Ψηφιακά αθάνατοι ή αναστημένοι εκ νεκρών;

Του Χρήστου Γκουνέλα 

PhD Συστηματικής Θεολογίας, MSc in Bioethics 

Ήδη πανηγυρίσαμε την εκ νεκρών Ανάσταση του Χριστού ο οποίος πάτησε τον θάνατο με θάνατο. Η Ανάστασή Του ήταν και είναι για τους ακόλουθούς Του η απαρχή της δικής τους Ανάστασης όχι όμως με μεταφυσικό τρόπο (μαγικά) αλλά μέσα από την άσκηση της προσωπικής τους ελευθερίας. Δεν είναι τυχαίο που ο Χριστός ζητάει από τους πιστούς (ελεύθερους ανθρώπους) - και όχι οπαδούς (εγκλωβισμένους) - να ακολουθήσουν ελεύθερα τον δρόμο του Σταυρού και να πατήσουν όπως και ο Ίδιος τον θάνατο με θάνατο. Η Ανάσταση και η αθανασία των ανθρώπων για τον Χριστό ενέχει και την προσωπική ευθύνη και απόφαση του καθενός ανθρώπου. Επιπλέον ενέχει και την ελεύθερη εμπιστοσύνη στα λόγια και την πράξη του Χριστού. Δεν είναι λοιπόν δυνατόν να υπάρξει Ανάσταση και αιωνιότητα χωρίς ελευθερία. Το νόημα της κλήσης του Χριστού προς τον άνθρωπο είναι αυτός να είναι ελεύθερος τόσο από τη ζωή όσο και από τον θάνατο. Και αυτό γίνεται εν σχέσει. 

Χαρακτηριστική δε είναι η προσέγγιση του Νικολάου Καβάσιλα και άλλων Πατέρων της Εκκλησίας ότι όλοι οι άνθρωποι θα αναστηθούν (ανάσταση των πάντων ανεξαρτήτως της θέλησής τους, όπως άλλωστε γεννήθηκαν χωρίς να εξαρτάται από τη θέλησή τους) αλλά δεν θα ζήσουν όλοι αιώνια, σημειώνοντας έτσι την αξία της ελευθερίας σε σχέση με τα πρόσωπα και την αθανασία. Ζω σημαίνει αγαπώ και θυσιάζομαι ελεύθερα. Με άλλα λόγια, θα υπάρχουν (και υπάρχουν ήδη) δύο ειδών αθανασίες: Αυτή της ελεύθερα προσωπικής θυσιαστικής σχέσης και αυτή της απόλυτης μοναξιάς στην οποία ο άνθρωπος δεν θέλει και δεν μπορεί να αγαπά. Συνεπώς, το διακύβευμα δεν είναι η αθανασία και η αιωνιότητα αλλά η προσωπική σχέση με τον Θεό και τους άλλους ανθρώπους η οποία αθανατίζει αληθινά τα πρόσωπα. Η αθανασία είναι δώρο προς όλους, αλλά ο τρόπος που τη βιώνουμε εξαρτάται από εμάς. 

Και για να μιλήσουμε με όρους καθημερινούς και σύγχρονους, στην εποχή των μέσων κοινωνικής δικτύωσης οι άνθρωποι κερδίζουν ειδωλικές (καθρεπτικές) σταγόνες αθανασίας όταν οι άλλοι τους αποδέχονται και τους το δείχνουν ψηφιακά. Ο τρόπος λειτουργίας των μέσων αυτών εξυπηρετεί ακριβώς αυτή τη βαθύτερη ανάγκη του ανθρώπου για αθανασία η οποία περνά μέσα από τη σχέση. Μόνο που η σχέση αυτή είναι εικονική και όχι πραγματική. Ενώ επιπλέον βασίζεται στο γέμισμα του εγωισμού (ψευδαίσθηση αθανασίας) και όχι στο άδειασμα του εαυτού. Άλλο φιλία στον ψηφιακό κόσμο και άλλο φιλία στην καθημερινή πραγματική ζωή, η οποία φιλία απαιτεί θυσίες δηλαδή αληθινούς θανάτους του «εγώ». 

Ωστόσο, ο άνθρωπος πάντα ονειρευόταν μία ενθαδική αθάνατη ζωή και αφού αυτό αδυνατούσε να το επιτύχει μέσα στον ιστορικό χρόνο το ανήγαγε μεταφυσικά. Ειδικά δε κατά τους τελευταίους αιώνες και περισσότερο τα τελευταία χρόνια η εξέλιξη των επιστημών και της τεχνολογίας οδήγησε έναν ικανό αριθμό ανθρώπων να πιστεύουν ότι είναι δυνατόν να καταστούν αιώνιοι μέσα στην ιστορία ακριβώς μέσω της τεχνολογίας. Κάποιοι μάλιστα εξ αυτών διατείνονται ότι η αθανασία θα είναι ήδη πραγματικότητα σε ελάχιστα χρόνια από τώρα! Σε αυτή την περίπτωση η επιστήμη μετατρέπεται σε θρησκεία και, εκ των πραγμάτων, σε αυτοκτονικό εγκλωβισμό του ανθρώπου (κάθε θρησκεία και θρησκειοποίηση - θρησκευτική, πολιτική-ιδεολογική, επιστημονική, κοινωνική - εγκλωβίζει). Άλλωστε, ο Χριστός δεν ήρθε για να δημιουργήσει μία ακόμη νέα θρησκεία (ένα σύστημα), αλλά πρότεινε και προτείνει έναν τρόπο ζωής ο οποίος είναι η αγάπη και η ελευθερία. Ή αλλιώς, η ελεύθερη θυσία του εαυτού για χάρη του άλλου. Η προσωπική μου Ανάστασή και αθανασία ξεκινάει από αυτή τη ζωή και περνάει ελεύθερα μέσα από την προσωπική Ανάσταση και αθανασία του άλλου (παράδεισος). Δεν πρόκειται για μία ατομική υπόθεση. Τι αξία, λοιπόν, θα είχε μία αθανασία του ανθρώπου αν αυτή τον έκανε ανελεύθερο, φυλακισμένο στην ατομική του αθανασία (κόλαση); Η ελεύθερη θυσιαστική σχέση με τον οποιοδήποτε άνθρωπο και με τον εχθρό μου ακόμη με κάνει θνητό αθάνατο ή αλλιώς αθάνατο θνητό. 

Ευτυχώς (ή δυστυχώς για κάποιους) ο άνθρωπος πλάστηκε και παραμένει θνητός ή καλύτερα ταυτόχρονα θνητός και αθάνατος, πεπερασμένος και άπειρος και γι’ αυτό εν δυνάμει ελεύθερος. Η οντολογική και κοσμολογική συνύπαρξη της ύπαρξης και της ανυπαρξίας, της θνητότητας και της αθανασίας, της ζωής και του θανάτου, της φθοράς και της αφθαρσίας εξασφαλίζουν τόσο την ελευθερία του Θεού όσο και του ανθρώπου και της κτίσης ολόκληρης. 

Όσο λοιπόν κι αν υπάρχουν άνθρωποι οι οποίοι επιθυμούν και εργάζονται για μια ιστορική αθανασία ως ψηφιακά αθάνατοι (ψηφιακή μεταφόρτωση της συνείδησης κ.ά.) ή ως ενωμένοι με τις μηχανές ή ως εξέλιξή τους σε μηχανές, αυτό δεν πρόκειται να γίνει διότι η ζωή και ο θάνατος συνυπάρχουν θεμελιακά οντολογικά και είναι αδύνατον ο άνθρωπος αλλά και ο ίδιος ο Θεός να αποκόψουν το ένα από το άλλο. Ο Θεός είναι η ύπαρξη και η ανυπαρξία, το Είναι και το Μη Είναι, η αρχή και το τέλος, τα πάντα και το τίποτα. Και αυτό εικονίζει και ο άνθρωπος. Η υποθετική αποκοπή του ενός από το άλλο θα σήμαινε ανελευθερία τόσο για τον Θεό (δυνάμει και ενεργεία ελεύθερος) όσο και για τον άνθρωπο (δυνάμει ελεύθερος). Η επιθυμία όμως ανθρώπων να καταστούν ατομικά αθάνατοι φανερώνει τον εγωισμό τους ο οποίος εδράζεται στον φόβο του θανάτου και την ανασφάλεια που αυτός ο φόβος επιφέρει. Η συμφιλίωση με τον θάνατο (το πάτημα δηλαδή του θανάτου με θάνατο, «…θανάτῳ θάνατον πατήσας…») είναι και συμφιλίωση με τη ζωή. Ο φόβος του θανάτου είναι ταυτόχρονα και φόβος για τη ζωή. Και όπου υπάρχει φόβος δεν υπάρχει αγάπη και ελευθερία. Ο άνθρωπος δεν είναι καταδικασμένος να είναι ούτε μόνο θνητός ούτε μόνο αθάνατος, είναι όμως «καταδικασμένος» να είναι ελεύθερος (άρα εν σχέσει) και να πάσχει και να πασχίζει συνεχώς για την ελευθερία τη δική του αλλά και των άλλων.

Η ΙΔΑΝΙΚΗ ΡΩΣΙΑ ΒΑΣΙΖΕΤΑΙ ΣΤΟ "ΟΡΘΟΔΟΞΟ" ΙΡΑΝ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Τα θερμά συλλυπητήρια του Πατριάρχη Μόσχας Κυρίλλου για τον θάνατο του θρησκευτικού ηγέτη του Ιράν Αγιατολάχ Χαμενεϊ, δεν μας εκπλήσσουν. Απλώς μας θυμίζουν με έμφαση την πραγματικότητα. 

Η ιδανική Ρωσία, η οποία βασίζεται στις «παραδοσιακές αξίες», είναι το ορθόδοξο Ιράν. Σε αυτό το παράδειγμα, ο αρχηγός του κράτους δεν είναι απλώς ένας διαχειριστής, αλλά ένας αγιατολάχ που ερμηνεύει τα πάντα, ενώ η εκκλησία ενεργεί ως αναμεταδότης. 

«Κάποτε, όταν ο πρόεδρός μας Βλαντιμίρ Πούτιν ρωτήθηκε από δημοσιογράφους για τη στάση της Ορθοδοξίας απέναντι στον Καθολικισμό και το Ισλάμ, απάντησε ότι είμαστε πιο κοντά στο Ισλάμ, αυτό πιστεύω και εγώ», είχε παραδεχθεί παλαιότερα ο προκαθήμενος της Εκκλησίας της Ρωσίας στη διάρκεια μιας επισκέψεώς του στο Καζάν, την πρωτεύουσα του Ταταρστάν. «Τόσο το Ισλάμ όσο και η Ορθοδοξία», εξήγησε ο πατριάρχης, «ανήκουν στην ίδια ανατολική ομάδα. Άλλωστε, στις άμεσες προτεραιότητες του διαλόγου της Εκκλησίας της Ρωσίας με το Ισλάμ το Ιράν κατέχει την πρώτη θέση.

Υπάρχει σημαντική …προϊστορία. Ενδεικτικά μνημονεύουμε: 

Η Ι’ συνεδρίαση της Κοινής Ρωσο-Ιρανικής Επιτροπής Διαλόγου «Ορθόδοξος Χριστιανισμός - Ισλάμ» με θέμα «Ο διαθρησκειακός διάλογος και η συνεργασία ως εργαλεία σταθερής και δίκαιης ειρήνης» πραγματοποιήθηκε στις 26–27 Σεπτεμβρίου 2016 στη Μόσχα. Συμπρόεδροι της συνεδριάσεως διατέλεσαν ο Μητροπολίτης Καζάν και Ταταρστάν Θεοφάνης και Δρ. Αμπουζάρ Αιμπραζίμ Τοκραμάν, Πρόεδρος του Οργανισμού Πολιτισμού και Ισλαμικών Σχέσεων. 

