντίστοιχη πρόταση από το Διδασκαλείο Ξένων Γλωσσών του ΕΚΠΑ. 

Αυτές οι δύο ευκαιρίες με οδήγησαν να στραφώ στη διδασκαλία της αραβικής ως ξένης γλώσσας, αντί να επιστρέψω στον Λίβανο για να διδάξω σε κάποιο σχολείο. Από την άλλη, τα ελληνικά δυστυχώς δεν είχαν —και εξακολουθούν να μην έχουν— την αναγνώριση που τους αξίζει, ώστε να αποτελέσουν για μένα κίνητρο να επιστρέψω και να συμβάλω στη διδασκαλία τους σε πανεπιστήμια ή κέντρα ξένων γλωσσών. Έτσι, η απόφαση να παραμείνω στην Ελλάδα δεν ήταν προσχεδιασμένη, αλλά διαμορφώθηκε μέσα από τις ίδιες τις συγκυρίες. 

Ζείτε και σκέφτεστε σε πολλές γλώσσες. Πώς επηρεάζει αυτό τον τρόπο που βλέπετε τον κόσμο;

Πολλές φορές αυτό περνά απαρατήρητο μέσα στο καθημερινό τρέξιμο. Άλλοτε πάλι, το παιχνίδι που δημιουργούν οι ετυμολογίες οδηγεί σε συγκρίσεις μεταξύ λέξεων διαφορετικής γλωσσικής προέλευσης. Η διαδικασία αυτή φωτίζει το σκεπτικό που κρύβεται πίσω από μια λέξη, δηλαδή τον τρόπο με τον οποίο ένας πολιτισμός περιγράφει λεκτικά μια συγκεκριμένη εμπειρία. 

Αν πάρουμε για παράδειγμα τη λέξη φίλος, στα αραβικά ετυμολογείται από τη λέξη ειλικρίνεια. Ο φίλος, στον αραβικό πολιτισμό, είναι εκείνος που μας μιλάει με ειλικρίνεια, που μας λέει την αλήθεια. Βέβαια, η ετυμολόγηση χρειάζεται προσοχή, γιατί κάποιες φορές προβάλλουμε στις λέξεις δικές μας, ανυπόστατες ή ωραιοποιημένες, ερμηνείες. 

Πώς ξεκίνησε η αγάπη σας για τη γλώσσα και τη φιλολογία; Ήταν έμπνευση από κάποιον δάσκαλο, οικογενειακή επιρροή ή κάτι εντελώς προσωπικό; 

Θα έλεγα ότι και οι τρεις λόγοι συνετέλεσαν στο να αγαπήσω τη γλώσσα και να προχωρήσω στη μελέτη της αραβικής, και αργότερα της ελληνικής, σε φιλολογικό επίπεδο. Ο πατέρας μου ήταν φιλόλογος· υπήρξε ο δάσκαλος και ο εμπνευστής μου, τόσο μέσα από τα μαθήματα που φρόντισε να μου κάνει στο σπίτι ήδη από το δημοτικό, όσο και μέσα από το παράδειγμά του ως αφοσιωμένου καθηγητή. 

Πόσο δύσκολο είναι για έναν Έλληνα να μάθει Αραβικά; Υπάρχουν παρεξηγήσεις γύρω από τη γλώσσα; 

Η εκμάθηση των αραβικών απαιτεί μια διαφορετική προσέγγιση για να είναι αποτελεσματική. Πρόκειται για μια γλώσσα που δεν συναντάμε στην καθημερινότητά μας: δεν ακούμε αραβικά τραγούδια, δεν παρακολουθούμε αραβικό κινηματογράφο, ενώ και η γραφή της είναι τελείως διαφορετική. Έτσι, όποιος θέλει να τη μάθει χρειάζεται να την εντάξει με κάποιον τρόπο στη ζωή του· από εκεί και πέρα, η πρόοδος έρχεται σταδιακά. 

Οι περισσότεροι που ενδιαφέρονται για τα αραβικά έχουν συχνά ελλιπείς ή ανακριβείς πληροφορίες. Για παράδειγμα, λίγοι γνωρίζουν ότι η γραπτή μορφή της γλώσσας είναι κοινή σε όλες τις αραβικές χώρες, αλλά η προφορική διαφέρει λίγο πολύ από τη κοινή γραπτή, και εκφράζεται με τοπικές διαλέκτους. Αυτό σημαίνει ότι ο μαθητής καλείται ουσιαστικά να εξοικειωθεί με δύο μορφές της γλώσσας: την επίσημη και την καθομιλουμένη. 

Τι σας εντυπωσιάζει περισσότερο από τους Έλληνες φοιτητές σας όταν διδάσκετε Αραβικά; 

Για τους Έλληνες μαθητές, οι κανόνες της αραβικής παρουσιάζουν μια οικειότητα. Πρόκειται για μια γλώσσα της οποίας τα μέρη του λόγου είναι κλιτά. Επίσης, το απαρέμφατο και οι μετοχές εξακολουθούν να χρησιμοποιούνται στην αραβική. Τέτοια φαινόμενα και άλλα, που είναι γνωστά στους περισσότερους Έλληνες μαθητές, ακόμη και σε όσους δεν τα θυμούνται καλά από το σχολείο, καθιστούν την εκμάθηση των αραβικών πιο κατανοητή. 

Ποια ήταν η μεγαλύτερη πρόκληση στη μεταφορά του ελληνικού ποιητικού λόγου στα Αραβικά; Νομίζω ότι στη λογοτεχνία η πρόκληση αφορά κυρίως το φορμαλιστικό κομμάτι. Οι ιδέες, οι εικόνες κτλ. με τον έναν ή τον άλλον τρόπο θα αποδοθούν. Όμως η τεχνική διάσταση του κειμένου, σε μεγάλο βαθμό, χάνεται. Η μουσικότητα ενός ποιήματος για παράδειγμα δεν μπορεί να μεταφερθεί αυτούσια από τη μία γλώσσα στην άλλη· ο μεταφραστής καλείται να δημιουργήσει μια νέα μουσικότητα. Αυτή η πρόκληση αφορά τη μετάφραση όλων των γλωσσών. Ο τρόπος σύνθεσης λέξεων είναι ένα άλλο ζήτημα. Στα ελληνικά υπάρχουν πολλές σύνθετες λέξεις, στα αραβικά κατά κύριο λόγο αυτές θα αποδοθούν με δύο ή παραπάνω λέξεις, με επίπτωση στην οικονομία των λέξεων στον στίχο. 

Νιώθετε ότι με τη δουλειά σας χτίζετε «γέφυρες» ανάμεσα στον αραβικό και τον ελληνικό κόσμο; Νομίζω ότι οι γέφυρες υπήρχαν ανέκαθεν, αν αναλογιστεί κανείς τις πολυδιάστατες σχέσεις του ελληνικού πολιτισμού με τον αραβικό πολιτισμό από αρχαιοτάτων χρόνων. Εκείνο που κάνω εγώ είναι, ίσως, να διαφωτίσω την ύπαρξη αυτών των γεφυρών και να προσθέσω μερικά μικρά λιθαράκια. Μελετώντας την πρώτη μετάφραση της Ιλιάδας στα αραβικά που εκδόθηκε το 1904 και το ιστορικό των μεταφραστικών σχέσεων διαπίστωσα το εύρος τους και την ανάγκη συνέχισής τους. Προσπαθώ λοιπόν, στο μέτρο που μπορώ, να συνεχίσω αυτές τις μεταφράσεις και δη τις ποιητικές. Να επισημάνω εδώ έχω μεταφράσει για την πολιτιστική σελίδα της καθημερινής παναραβικής κυκλοφορίας εφημερίδας al-Araby al-Jadeed ποιήματα πολλών πατρινών ποιητών. Επιπλέον, συνεργάζομαι με την Βουλή των Ελλήνων και τον τηλεοπτικό σταθμό της ως μεταφραστής και διερμηνέας. Επιτρέψτε μου να κάνω ιδιαίτερη μνεία στη συμμετοχή μου με το καλλιτεχνικό σύνολο Πολύτροπον, του πατρινού μουσικού καθηγητή και φίλου Παναγιώτη Ανδριόπουλου, σε πρωτότυπες εκδηλώσεις που προωθούν τις σχέσεις μεταξύ των δύο πολιτισμών. Πρόσφατα ίδρυσα μια εταιρεία με το όνομα Μασάρ, για την προώθηση της αραβικής γλώσσας και του αραβικού πολιτισμού μέσω σεμιναρίων και εκδόσεων. Μάλιστα το πρώτο βιβλίο κυκλοφόρησε τον περασμένο Ιούνιο και πρόκειται για μια δίγλωσση (αραβικά-ελληνικά) ανθολογία ποιημάτων του μεγάλου Παλαιστίνιου ποιητή Μαχμούντ Νταρουίς σε μετάφραση της Τζένης Καραβίτη. 

Ποιες είναι οι μεγαλύτερες διαφορές που βλέπετε μεταξύ της ακαδημαϊκής κουλτούρας του Λιβάνου και της Ελλάδας; 

Ο Λίβανος δεν έχει ακόμη αναρρώσει από τον εμφύλιο. Η διαφθορά που καλλιεργήθηκε εκείνη την περίοδο δεν άφησε αλώβητο ούτε το πανεπιστήμιο. Οι καθηγητές μονιμοποιούνται όχι μόνο με βάση τα ακαδημαϊκά τους προσόντα, αλλά και ανάλογα με τη θρησκευτική τους ταυτότητα. Η σύγκλητος απαρτίζεται κατά το ήμισυ από χριστιανούς και κατά το ήμισυ από μουσουλμάνους. Το γεγονός αυτό, από μόνο του, αρκεί για να καταλάβει κανείς ότι απαιτούνται ακόμη πολλά βήματα, ώστε ο Λίβανος να αποκτήσει ένα πραγματικά σοβαρό πανεπιστημιακό σύστημα. 

Πώς συνδυάζεται η μελέτη της θεολογίας με την αγάπη για τις γλώσσες και τη λογοτεχνία; 

Θα μπορούσα να πω ότι το ίδιο το Ευαγγέλιο δίνει την απάντηση. Ενδεικτικά, κατά τη στιχομυθία του Χριστού με έναν νομοδιδάσκαλο, λέει: «ἐν τῷ νόμῳ τί γέγραπται; πῶς ἀναγινώσκεις;» (Λουκ. 10,26). Με άλλα λόγια, ο Χριστός ζητά από τον νομοδιδάσκαλο να εξηγήσει πώς ερμηνεύει το κείμενο του νόμου. Επιπλέον, το κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο ξεκινά με τον στίχο: «Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος». 