Στο κοινό ανακοινωθέν διαβάζουμε, μεταξύ άλλων: 

«Τα μέλη των συμβουλεύσεων καταδίκασαν την επιβολή των κοσμικών κανόνων και προτύπων συμπεριφοράς, τους οποίους είναι αδύνατο να τους δεχθούν οι οπαδοί της παραδοσιακής ηθικής. Τα μέλη των αντιπροσωπειών υπογράμμισαν ότι κάθε προσπάθεια οικοδομήσεως μιας ειρηνικής και δίκαιης κοινότητας χωρίς θρησκεία είναι καταδικασμένη σε αποτυχία. Τα σημερινά κρισιακά φαινόμενα στη Δύση οφείλονται ακριβώς στην μυωπική επιδίωξη των πολιτικών παραγόντων να εκκοσμικεύσουν την κοινωνία. Μία τέτοια στάση δεν μπορεί να γίνει αποδεκτή από οπαδούς των παραδοσιακών θρησκειών και αναποφεύκτως οδηγεί στην ένταση και τις συγκρούσεις. Τα μέρη εξέφρασαν την ικανοποίησή τους για τη συνέχιση του διαλόγου μεταξύ της Ρωσικής Εκκλησίας και της μουσουλμανικής κοινότητας της Ισλαμικής Δημοκρατίας του Ιράν. Έκριναν σπουδαία τα επιτεύγματα της Επιτροπής της τελευταίας εικοσιετίας καθώς και την προσφορά της στην εδραίωση φιλίας μετξαύ των λαών της Ρωσίας και του Ιράν. Οι μέτοχοι εξήραν τον κορυφαίο ρόλο του Αγιωτάτου Πατριάρχη Μόσχας και Πασών των Ρωσσιών κ.κ. Κυρίλλου και του Μοχάμμαντ αλί Τασχίρι στη συγκρότηση της Κοινής Επιτροπής προ εικοσαετίας. Το επίκαιρον του διαλόγου επιβεβαιώνεται από το ευρύ φάσμα των υπό συζήτηση θεμάτων και το αμείωτο αμοιβαίο ενδιαφέρον των μερών». 

Με τα μέλη εκείνης της Ι’ συνεδριάσεως της Κοινής Ρωσο-Ιρανικής Επιτροπής Διαλόγου «Ορθοδοξία - Ισλάμ», δεν παρέλειψε να συναντηθεί στις 26 Σεπτεμβρίου 2016 ο Μόσχας Κύριλλος, ο οποίος εξήρε το έργο της Κοινής Ρωσο-Ιρανικής Επιτροπής Διαλόγου «Ορθοδοξία - Ισλάμ», το οποίο δαπίστωσε τη σύγκλιση θέσεων επί πολλών προβλημάτων της σύγχρονης εποχής: 

«Χαίρομαι που η πρωτοβουλία, την οποία αναλάβαμε από κοινού, αγαπητέ αδελφέ Taskhiri, είχε τόσο αγαθά αποτελέσματα. Η συγκροτηθείσα ομάδα εργασίας επί διαλόγου της Ορθοδόξου Εκκλησίας της Ρωσίας με τους Ιρανούς μουσουλμάνου απέδειξε ότι ο διαθρησκειακός διάλογος είναι εκείνος, ο οποίος βοηθά στην καλύτερη κατανόηση των λαών μεταξύ τους και στην επίτευξη ομοφωνίας επί πολύ σημαντικών προβλημάτων της σύγχρονης εποχής. Κρίνω σπουδαίο ότι στα πλαίσια της Επιτροπής μας από κοινού αντιμετωπίσαμε και εξακολουθούμε να αντιμετωπίζουμε τις προκλήσεις του επιθετικού θύραθεν κόσμου, οι οποίες στοχεύουν ακόμη και στις ηθικές αρχές των θρησκειών μας. Βασιζόμενοι στις διδασκαλίες πίστεών μας επί εικοσαετία ανταλλάξαμε σκέψεις σχετικά με καίρια προβλήματα του σύγχρονου κόσμου». 

Ο Μόσχας Κύριλλος όταν δέχθηκε τον Πρέσβη του Ιράν στη Ρωσία, Καζέμ Τζαλάλι, στην Πατριαρχική Κατοικία στη Μονή Ντανίλοφ (Απρίλιος 2022). καλωσορίζοντας τον προσκεκλημένο, τόνισε ότι έχουν αναπτυχθεί καλές σχέσεις μεταξύ των λαών της Ρωσίας και του Ιράν, οι οποίες αναπτύσσονται ιδιαίτερα ενεργά τις τελευταίες δεκαετίες. Ο Πατριάρχης Μόσχας μοιράστηκε τις αναμνήσεις του από την επίσκεψή του στο Ιράν το 1995: «Τότε είχα την ευκαιρία να επισκεφθώ την Τεχεράνη και άλλα μέρη και να γνωρίσω την πνευματική ζωή του λαού σας. Αυτό μου ξύπνησε ακόμη περισσότερο μια αίσθηση συμπάθειας για τον λαό σας, τον πολιτισμό και την ιστορία σας». 

Ο συνασπισμός Ρωσικής Εκκλησίας και Ιράν εναντίον της «διεφθαρμένης Δύσης», μας αποκαλύπτει ότι η «ηθική» και η «παράδοση», μπορεί να λειτουργήσουν ως ενωτικά στοιχεία για τον «ιερό πόλεμο». Η ορθοδοξο-ισλαμική σαρία πρέπει να επιβληθεί. Και ο Μόσχας Κύριλλος, ως αληθινός αγιατολάχ, πρωτοστατεί!

COMPOSERS FROM PATRAS - LIALIOS / NEZERITIS / KAVOURAS

STRING QUARTETS

NEW HELLENIC QUARTET

Legend Classics / Thanos Mikroutsikos

Research – Texts: Panagiotis A. Andriopoulos

DIMITRIOS LIALIOS
(1869-1940)

The “European composer from Patras” was born in the capital of Achaia in November 1869 into a well-to-do urban family, which saw to it that he received proper musical education from an early age. He took his first violin and piano lessons with Tiveri, an Italian teacher, and then he continued in the Munich Conservatory with the famous educator and composer Ludwig Thuille (1861-1907). Upon returning to Patras, he founded a local orchestra which featured local amateurs and relatives. In 1916 he married soprano Irini Palli and had three children. The whole family returned to Munich (1919-1920), where Lialios served as Greek vice-consul until 1935. He died on 13 March 1940. He composed about 130 works covering the widest possible musical spectrum. Symphony music, music for string orchestra, chamber music, opera, Masses, dozens of songs with piano accompaniment, choral pieces and works for piano and other instruments. A large part of his work had become known in Germany during his life. Conductor and Lialios expert Vyron Fidetzis notes that on the creative level Lialios’s work “helped Greek intellectuals to become acquainted with the most important musical traditions of the 19th century”.
String Quartet No 4 (1927) in D major was completed in Munich in March 1927. It is notable for its mundane character and its references to urban European music. The composer has mastered the musical vocabulary of the great German composers of the recent past but he eventually formulated his own personal idiom and style. He knew the technique of strings in great depth and handled form masterfully. The first part of the work is solid in structure while the other three parts, which form a continuum, are dialectically cohesive.

 

ANDREAS NEZERITIS
(1897-1980)

He was born in Patras on 30 November 1897. He started music lessons with local composer and pianist Antigone Papamikropoulou and continued his musical studies at the Athens Conservatory. He took private lessons in composition and orchestration (1926 – 1933) with Heptanesian composer Dionysios Lavrangas (1864 – 1941), a student of Jules Massenet (1842 -1912). Nezeritis was influenced by his teacher in orchestrating Greek melodies and came up with ingenious solutions concerning Greek traditional music. As of 1945 he gradually developed a personal language dominated by an innate religiosity. He composed musical dramas (the operas King Sunless, Hero and Leander and the oratorio Prelude and Five King David Psalms), symphonic works (two rhapsodies, three symphonies, ballet music, concerts for strings and other instruments), chamber music and songs with piano accompaniment. He died in Athens on 19 November 1980. For his work he was repeatedly awarded by the Academy of Athens.
His String Quartet in D major (1937) was composed in 1936 based on musical material drawn from a Suite for a Quartet, which represented his first attempt to write for this particular instrumental ensemble. The work is based on an austere, classical form combined with a modalism which reveals the French impressionistic influences of his teacher, Dionysios Lavrangas.
The score is masterful. The quartet is characterized by great melodic resourcefulness and originality.

 

THEOFILOS KAVOURAS

(1930-1974)

He was born in Patras on 30 August 1930. He began his studies at the Patras Conservatory and completed them in Athens at the National Conservatory, where he was taught by Manolis Kalomiris (1883-1962), founder of the National Music School. Upon returning to Patras in 1953, he was appointed assistant conductor and later chief conductor of the Patras Municipal Band whose repertory he enriched with a multitude of works adapted for a band and orchestrated mostly by himself. He wrote works for orchestra (symphonies, symphonic poems), marches, works for piano, choir and mandolinata, a string quartet, church music and two cycles of folklike songs. He died on 19 March 1974.
His String Quartet was written in 1968. The work is mellow and comprehensive, with an exemplary distribution of instruments and a discreetly diffuse presence of Greek elements (use of folklike rhythms and motifs) throughout. The musical language of the work is evidently influenced by Shostakovich’s quartets.

 

A Passion Hymn for Dionysios Solomos,” by the artistic ensemble “Polytropon”

The Artistic Ensemble “Polytropon” (Artistic Director: Panagiotis Ant. Andriopoulos) presents the event entitled “A Passion Hymn for Dionysios Solomos” on Monday, 9 February 2026, at 7:00pm, at the Lecture Hall of the Music Library of the Association “The Friends of Music,” at the Athens Concert Hall (Megaron Mousikis Athinon). 

The event will be held on World Greek Language Day, observed on 9 February, the day commemorating the great poet Dionysios Solomos. World Greek Language Day was established in 2017 by the Greek Ministry of Foreign Affairs and was ratified by UNESCO in 2025, with the aim of highlighting the timeless contribution of the Greek language to world culture. 

Programme 

Part I 

Lectures 

– Stella Naki, PhD in Philology: “Dionysios Solomos and the Greek Language” 

– Maria Bacha, Visual Artist: “Small Electric Leaps – Solomos, Twombly, Sikelianos” 

– Ioannis–Porfyrios Kapodistrias, MSc in Museology – Conservator of Antiquities and Works of Art: “WHY SOLOMOS? The figure of the national poet as a lasting artistic motif” 

– Panagiotis Ant. Andriopoulos, theologian and musician: “The Dionysios Solomos of Manolis K. Chatzigiakoumis” 

Part II 

Settings of poetry by Dionysios Solomos by Greek composers Theodoros Spathis, Georgios Kazasoglou, Dimitris Minakakis (first performance), Giorgos Kouroupos, Giovani Stavraca, and Elena Pavlea, performed by: 

– Daphne Panourgia, soprano 

– Marios Kazas, piano 

Among the musical settings are poems by Solomos written by the poet himself in Italian. These will be heard in Greek translation, together with poems dedicated to Dionysios Solomos by the Zakynthian poet Panagiotis Kapodistrias. 