Η φιλολογία παρέχει τα κατάλληλα εργαλεία για την ανάλυση κειμένων, συμπεριλαμβανομένων των θρησκευτικών. Σαφώς, δεν θα ήθελα να παρερμηνευτεί αυτό που λέω: η ερμηνεία δεν είναι ζήτημα μόνο τεχνικής, αλλά και βιοτής, ειδικά όταν πρόκειται για θρησκευτικά κείμενα. Η φιλολογία συμβάλλει ακριβώς προς αυτή την κατεύθυνση. 

Πώς βλέπετε τη σημερινή εικόνα της χώρας σας και τι σας λείπει περισσότερο από εκεί; 

Η χώρα μου βρίσκεται σε εμπόλεμη κατάσταση, καθώς η εκεχειρία που έχει υπογραφεί παραβιάζεται συνεχώς από την άλλη πλευρά. Εύχομαι να αντέξει και να μην καταρρεύσει από μέσα. Από εκεί μου λείπουν τα ανίψια μου, η νέα γενιά που καλείται να ζήσει όχι μόνο όσα έχουν βιώσει οι γονείς τους, αλλά και εκείνα που βίωσαν ακόμη και οι παππούδες τους. 

Αν μπορούσατε να αλλάξετε κάτι στον τρόπο που οι δύο πολιτισμοί γνωρίζονται μεταξύ τους, ποιο θα ήταν; 

Θα ήθελα να δοθεί μεγαλύτερη έμφαση στην ουσία του πολιτισμού. Καλές είναι οι εμπορικές, οι τουριστικές και άλλες σχέσεις, αλλά η πραγματική καρδιά του πολιτισμού βρίσκεται αλλού: στον λόγο και στις διάφορες εκφάνσεις του. Γίνονται μεγάλες και σοβαρές μεταφραστικές προσπάθειες, πρωτοβουλία του ελληνικού Υπουργείου Πολιτισμού, όμως τα αραβικά κράτη δεν έχουν ανταποκριθεί όπως θα έπρεπε, παρά το γεγονός ότι διαθέτουν όλα τα απαραίτητα μέσα για να το κάνουν.

ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΜΕ ΤΟΝ ΣΥΝΘΕΤΗ ΚΑΙ ΚΑΘΗΓΗΤΗ ΑΝΤΩΝΗ ΑΔΑΜΟΠΟΥΛΟ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Ο συνθέτης Αντώνης Αδαμόπουλος, με Πατρινή καταγωγή (γιος του επίσης συνθέτη Λουκά Αδαμόπουλου), πραγματοποίησε μουσικές σπουδές στην Ελλάδα και εν συνεχεία έκανε το μεταπτυχιακό του στη σύνθεση στο Πανεπιστήμιο Μουσικής και Θεάτρου Αμβούργου (τάξη Fredrik Schwenk) ως υπότροφος του Ιδρύματος Λίλιαν Βουδούρη. Ακολούθως έγραψε στο ίδιο πανεπιστήμιο τη διδακτορική του διατριβή με θέμα τη μονοθεματικότητα στη λόγια ενόργανη μουσική του 20ού αιώνα καθώς και στο προσωπικό του συνθετικό έργο. Αρίστευσε σε κάθε επί μέρους κατεύθυνση σπουδών, απ’ το πρώτο ωδειακό πτυχίο μέχρι και το διδακτορικό. Έκτοτε ζει και εργάζεται στη Γερμανία. Διδάσκει στο Πανεπιστήμιο Μουσικής και Θεάτρου Αμβούργου από το 2015 και στο Τμήμα Μουσικής του Πανεπιστημίου του Braunschweig από το 2018. 

Στην Ελλάδα είναι μάλλον άγνωστος, αλλά στη Γερμανία αναπτύσσει μια πολυσχιδή δραστηριότητα, που παρουσιάζει εξαιρετικό ενδιαφέρον από πολλές πλευρές. 

Για παράδειγμα εντοπίσαμε ένα «κλασικό» σεμινάριο του στο Πανεπιστήμιο του Αμβούργου, με ξεχωριστές προεκτάσεις. Το σεμινάριο ξεκινούσε με τη Συμφωνία αρ. 39 του Μότσαρτ. Το έργο χρησιμοποιήθηκε ως παράδειγμα για την διερεύνηση ορισμένων αρμονικών φαινομένων που χαρακτηρίζουν την Κλασική και Ρομαντική περίοδο. Παρουσιάστηκε συστηματικά η ανάπτυξη αυτών των φαινομένων μέχρι τα τέλη του 19ου αιώνα, ενώ άλλα έργα αναλύθηκαν με στόχο την αποκρυπτογράφηση της εγγενούς συνθετικής τους λογικής όσον αφορά τη μικρο- και μακροδομή.

Αναζητήσαμε, λοιπόν, τον ταλαντούχο συνθέτη και δάσκαλο Αντώνη Αδαμόπουλο και εκείνος ανταποκρίθηκε στην πρόσκλησή μας για μια συνέντευξη …γνωριμίας, με τον ίδιο και το έργο του.

Είναι πραγματικά εντυπωσιακή η συγκρότησή του και η ουσιαστική προσέγγιση των πραγμάτων χωρίς ψιμύθια και υπερβολές. 

Παραθέτουμε, στη συνέχεια, την συνομιλία μας. 

Αγαπητέ κ. Αδαμόπουλε, επειδή είστε ένας νέος συνθέτης, με καταγεγραμμένο ήδη έργο, θα ήθελα να μας πείτε πώς εκλαμβάνετε τη συνθετική διαδικασία; Είναι καθαρά μουσική υπόθεση; 

- Η συνθετική διαδικασία και γενικά η καλλιτεχνική δημιουργία είναι, νομίζω, σε κάποιο βαθμό μυθοποιημένες έννοιες. Αρκετά συχνά σε συζητήσεις μου παρατηρώ να υπάρχει η αίσθηση ότι η σύνθεση είναι μια διαδικασία κατά την οποία ο δημιουργός ανοίγει το πνεύμα του για ν’ αναζητήσει την έμπνευσή του, για ν’ αφουγκραστεί τον προσωπικό του κόσμο – μουσικό και εξωμουσικό – και να τον αφήσει εν τέλει να δράσει καλλιτεχνικά. Προσωπικά πιστεύω ότι αυτό όλο είναι υπαρκτό μεν, αντιπροσωπεύει δε τη μία μόνο όψη του νομίσματος. Η άλλη όψη έχει να κάνει με όλα αυτά τα μικρά βήματα που χρειάζονται, ώστε το οικοδόμημα αυτό που λέγεται μουσικό έργο να ανεγερθεί και να μπορέσει να σταθεί τελικά στα πόδια του. Προσωπικά νοιώθω κατά τη συνθετική διαδικασία απ’ τη μία σαν το φιλόσοφο που προσπαθεί ν’ ανοίξει το πνεύμα του πέρα απ’ τα όριά του κι απ’ την άλλη σαν τον εργάτη που προσπαθεί να χτίσει βήμα βήμα, κάθε φορά χρησιμοποιώντας το κατάλληλο εργαλείο.

Επειδή συχνά και από μουσικούς και από το κοινό προβάλλεται ως κριτήριο το «γούστο», τι αρέσει και τι συγκινεί, ποια είναι η δική σας άποψη; Ποια είναι τα δικά σας συνθετικά κριτήρια; 

- Το προηγούμενο εξάμηνο οργανώσαμε στο Πανεπιστήμιο του Braunschweig μια σειρά ανοιχτών συζητήσεων, στις οποίες ενδιαφερόμενοι φοιτητές και καθηγητές έρχονταν σε διάλογο περί διαφόρων μουσικών θεμάτων. Μια φορά λοιπόν, συζητώντας περί μουσικού γούστου και περί του να μπορεί κανείς να επιχειρηματολογεί πάνω στις μουσικές του προτιμήσεις, προτάθηκε η εξής άσκηση: Κάθε ένας έπρεπε πρώτον να επιλέξει ένα μουσικό έργο το οποίο να του αρέσει ιδιαίτερα και δεύτερον να εξηγήσει με καθαρά μουσικά επιχειρήματα γιατί του αρέσει. Ψάχνοντας λοιπόν ανάμεσα στα αγαπημένα μου έργα, μου έγινε συνειδητό ότι υπάρχει κάτι που με συγκινεί βαθιά σε έργα εντελώς διαφορετικών εποχών και στυλιστικών κατευθύνσεων και ότι αυτό είναι κάτι που κι εγώ ο ίδιος επιδιώκω ενστικτωδώς όταν γράφω μουσική: την ισορροπία ανάμεσα σε εσωτερικότητα και εκφραστικότητα. Αυτή η ισορροπία μπορεί να επιτευχθεί με εντελώς διαφορετικά μέσα ανά μουσικό στυλ. Στη δική μου μουσική η εσωτερικότητα παρουσιάζεται συχνά με στοιχεία όπως η κάπως μηχανική επαναληπτικότητα, η στατικότητα, η ρυθμική απλότητα και η χαμηλή δυναμική, ενώ η εκφραστικότητα εκδηλώνεται συχνά με στοιχεία όπως η ρυθμομελωδική πύκνωση, οι πιο έντονες διαφοροποιήσεις στη δυναμική και η αύξηση αντιθέσεων (π.χ. όσον αφορά τις τονικές περιοχές που χρησιμοποιούνται). Ένα παράδειγμα, στο οποίο μπορεί κανείς να διακρίνει αυτά τα στοιχεία, είναι το κομμάτι μου Op. 12 για σόλο βιόλα (4ο κομμάτι στο βίντεο). Για την ιστορία: Το παράδειγμα απ’ τη μουσική φιλολογία, το οποίο επέλεξα εν τέλει να παρουσιάσω στο πανεπιστήμιο στο πλαίσιο της συζήτησής μας – και στο οποίο παρεμπιπτόντως μπορεί κανείς επίσης να διακρίνει τα προαναφερθέντα στοιχεία – είναι το δεύτερο μέρος απ’ το κοντσέρτο BWV 1052 του Bach.

   

Σήμερα σε πολλούς τομείς κυνηγάμε την καινοτομία. Στον 21ο αιώνα ποιο μπορεί να είναι το καινούριο στη μουσική; Μοιάζει σα να έχουν όλα ειπωθεί…

 - Κάθε μουσικό έργο είναι κάτι καινούργιο, ενώ ταυτόχρονα παρθενογένεση στην τέχνη δεν υπάρχει. Ανάμεσα σ’ αυτά τα άκρα του «ό,τι και να κάνω, θα δημιουργήσω κάτι καινούριο» και «ό,τι και να κάνω, θα δημιουργήσω κάτι που με τον έναν ή τον άλλο τρόπο έχει ξαναγίνει», ανάμεσα σ’ αυτή την αντίφαση, πρέπει νομίζω ο κάθε δημιουργός να βρει τον προσωπικό του δρόμο και να συνειδητοποιήσει ποια είναι η σημασία της καινοτομίας για τον ίδιο. Παλιότερα ξεκινούσα κάποιες φορές τη συνθετική διαδικασία με ερωτήματα τύπου «τι είναι αυτό που δεν έχει ξαναγίνει και θα μπορούσα να κάνω εγώ στο επόμενο κομμάτι μου». Ναι μεν έχει και αυτή η στάση πράγματα να δώσει, κατά βάση όμως η σύνθεση δε λειτουργεί έτσι – τουλάχιστον όχι για μένα. Θεωρώ πλέον πολύ πιο ουσιαστικό και ειλικρινές ν’ αναζητώ όχι το τι δεν έχει ξαναγίνει, αλλά τι είναι αυτό που εγώ στο συγκεκριμένο κομμάτι θέλω συνθετικά να πω. Με μια τέτοια στάση της εκ των έσω αναζήτησης και χωρίς τον παροξυσμό της αναζήτησης του καινούριου, παρατηρώ ότι προκύπτουν και μάλιστα εντελώς αβίαστα κάποια στοιχεία μέσα στο έργο, που δεν ξέρω αν έχουν ή δεν έχουν ξαναγίνει, αλλά για μένα τουλάχιστον είναι εντελώς καινούρια. 

Ο διάλογος της μουσικής ή και της σύνθεσης ειδικότερα, με ένα εξωμουσικό θέμα πόσο σας γοητεύει; Δεν είναι μια διαχρονική πρόκληση για έναν συνθέτη να πετύχει μια τέτοια σύνδεση; 

- Σε κάθε εποχή υπάρχουν μουσικά έργα τα οποία με τον έναν ή τον άλλο τρόπο άπτονται εξωμουσικών θεμάτων, ενώ το εύρος του τι μπορεί να αποτελεί ένα εξωμουσικό θέμα είναι πραγματικά τεράστιο (ένα θεατρικό έργο, ένας πίνακας ζωγραφικής, ένα ποίημα, μια πτυχή της προσωπικής ζωής του συνθέτη, ένα κοινωνικοπολιτικό γεγονός κτλ.). Προσωπικά, το βρίσκω μεν πολύ όμορφο, όταν η μουσική καταφέρνει να δημιουργήσει την εντύπωση αυτή που ταιριάζει και ανταποκρίνεται στο εξωμουσικό θέμα. Ταυτόχρονα θεωρώ όμως πολύ πιο ενδιαφέρον, όταν δεν είναι μόνο μια εντύπωση που συνδέει μουσικό και εξωμουσικό, αλλά όταν τα εγγενή χαρακτηριστικά του εξωμουσικού θέματος ενυπάρχουν στην ίδια τη μουσική, εκφρασμένα μες απ’ τα δικά της, τα καθαρά μουσικά μέσα. Μια τέτοια σύνδεση μπορούμε να συναντήσουμε για παράδειγμα στο συμφωνικό ποίημα Τάδε έφη Ζαρατούστρας του Strauss. Προσωπικά με γοητεύει αρκετά η ιδέα μιας τέτοιας βαθιάς σύνδεσης ανάμεσα στην ίδια τη μουσική και σ’ ένα εξωμουσικό θέμα και έχω προσπαθήσει να την επιτύχω για παράδειγμα στο κομμάτι μου Op. 14 – The Unexpected Response (2ο κομμάτι στο βίντεο), το οποίο, όπως καταδεικνύει και ο τίτλος, σχετίζεται με το έργο του Ives The Unanswered Question και το οποίο πραγματεύεται εξωμουσικά μια συγκεκριμένη πορεία εξέλιξης του ατόμου μέσα στο κοινωνικό πλαίσιο. 

Η διδακτορική σας διατριβή με θέμα τη μονοθεματικότητα εστιάζει στη λόγια ενόργανη μουσική του 20ού αιώνα καθώς και σε δικές σας συνθέσεις. Τι αναζητήσατε και τι προτείνετε μέσω του διδακτορικού σας; 

- Το διδακτορικό μου πραγματεύεται τη μονοθεματικότητα τόσο στην ενόργανη λόγια μουσική του 20ού αιώνα όσο και στο προσωπικό μου έργο. Σ’ αυτή τη μελέτη αναζητώ εγγενή χαρακτηριστικά μονοθεματικών έργων και προτείνω πέντε βασικές μονοθεματικές κατηγορίες, τις οποίες παρουσιάζω συστηματικά χρησιμοποιώντας παραδειγματικά έργα από μια ευρεία γκάμα εποχών και μουσικών στυλ. Πέραν αυτών των έργων, αναλύω λεπτομερώς εφτά έργα απ’ τη μουσική φιλολογία του 20ού αιώνα και πέντε δικές μου συνθέσεις. Οι αναλύσεις αυτές καταδεικνύουν ότι όλα αυτά τα έργα είναι μονοθεματικά, τα ταξινομούν ως προς τις μονοθεματικές κατηγορίες και φέρνουν στο προσκήνιο τις συνθετικές και στυλιστικές τους ιδιαιτερότητες, καθώς και τις μονοθεματικές τους διαφορές και ομοιότητες. Τέλος, παρουσιάζω μια ερμηνευτική προσέγγιση σχετικά με τη σύνδεση μεταξύ μουσικού και εξωμουσικού, η οποία προσπαθεί να χτίσει μια γέφυρα μεταξύ μονοθεματικών έργων και ανθρώπινης πράξης, ξεκινώντας όμως όχι απ’ την ανθρώπινη δραστηριότητα, αλλά από θεμελιώδη, καθαρά μουσικά χαρακτηριστικά μονοθεματικών έργων. 

Επειδή είστε καθηγητής, θα σας παρακαλούσα να μας πείτε τι θεωρείτε σημαντικό στη διδασκαλία σήμερα. 

- Φυσικά το πρώτο πράγμα που έρχεται στο μυαλό ως στόχος της διδασκαλίας είναι το να καταφέρει ο καθηγητής, οι φοιτητές του να αφομοιώσουν την ύλη του μαθήματος και να την κάνουν κτήμα τους. Ωστόσο πέραν αυτού υπάρχουν μια σειρά άλλα στοιχεία, τα οποία θεωρώ τουλάχιστον εξίσου σημαντικά: Παραδείγματος χάρη – συγκεκριμένα στη μουσική διδασκαλία – το να μπορέσει ο καθηγητής να διευρύνει τους στυλιστικούς μουσικούς ορίζοντες των νέων ανθρώπων, να τους μεταδώσει την αγάπη και το πάθος για τη μουσική και να τους μεταλαμπαδεύσει μια ανοιχτή στάση απέναντί της ανεξαρτήτως γούστου. Πέραν όμως του περιεχομένου του μαθήματος είναι επίσης, θεωρώ, άκρως σημαντικό, ο καθηγητής σε κάθε πτυχή του πανεπιστημιακού βίου να δημιουργεί απέναντι στους φοιτητές μια στάση σεβασμού και δικαιοσύνης, την οποία – έχω την ελπίδα – οι φοιτητές θα αφομοιώσουν και θα αναπαράγουν με τη σειρά τους και οι ίδιοι (π.χ. αργότερα στο δικό τους επαγγελματικό βίο). 

Κι αν σας ρωτούσα τι σας αρέσει ιδιαίτερα στη διδασκαλία; 

- Κάτι το οποίο απολαμβάνω ιδιαίτερα στο μάθημα, είναι όταν βγαίνω εκτός θέματος. Ξέρω ότι φαντάζει ως κάτι που υποτίθεται πως πρέπει κανείς να αποφεύγει – και πράγματι, δεν πρέπει να συμβαίνει σε υπερβολικό βαθμό. Ωστόσο για να συμβεί αυτό, για να βγω εκτός θέματος, σημαίνει στις πλείστες περιπτώσεις ότι κάποιος φοιτητής έχει κάνει μια ενδιαφέρουσα ερώτηση σχετική μεν με το περιεχόμενο του μαθήματος, η οποία όμως οδηγεί σε μουσικά μονοπάτια πέραν αυτού, που μου επιτρέπουν να ανοίξω το μουσικό πλαίσιο. Έτσι, θεωρώ σημαντικό να πάρω το χρόνο μου για να απαντήσω το ερώτημα ουσιαστικά, μιλώντας για πράγματα που δεν είχα σχεδιάσει και δείχνοντας μουσικά έργα που δεν είχα προετοιμάσει. Πολλές φορές μάλιστα η μία ερώτηση φέρνει την άλλη, έτσι ώστε μέσα σε λίγα λεπτά να ακούσουμε και να συζητήσουμε μικρά αποσπάσματα από μια σειρά μουσικών έργων προερχόμενα μάλιστα από μια σειρά διαφορετικών εποχών. Ας το θέσω ως εξής: Όταν κατά τη σύνθεση νοιώθω να ζητάει η μουσική μου μια πορεία που δεν είχα προβλέψει, τη λαμβάνω υπόψιν και την ακολουθώ στο βαθμό που θεωρώ σωστό. Δε βλέπω λοιπόν το λόγο να μην κάνω το ίδιο και στη διδασκαλία. 

Σας ευχαριστώ πολύ και σας εύχομαι να συνεχίσετε με το ίδιο πάθος σύνθεση και διδασκαλία, προσφέροντας μας κι άλλα, ιδιαίτερα μονοθεματικά, έργα.