Recitation: Panagiotis Ant. Andriopoulos 

Production: Artistic Ensemble “Polytropon” 

Artwork: Ioannis–Porfyrios Kapodistrias 

Admission free Artistic 

Ensemble “Polytropon” Founded in 2004 by theologian and musician Panagiotis Ant. Andriopoulos, the Artistic Ensemble “Polytropon” presents in Greece and abroad original productions based primarily on Greek poetry and music. Among them: “The Patriarch’s Notebook” (settings of poetry from the youthful anthology of His All-Holiness Ecumenical Patriarch Bartholomew), “The Cavafy of the Patriarch,” “Priestly Poetry,” The Musical Work of Eva Palmer-Sikelianos, “The Gustav Mahler of Manos Hadjidakis,” “The ‘Arapia’ of Vassilis Tsitsanis, Matsis Chatzilazarou, Nikos Skalkottas and Manos Hadjidakis,” “The Cavafy of Syria and the Middle East,” “The Music of the Christians of the Middle East,” “The Fiery Tongues of Giannis Christou,” “Composers of Patras – Poets of Patras,” “Female Angels – Women who lived as ascetics in male monasteries,” “Kostis Palamas of Two Patriarchs” (Greek and Arabic), “Upon the Mountains of Ararat” (Greek–Armenian concert), “The Nostalgic Woman” by Alexandros Papadiamantis, “The Ecclesiastical Compositions of Mikis Theodorakis,” Greek–Arabic Concert, “The Song of the Exodus” (for Messolonghi), Mikis Theodorakis le Français. The ensemble has also organised events and tributes dedicated to Saint Michael Choniates, the Olive Tree, Nikos Skalkottas, Lykourgos Angelopoulos, Maria Hors, Koula Pratsika, Athos Dimoulas, the poet Fr. Panagiotis Kapodistrias, Andrei Tarkovsky, the Russians of the Diaspora, Dmitri Shostakovich, Alexander Solzhenitsyn, Nikolai Berdyaev, the tenor of the Greek National Opera Giannis Christopoulos, the violinist Giorgos Lebesis, among others. Its productions have been presented in many cities in Greece, as well as in Cyprus, Germany, and Constantinople. 

During the period 2017–2019, the ensemble collaborated with the renowned flamenco choreographer and dancer Israel Galván. Within the framework of documenta 14 (Athens and Kassel), it participated in the production La farsa monea and subsequently in Galván’s production La fiesta, touring internationally (Grec Festival Barcelona, Avignon Festival, and performances in Luxembourg, Montpellier, Porto, and elsewhere).

ΒΗΜΑ της Αυστραλίας

ΣΤΟΝ PELOPONNISOS FM ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΠΙΘΕΣΗ ΤΗΣ ΡΩΣΙΑΣ ΣΤΟΝ ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΚΟ ΠΑΤΡΙΑΡΧΗ (ΒΙΝΤΕΟ)

Ο θεολόγος Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος ομιλεί στον δημοσιογράφο Παναγιώτη Ρηγόπουλο, σήμερα, Τρίτη 13 Ιανουαρίου 2026, στον ραδιοφωνικό σταθμό PELOPONNISOS FM 103,9, για την επίθεση που εξαπέλυσε με ανακοίνωσή της η Ρωσική Υπηρεσία Εξωτερικών Πληροφοριών σε βάρος του Οικουμενικού Πατριάρχη, Βαρθολομαίου, τον οποίο, μεταξύ άλλων, κατηγορεί και για άμεση σχέση με τις βρετανικές μυστικές υπηρεσίες, με στόχο να καλλιεργήσει ρωσοφοβικά αισθήματα στις ευρωπαϊκές χώρες. 

Στο μεταξύ το Φανάρι εξέδωσε την ακόλουθη ανακοίνωση σχετικά με την δήλωση ρωσσικών υπηρεσιών κατά του Οικουμενικού Πατριάρχου: 

"Η Μήτηρ Εκκλησία Κωνσταντινουπόλεως – Μήτηρ και αυτής της Εκκλησίας της Ρωσσίας – εκφράζει τη βαθύτατη θλίψη της για τη νέα ρωσσική επίθεση κατά του προσώπου της Α.Θ. Παναγιότητος του Οικουμενικού Πατριάρχου κ.κ. Βαρθολομαίου, την οποία εξαπέλυσαν, αυτή τη φορά, κρατικές υπηρεσίες της χώρας. Από το 2018, οπότε το Οικουμενικό Πατριαρχείο αποφάσισε την παραχώρηση Αυτοκεφάλου καθεστώτος στην Εκκλησία της Ουκρανίας, η Μήτηρ Εκκλησία απέφυγε να σχολιάσει τις αναρίθμητες παρόμοιες επιθέσεις που προήλθαν είτε από εκκλησιαστικά είτε από πολιτικά κέντρα και πρόσωπα της Ρωσσίας. Το ίδιο πράττει και σήμερα. 

Τα ευφάνταστα σενάρια, οι ψευδείς ειδήσεις, οι ύβρεις και οι κατασκευασμένες πληροφορίες κάθε είδους προπαγανδιστών δεν αποθαρρύνουν το Οικουμενικό Πατριαρχείο από τη συνέχιση της διακονίας και της οικουμενικής αποστολής του". 

Παραθέτουμε την παρέμβαση του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου στον PELOPONNISOS FM.

 

ΕΛΑ! ΣΕ ΧΡΕΙΑΖΟΜΑΣΤΕ ΤΩΡΑ!

"Δυο χιλιάδες χρόνια είναι μεγάλο χάσμα. 

Η όρασή μας έχει εξασθενήσει και δεν σε βλέπουμε πια. 

Η απόσταση είναι τεράστια. 

Πλησίασε και μπες. 

Αυτή είναι η ώρα σου. 

Καλύτερη δεν θα υπάρξει. 

Αν δεν έρθεις τώρα, μην έρθεις ποτέ. 

Σε χρειαζόμαστε τώρα." 

Ούνσι αλ-Χαζ

Μετάφραση: Roni Bou Saba

ΠΟΙΟΣ ΕΙΝΑΙ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΠΑΤΡΙΑΡΧΕΙΟΥ ΙΕΡΟΣΟΛΥΜΩΝ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Ο μακαριστός Πατριάρχης Μελέτιος Μεταξάκης (1871- 1935), από την κοίμηση του οποίου συμπληρώθηκαν φέτος 90 χρόνια, είναι γνωστό ότι υπηρέτησε την Ορθόδοξη Εκκλησία από πολλές και εξαιρετικά νευραλγικές θέσεις. Μητροπολίτης Κιτίου από το 1910 έως το 1918, Μητροπολίτης Αθηνών από το 1918 έως το 1920, Οικουμενικός Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως από το 1921 έως το 1923 (ως Μελέτιος Δ’) και Πάπας και Πατριάρχης Αλεξανδρείας και πάσης Αφρικής από το 1926 έως το 1935 (ως Μελέτιος Β’). 

Όμως ο μεγάλος αυτός Πατριάρχης ξεκίνησε ως ιεροσολυμίτης. Πέρασε τα μαθητικά του χρόνια στη γενέτειρά του (χωριό Παρσάς του Λασιθίου Κρήτης) και στην Ιεράπετρα και αργότερα σπούδασε από το 1889 έως το 1891 στην Ιερατική Σχολή του Παναγίου Τάφου. Το 1891 ο ηγούμενος της Βηθλεέμ και Αρχιεπίσκοπος Θαβωρίου, Σπυρίδων, τον χειροτόνησε διάκονο και τον ονόμασε Μελέτιο. Συνέχισε τις σπουδές του στη Θεολογική Σχολή του Τιμίου Σταυρού στα Ιεροσόλυμα όταν η Σχολή επαναλειτούργησε το 1893. Αποφοίτησε το 1900 ως αριστούχος. Στα 1903 ορίστηκε Αρχιγραμματέας του Πατριαρχείου Ιεροσολύμων και φρόντισε για την αναδιοργάνωση του πατριαρχικού τυπογραφείου και την έκδοση του περιοδικού «Νέα Σιών» το 1904. Ίδρυσε νέα σχολεία και αναδιοργάνωσε τα υπάρχοντα ενώ πέτυχε να απονέμεται δίπλωμα στους αποφοίτους της Θεολογικής Σχολής των Ιεροσολύμων ακόμη κι αν δε χειροτονούνταν ιερείς. Αντιμετώπισε τη «Ντουχόβναγια Μίσσια» (Πνευματική Αποστολή), ρωσική οργάνωση που ασκούσε ανθελληνική προπαγάνδα, ίδρυσε την Πρακτική Σχολή στην Ιόππη και ενίσχυσε την κυκλοφορία διδακτικών βιβλίων. Ακόμη φρόντισε για την ενίσχυση των οικονομικών του Πατριαρχείου. Το 1907 μετείχε ως εκπρόσωπος του Πατριαρχείου Ιεροσολύμων σε συνάντηση με τον εκπρόσωπο του Οικουμενικού Πατριαρχείου και μετέπειτα Οικουμενικό Πατριάρχη, Βασίλειο, μητροπολίτη Αγχιάλου, και τον Πατριάρχη Αλεξανδρείας Φώτιο, για την αντιμετώπιση του αρχιεπισκοπικού ζητήματος της Κύπρου. 

Επομένως, ο Μελέτιος Μεταξάκης έζησε στο Πατριαρχείο Ιεροσολύμων και ως εκ τούτου το πολύτιμο σύγγραμμά του “Αι αξιώσεις των Αραβοφώνων της Παλαιστίνης” (Κωνσταντινούπολις, 1909) αποτελεί κυριολεκτικώς πηγή για τα εν τω Πατριαρχείω Ιεροσολύμων πράγματα. 

Πολύς λόγος έγινε πρόσφατα για μια δήλωση του Πατριάρχου Ιεροσολύμων Θεοφίλου περί του ρόλου του Πατριαρχείου Ιεροσολύμων. Ο Πατριάρχης Θεόφιλος έχοντας στο πλευρό του τον σπουδαρχίδη μητροπολίτη Βολοκολάμσκ Αντώνιο, τον και “υπουργό εξωτερικών” του Πατριαρχείου Μόσχας, αλλά και τον Ρώσο Πρέσβη στο Ισραήλ, κατά τους εορτασμούς των 100 ετών από την ίδρυση της ρωσικής μονής της Αγίας Τριάδας στη Χεβρώνα, ο Πατριάρχης, λοιπόν, είπε επί λέξει: 

«Ημείς, αγαπητοί μου αδελφοί, «σφραγισθέντες τω Πνεύματι της επαγγελίας» (Πρβλ. Εφ’. 1,13). αφ΄ ενός μεν «οφείλομεν αλλήλους αγαπάν» (Ιωάν. Α΄ 4,11). Αφ’ ετέρου δε φυλάττειν την παρακαταθήκην των Παναγίων Προσκυνημάτων, τα οποία αποτελούν το σημείον αναφοράς απάντων των ανά την Οικουμένην Χριστιανών, αλλά και την εγγύησιν της ενότητος των Αγίων Ορθοδόξων αδελφών Εκκλησιών». 

Φαίνεται πως ο Πατριάρχης Θεόφιλος έχει πάρει στα σοβαρά το αφήγημα της «Μητέρας των Εκκλησιών» το οποίο έφερε στην επιφάνεια στις μέρες μας η ρωσική Εκκλησία, λόγω του Ουκρανικού ζητήματος. Ένα αφήγημα το οποίο αναπαράγεται μαζικά από τους εν Ελλάδι εραστές της “Αγίας Ρωσίας”. Αυτοί, όσο βλέπουν την Μόσχα να υμνολογεί – καιροσκοπικά βεβαίως – τον Ιεροσολύμων, τόσο αφιονίζονται και αλαλάζουν ότι η “Μητέρα των Εκκλησιών” δεν είναι το Οικουμενικό Πατριαρχείο, αλλά το Πατριαρχείο Ιεροσολύμων. 

Την θέση, όμως, του Πατριαρχείου Ιεροσολύμων έχει ξεκαθαρίσει από τις αρχές του 20ου αιώνα ο μακαριστός Πατριάρχης Μελέτιος Μεταξάκης όταν έγραφε: 

“Το σύστημα καθ’ ο απ’ αιώνων η Σιωνίτις Εκκλησία κυβερνάται, προσιδιάζον αυτή και μόνη εκ πασών των άλλων ορθοδόξων εκκλησιών, αντιστοιχεί προς την εξωτερικήν αυτής θέσιν ως φρουρού των Ιερών Προσκυνημάτων του Χριστιανισμού… Αυτός ο επίσκοπος Ιεροσολύμων, αφανής τέως υπό τον τίτλον επισκόπου Αιλίας και υποκείμενος τω Μητροπολίτη Καισαρείας, άρχεται προσλαμβάνων σημασίαν εν τη όλη Εκκλησία ως επίσκοπος του Ναού της Αναστάσεως και εκ “της ακολουθία της τιμής”, ήτις εδόθη αυτώ υπό της Α’ Οικουμενικής Συνόδου, ηξιώθη έπειτα εν τη Δ’ Οικουμενική Συνόδω να συναριθμηθεί τη τετρακτύι των τεσσάρων Πατριαρχών Ρώμης, Κωνσταντινουπόλεως, Αλεξανδρείας και Αντιοχείας πέμπτος τη τάξει ερχόμενος. Κατά ταύτα το τε αξίωμα το πατριαρχικόν και το αυτοδιοίκητον της Εκκλησίας Ιεροσολύμων πρώτην και μόνην αιτίαν και πηγήν έχουσι τα Πανάγια του Χριστιανισμού Προσκυνήματα και επομένως το πρώτιστον και κυριώτατον αντικείμενον της μερίμνης του Πατριάρχου των Ιεροσολύμων είναι η καλή συντήρησις των Ιερών Προσκυνημάτων, η επιτέλεσις των εν αυτοίς ιερών τελετών και η περίθαλψις των απανταχόθεν του κόσμου συρρεόντων εις προσκύνησιν ευσεβών χριστιανών”. 

Ως εκ τούτου ούτε “Σύνοδος Αμάν” χωρεί ούτε διακήρυξις περί “εγγυήσεως της διορθοδόξου ενότητος” ούτε άλλη παρόμοια αξίωσις. Άλλωστε η ευθύνη της διαφύλαξης των Παναγίων Προσκυνημάτων είναι τόσο μεγάλη ώστε δεν μπορεί να μένει χρόνος για άλλες ευθυνοφόρες αποστολές. Γι’ αυτό και η Εκκλησία έταξε τον Πατριάρχη Ιεροσολύμων φρουρόν ακοίμητον των Παναγίων Προσκυνημάτων και πλέον ου. 

Υπενθυμίζουμε εδώ ένα κείμενό μας προ διετίας (14-11-2023) για το θέμα: 

Ο σύμβουλος του Πατριάρχη Μόσχας Κυρίλλου, πρωθιερέας Νικόλαος Μπαλασόφ, σχολίασε πρόσφατες «πρωτοβουλίες» του Πατριάρχου Ιεροσολύμων Θεοφίλου, περί διαμεσολαβητικού του ρόλου για το Ουκρανικό και την ενότητα στην Ορθοδοξία. Ο Πατριάρχης Ιεροσολύμων Θεόφιλος ανέφερε ότι σκοπεύει να πράξει παν το δυνατό για τη «θεραπεία των σχέσεων εντός της ορθοδόξου οικογένειας». Ο Νικόλαος Μπαλασόφ δήλωσε, λοιπόν, σχετικά (2-10-2023): «Η Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία χαιρετίζει οποιεσδήποτε μεσολαβητικές προσπάθειες, που έχουν ως στόχο την ανάπτυξη του διαλόγου και την τάχιστη εγκαθίδρυση μιας δίκαιης ειρήνης στην Ουκρανία. Με μεγαλύτερο σεβασμό αντιμετωπίζουμε παρόμοιες πρωτοβουλίες, που προέρχονται από τον Πατριάρχη της Αγίας Πόλεως Ιερουσαλήμ, Προκαθήμενο της αρχαιότερης Εκκλησίας, η οποία είναι Μητέρα όλων των χριστιανικών Εκκλησιών. 

Το Πατριαρχείο Μόσχας επίσης υποστηρίζει την πρόθεση της Εκκλησίας Ιεροσολύμων να συνδράμει στη συνοδική συζήτηση των προβλημάτων, που υφίστανται στην παγκόσμια ορθόδοξη οικογένεια. Επανειλημμένως στην ιστορία κομβικός ρόλος στη διασφάλιση τέτοιου είδους συζητήσεως ανήκε στην Ιερουσαλήμ. Ενθυμούμεθα και την συνάντηση των Προκαθημένων και αντιπροσώπων των κατά τόπους Ορθοδόξων Εκκλησιών στο Αμάν, που πραγματοποιήθηκε με πρωτοβουλία του Πατριάρχη Θεοφίλου το 2020. Αποτέλεσε σημαντικό βήμα στο πεδίο της διορθοδόξου κοινωνίας και αυτό το βήμα χρειάζεται να συνεχιστεί. Η σημασία του διαλόγου μεταξύ των Εκκλησιών έχει τεράστια αξία, ακόμη και εάν η πραγματοποίησή του αντιμετωπίζει πολυάριθμες δυσκολίες, ενώ οι Προκαθήμενοι ορισμένων Εκκλησιών εκ των προτέρων δηλώνουν ότι αρνούνται από θέσεως αρχής να συζητήσουν τις αποφάσεις τους». 

Μας λέει, επομένως, ο ρώσος ιερέας Μπαλασόφ ότι ο Πατριάρχης Ιεροσολύμων είναι «ο Προκαθήμενος της αρχαιότερης Εκκλησίας, η οποία είναι Μητέρα όλων των χριστιανικών Εκκλησιών». Με άλλα λόγια ο Μπαλασόφ αμφισβητεί το πρωτόθρονον του Οικουμενικού Πατριαρχείου και εξαίρει τον ρόλο του Πατριαρχείου Ιεροσολύμων, το οποίο, ηγήθηκε και της – αποτυχημένης, είναι αλήθεια – συνάντησης του Αμάν, που όμως πολύ θα ήθελε να επαναληφθεί η Μόσχα. 

Η παραπάνω δήλωση του Μπαλασόφ αναδημοσιεύτηκε αμέσως στην εφημερίδα «Ορθόδοξος Τύπος» (4-10-2023), η οποία δεν χάνει ευκαιρία να επιτίθεται στο Οικουμενικό Πατριαρχείο, στοιχούμενη απολύτως στη Μόσχα. 

Στις 26 Οκτωβρίου, ο θεολόγος Διονύσης Σκλήρης, σε άρθρο του στο ρωσόφιλο site Κοσμοδρόμιο, έγραψε: «Το Πατριαρχείο Ιεροσολύμων βρίσκεται σε ένα μεταιχμιακό πεδίο μεταξύ Κωνσταντινουπόλεως και Μόσχας και για τον λόγο αυτό μπορεί και αναλαμβάνει διορθόδοξες πρωτοβουλίες για τις θεραπείες των ενδορθόδοξων σχισμάτων (ενίοτε από κοινού με την Εκκλησία της Αλβανίας). Έχοντας την αυτοσυνειδησία της κατ’ εξοχήν Μητρός Εκκλησίας, η οποία δεν στηρίχτηκε, όπως άλλες Εκκλησίες αργότερα, στην προνομιακή σχέση της με αυτοκρατορικά κέντρα εξουσίας, αλλά αμιγώς στην εκκλησιαστική συνοδικότητα που γεννήθηκε στα Ιεροσόλυμα με την αποστολική σύνοδο, μπορεί να μεσολαβεί μεταξύ των «θυγατέρων» Εκκλησιών με μόνη «αυθεντία» τη διάνοιξή της στην ευαλωτότητα της Ιστορίας». 

Είναι προφανές ότι ο Διονύσης Σκλήρης αναπαράγει πιστά τον Μπαλασόφ, ως προς τον «διαμεσολαβητικό» ρόλο του Πατριαρχείου Ιεροσολύμων, «της κατ’ εξοχήν Μητρός Εκκλησίας» (sic)!

Μπαλασώφ, Ορθόδοξος Τύπος και Κοσμοδρόμιο – Διονύσης Σκλήρης, βρήκαν τη λύση: Να τονίσουν το τέταρτο τη τάξει Πατριαρχείο Ιεροσολύμων ως «αυθεντία» – αν είναι δυνατόν! – στην διαμεσολάβηση μεταξύ των «θυγατέρων» – άπαγε! – Εκκλησιών. 

Μάλιστα, ο Διονύσης Σκλήρης μνημονεύει και την Εκκλησία της Αλβανίας, ήτοι τον Αρχιεπίσκοπο Αναστάσιο, ως διαμεσολαβητικό παράγοντα «από κοινού» με το Πατριαρχείο Ιεροσολύμων! Άλλη μία απόδειξη για το ότι οι εν Ελλάδι ρωσόφιλοι προσβλέπουν στον Αλβανίας Αναστάσιο. 

Στις 7 Οκτωβρίου 2023 ο πρόεδρος του Τμήματος Εξωτερικών Εκκλησιαστικών Σχέσεων του Πατριαρχείου Μόσχας μητροπολίτης Βολοκολάμσκ Αντώνιος έφτασε στα Ιεροσόλυμα για «επίσκεψη εργασίας», συνοδευόμενος από τον σύμβουλο του Μόσχας Κυρίλλου, πρωθιερέα Νικόλαο Μπαλασόφ.

Μας πληροφορεί το δελτίο τύπου της Ρωσικής Εκκλησίας: «Κατά τη συνάντηση, που χαρακτηρίσθηκε από θέρμη και εγκαρδιότητα συζητήθηκαν θέματα διμερούς ενδιαφέροντος, συμπεριλαμβανομένου και εκείνων που σχετίζονται με διάφορες πρωτοβουλίες και σχέδια της Ορθοδόξου Εκκλησίας Ιεροσολύμων». 

Δεν ξέρουμε ποια είναι τα «σχέδια» του Πατριαρχείου Ιεροσολύμων, αλλά ελπίζουμε να μην υποπέσει και πάλι στο ολίσθημα του Αμάν. Ίσως θα πρέπει να συνειδητοποιήσει, πλέον, το Πατριαρχείο Ιεροσολύμων ότι η Ρωσική Εκκλησία δεν είναι κυρίαρχη ούτε θα είναι ποτέ. Η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία και στην κανονική δικαιοδοσία του Πατριαρχείου Αλεξανδρείας στην Αφρική, είναι εξαιρετικά σημαντικά γεγονότα που κοστίζουν ήδη πολύ στο Πατριαρχείο της Μόσχας. Γι’ αυτό ας είναι πιο προσεκτικός ο Πατριάρχης Θεόφιλος απέναντι στις προθέσεις του Μόσχας Κυρίλλου, ο οποίος δεν διστάζει να τρώει τα παιδιά του (Βολοκολάμσκ Ιλαρίωνα και πρ. Κλιν Λεωνίδα). Σήμερα δοξάζει και αύριο κατακρημνίζει… 

Το Πατριαρχείο Ιεροσολύμων δεν μπορεί να παίξει κανένα διαμεσολαβητικό ρόλο στο Ουκρανικό και γενικότερα. Έχει να λύσει πολλά δικά του προβλήματα, αλλά και δεν διαθέτει τα απαραίτητα εφόδια για την όποια διορθόδοξη πρωτοβουλία. Τα υπόλοιπα είναι παχιά λόγια του Μπαλασόφ χωρίς αντίκρισμα.