Δείτε και την ανάρτησή μας

ΑΝΤΩΝΗΣ ΑΔΑΜΟΠΟΥΛΟΣ: ΕΝΑΣ ΣΥΓΧΡΟΝΟΣ ΣΥΝΘΕΤΗΣ ΣΤΗΝ ΓΕΡΜΑΝΙΑ

ΓΙΑ "ΤΑ ΧΑΤΖΙΔΑΚΙΚΑ" ΣΤΟΝ ΑΡΗ ΔΗΜΟΚΙΔΗ

Τα Χατζιδακικά: Οι διαφορετικές πτυχές του Μάνου Χατζιδάκι, σ’ ένα καινούργιο βιβλίο 

Ο μελετητής του έργου του Χατζιδάκι Παναγιώτης Ανδριόπουλος μιλά για τη ζωή και το έργο του -πάντα επίκαιρου- συνθέτη 

ΑΡΗΣ ΔΗΜΟΚΙΔΗΣ 

mikropragmata

Ο Παναγιώτης Ανδριόπουλος γεννήθηκε στην Πάτρα. Σπούδασε Θεολογία στο Πανεπιστήμιο Αθηνών με μεταπτυχιακές σπουδές στην περίοδο της Τουρκοκρατίας. Παράλληλα σπούδασε βυζαντινή και ευρωπαϊκή μουσική. Συμμετείχε σε πολλά χορωδιακά σχήματα, σε ερευνητικά προγράμματα του Κέντρου Σύγχρονης Μουσικής Έρευνας και έχει τραγουδήσει έργα σύγχρονων ελλήνων συνθετών σε πρώτη εκτέλεση, στην Ελλάδα και το εξωτερικό. Το 2004 ίδρυσε το Καλλιτεχνικό Σύνολο «Πολύτροπον», με το οποίο παρουσιάζει στην Ελλάδα και το εξωτερικό πρωτότυπες παραγωγές βασισμένες κυρίως στην ελληνική ποίηση και μουσική. Οι καλλιτεχνικές συνεργασίες του πολλές και σημαντικές. Επιπλέον, τα κείμενά του έχουν δημοσιευθεί σε διάφορους επιστημονικούς τόμους. Αρθρογραφεί σε θεολογικά και πολιτιστικού περιεχομένου περιοδικά και διατηρεί το ιστολόγιο Ιδιωτική Οδός και το site Φως Φαναρίου, το οποίο καλύπτει αποκλειστικά το Οικουμενικό Πατριαρχείο. Κείμενά του -πολλά μάλιστα ήταν για τον Χατζιδάκι- έχουμε φιλοξενήσει πολλές φορές στα Μικροπράγματα της LIFO. Πέρσι κυκλοφόρησε το βιβλίο του «Ελληνορωσικά» (εκδόσεις s@mizdat, 2022), αλλά σήμερα μας μιλά με την αφορμή της έκδοσης της εξαιρετικής συλλογής κειμένων με τίτλο «Τα Χατζιδακικά» (ιδιωτική έκδοση, 2023). 

-Αλήθεια, κύριε Ανδριόπουλε, πώς προέκυψαν τα Χατζιδακικά; 

«Τα Χατζιδακικά» προέκυψαν από την αγάπη μου στον Μάνο Χατζιδάκι, αλλά και από όσα μαγικά έζησα μαζί του – ως ακροατής – την περίοδο της Ορχήστρας των Χρωμάτων (1989-1993). Τότε άρχισα να μυούμαι στην μυθολογία του Χατζιδάκι και ο Χατζιδάκις να βρίσκεται πλέον στην πρώτη θέση της προσωπικής μου μυθολογίας. Ο Χατζιδάκις σήμαινε τότε για μένα – κι ακόμα σημαίνει – αληθινή ελληνικότητα, βαθιά οικουμενικότητα, πολιτική ανοιχτότητα. «Τα Χατζιδακικά» αποτελούν, λοιπόν, κείμενα που γράφτηκαν τα τελευταία 15 χρόνια και τα δημοσίευσα στο ιστολόγιό μου «Ιδιωτική Οδός» ή στα περίφημα «Μικροπράγματά» σου στη Lifo, αγαπητέ μου Άρη, αλλά τα επεξεργάστηκα δεόντως για την έκδοση τους σε έντυπη μορφή. 

-Πώς προέκυψε η ερευνητική ενασχόλησή σας με τον Χατζιδάκι; 

Αυτή η «ερευνητική ενασχόληση» θα έλεγα ότι είναι σπουδή στην ελληνικότητα. Ερευνώντας τον Χατζιδάκι σπουδάζεις την ελληνικότητα του 20ού αιώνα σε όλες τις εκφάνσεις της. Προσεγγίζοντας και ερευνώντας το έργο του ανακάλυψα τους ζωγράφους, τους ποιητές, τους χορευτές. Ανακάλυψα τις άγνωστες πτυχές και συνθέσεις μεγάλων συνθετών, όπως του Μπετόβεν και του Μάλερ, κατάλαβα πώς ο Χατζιδάκις έχει την τρομερή ικανότητα να περιέχει ο ίδιος ένα μουσικό σύμπαν. Γιατί ο Χατζιδάκις δεν είναι μόνο τα τραγούδια του και οι μουσικές του, αλλά μας μυσταγωγεί στις μουσικές του κόσμου, είτε με την Πειραματική Ορχήστρα Αθηνών την δεκαετία του ’60, είτε με την Ορχήστρα των Χρωμάτων τη δεκαετία του ’90. Ο ίδιος έλεγε – πολύ σωστά – ότι τον ενδιαφέρουν όσοι τον ανακαλύπτουν κι εγώ τον βλέπω να στέκεται πάντοτε μπροστά μου προς ανακάλυψιν. Είναι τόσο πολυδιάστατος και απρόβλεπτος, ώστε πραγματοποιώ ελεύθερη κατάδυση και μαθητεία στην ομορφιά του. 

-Στο βιβλίο μαθαίνουμε για πολλές πτυχές του έργου του Χατζιδάκι και το πώς σχετίζεται αυτό με άλλους καλλιτέχνες. Θέλετε να μας μιλήσετε λίγο για το περιεχόμενο; 

Ο Χατζιδάκις ως γνήσιος καλλιτέχνης επηρέαζε και επηρεαζόταν. Ο ίδιος διάβαζε πολύ, άκουγε πολλή μουσική, διαλεγόταν με νέους καλλιτέχνες. Ήταν πραγματικά ένα πνεύμα ανήσυχο, σε εγρήγορση. Έτοιμος να δημιουργήσει με πάθος κι ας θεωρούσε – μετριοπαθώς – την όλη εργασία του ως ένα «παιχνίδι» για το οποίο έβαζε κάθε φορά «στοίχημα». Μου φαίνεται ακόμα τόσο καταπληκτικό να ανακαλύπτει μέσα στην Κατοχή τους συνθέτες της εποχής του, με τα πενιχρά μέσα που υπήρχαν τότε. Εκείνες οι προσωπικές του ανακαλύψεις, τον καιρό εκείνο, τον καθόρισαν τόσο ώστε να τις διευθύνει αργότερα με την Πειραματική Ορχήστρα Αθηνών ή με την Ορχήστρα των Χρωμάτων. Το «Ελληνικό Χορόδραμα», το «Πολύτροπον», ο «Σείριος», ο «Μουσικός Αύγουστος» στην Κρήτη, οι Μουσικοί Αγώνες της Κέρκυρας και πολλά ακόμα, τι άλλο ήταν παρά το πάθος του για σχέση με την αληθινή τέχνη και τους αληθινούς καλλιτέχνες, πέρα από φτηνούς εντυπωσιασμούς και αισθηματολογίες. Ο Χατζιδάκις ήταν ακριβός, δηλαδή ασυμβίβαστος και ακέραιος σε όλα τα επίπεδα. 

-Ποίηση και Χατζιδάκις. Ποια θα λέγατε πως είναι η σχέση του με τους Έλληνες και ξένους ποιητές που αναφέρονται στο βιβλίο; 

Πρώτα πρώτα θεωρώ πως ο Χατζιδάκις ήταν ο ίδιος ποιητής ή καλύτερα ο ορισμός της ποίησης, με την έννοια ότι πάντοτε δρούσε με ποιητικό τρόπο. Ήταν η αριστοκρατία του πνεύματος. Χωρίς βερμπαλισμούς, χωρίς συνθήματα, ήταν ο άνθρωπος που ζούσε μέσα από την ποίηση. Αλλά ταυτόχρονα είχε κι αυτή την απίστευτη διάκριση: Θεωρούσε ότι το ζήτημα δεν είναι η μελοποιημένη ποίηση, αλλά το ποιητικό τραγούδι. Γι’ αυτό συνεργάστηκε στενά με τον Νίκο Γκάτσο και παρήγαγαν από κοινού μια δική τους «ποιητική γλώσσα». Μόνο στον «Μεγάλο Ερωτικό» και στα «Τραγούδια της αμαρτίας» καταπιάστηκε με την μελοποίηση. Προσωπικά έμαθα πολλούς σπουδαίους κύκλους τραγουδιών – σε ποίηση σημαντικών ευρωπαίων ποιητών και μουσική μεγάλων συνθετών – μέσα από τις ραδιοφωνικές εκπομπές του Χατζιδάκι και μέσα από την Ορχήστρα των Χρωμάτων. Γνώριζε και την κλασική και τη μοντέρνα ποίηση, τίποτα δεν του διέφευγε. Πάντως ο ίδιος μιλούσε για ποιητική πράξη, που είναι ουσιαστικά η ποιητική νοημοσύνη στην καθημερινότητα μας. 

-Βρήκα πολύ ενδιαφέροντα τα κεφάλαια για τη σχέση του με τους ξένους αλλά και τους Έλληνες συνθέτες. Πείτε μας κάτι γι’ αυτά… 

Παρακολουθούσε από νέος τόσο το διεθνές όσο και το εγχώριο ρεπερτόριο, στον χώρο της λόγιας μουσικής και όχι μόνο. Άκουγε και διαφορετικές εκτελέσεις του κάθε έργου και είχε να σου προτείνει και την καλύτερη γι’ αυτόν ερμηνεία. Θεωρούσε πως η μουσική είναι μία οπότε κατάρτιζε ένα πρόγραμμα με αγαπημένους του έλληνες συνθέτες, όπως ο Μενέλαος Παλλάντιος (που τον είχε και δάσκαλο), ο Πέτρος Πετρίδης και ο Μάριος Βάρβογλης, στο πρώτο μέρος, και στο δεύτερο μέρος έβαζε Άστορ Πιατσόλα! Νομίζω πως στην Ελλάδα μάθαμε τον Πιατσόλα από τον Χατζιδάκι. Το αργεντίνικο τάνγκο στην Ελλάδα είναι χατζιδακική υπόθεση. Θυμάμαι ότι από την Ορχήστρα των Χρωμάτων άκουσα για πρώτη φορά έργα του Παλλάντιου, τα οποία μετά ο Χατζιδάκις έβγαλε σε δίσκο. Κι ακόμα, η Ορχήστρα των Χρωμάτων μας έδωσε σημαντικές δισκογραφικές παραγωγές με συνθέτες που αγαπούσε ο Μάνος Χατζιδάκις (Γιάννης Χρήστου, Άστορ Πιατσόλα, Νίκος Σκαλκώτας κ.α.). Αλλά να πω και κάτι ακόμα: Είχα εκστασιαστεί όταν ο Χατζιδάκις μας παρουσίασε με την Ορχήστρα των Χρωμάτων το έργο του Νταριούς Μιγιώ «Το βόδι πάνω στη στέγη», που έχει τον τίτλο ενός βραζιλιάνικου λαϊκού τραγουδιού και βασίζεται σε μελωδίες που ο Μιγιώ θυμόταν από την παραμονή του στη Βραζιλία το 1917-18. Μαγικός κόσμος! 

-Ξεχωριστή σημασία έχουν τα κείμενά σας για τους «βίους παράλληλούς» του με τον Μίκη Θεοδωράκη. Μετά απ’ όλη αυτή την έρευνα, τι πιστεύετε για τη μεταξύ τους «χημεία»; 

Γνωρίστηκαν πολύ νέοι, συνδέθηκαν με φιλία, είχαν βέβαια τις διαφωνίες τους, αλλά πιστεύω ότι υπήρχε ένας βαθύς εσωτερικός σύνδεσμος. Το γεγονός ότι ο Χατζιδάκις διηύθυνε έργα του Μίκη Θεοδωράκη με την Ορχήστρα των Χρωμάτων, δηλαδή την τελευταία περίοδο της ζωής του, δε νομίζω ότι είναι λίγο πράγμα… Είχαν πολλά κοινά και όσο κι αν απομακρύνθηκαν κατά διαστήματα, νομίζω πως πάντα «συνομιλούσαν» εσωτερικά. Ο Χατζιδάκις είναι αυτός που πρώτος διηύθυνε τον «Επιτάφιο» του Θεοδωράκη, προκαλώντας τριγμούς, την εποχή εκείνη, με τη λυρική προσέγγισή του. Και ο Χατζιδάκις είναι αυτός που κάνει πρόβες τον «Επιτάφιο» στο σπίτι του στη Νέα Υόρκη με την Φλέρυ Νταντωνάκη και τον Σπύρο Σακκά, στην εκδοχή για φωνή και πιάνο. Πιστεύω ότι το έργο αυτό το θαύμαζε! Τη σουίτα μπαλέτου «Ελληνική Αποκριά» του Θεοδωράκη από τον Χατζιδάκι την πρωτάκουσα, με την Ορχήστρα των Χρωμάτων, και μετά άρχισα να μπαίνω και στον μυθικό κόσμο του «Ελληνικού Χοροδράματος», όπου και οι δύο είχαν συνεισφέρει τα μέγιστα. 

-Ως θεολόγος, καλύψατε με πολύ ενδιαφέροντα τρόπο και το θέμα «Χατζιδάκις και θρησκεία. Μιλήστε μας λίγο γι’ αυτό. 

Ο Χατζιδάκις δεν ήταν αυτό που λέμε «θρησκευόμενος» άνθρωπος. Ευτυχώς! Έτσι είχε την καθαρότητα να μας δώσει «θεολογικά» – τα χαρακτηρίζω – κείμενα για τα Χριστούγεννα ή τον Επιτάφιο και το Πάσχα. Ανίχνευε την ουσία, δεν έμενε στην επιφάνεια. Γι’ αυτό και η έννοια του «Επιταφίου» τον συνείχε: από την «Οδό Ονείρων» μέχρι την «Εποχή της Μελισσάνθης» κ.ο.κ. Επίσης, δείτε τι τεράστια σημασία έχει στο έργο του ο Χριστός ή η Παναγία. Όχι με δογματικό τρόπο, αλλά σίγουρα με ουσιαστικό και ενίοτε υπερβατικό. Ο Χριστός είναι παιδί («ήσουν παιδί σαν τον Χριστό») αλλά και «είν’ ο θλιμμένος έφηβος Χριστός». Η Παναγιά είναι «μια θλιμμένη αρχόντισσα» αλλά και η «Παναγία των Πατησίων». Η έννοια της «αμαρτίας» που είναι «βυζαντινή», ενώ ο έρωτας «αρχαίος», έχει ξεχωριστό ενδιαφέρον στον Χατζιδάκι. Να σημειώσουμε εδώ ότι ο Ανδρέας Καρακότας, που ερμήνευσε μοναδικά «Τα τραγούδια της αμαρτίας» σε ποίηση Ντ. Χριστιανόπουλου, μας έδωσε και το θαυμάσιο βιβλίο «Αμαρτία και περιθώριο στο σύγχρονο ελληνικό τραγούδι», όπου αναφέρεται στις σχετικές απόψεις του Μάνου Χατζιδάκι. Κι ακόμα, η τελευταία συναυλία του Χατζιδάκι με την Ορχήστρα των Χρωμάτων ήταν αφιερωμένη στο φαινόμενο του νεοναζισμού, αλλά είχε προγραμματίσει η επόμενη να ήταν αφιερωμένη στις λεγόμενες παρεκκλησιαστικές οργανώσεις, καθώς είχε καταλάβει τον διαβρωτικό τους ρόλο μέσα στην ελληνική κοινωνία. Ο Χατζιδάκις είναι ανεξάντλητος και εδώ. 

-Από τα αγαπημένα μου κεφάλαια ήταν αυτό για την τελευταία του συναυλία, που, καθόλου τυχαία, ήταν εναντίον του νεοναζισμού. Τι είχε γίνει τότε; 

Είχε σκεφθεί κάθε συναυλία του με την Ορχήστρα των Χρωμάτων να έχει ένα θέμα. Έτσι, έκανε focus σε ζητήματα που απασχολούσαν τον ίδιο αλλά και την κοινωνία. Το μανιφέστο του για το φαινόμενο του νεοναζισμού διατύπωσε σε ένα κείμενο που είχε ως ένθετο στο πρόγραμμα της συναυλίας και το οποίο από τότε έγινε διάσημο, καθώς αποδείχθηκε προφητικός. Ο Χατζιδάκις ήταν ένας πραγματικά ελεύθερος άνθρωπος. Μας δίδαξε, λοιπόν, να μην εγκλωβιζόμαστε σε ιδεολογίες, προλήψεις και προκαταλήψεις που ουσιαστικά υποδηλώνουν τον άνθρωπο. Αυτό όμως προϋποθέτει ανθρώπους υποψιασμένους και σε καμία περίπτωση εφησυχασμένους. Η άνοδος του νεοναζισμού στην Ευρώπη αλλά και στην Ελλάδα τον δικαίωσε πλήρως. 

-Παραμένει πιστεύετε ο Χατζιδάκις επίκαιρος σήμερα; 

Θεωρώ πως είναι και σήμερα και αύριο τραγικά επίκαιρος. Η ευαισθησία του συνελάμβανε πράγματα από το μέλλον. Ξαναδιαβάζοντας τα κείμενα του, ακούγοντας τις μουσικές του, πορευόμαστε με αυτόν οδοδείκτη. Ήταν «του ολίγου και του ακριβούς», κατά τον Ελύτη. Καίριος και ουσιαστικός. Ρεαλιστής και προφητικός. Με προοπτική Σείριου, ήτοι οδού προς τα άστρα.

ΣΤΟ Istorima / Stavros Niarchos Foundation ΜΕ ΤΟΝ ΙΩΑΝΝΗ ΠΟΡΦΥΡΙΟ - ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑ

Ιωάννης Πορφύριος - Καποδίστριας

ΑΚΟΥΣΤΕ το νέο μου podcast για το προφορικό αρχείο Istorima / Stavros Niarchos Foundation με τον θεολόγο και μουσικό Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλο ο οποίος αφηγείται τη ζωή του μέσα στην τέχνη. Αναφέρεται στους σπουδαίους ανθρώπους που γνώρισε μέσα από την ενασχόλησή του με τη βυζαντινή μουσική, ενώ μιλά και για τη σχέση του με τον Μάνο Χατζιδάκι. Στη συνέχεια, αναφέρεται στις καλλιτεχνικές παραγωγές που έχει διοργανώσει ή στις οποίες έχει συμμετάσχει σε Ελλάδα και εξωτερικό, αλλά εξηγεί και πώς συνδυάζει μέσα από τις παραγωγές του τη θεολογία με τη σύγχρονη τέχνη και οπτική. 

ΔΕΙΤΕ ΚΑΙ ΑΚΟΥΣΤΕ ΕΔΩ

ΜΝΗΜΗ ΝΙΓΗΡΙΑΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ

Σαν σήμερα, του Αγίου Αλεξάνδρου, εόρταζε τα ονομαστήρια του ο μακαριστός Μητροπολίτης Νιγηρίας Αλέξανδρος. 

Παραθέτουμε στη συνέχεια τις κατά καιρούς συνεντεύξεις μας με τον μακαριστό Νιγηρίας, του οποίου η θεολογική σκέψη παραμένει εξαιρετικά επίκαιρη. 

Πρώτα, μια συνέντευξη με τον τότε Επίσκοπο Νιγηρίας Αλέξανδρο, την οποία μας παραχώρησε για τον Τηλεοπτικό Σταθμό της Ι. Μητροπόλεως Πατρών “Λύχνος”. Παρουσιάζουν ο Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος και ο Γιώργος Μαρόπουλος. Η συνέντευξη μαγνητοσκοπήθηκε στα Καλάβρυτα τον Ιούλιο του 2000 στο περιθώριο της ετήσιας σύναξης του Νεανικού Επιμορφωτικού Ομίλου Σύρου, όπου ο Νιγηρίας Αλέξανδρος είχε προσκληθεί ως ομιλητής.