ΡΑΦΑΗΛ: "Η ΣΧΟΛΗ ΤΩΝ ΑΘΗΝΩΝ" ΚΑΙ "ΠΑΡΝΑΣΣΟΣ"

Αναγέννηση: Οι πίνακες του Ραφαήλ Η Σχολή των Αθηνών και Παρνασσός 

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Πάμε πολύ πίσω… 

Μεταφερθείτε νοερά στη Ρώμη και στο Βατικανό του τέλους του 15ου αιώνα και των αρχών του 16ου. Ο Πάπας Ιούλιος Β’ (1503-1513) επιλέγει για κατοικία του μερικές αίθουσες του επάνω ορόφου, στην βόρεια πτέρυγα του παλατιού του Βατικανού. Τα νέα διαμερίσματα του Ιουλίου Β’ αποτελούνται από τέσσερις κύριες διαδοχικές αίθουσες, που φέρουν τα ονόματα: Αίθουσα της Υπογραφής, του Ηλιοδώρου, του Κωνσταντίνου και της Πυρκαγιάς του Μπόργκο. Κάθε μία αίθουσα είχε συγκεκριμένο εικονογραφικό θέμα, που πρότεινε ο ίδιος ο Πάπας μαζί με τους ουμανιστές και τους θεολόγους που τον περιέβαλαν. 

Οι Αίθουσες είχαν ήδη τοιχογραφηθεί κατά ένα μέρος από σπουδαίους καλλιτέχνες, αλλά μόλις ο Πάπας είδε την δουλειά του μεγάλου ζωγράφου της Αναγέννησης Ραφαήλ (1483-1520), του ανέθεσε εξ ολοκλήρου το έργο. 

Στην πραγματοποίηση αυτού του θεμελιώδους έργου για τη δυτική τέχνη, ο Ραφαήλ αποδεικνύεται κάτι παραπάνω από απλός εκτελεστής προκαθορισμένων θεμάτων. Γίνεται ευφυής και ευαίσθητος ερμηνευτής εκείνου του πολύπλοκου και διαποτισμένου από ουμανιστική κουλτούρα κλίματος που αποτελεί το ρωμαϊκό περιβάλλον του Πάπα Ιουλίου Β’. 

Η πρώτη από τις Αίθουσες του Βατικανού, η Αίθουσα της Υπογραφής, αποτελεί ένα από τα σπουδαιότερα δείγματα της αναγεννησιακής κουλτούρας και τέχνης. 

Το όνομά της προέρχεται από τη χρήση της ως έδρας του δικαστηρίου της «Υπογραφής Χάριτος», παρόλο που σήμερα υπερισχύει η υπόθεση ότι η αίθουσα φιλοξενούσε τη βιβλιοθήκη του Πάπα Ιουλίου Β’. Αυτός ο σπουδαίος πάπας εμπιστεύεται στην τέχνη το καθήκον να προβάλει την πνευματική και κοσμική δύναμη της Εκκλησίας, πλαισιωμένος από μεγάλους καλλιτέχνες όπως ο Μιχαήλ Άγγελος και ο Ραφαήλ. Σκεφθείτε ότι οι δύο αυτοί τιτάνες της ζωγραφικής δούλευαν την ίδια ακριβώς εποχή στο Βατικανό. Ο Μιχαήλ Άγγελος φιλοτεχνούσε την οροφή Καπέλα Σιξτίνα, του Παπικού Παρεκκλησίου, και ο Ραφαήλ τα διαμερίσματα του Πάπα Ιουλίου Β’. 

Ο Πάπας Ιούλιος δια χειρός Ραφαήλ 

Οι δύο πίνακες που εξετάζουμε εδώ, βρίσκονται δίπλα – δίπλα στην Αίθουσα της Υπογραφής (Stanza della Segnatura) της πτέρυγας "Stanze di Rafaello" δηλαδή "Τα δωμάτια Ραφαήλ" στο Αποστολικό Παλάτι του Βατικανού. 

Πρόκειται για έναν σχεδόν τετράγωνο χώρο, περίπου δέκα επί οκτώ μέτρων, πλήρως τοιχογραφημένο, με φρέσκα ενιαίας εικονογραφικής βάσης. 

Ο Ραφαήλ αφοσιώθηκε στην διακόσμηση της Αίθουσας από την άφιξή του στην Ρώμη το 1508 μέχρι το 1511, αρχίζοντας από την οροφή, όπου μέσα σε τέσσερις ροζέτες εμφανίζονται η Θεολογία, η Δικαιοσύνη, η Φιλοσοφία και η Ποίηση. Σε αντιστοιχία με την οροφή, στους τοίχους απεικονίζονται: η Φιλονικία, η Σχολή των Αθηνών, ο Παρνασσός και η απεικόνιση των Αρετών. 

Το κεντρικό θέμα είναι η εξύμνηση του Αληθούς, με τη διπλή του όψη: της εξ αποκαλύψεως αλήθειας που εκφράζεται στην Φιλονικία για τα Άχραντα Μυστήρια ή Θρίαμβος της Ευχαριστίας [ο εικονισμός ενός θαύματος που έκαμε ένα δύσπιστο Βοημό ιερέα να πεισθεί για την μετουσίωση του άρτου και του οίνου σε σώμα και αίμα Χριστού] και της αλήθειας της λογικής που δοξάζεται στη Σχολή των Αθηνών. Η εξύψωση του Καλού, έκφραση του οποίου είναι ο τοίχος της Δικαιοσύνης, με τα έργα «Ο Γρηγόριος Θ’ εγκρίνει τα Δεκρετάλια» και «Ο Ιουστινιανός δέχεται τους Πανδέκτες». Τέλος, το Ωραίο εξυμνείται στον «Παρνασσό». 

Αληθινό, Καλό και Ωραίο, ως συμπληρωματικές διαδρομές που έχουν στόχο την προσέγγιση της Έσχατης Αλήθειας και του Υπέρτατου Καλού, μέσω της αρμονικής συμφιλίωσης του αρχαίου κόσμου και της χριστιανικής τέχνης. Η πολυπλοκότητα των εννοιών μεταφράζεται σε εικόνες σαφείς, που εκφράζουν την πλήρη συνένωση μορφής και περιεχομένου. 

Όπως έγραψε ο τεχνοκριτικός Ζαν – Λουί Βωντουαγιέ, «στην Αίθουσα αυτή επικοινωνούν δια μέσου των αιώνων και θα επικοινωνούν για αιώνες (αν η βαρβαρότητα δεν νικήσει αύριο τον πολιτισμό) η αρχαία Ομορφιά και η μοντέρνα Ομορφιά. Με τις υπέροχες αυτές τοιχογραφίες το ιδεώδες της Αναγέννησης γίνεται πραγματικότητα. Η αποστολή του νέου χρυσού αιώνα εκπληρώθηκε». 

ΣΧΟΛΗ ΤΩΝ ΑΘΗΝΩΝ 

Η Σχολή των Αθηνών, ή Scuola di Αtene στην ιταλική γλώσσα, είναι μια από τις διασημότερες νωπογραφίες του Ραφαήλ. Θεωρείται από πολλούς το απόλυτο αριστούργημά του και η τέλεια ενσάρκωση του κλασικού πνεύματος της ύστερης αναγέννησης. 

"Η Σχολή των Αθηνών" δημιουργήθηκε μεταξύ του 1510 και 1511 και είναι χρονικά η δεύτερη τοιχογραφία που ολοκλήρωσε, με πρώτη την τοιχογραφία με τίτλο "Η έρις της Θείας Ευχαριστίας", (La Disputa), στον ακριβώς απέναντι τοίχο του δωματίου. 

Το δωμάτιο "Stanza della Segnatura" ήταν ο χώρος μελέτης της βιβλιοθήκης του Πάπα Ιουλίου Β΄. Οι τοιχογραφίες του Ραφαήλ συνδυάζουν με αρμονία το πνεύμα της ελληνικής αρχαιότητας με τον Χριστιανισμό, και σαν καθρέφτης αντικατοπτρίζουν το πλούσιο περιεχόμενο της βιβλιοθήκης του Πάπα. Οι τοιχογραφίες του καταπιάνονται με τα θέματα της θεολογίας, της φιλοσοφίας, της σοφίας, το δίκαιο και της ποιητικής τέχνης. Το θέμα που απέδωσε ο Ραφαήλ στο δωμάτιο μαρτυρεί την αντίληψη των Ανθρωπιστών της Αναγέννησης περί συμβατότητας και πνευματικής αρμονίας μεταξύ της χριστιανικής διδασκαλίας και της ελληνικής φιλοσοφίας. Κατά την περίοδο της Αναγέννησης πίστευαν πως αυτά τα δύο είναι συμβατά και πως το θέμα της σοφίας είναι κατάλληλο για το δωμάτιο αυτό, αφού σε αυτό υπογράφηκε και σφραγίστηκε η πλειοψηφία των σημαντικότερων Παπικών εγγράφων. 

Ο ίδιος ο Ραφαήλ δεν ονόμασε το έργο του «Η Σχολή των Αθηνών», όπως είναι σήμερα γνωστό. Έγραψε δύο λέξεις: “Causarum Cognitio”, "Αιτίες Γνώριζε", δηλαδή προσπάθησε να συνειδητοποιείς και να γνωρίζεις τις αιτίες, φιλοσοφικό συμπέρασμα μελέτης των έργων του Αριστοτέλη, "Μεταφυσικά" και "Φυσικά". 

Πράγματι, ο Αριστοτέλης φαίνεται να είναι το κεντρικό πρόσωπο στη τοιχογραφία. Ωστόσο, όλοι οι φιλόσοφοι που απεικονίζονται συμμερίζονται το “Causarum Cognitio”, δηλαδή, δημιούργησαν το έργο τους δίνοντας λύσεις, αφού πρώτα προσπάθησαν να καταλάβουν τις αρχέγονες αιτίες του κάθε προβλήματος που αντιμετώπιζαν κατά το "γνώσης των πρώτων αιτιών". Πολλοί έζησαν πριν από τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη, και μόλις το ένα τρίτο ήταν Αθηναίοι. 

Το έργο περιλαμβάνει ρωμαϊκά στοιχεία, αλλά συνάμα έχει ένα γενικό ημικυκλικό καθορισμό, έχοντας τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη στο κέντρο, με όλα τα άλλα να περιφέρονται γύρω από αυτούς. Ένα σύστημα που θα μπορούσε κάποιος να υπαινιχθεί πως παραπέμπει στην Πυθαγόρεια Μονάδα, και πως ο Ραφαήλ ζωγράφισε την τοιχογραφία με ένα αρχαιοελληνικό σύστημα. Άλλωστε κάμποσα έχουν γραφτεί για την «κρυφή γεωμετρία» του πίνακα. Αλλά η σημαντικότητα αυτού του πίνακα είναι μεγάλη και για τον τρόπο με τον οποίο γίνεται ο χειρισμός των τεχνικών στοιχείων που αποδίδουν τέλεια την αίσθηση του βάθους και του χώρου. 

Κι ας σημειώσουμε εδώ πως ο χώρος της «Σχολής των Αθηνών» δεν είναι άλλος από τον υπό κατασκευή – εκείνη την εποχή – Άγιο Πέτρο της Ρώμης. Έτσι, η απεικόνιση των φιλοσόφων της αρχαιότητας ξετυλίγεται στο εσωτερικό ενός μεγαλοπρεπούς οικοδομήματος που καταλήγει σε στέρεες ημικυκλικές αψίδες εμπνευσμένες από την ύστερη ρομανική αρχιτεκτονική. 

Η άποψη που επικρατεί γενικώς – και με μία δόση «υπερηφάνειας» από εμάς τους Έλληνες – είναι ότι στον πίνακα παρουσιάζονται όλοι οι μεγάλοι φιλόσοφοι και επιστήμονες της αρχαιότητας. 