    

Στη συνέχεια μία συνέντευξη (2016) για την Αγία και Μεγάλη Σύνοδο της Ορθδοξίας, στην οποία είχε ενεργό ρόλο ο μακαριστός.

   

Στη δέκατη όγδοη εκπομπή της σειράς “Προς Εκκλησιασμόν”, μία παραγωγή της Ενορίας του Ι. Ναού Αγίου Γεωργίου Ψυχικού, ο μακαριστός Μητροπολίτης Νιγηρίας μας μίλησε για την σημασία της Αγίας και Μεγάλης Συνόδου της Ορθοδοξίας που πραγματοποιήθηκε στην Κρήτη, υπό την προεδρία του Οικουμενικού Πατριάρχου Βαρθολομαίου, για την Ορθοδοξία στην Αφρική, για την φύση και τις προοπτικές της Ιεραποστολής στον 21ο αιώνα, για την Νιγηρία στην οποία διακονεί από το 1997 και άλλα σύγχρονα θέματα.

   

Τέλος, στην τριακοστή δεύτερη εκπομπή της σειράς “Προς Εκκλησιασμόν”, ο μακαριστός Νιγηρίας Αλέξανδρος μας μίλησε για την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία και το απαράδεκτον του πολέμου από χριστιανικής πλευράς, αλλά και για την εισβολή της Ρωσικής Εκκλησίας στην Αφρική, που αποτελεί κανονικό έδαφος του Δευτερόθρονου Παλαιφάτου Πατριαρχείου Αλεξανδρείας.

 

Το Σάββατο 9 Μαρτίου 2024, το απόγευμα, στο Πνευματικό Κέντρο του Ιερού Ναού Αγίου Γεωργίου Νέου Ψυχικού, πραγματοποιήθηκε η παρουσίαση του βιβλίου «Νιγηρίας Αλεξάνδρου παρακαταθήκες», του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου, το οποίο αποτελεί έκδοση του Ι. Ναού. 

Το βιβλίο είναι αφιερωμένο στην πρωτοποριακή θεολογική σκέψη του μακαριστού Μητροπολίτου Νιγηρίας κυρού Αλεξάνδρου Γιαννίρη (1960-2023), ο οποίος υπηρέτησε ως κληρικός και επίσκοπος επί τριανταπέντε χρόνια στο Δευτερόθρονο Πατριαρχείο της Ορθοδοξίας, στο Πατριαρχείο Αλεξανδρείας και πάσης Αφρικής. 

Προλογίζει ο Σεβασμιώτατος Μητροπολίτης Καμερούν κ. Γρηγόριος, ο οποίος συνέβαλε σημαντικά στην έκδοση, ενώ το «σημείωμα του εκδότη» υπογράφει ο προϊστάμενος του Ι. Ναού Αγίου Γεωργίου Ν. Ψυχικού, αρχιμ. Μιχαήλ Σταθάκης. 

Το βιβλίο περιλαμβάνει τέσσερις συνεντεύξεις που παραχώρησε ο Νιγηρίας Αλέξανδρος στον θεολόγο Παναγιώτη Ανδριόπουλο, σε διάστημα είκοσι δύο ετών (2000-2022), και με θέματα όπως: Η ιεραποστολή στην Αφρική τον 21ο αιώνα, η Αγία και Μεγάλη Σύνοδος της Ορθοδοξίας, η εισπήδηση της Εκκλησίας της Ρωσίας στην κανονική δικαιοδοσία του Πατριαρχείου Αλεξανδρείας. 

Στο βιβλίο περιλαμβάνονται επίσης: μία ιστορική, πλέον, επιστολή του Νιγηρίας Αλεξάνδρου προς τον εν Οδησσώ Αγαθάγγελο (του Πατριαρχείου Μόσχας) και – ως επίμετρο – τρίστιχα του ποιητού π. Παναγιώτη Καποδίστρια, αφιερωμένα στη μνήμη του μακαριστού ιεράρχου. 

Για την έκδοση μίλησαν στην εκδήλωση:

- ο Σεβ. Μητροπολίτης Καμερούν κ. Γρηγόριος 

- ο αρχιμ. Μιχαήλ Σταθάκης

- η θεολόγος, ψυχοθεραπεύτρια και συγγραφέας κ. Ντένια Αθανασοπούλου-Κυπρίου και 

-  ο συγγραφέας κ. Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος.

Σημαντικές παρεμβάσεις έκαναν: 

- Ο κ. Θανάσης Παπαθανασίου, Καθηγητής της Ανώτατης Εκκλησιαστικής Ακαδημίας Αθήνας στο γνωστικό αντικείμενο Ιεραποστολική, Διαπολιτισμική Χριστιανική Μαρτυρία και Διάλογος και διευθυντής του θεολογικού περιοδικού "Σύναξη". 

-  Η κ. Εύη Βουλγαράκη, ΕΔΙΠ στο Τμήμα Κοινωνικής Θεολογίας και Θρησκειολογίας του ΕΚΠΑ, διδάσκουσα σε προπτυχιακό και μεταπτυχιακό επίπεδο μαθήματα στον χώρο των διαπολιτισμικών, διαθρησκευτικών και ιεραποστολικών σπουδών.

- Ο νιγηριανός κληρικός π. Κορνήλιος, συνεργάτης του μακαριστού Νιγηρίας Αλεξάνδρου. 

- Ο γνωστός μεταφραστής και λογοτέχνης Γαβριήλ Νικολάου Πεντζίκης. 

- Η ποιήτρια Αδαμαντία Μαρκαναστασάκη. 

- Ο π. Ευάγγελος Παπανικολάου, κληρικός της Μητροπόλεως Καμερούν. 

Ο π. Μιχαήλ Σταθάκης διάβασε και ένα κείμενο (βιβλιοπαρουσίαση - μαρτυρία) του Αρχιδιακόνου του Οικουμενικού Θρόνου π. Ιωάννη Χρυσαυγή για το βιβλίο και τον μακαριστό Νιγηρίας Αλέξανδρο. Το κείμενο μετέφρασε από τα αγγλικά η κ. Ντένια Αθανασοπούλου - Κυπρίου. 

Παραθέτουμε, στη συνέχεια, το βίντεο της εκδήλωσης. 

ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΜΕ ΤΟΝ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΗ ΛΑΟΔΙΚΕΙΑΣ ΘΕΟΔΩΡΗΤΟ (ΒΙΝΤΕΟ)

Ο Σεβασμιώτατος Μητροπολίτης Λαοδικείας κ. Θεοδώρητος, Διευθυντής του Γραφείου Εκπροσωπήσεως του Οικουμενικού Πατριαρχείου εν Αθήναις, παραχώρησε συνέντευξη εφ’ όλης της ύλης στο ΦΩΣ ΦΑΝΑΡΙΟΥ και τον Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλο. 

Ο Σεβ. κ. Θεοδώρητος, αναφέρθηκε στον ιστορικό, 17 αιώνων θεσμό του Οικουμενικού Πατριαρχείου, στον χαρισματικό και όντως Οικουμενικό Πατριάρχη Βαρθολομαίο, στην ξεχωριστή προσωπικότητα του Αρχιεπισκόπου Αθηνών και πάσης Ελλάδος κ. Ιερωνύμου, χάρη στις ενέργειες του οποίου παραχωρήθηκε ο Ι. Ναός του Αγίου Νικολάου Πτωχοκομείου (επί της οδού Βασιλίσσης Σοφίας) στο Οικουμενικό Πατριαρχείο, αλλά και στην επικείμενη (Μάιος 2025) έλευση του Οικουμενικού Πατριάρχου στην Αθήνα για τους εορτασμούς των 150 χρόνων από την ανέγερση του Ναού.

Σκηνοθεσία: Γιώργος Αρβανίτης.

 

ΜΝΗΜΗ ΓΕΩΡΓΙΟΥ Θ. ΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΥ (ΒΙΝΤΕΟ)

Με δύο βίντεο - ντοκουμέντα πλέον - θυμόμαστε τον σεβαστό μας Γεώργιο Θ. Γιαννόπουλο, διακεκριμένη μορφή των γραμμάτων της Πάτρας, ο οποίος πέρασε στην αιωνιότητα στις 9 Μαρτίου 2025. 

Πρώτα μια εκπομπή που πραγματοποιήσαμε στον Τηλεοπτικό Σταθμό της Μητροπόλεως Πατρών "Λύχνος", κατά την εκεί θητεία μας (1995-2001). 

Θέμα της συνέντευξης: "Το 1821 χωρίς δόγματα – Πάνδημος ο χαρακτήρ της εθνεγερσίας".

Ο αείμνηστος Γ. Γιαννόπουλος ομιλεί τεκμηριωμένα, με τα θαυμάσια ελληνικά του και τον χειμαρρώδη λόγο του. 

 

Το άλλο βίντεο είναι μια συζήτηση για τις Γιορτές Λόγου καί Τεχνης κατά την μεταπολίτευση και παρουσίαση του βιβλίου της κ. Χαράς Παπαδάτου- Γιαννοπούλου «Λευκάδα Ερευνώντας».

Συμμετέχουν: οι κυρίες Βάσω Κτενά και Χαρά Παπαδάτου –Γιαννοπούλου, και οι αείμνηστοι Γεώργιος Γιαννόπουλος και Βούλης Βρεττός. 

Μια εκπομπή που μεταδόθηκε στον τοπικό τηλεοπτικό σταθμό της Λευκάδας “Lefkatas TV”, το 1999.

 

ΜΙΑ ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΜΕ ΤΟΝ ΧΡΗΣΤΟ ΓΙΑΝΝΑΡΑ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Μάρτιο του 2005 ο αείμνηστος καθηγητής Χρήστος Γιανναράς με τίμησε παραχωρώντας μου μια συνέντευξη για το Πατρινό περιοδικό "το δόντι". 

Αναδημοσιεύω - μνήμης ένεκεν - εκείνη την μικρή, αλλά περιεκτικότατη συνέντευξη.