Εικάζεται πως κάθε μεγάλος φιλόσοφος είναι στον πίνακα, αλλά η αναγνώριση όλων τους είναι αδύνατη, για δύο λόγους: αφενός γιατί ο Ραφαήλ δεν άφησε καμία περιγραφή των προσώπων που σχεδίασε, και αφετέρου διότι και ο Ραφαήλ σχεδίασε ορισμένους από τους φιλοσόφους όπως τους φανταζόταν. Ο Ραφαήλ συνδύασε την φαντασία του με τις γνώσεις του και δημιούργησε ένα δικό του σύστημα εικονογραφίας για να ζωγραφίσει τους εικονιζόμενους, για τους οποίους είχε μεν διαβάσει, αλλά που δεν τους είχε απαραίτητα δει να απεικονίζονται. Για παράδειγμα, ο Σωκράτης είναι άμεσα αναγνωρίσιμος στο κέντρο της τοιχογραφίας, γιατί γνωρίζουμε σήμερα, όπως και ο Ραφαήλ τότε, ένα πρότυπο της φυσιογνωμίας του, δηλαδή πώς περίπου έμοιαζε ο Σωκράτης, από προτομές του φιλοσόφου ή ανδριάντες. 

Αντίθετα, το πρόσωπο που εικάζεται να αντιστοιχεί στον Επίκουρο απέχει πολύ από τα πρότυπα της φυσιογνωμίας του που συναντούμε σε προτομές. 

Γνωρίζουμε τελεσίδικα πώς στο κέντρο της τοιχογραφίας παριστάνεται ο Πλάτωνας, με τη μορφή του Λεονάρντο Ντα Βίντσι, στα αριστερά να δείχνει με το χέρι του προς τον ουρανό και ο Αριστοτέλης διαφωνώντας – θα λέγαμε - με το δεξί του χέρι να δείχνει προς την γη. Ο Πλάτων κρατάει το έργο του "Τίμαιος" ενώ ο Αριστοτέλης κρατάει το δικό του έργο "Ηθικά". Οι χειρονομίες εκφράζουν την ουσία της σκέψης τους: η μία οραματικά υπερβατική και η άλλη εγκόσμια. Η Ιδέα και η Εμπειρία, ισόπαλες πνεύμα του Ραφαήλ, προβάλλουν ισότιμες και στη μεγάλη αυτή τοιχογραφία. 

Από κει και πέρα, διάφοροι μελετητές εκφράζουν διαφορετικές απόψεις ως προς το ποιοι είναι οι εικονιζόμενοι, οι οποίοι ανέρχονται στους 58. 

Μπροστά από τους δύο μεγάλους φιλοσόφους, απλωμένος στα σκαλιά είναι ο Διογένης, που ήταν ο κυριότερος εκπρόσωπος της κυνικής φιλοσοφίας και διεκήρυττε την αυτάρκεια - λέγεται ότι ζούσε σε πιθάρι. 

Σε πρώτο πλάνο, στο κέντρο, στηριζόμενος σε μαρμάρινο κύβο, φαίνεται να είναι ο Ηράκλειτος, ο οποίος έχει παρασταθεί με όμοιο τρόπο σε ένα πίνακα του Michelangelo Buonarotti, γι' αυτό του μοιάζει στο πρόσωπο, όπως τον απέδωσε ο Ραφαήλ. Μυστηριώδης παραμένει κυρίως η δεξιά πλευρά της νωπογραφίας, όπου λίγες μορφές έχουν αναγνωριστεί με βεβαιότητα. Μια νεότερη πρόταση παρουσιάζει ο Γερμανός μελετητής Φρανκ Κάιμ, συνεργάτης του Πανεπιστημίου της Ουλμ. Ο Κάιμ ερμηνεύει την αινιγματική γωνία της τοιχογραφίας ως καλλιτεχνική απεικόνιση «μιας αστρονομικής διένεξης», που χαρακτήριζε την εποχή της Αναγέννησης -«τη διάσταση μεταξύ γεωκεντρικής και ηλιοκεντρικής κοσμοθεωρίας». 

Ο Σωκράτης εκ των αριστερών του Πλάτωνα, ο Πυθαγόρας που γράφει κάτι σ’ ένα βιβλίο και ο Ευκλείδης ή ο Αρχιμήδης που σκύβει πάνω από ένα μαυροπίνακα χρησιμοποιώντας ένα διαβήτη για να σχεδιάσει κάποιο γεωμετρικό σχήμα ή για να αποδείξει κάποιο θεώρημα. Στον Αρχιμήδη ο Ραφαήλ έδωσε τη μορφή του μεγάλου καλλιτέχνη και υποστηρικτή του Μπραμάντε.  

Πίσω του ο Ζωροάστρης με την ουράνια σφαίρα και ο Πτολεμαίος με τη γήινη σφαίρα. Στην άκρη του φρέσκου, στην προτελευταία μορφή, αναγνωρίζεται η πασίγνωστη αυτοπροσωπογραφία του Ραφαήλ.

Ο Μιχαήλ Άγγελος με τα ρούχα του Ηράκλειτου, καθιστός σε στάση περισυλλογής. Μια αναφορά στο στυλ του καλλιτέχνη που την ίδια εποχή ήταν αφοσιωμένος στην τοιχογράφηση της οροφής της Καπέλα Σιξτίνα, όπως προείπαμε. 

Μία λίστα με υποθετικά ονόματα που απεικονίζονται είναι η εξής 

1: Ζήνων ο Κιτιεύς 

2: Επίκουρος 

3: (Φεδερίκος II, Δούκας της Μάντοβα;) 

4: Αναξίμανδρος ή Εμπεδοκλής; 

5: Αβερρόης 

6: Πυθαγόρας 

7: Αλκιβιάδης ή ο Αλέξανδρος ο Μέγας; 

8: Αντισθένης ή ο Ξενοφών; 

9: Αισχίνης ή ο Ξενοφών; 

10: Παρμενίδης; 

11: Πλωτίνος 

12: Ευκλείδης ή Αρχιμήδης (Μπραμάντε) 

Έχει ενδιαφέρον το γεγονός ότι ο σημερινός Προκαθήμενος της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας, ο Πάπας Φραγκίσκος, διάδοχος του Ιουλίου του Β’, έκανε ιδιαίτερη αναφορά στον πίνακα «Η Σχολή των Αθηνών», κατά την ομιλία του Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο στο Στρασβούργο, τον Νοέμβριο του 2014.

«Ένας από τους καλύτερους πίνακες του Ραφαήλ, ο οποίος βρίσκεται στο Βατικανό, είναι η Σχολή της Αθήνας» σημείωσε ο Πάπας και πρόσθεσε: «Ο Πλάτων και ο Αριστοτέλης είναι στο επίκεντρο. Ο Πλάτων δείχνει προς τον ουρανό, στον κόσμο των ιδεών. Ο Αριστοτέλης δείχνει προς τα έξω, προς αυτόν που παρακολουθεί τη σκηνή, προς τον κόσμο, την πραγματικότητα. Για μένα αυτή είναι η εικόνα και η ιστορία της Ευρώπης, η οποία συνδέει τον ουρανό και τη γη. Οι λαοί της Ευρώπης ανέκαθεν ξεχώριζαν. Ο ουρανός είναι το άνοιγμα στον Θεό και η γη αναπαριστά την πρακτική και συγκεκριμένη ικανότητα της Ευρώπης να αντιμετωπίζει καταστάσεις και προβλήματα». 

Προσχέδιο του Ραφαήλ για τη Σχολή των Αθηνών

ΠΑΡΝΑΣΣΟΣ 

Δίπλα από την «Σχολή των Αθηνών», όπως είπαμε, έχουμε τον περίφημο «Παρνασσό». Με την απεικόνιση του Παρνασσού, του όρους των Μουσών, ο Ραφαήλ εξυμνεί την ποίηση ως μια ανώτερη δραστηριότητα του πνεύματος, μέσω της οποίας ο άνθρωπος μπορεί να έχει πρόσβαση στην κατανόηση του θείου μυστηρίου. 

Ο Απόλλωνας στο κέντρο του Παρνασσού θεωρείται συνήθως ο αυτονόητος πρωταγωνιστής της παράστασης. Είναι ο θεματοφύλακας του κόσμου της ποίησης. 

Η αναγνώριση στην εικόνα των αρχαίων και σύγχρονων ποιητών, που εμφανίζονται διάσπαρτοι στα διάφορα τμήματα της νωπογραφίας, είναι αμφίβολη και εντελώς υποθετική, σύμφωνα με πολλούς μελετητές. 

Οι ποιητές που απεικονίζονται είναι δεκαοκτώ, εκ των οποίων εννέα σύγχρονοι και εννέα αρχαίοι. Εννέα, όπως ο αριθμός των Μουσών, σύμφωνα με ένα παιχνίδι αριθμητικών αντιστοιχιών, συνηθισμένο στην κουλτούρα της εποχής. 

Οι μορφές διαδέχονται η μία την άλλη, σύμφωνα με ένα ρυθμό μουσικό. 

Κατά μία ερμηνεία: 

Στην αριστερή πλευρά του Απόλλωνα απεικονίζονται οι τέσσερις Μούσες: Μελπομένη, Τερψιχόρη, Πολύμνια, Καλλιόπη, οι επικοί ποιητές: Δάντης, Όμηρος, Βιργίλιος, Angelo Poliziano, Αινείας (καθιστός) και πέντε λυρικοί ποιητές: Αλκαίος, Κόριννα, Σαπφώ, Ανακρέων, Πετράρχης. 

Στην δεξιά πλευρά, οι πέντε μούσες: Ευτέρπη, Θάλεια, Κλειώ, Ουρανία, Ερατώ, οι ποιητές Βοκκάκιος, Αριόστο, Οβίδιος, Οράτιος (καθιστός), αλλά και ανώνυμοι ποιητές του μέλλοντος. 

[ΟΙ ΕΝΝΕΑ ΜΟΥΣΕΣ 

1) Καλλιόπη: Μούσα της επικής ποίησης, της ρητορικής και των καλών τεχνών (Καλλιέπουσα) 

2) Ευτέρπη: Η μούσα της μουσικής (ευ + τέρπω) 

3) Κλειώ: Η μούσα της ιστορίας. Συνήθως απεικονίζεται με δάφνινο στεφάνι. Το όνομά της προέρχεται από το ρήμα κλείω= αφηγούμαι 

4) Ερατώ: Η μούσα της λυρικής ποίησης και των ύμνων. Προστάτρια της ποίησης και του έρωτα. Σύμβολό της η λύρα. Το όνομά της προέρχεται από τη λέξη έρως. 

5) Μελπομένη: Η μούσα της τραγωδίας. Συνήθως απεικονίζεται με τραγική μάσκα και κοθόρνους (μέλπω= ψάλλω, υμνώ) 

6) Πολύμνια: Η μούσα της ιερής ποίησης. Προστάτρια των ύμνων που απευθύνονται στους θεούς (πολύ + ύμνος) αλλά και της μάθησης (πολύ + μνεία) 

7) Τερψιχόρη: Η μούσα του χορού και των δραματικών χορικών (τέρπω+ χορός) 

8) Θάλεια: Προστάτιδα της κωμωδίας και της ευπρεπούς ευθυμίας (θαλλώ = ευδοκιμώ, θάλλος = βλαστάρι) 

9) Ουρανία: Η μούσα της αστρονομίας (ουρανία = η αναφερόμενη στον ουρανό)]. 

Ο Απόλλωνας καθισμένος στην κορυφή του Παρνασσού κοντά στην Κασταλία πηγή, με το κεφάλι δαφνοστεφανωμένο, ο Θεός είναι αφοσιωμένος στις μελωδίες που συνθέτει με μια λύρα της εποχής του Ραφαήλ, σα να ήθελε ο καλλιτέχνης να υπογραμμίσει τη διαχρονικότητα του απολλώνιου άσματος. Οι χορδές του οργάνου είναι επτά, εδώ όμως είναι εννέα, όπως και οι Μούσες. 

Ωστόσο η Franca Camiz το 1984 με την ευκαιρία της έκθεσης Ραφαήλ στο Βατικανό ανακατασκεύασε το μουσικό όργανο που παίζει ο Απόλλωνας, δηλ. τη βιόλα (λύρα) ντα μπράτσο, ένα έγχορδο συνοδείας, χρησιμοποιώντας όσες πηγές της εποχής έδιναν στοιχεία για το όργανο. Το αποτέλεσμα ήταν ένα όργανο του οποίου ο ήχος, ναι μεν, ταίριαζε για συνοδεία, αλλά το οποίο ο μουσικός δύσκολα θα μπορούσε να παίζει τραγουδώντας συγχρόνως. Μήπως, λοιπόν, ο τραγουδιστής εδώ δεν είναι ο Απόλλων; Τότε ποιος; Αν δεχτούμε ως κεντρικό ερμηνευτή τον Όμηρο που δεσπόζει αριστερά, τυφλό, με το κεφάλι προς τα πίσω, τότε ο Απόλλων μπορεί να συνοδεύει με τη λύρα ντα μπράτσο την απαγγελία του μεγάλου ποιητή. 

Η λύρα ντα μπράτσο παίζεται στον ώμο με δοξάρι και εμφανίζεται στην εικονογραφία με μεγάλη συχνότητα, σε διάφορες παραλλαγές, στα τέλη του 15ου και στον 16ο αιώνα, να συνοδεύει μουσική αυτοσχεδιασμών και αφηγηματική ποίηση. 

Σύμφωνα με ερευνητές των μουσικών οργάνων, στο πνεύμα της Αναγέννησης και της λατρείας προς την Ελληνική αρχαιότητα, το όνομα της λύρας (δηλ. του οργάνου που εξελίχθηκε και διαμορφώθηκε στο Βυζάντιο και επιζεί ακόμη και σήμερα σε πολλές περιοχές του Αιγαίου Πελάγους), δόθηκε και στην lyra da braccio, ένα τοξωτό όργανο με επτά χορδές, απόγονο της ευρωπαϊκής βιέλας και πρόγονο της βιόλας ντα γκάμπα. 

Σε σχέδιο του Ραφαήλ, σήμερα στη Lille, στο Musee des Beau Arts, βλέπουμε την αλλαγή γνώμης και την επικαιροποίηση του μουσικού οργάνου, με τον σχεδιασμό της λύρας ντα μπράτσο. 

Η εμφάνιση της λύρας (βιόλας) ντα μπράτσο, των παραλλαγών της, η αντικατάσταση της αρχαίας λύρας με αυτό το έγχορδο που παίζεται με δοξάρι και δανείζεται την ονομασία της λύρας, είναι ένα μεγάλο θέμα που ξεπερνά τα όρια της παρούσας ανακοίνωσης. 

Η μορφή που αναγνωρίζεται καλύτερα είναι του τυφλού Ομήρου, την ώρα που τραγουδά παρουσία του Εννίου. 

Πίσω από τον Όμηρο αναγνωρίζονται αριστερά ο Δάντης, δεξιά ο Βιργίλιος, δηλαδή τα έπη όλων των μεγάλων εποχών, ελληνικής, ρωμαϊκής, ιταλικής λογοτεχνίας, αναγέννησης. Η αποθέωση των αρχαίων ποιητών από τον Ραφαήλ είναι συνεπής με τους ουμανιστικούς προσανατολισμούς που δανείζονται από τον κλασικό κόσμο όχι μόνο γενικές αρμονίες, αλλά και τη σύνταξη ενός συγκεκριμένου ιδιώματος, που αποτελεί σύνθεση του αρχαίου και του μοντέρνου. 

Ξεχωριστή είναι η θέση της Σαπφούς. Η Σαπφώ είναι καθισμένη αριστερά, δίπλα στο παράθυρο που εισχωρεί στην τοιχογραφία, κρατώντας στο υψωμένο δεξί χέρι της περγαμηνή, ενώ το αριστερό ακουμπάει σε αρχαιοπρεπή λύρα. Η Σαπφώ που είχε ριχτεί (αυτοκτονήσει) στη θάλασσα κοντά στο Άκτιο, αποτελεί εδώ ίσως έμμεση αναφορά στην περίφημη ναυμαχία, όπου ο Οκταβιανός νίκησε τον Μάρκο Αυρήλιο, εγκαινιάζοντας την ένδοξη βασιλεία του (Αύγουστος). 

Αν δει κανείς τα διάφορα στάδια μετεξέλιξης της τοιχογραφίας του Παρνασσού, όπως μας τη δείχνουν χαρακτικά και σχέδια της εποχής, γίνεται φανερό ότι το αρχικό του θέμα, εμπλουτίστηκε βαθμηδόν με την έννοια της έμπνευσης, με τη σύλληψη της ταυτόχρονης παρουσίας παρελθόντος, παρόντος και μέλλοντος. Σε ένα πρώτο, αρκετά πλήρες σχέδιο, όπως το απαθανατίζει το χαρακτικό του Marcantonio Raimondi, ο Απόλλωνας παίζει αρχαία λύρα με τις μούσες γύρω του, στους ποιητές της αρχαιότητας.

Οι επιρροές του Ραφαήλ στους μεταγενέστερους είναι ένα τεράστιο θέμα στην ιστορία της τέχνης. Εδώ επισημαίνω μόνο κάτι ελληνικό: 

Στη Ζωφόρο των Προπυλαίων Πανεπιστημίου Αθηνών ανιχνεύουμε στα μορφολογικά πρότυπα του έργου τη μακρυσμένη στο χρόνο μητέρα όλων των παραστάσεων ανάλογου περιεχομένου, τη «Σχολή των Αθηνών» και τον «Παρνασσό» του Ραφαήλ. Στο κεντρικό τμήμα της ζωφόρου απεικονίζεται ένθρονος ο βασιλιάς Όθων να πλαισιώνεται από τις αλληγορικές μορφές των Ελευθερίων Τεχνών, ενώ το δυτικό και ανατολικό τμήμα κοσμούνται με μυθικές και ιστορικές μορφές του αρχαίου κόσμου. 

[Η ζωγραφική ζωφόρος στη στοά των προπυλαίων του Πανεπιστημίου. Τα σχέδια έγιναν από τον αυστριακό ζωγράφο Karl Rahl (1812-1865) στα τέλη του 1859, στη Βιέννη. Η μεταφορά τους στην τοιχογραφία εκτελέστηκε από τον πολωνό ζωγράφο Eduard Lebiedzky (1862-1915) το 1889. Οι αρχιτέκτονες Χριστιανός και Θεόφιλος Χάνσεν και ο ευεργέτης Σίμων Σίνας συνέβαλαν στην επιλογή της θεματολογίας και του ζωγράφου. Ο Σίνας ανέλαβε τη δαπάνη ανάθεσης των σχεδίων (24.000 δραχμές), ενώ οι μακεδόνες ευεργέτες Στέργιος και Νικόλαος Δούμπας τη δαπάνη εκτέλεσης του έργου (70.000-100.000 δραχμές)].

Εν κατακλείδι: 

Ο Ραφαήλ αναδείχθηκε ο υπέρτατος ερμηνευτής της πνευματικής σαφήνειας και της κλασικής ομορφιάς, θεμελίων μιας άποψης του κόσμου που αποτελεί τον θρίαμβο της έννοιας της απόλυτης και αρμονικής ισορροπίας μεταξύ φύσης, ατόμου και ιστορίας, σε συντονισμό με μια κοινωνία αριστοκρατική, εκλεπτυσμένη και καλλιεργημένη.

Ο ΠΑΤΡΙΑΡΧΗΣ ΣΕΡΒΙΑΣ ΠΟΡΦΥΡΙΟΣ ΥΠΟΛΟΓΟΣ ΑΠΕΝΑΝΤΙ ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Ο Πατριάρχης Σερβίας Πορφύριος επέλεξε εξ αρχής να προσδεθεί στο άρμα του Πατριαρχείου Μόσχας. Χωρίς ενδοιασμούς και αναστολές. Αποτέλεσμα αυτής της επιλογής ήταν η αποστασιοποίηση – σχεδόν πλήρης - από το Οικουμενικό Πατριαρχείο. 

Σύμφωνα με τα ειωθότα, ο Πατριάρχης Πορφύριος θα έπρεπε, ως νέος Πατριάρχης (εξελέγη πριν τέσσερα χρόνια), να πραγματοποιήσει ειρηνικές επισκέψεις στα πρεσβυγενή Πατριαρχεία και στις Αυτοκέφαλες Εκκλησίες. Η αρχή γίνεται με την ειρηνική επίσκεψη στο Οικουμενικό Πατριαρχείο, όπου όμως ο Πατριάρχης Σερβίας δεν έχει μεταβεί μέχρι τώρα «ίνα μη μιανθή», λόγω της συλλειτουργίας με τον Οικουμενικό Πατριάρχη Βαρθολομαίο και της μνημονεύσεως στα Δίπτυχα του Προκαθημένου της Εκκλησίας της Ουκρανίας, Μητροπολίτου κ. Επιφανίου, τον οποίον δεν αναγνωρίζει ο Σερβίας Πορφύριος. 

Πριν ένα χρόνο, στις 15 Μαρτίου 2024, ο Πατριάρχης Σερβίας Πορφύριος έφθασε στη Μόσχα για την εξόδιο ακολουθία και την ταφή του Επισκόπου Μοραβίας Αντώνιου, εκπροσώπου του Πατριαρχείου Σερβίας στο Πατριαρχείο Μόσχας, και συναντήθηκε με τον Πατριάρχη Μόσχας Κύριλλο. 

Τώρα, ένα χρόνο μετά, ο Πατριάρχης Σερβίας μετέβη «ως προσκυνητής» στους Αγίους Τόπους και συλλειτούργησε με τον Πατριάρχη Ιεροσολύμων Θεόφιλο, κάτι που χαρακτηρίστηκε ως «Πατριαρχικό συλλείτουργο Προηγιασμένων Δώρων προεξαρχόντων της ΑΘΜ Ιεροσολύμων και της ΑΘΜ Σερβίας».

Φυσικά, το Τυπικό της Εκκλησίας δεν προβλέπει τέτοιοι συλλείτουργο μέσα στην Σαρακοστή. Πρόκειται για μια βάναυση κατάλυση – αλλά ποιος αλήθεια ενδιαφέρεται γι’ αυτά; - του Τυπικού της κατά Ανατολάς Ορθόδοξης Εκκλησίας από δύο Ορθόδοξους Προκαθημένους. Γι’ αυτούς η Σαρακοστή είναι μάλλον ένα σύμπτωμα… 

Ειδικά ο Σερβίας Πορφύριος όχι μόνο δεν πραγματοποιεί τις νενομισμένες ειρηνικές επισκέψεις, αλλά τις …προσπερνά προκλητικά με διάφορες «αφορμές», αναπτύσσοντας μία εντελώς προσωπική ατζέντα.