-Κύριε καθηγητά, διαβάζοντας το βιβλίο του Γ. Καραμπελιά «Η θεμελιώδης παρέκκλιση» είδα ότι σας δικαιώνει για την πρότασή σας περί «προσώπου»: επιστροφή στο αρχαιοελληνικό πρότυπο του πολίτη -που δεν έχει καμία σχέση με το νεώτερο ατομισμό- και στο ορθόδοξο πρότυπο του προσώπου. Νομίζετε ότι μπορεί να βρει πρόσφορο έδαφος στη νεοελληνική κοινωνία του 21ου αι. μια τέτοια «επιστροφή»;

Από όσο έχω καταλάβει, η αρχαιοελληνική εκδοχή του πολίτη και η εκκλησιαστική εκδοχή του προσώπου προϋποθέτουν μιαν εμπεδωμένη στην καθημερινή βιοτή οντολογία -έμπρακτη συνέπεια συγκεκριμένης νοηματοδότησης της ύπαρξης και της συνύπαρξης. Στη νεοελληνική κοινωνία του 21ου αιώνα αυτές οι λέξεις μόνο ως ιδεολογήματα μπορούν από την πλειονότητα να προσληφθούν. Ή ως προσωπικό κριτήριο αναζήτησης.

-Η σπουδή σας στον Χάιντεγκερ και την πατερική παράδοση αποτελεί ταυτόχρονα και πρόταση για μια ιδιαίτερη νεοελληνική φιλοσοφική σκέψη, στον αντίποδα, μάλιστα, της σύγχρονης δυτικής;

Αυτό δεν μπορώ να το κρίνω εγώ. Απλώς πιστεύω ότι η εκκλησιαστική εμπειρία απαντούσε πάντοτε στις προκλήσεις των επίκαιρων φιλοσοφικών ερωτημάτων, ήταν εμπειρία που αναμετριόταν με τον εκάστοτε υπαρκτικό προβληματισμό των ανθρώπων. Ο φιλόσοφος λόγος των εκχριστιανισμένων Ελλήνων ήταν το προϊόν έκφρασης της εκκλησιαστικής εμπειρίας με τη γλώσσα (ορολογία, μέθοδο, προβληματική) της ελληνικής παράδοσης. Σήμερα υπάρχουν οι προϋποθέσεις για μια τέτοια σύνδεση;

-Ειπώθηκε κατά καιρούς ότι ο λόγος σας για τα πράγματα είναι πεσιμιστικός ή ισοπεδωτικός. Προσωπικά κατανοώ τον παρεμβατικό σας λόγο ως επώδυνη ανησυχία και όχι ως ανέξοδη ρητορεία. Έχετε, όμως, σκεφθεί ότι μπορεί να εκπέμπετε... αρνητισμό;

Δική μου προσπάθεια είναι να σπουδάζω και να κρίνω την πραγματικότητα, να αποφεύγω επιθυμητές ή κυρίαρχες ψευδαισθήσεις, υποκειμενικές εντυπώσεις. Αν η σπουδή και η κρίση μου είναι απροκατάληπτη, αμερόληπτη και ρεαλιστική, τότε το τι «εκπέμπει» ως ψυχολογικά παρεπόμενα έχει πολύ μικρή σημασία. Ο αρνητισμός, ο πεσιμισμός ή ο «ισοπεδωτισμός» είναι προσδιορισμοί που παραπέμπουν στην ψυχολογική πρόσληψη του λόγου, σε ουσιαστική αδιαφορία για τα σημαινόμενα του λόγου.

-Η σύγχυση στον χώρο της παιδείας συνεχίζεται. Ποια θα ήταν, κατά τη γνώμη σας, δυο-τρία καίρια μέτρα που θα έπρεπε να ληφθούν αύριο το πρωί; Κι ακόμη, μπορεί να υπάρξει αληθινός εθνικός διάλογος για την παιδεία;

Νομίζω ότι ο «εθνικός διάλογος» είναι ωμή απάτη και προπαγανδιστικό τέχνασμα που παραβιάζει τους όρους λειτουργίας της δημοκρατίας. Υποτίθεται ότι ο λαός ψηφίζει ένα κόμμα για να εκφράσει το πρόγραμμά του για την παιδεία, όχι για να αρχίσει κουβεντολόι με συνδικαλιστές, κομματικές νεολαίες, ανίδεους γονείς και μαθητούδια. Δυστυχώς τα κόμματα δεν έχουν ιδέα τι συμβαίνει στην παιδεία και εμφανίζουν ως «πρόγραμμα» αφόρητης γενικολογίας ευχολόγια. Ο «εθνικός διάλογος» είναι το καμουφλάζ της ανικανότητας των πολιτικών και της εγκληματικής τους ανευθυνότητας -αναλαμβάνουν να ασκήσουν πολιτική παιδείας αυτοσχεδιάζοντας, εντελώς απροετοίμαστοι.

-Έχετε επισημάνει από πολύ νωρίς τον κίνδυνο θρησκειοποίησης της Ορθοδοξίας και δη της Ελλαδικής. Η πρόσφατη κρίση στους κόλπους της Εκκλησίας μπορεί να ερμηνευθεί θεολογικά; Η ρίζα του κακού μήπως είναι στην εκκοσμίκευση;

Τολμώ να πιστεύω ότι μόνο η λέξη θρησκειοποίηση μπορεί να ερμηνεύσει την πρόσφατη κρίση στους κόλπους της Ελλαδικής Εκκλησίας. Τόσο οι παρεκτροπές όσο και η αντιμετώπισή τους είναι το ίδιο άσχετες με το εκκλησιαστικό γεγονός, τυπικά δείγματα φυσικής ορμέμφυτης θρησκευτικότητας.

-Στην κρίση αυτή κάνει αισθητή την παρουσία της η ακαδημαϊκή θεολογία ως... απουσία! Μπορεί άραγε να αρθρώσει λόγο αληθείας;

Ας μπορούσαν να αρθρώσουν λόγο οι πανεπιστημιακές Θεολογικές Σχολές κι ας ήταν λήρος ή και αίρεση. Εδώ και χρόνια οι Σχολές αυτές είναι όπως αυτονόητα τις προϋποθέτει το ερώτημά σας: Νεκρές και γι’ αυτό άφωνες. Απορώ πώς και εσείς τις θυμηθήκατε!

-Έχετε επανειλημμένως αναφερθεί στην ανάγκη κατανόησης από όλους μας του ιλιγγιώδους μεγέθους που ονομάζεται ορθόδοξη λατρεία. Πιστεύετε στις «λειτουργικές αναγεννήσεις» που επιχειρήθηκαν τον τελευταίο καιρό από τη διοικούσα Εκκλησία;

Δεν νομίζω ότι επιχειρήθηκε τίποτα. Υπήρξαν μόνο κάποια «επικοινωνιακά» τεχνάσματα. 

Η ΖΩΖΩ ΣΑΠΟΥΝΤΖΑΚΗ ΓΙΑ ΤΗΝ ΖΩΖΩ ΝΤΑΛΜΑΣ (ΒΙΝΤΕΟ)

Η Ζωζώ Νταλμάς (Ζωή Σταυρίδη, Κωνσταντινούπολη, 1900 ή 1905 - Αθήνα, 2 Αυγούστου 1988) ήταν μια αληθινή κοσμοπολίτισσα ηθοποιός, χορεύτρια και καλλιτέχνις της Όπερας στο μεσοπόλεμο. Το πρόσωπό της χρησιμοποιήθηκε ως μοντέλο για να αποτυπώσει τη γυναικεία μορφή στο πακέτο της μάρκας των τσιγάρων ελληνικής προέλευσης, «Sante» (1931). 

Η Νταλμάς μεγάλωσε στη Θεσσαλονίκη, όπου και σπούδασε στο καλλιτεχνικό Ωδείο Γραικού και στη συνέχεια έκανε σπουδές στο Μιλάνο. Αναδείχθηκε σε πρωταγωνίστρια της μουσικής σκηνής, με περιοδείες σε Αθήνα, Αίγυπτο και αλλού στο εξωτερικό, ενώ σύστησε και δικό της θίασο με παραστάσεις σε πολλά θέατρα της Ελλάδας, που πραγματοποίησε κατά τις δεκαετίες του ’20 και του ‘30. Επίσης, εμφανίσθηκε σε κινηματογραφικές ταινίες σε Ελλάδα, Γαλλία και Τουρκία.

Φημολογείται ότι συνήψε ερωτικό δεσμό με τον πρόεδρο της Τουρκίας  Κεμάλ Ατατούρκ, από το 1925 έως και τον θάνατό του, το 1938. 

Στο βίντεο που παραθέτουμε εδώ, η αειθαλής Ζωζώ Σαπουντζάκη μιλάει από καρδιάς για την μεγάλη αρτίστα Ζωζώ Νταλμάς, την οποία γνώρισε από κοντά, συνεργάστηκε μαζί της και έχει πολλά κοινά στοιχεία.

 

"ΕΦΥΓΕ" Ο ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΧΡΗΣΤΟΣ ΓΙΑΝΝΑΡΑΣ - ΜΙΚΡΟ ΑΦΙΕΡΩΜΑ ΣΤΗ ΜΝΗΜΗ ΤΟΥ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου

Σήμερα, Σάββατο 24 Αυγούστου 2024, απεβίωσε ο ξεχωριστός καθηγητής Χρήστος Γιανναράς. 

Στη μνήμη του δημοσιεύουμε εδώ υλικό χρόνων από την πολύτιμη μαθητεία κοντά του. 

Πρώτα, δύο συνεντεύξεις που μας παραχώρησε. 

Η πρώτη με αφορμή την Αγία και Μεγάλη Σύνοδο της Ορθοδοξίας που συνήλθε τον Ιούνιο 2016 στην Ορθόδοξο Ακαδημία Κρήτης. 

Διερευνώνται τα θέματα: τί είναι Σύνοδος, ποιο το περιεχόμενο του όρου "Πατριαρχείο" σήμερα, ποιος ο σκοπός μιας Συνόδου στον καιρό μας, η αναγκαιότητα του Πρώτου στην Εκκλησία, το πρόβλημα του Ορθοδοξισμού, οι έννοιες "Αυτοκέφαλο" και "Αυτόνομο" ως αντίθετες στην ουσία της Εκκλησίας κ.α.

Η δεύτερη συνεντέυξη τον καιρό της θητείας μας στον Τηλεοπτικό Σταθμό της Ιεράς Μητροπόλεως Πατρών Λύχνος. 

Η συνέντευξη, εφ' όλης της ύλης, πραγματοποιήθηκε στο στούντιο του σταθμού, την 1η Απριλίου 2001, δηλ. πριν 23 χρόνια. 

 

Συνεχίζουμε με την παρουσίαση των βιβλίων του Χρήστου Γιανναρά το "Αλφαβητάρι του Νεοέλληνα" και "Παιδεία και Γλώσσα" που πραγματοποιήθηκε στην αίθουσα της Φιλαρμονικής Εταιρείας Πατρών την 1η Απριλίου 2001. 

Μετά τον πρόλογό μας ομιλεί και συνομιλεί με το κοινό ο συγγραφέας και καθηγητής Χρήστος Γιανναράς. 

Ο πρόλογός μας ήταν ο ακόλουθος: 

Το ανθολόγιο – αλφαβητάρι του καθηγητή Χρήστου Γιανναρά μάς δίνει το μέτρο «επανεύρεσης μιας ενεργητικής ελληνικότητας. Δηλαδή επίκαιρης πρότασης για τα ουσιώδη της ζωής, που θα αποδείχνεται πρόταση ελληνική (όπως πάντοτε μέσα στους αιώνες) αν ενδιαφέρει πανανθρώπινα». Ανθολογώντας Μακρυγιάννη, Παπαδιαμάντη, Λορεντζάτο, Σεφέρη, Ζηζιούλα αλλά και Χατζιδάκι, Τσαρούχη, Πικιώνη, Βακαλόπουλο, ο καθηγητής Χρήστος Γιανναράς συνθέτει το Αλφαβητάρι του Νεοέλληνα. Και χαρακτηρίζει τα ανθολογούμενα κείμενα – πρόταση, ως κείμενα επίκαιρης ελληνικής αυτοσυνειδησίας. Όπως σημειώνει ο Χ. Γιανναράς στον πρόλογο του βιβλίου «θα ευχόμουν να λειτουργήσει αυτή η ανθολόγηση πραγματικά σαν ένα αλφαβητάρι για το συλλαβισμό απαντήσεων στο πολύ ρεαλιστικό ερώτημα: αν έχει ουσιαστικό θετικό αντίκρυσμα στη ζωή του Νεοέλληνα σήμερα η ελληνική του καταγωγή». 

Τα κείμενα αποτελούν μια σύγχρονη αναζήτηση νοήματος της ελληνικότητας. Μετά το αλφαβητάρι της πίστης, ο καθηγητής Χ. Γιανναράς μάς δίνει το Αλφαβητάρι του Νεοέλληνα. Σκέπτομαι ότι θα μπορούσαν να αποτελέσουν ένα, με τον τίτλο Το Αλφαβητάρι της πίστης του Νεοέλληνα. Στέκομαι ιδιαίτερα στον όρο αλφαβητάρι, που χρησιμοποιεί ο Γιανναράς, γιατί με ενδιαφέρει ότι παίρνει ένα άλλο νόημα το αυτονόητο που λέγεται αλφάβητο. 

Σκέπτομαι ότι ο Ακάθιστος Ύμνος είναι κατ’ αλφάβητον (24 Οίκοι, όσα και τα γράμματα του αλφάβητου). Στην Υμνολογία συναντούμε πολλούς στίχους και τροπάρια κατ’ αλφάβητον. Το αλφαβητάρι ήταν σχολικό βιβλίο για κάποιες παλιότερες γενιές. Ο Χριστός στην Αποκάλυψη είναι το Α και το Ω. Στη χώρα μας ο αγράμματος αποκαλείται αναλφάβητος.

Ο καθηγητής Χ. Γιανναράς στο βιβλίο του Παιδεία και Γλώσσα περιλαμβάνει ένα κείμενό του με τίτλο: «Λειτουργικώς αναλφάβητοι». Διερωτάται λοιπόν εκεί: «Τι ποσοστό αντιπροσωπεύουν στον κοινωνικό μας βίο οι λειτουργικώς αναλφάβητοι, πόσοι πτυχιούχοι των παιδαγωγικών μας σχολών καταλαβαίνουν τη γλώσσα του Παπαδιαμάντη, ποιο ποσοστό αποφοίτων του λυκείου δεν γνωρίζει ούτε αυτό που λέμε γραφή – όχι ορθογραφία ή νοηματική των λέξεων, αλλά τη γραπτή σημαντική τής γλώσσας: να ξεχωρίζει το ζήτα από το ξι, το φι από το ψι». Για τον καθηγητή Χ. Γιανναρά «ο καίριος αποσταθεροποιητικός παράγων για την Ελλάδα δεν είναι η τουρκική απειλή ούτε η κρίση της Βαλκανικής. Είναι το αυξανόμενο ποσοστό των λειτουργικώς αναλφαβήτων».

Αντιλαμβάνεται κανείς την πρωταρχική σημασία που έχει το αλφάβητο στη σκέψη και την αγωνία του Γιανναρά, ο οποίος αλλού διαπιστώνει κατηγορηματικά: «Κι όμως τη γλώσσα του πατρο – Κοσμά την καταλάβαιναν οι αναλφάβητοι Έλληνες της Τουρκοκρατίας», ενώ «μέσα σε μια γενιά διακόπτεται η γλωσσική συνέχεια τριών χιλιάδων χρόνων». Άρα υπάρχουν αναλφάβητοι και αναλφάβητοι. Υπάρχουν αυτοί που γνωρίζουν εμπειρικά το αλφαβητάρι της πίστης, υπάρχουν αυτοί που συλλαβίζουν κυριολεκτικά τις λέξεις λόγω γλωσσικής αφασίας, υπάρχουν άλλοι που δεν καταλαβαίνουν ότι το αλφάβητο είναι μια συγκεκριμένη αίσθηση, αφού όπως λέει ο Ελύτης «η Ελλάδα είναι μια συγκεκριμένη αίσθηση» και ίδια αίσθηση – λέει ο Γιανναράς – είναι η γραφή της γλώσσας. «Χίλια χρόνια στο λεγόμενο Βυζάντιο, τα παιδιά μάθαιναν ανάγνωση και γραφή με αλφαβητάρι τον Όμηρο. Και στην Τουρκοκρατία, με το Ψαλτήρι και το Οκταήχι», σημειώνει ο Γιανναράς. Δηλαδή, αυτά τα αλφαβητάρια είναι τα αναγνωσματάρια του Ελληνισμού.
Το Αλφαβητάρι του Νεοέλληνα προσπαθεί να εντοπίσει την επίγνωση της ελληνικής ιδιαιτερότητας, δηλ. της ταυτότητας των Νεοελλήνων. Αυτή η περίφημη ταυτότητα προϋποθέτει τα περιεχόμενα του βιβλίου: αυτεπίγνωση, μνήμη, φρόνημα, γλώσσα, παιδεία, τέχνη, αυτοκριτική, προοπτική.

Διαβάζοντας κανείς το Αλφαβητάρι του Νεοέλληνα αρχίζει να υποψιάζεται αυτό που έγραψε ο καθηγητής Χ. Γιανναράς σ’ ένα κείμενό του για τον Οδυσσέα Ελύτη:
«Την ελληνική ταυτότητα την ορίζει η σοφία της ποίησης, όχι η αποδεικτική της Ιστορίας. Ο τρόπος της παραίτησης, της άοπλης μέθεξης. Της εκούσιας απώλειας που είναι πάντα εύρεση. Αυτό που ήταν πάντοτε η αποφατική Ελλάδα».

Νομίζω ότι για τον καθηγητή Χ. Γιανναρά ισχύει αυτό που είπε ο Ελύτης για την Ελλάδα: "Υπάρχει μια Ελλάδα των αθλιοτήτων και υπάρχει μια ιδανική μες στο κεφάλι μας, και εγώ αυτή νοσταλγώ". Πάντοτε συγκινούμαι όταν ο Γιανναράς αναφέρεται στον ελληνικό τρόπο ζωής ως αρχοντικό: «Αρχοντιά αιώνων κοινωνία της ζωής». Και ο Ελύτης τον δικαιώνει όταν λέει με παράπονο σε μια συνέντευξή του: «Είμαστε πρίγκιπες και δεν το ‘χουμε καταλάβει».

Το Αλφαβητάρι του Νεοέλληνα έχει ως υπότιτλο «Κείμενα επίκαιρης ελληνικής αυτοσυνειδησίας». Το βιβλίο Παιδεία και Γλώσσα περιλαμβάνει κείμενα που χαρακτηρίζονται ως «επικαιρικά παλινωδούμενα». Όμως όποιος διαβάσει τόσο τα ανθολογούμενα κείμενα όσο και αυτά του καθηγητή Γιανναρά που είχαν δημοσιευθεί ως άρθρα σε εφημερίδες, θα διαπιστώσει ότι αυτά έχουν διαχρονική αξία. Η επικαιρότητα τους είναι σαν αυτή του αλφαβήτου. Αν δεν γνωρίζεις το αλφάβητο δεν μπορείς να διαβάσεις και να γράψεις σωστά.
Αν δεν προσεγγίσεις τα βιβλία αυτά ως καρπό μόνιμης αγάπης και αγωνίας ελπιδοφόρου, είσαι αναλφάβητος. Γιατί τα βιβλία αυτά αποτελούν πρόταση. Μη λησμονούμε: Η πρόταση αποτελείται από λέξεις και οι λέξεις από γράμματα του αλφαβήτου. «Η εδώ πρόταση – σημειώνει ο καθηγητής Γιανναράς – απαιτεί τουλάχιστον μιαν υποψία για την επικαιρότητα και γονιμότητα της διαχρονικής ελληνικής εμμονής στο φωτισμό νοήματος της ανθρώπινης ύπαρξης και συνύπαρξης – στη γιγαντομαχία περί της ουσίας, στη ζήτηση του ενός ούτινος εστι χρεία».

Είμαι πεπεισμένος πλέον πως το συνολικό έργο του Χ. Γιανναρά μας παρακινεί – όπως γράφει ο ίδιος σ’ ένα κείμενό του για τον Ελύτη – «να ψηλαφίσουμε την εύρεση του απορριμένου λίθου, να συλλαβίσουμε ελεγεία στην οξώπετρα, να ψάλλουμε μαζί του τον Ιησού του ήλιου, τον μετά κάθε Σάββατο ανατέλλοντα».
Ακολουθεί το βίντεο της εκδήλωσης.