Στο μεταξύ, το Κέντρο Γεωστρατηγικών Μελετών της Σερβίας διοργάνωσε στις 26 Μαρτίου 2025 ένα συνέδριο στο Βελιγράδι, στο οποίο διατυπώθηκαν ανυπόστατες κατηγορίες κατά του Οικουμενικού Πατριάρχη. Τον χαρακτήρισαν «όργανο της πολιτικής των ΗΠΑ» και «κληρικό που διεξάγει ανατρεπτικές δραστηριότητες στους κόλπους της Εκκλησίας». Μεταξύ των συμμετεχόντων ήταν ο …διαβόητος Μητροπολίτης εν Ζαπορόζιε Λουκάς, της Ουκρανικής Εκκλησίας που πρόσκειται στο Πατριαρχείο Μόσχας, η Dragana Trifkovic, Γενική Διευθύντρια του Κέντρου Γεωστρατηγικών Μελετών της Σερβίας, καθώς και εκπρόσωποι των Ορθόδοξων Εκκλησιών της Μολδαβίας και της Σερβίας. 

Ο ιερέας Νικόλαος Σίμιτς της Σερβικής Ορθόδοξης Εκκλησίας δήλωσε: «Ο Βαρθολομαίος πολιτικοποίησε την Ορθοδοξία καθώς είναι άνθρωπος του Πενταγώνου». Αναφέρθηκε επίσης στη Σύνοδο της Κρήτης το 2016, υποστηρίζοντας ότι «χρηματοδοτήθηκε από τις ΗΠΑ». Να θυμίσουμε ότι η Εκκλησία της Σερβίας συμμετείχε στην Αγία και Μεγάλη Σύνοδο της Ορθοδοξίας, αλλά μάλλον θέλει να το ξεχνάει… 

Όλη αυτή η αντι-Βαρθολομαιϊκή υστερία συντελείται με την ανοχή – για να μην πω με την ευλογία – του Πατριάρχη Σερβίας Πορφυρίου, δεδομένων και των σκληρών, κατά καιρούς, δηλώσεων κατά του Οικουμενικού Πατριαρχείου, του πάτρωνα του Πατριάρχη Σερβίας, μητροπολίτου Νόβισαντ Ειρηναίου Μπούλοβιτς. 

Για να μην αναφερθούμε και στο σερβικό «κακοκέφαλο» που δόθηκε στην Αρχιεπισκοπή Αχρίδος εν μια νυκτί, «αποκεφαλίζοντας» τόν μέχρι τότε «κανονικό» Αχρίδος Ιωάννη. Ούτε στους δικούς τους δεν δείχνουν έλεος… 

Ο Σερβίας Πορφύριος είναι υπόλογος απέναντι στην ιστορία για όλες αυτές τις ενέργειές του, στις οποίες προβαίνει «εν γνώσει φρενών και προαιρέσει». Μάλλον δεν έχει καταλάβει ότι η ιστορία εκδικείται…

"ΤΡΕΙΣ ΜΕΛΙΣΣΕΣ ΟΛΟΧΡΥΣΕΣ..." - Μικρό αφιέρωμα στους Τρεις Ιεράρχες

«Οι Τρεις Ιεράρχες και σκηνές του βίου τους» - Μουσείο Ζακύνθου.
 Τοιχογραφία από το ναό της Παναγίας Πικριδιώτισσας. Αρχές 18ου αι.

Το φύλλο 2588 της εφημερίδας Τηλέγραφος της Αλεξάνδρειας.
Περιέχει, στην πρώτη σελίδα, το άρθρο του Καβάφη
«Οι Βυζαντινοί ποιηταί», το οποίο φέρει την υπογραφή «Κ.Φ.Κ.».

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου
Σε ένα πεζό κείμενό του με τον τίτλο "Οι Βυζαντινοί ποιηταί" (πρωτοδημοσιευμένο στην εφημερίδα "Τηλέγραφος" της Αλεξάνδρειας, 11/23 Απριλίου 1893), ο Κ.Π. Καβάφης επιχειρεί μια "σύντομον, συντομωτάτην σκιαγραφίαν της Bυζαντινής ποιήσεως", όπως γράφει ο ίδιος στο τέλος του συγκεκριμένου κειμένου, εκφράζοντας την βεβαιότητα ότι "εξ αυτής ο αναγνώστης θα εννοήση ότι το αντικείμενον είναι εκτενές και άξιον της σπουδής των ημετέρων λογίων."

Το ενδιαφέρον είναι ότι στο πεζό αυτό ο Αλεξανδρινός ποιητής αναφέρεται και στον Άγιο Γρηγόριο τον Θεολόγο, ο οποίος υπήρξε, ως γνωστόν, και σπουδαίος ποιητής. Είναι αξιοσημείωτο ότι ο Καβάφης παραθέτει την γνώμη του μεγάλου ιστορικού Κωνσταντίνου Παπαρρηγόπουλου για τον Άγιο Γρηγόριο τον Θεολόγο, ο οποίος βασίζεται σε μελέτες της εποχής του, που συγκρίνουν την ποίηση του Αγίου με αυτήν του Λαμαρτίνου.

Ο Alphonse Marie Louis de Prat de Lamartine (21 Οκτωβρίου 1790 – 28 Φεβρουαρίου 1869), γνωστός στην Ελλάδα ως Λαμαρτίνος, ήταν Γάλλος ποιητής, μυθιστοριογράφος, ιστοριογράφος και πολιτικός, από τα μεγαλύτερα ονόματα του ρομαντισμού στην Γαλλία.
Όμως ο Καβάφης είναι γνώστης και της γενικότερης έρευνας του καιρού του. Γι' αυτό και ξέρει και το έργο που αποδιδόταν στον Άγιο Γρηγόριο τον Θεολόγο. Γράφει:  "Περιήλθε δ’ εις ημάς δράμα του 11ου ή 12ου αιώνος επιγραφόμενον Xριστός Πάσχων, το οποίον είναι έργον με αξίαν και διά πολύν καιρόν απεδίδετο εις τον κάλαμον του αγ. Γρηγορίου του Nαζιανζηνού."

Αλλά ας δούμε τι γράφει ακριβώς ο Καβάφης για την ποίηση του Γρηγορίου: 

H χριστιανική ποίησις του Γρηγορίου του Nαζιανζηνού εθαυμάσθη υπό των λογίων πασών των εποχών, και εν τοις καθ’ ημάς χρόνοις συνεκρίθη προς την ποίησιν του… Λαμαρτίνου. Iδού πώς εκφράζεται περί αυτής εν τη Iστορία του Eλληνικού Έθνους ο κ. Παπαρρηγόπουλος: «Tα έπη ταύτα ωνομάσθησαν υπό της νεωτέρας κριτικής Θρησκευτικαί μελέται εξ αναλογίας των Ποιητικών Mελετών του Λαμαρτίνου· διότι τωόντι μεγάλη μεν υπάρχει διαφορά μεταξύ της φύσεως των δύο ποιητών και των χρόνων καθ’ ους εκάτερος έζησεν, ουδέν ήττον όμως παρετηρήθη ευλόγως, ότι τα του Γρηγορίου έπη έχουσι πολλάκις παράδοξον οικειότητα προς τας περιπλανήσεις της φαντασίας του ποιητού εκείνου της σκεπτικής και κόρου μεστής ηλικίας του αιώνος ημών. Yπάρχουσι μάλιστα τινά των επών τούτων τα οποία ο περί τα τοιαύτα τοσούτον έμπειρος Oυϊλλεμαίνος δεν εδίστασε να αποκαλέση προδρόμους των θελκτικωτέρων στεναγμών της μελαγχολικής των καθ’ ημάς χρόνων μούσης, ει και αποπνέοντα πίστιν εισέτι νεαράν και αφελή εν τω θορύβω αυτής. Eις τα έπη ταύτα επανθεί επαφρόδιτόν τι μίγμα αφηρημένων ιδεών και πραγματικών συγκινήσεων, γοητευτική δέ τις αντίθεσις των καλλονών της φύσεως προς την ταραχήν καρδίας, ήτις, βασανιζομένη υπό του αινίγματος της υπάρξεως ημών, ζητεί καταφύγιον εν τη πίστει».

(Κ.Π. Καβάφης, Τα πεζά (1882;-1931), Φιλολογική επιμέλεια Mιχάλης Πιερής, Ίκαρος Εκδοτική Εταιρία, 2003)

Λάβαρο των Τριών Ιεραρχών στο Πανεπιστήμιο Αθηνών 

Ελ. Μάινας
ΟΙ ΤΡΕΙΣ ΙΕΡΑΡΧΕΣ

Τρεις μέλισσες ολόχρυσες
στ’ άνθη της ροδωνιάς
συλλέγουνε τη γύρη τους,
χορεύουν μουσικά,
τρεις ήλιους πλάθουν τα κεριά
στο σκότος λάμψη μία.

Ελένη Αρβελέρ
ΕΝΔΟΞΟΣ ΒΥΖΑΝΤΙΝΙΣΜΟΣ 
Καβαφική κρυπτομνησία

Ἀπὸ Ἀντιόχεια, Ἀλεξάνδρεια, καὶ πιὸ πέρα ἀκόμη, 
ἀσθμαῖνον ἔφτασε τὸ ἑλληνίζειν μέσα στὴ Νέα Ρώμη. 
Βασιλικὰ τὸ ὑποδέχθηκε ὁ Ἰουλιανός, 
μὲ σθένος τὸ διεκδίκησε ὁ Ναζιανζηνός, 
καὶ τέλος ὁ Βασίλειος, στῶν Νέων τὴν παιδεία, 
κράτησε τὸ ἀπόσταγμα ἀπ᾿ τὴν παλιὰ σοφία, 
αὐτὴν πού, «ἔξω καὶ θύραθεν», εἶπε ἡ ἐκκλησία. 

Γκρέμισε ὁ Θεοδόσιος ναούς, ἱερά, βωμοὺς 
(Τὰ ἀγάλματα συντρίμμια, σωρὸς ἄμορφος λίθων), 
τοὺς ἀγωνιστικοὺς τῆς Ὀλυμπίας κατήργησε θεσμούς, 
ἔψεξε κι ὁ Χρυσόστομος τῶν Ἀθηνῶν τὸν τύφον, 
ἐνῶ ἡ Πυθία ἔβγαζε παράξενους χρησμούς, 
λὲς κι εἶχε τὸν Ἀπόλλωνα κατατροπώσει ὁ Πύθων. 

Θρίαμβο τοῦ Χριστιανισμοῦ εἶπαν τὴν ἐποχή. 
Μόνο τῶν Ὀρθοδόξων ἦταν δεκτὴ ἡ προσευχή. 
Ὁ τρόμος τῶν Αἱρετικῶν καὶ τῶν Βαρβάρων, ἴσος· 
ὁ ἀρχαῖος κόσμος χάλασμα, γύρω φόβος καὶ μίσος. 

Μὰ ἀπ᾿ τὶς παλιὲς περγαμηνές, μέσα στὰ μοναστήρια, 
σὰν τὸν Χριστὸ ἀναστήθηκε νέος ἑλληνισμός, 
ἔνδοξος, οἰκουμενικός, ὁ Βυζαντινισμός. 
Ἡ Ρωμιοσύνη δηλαδή, ποὺ πάθη ἔζησε μύρια. 

Κλαίει κι ἀναστενάζει τώρα ἀπ᾿ τῆς καρδιᾶς τὰ βάθη, 
ὅποιος τὰ βάσανά της δεῖ, καὶ τὸν καημό της μάθει.

[Ελένη Αρβελέρ, Το άγνωστο Βυζάντιο]

Κάλαντα Τριών Ιεραρχών, Κοτυώρων Πόντου 

Άγιος Βασίλης έρχεται από την Καισαρείαν 

πηγαίνει στην Ιερουσαλήμ την πόλη την αγίαν. 

Στον δρόμο που επήενεν βλέπει τον Ιωάννην, 

ομού με τον Γρηγόριο και τον εχαιρετάει: 

Ώρα καλή, Γρηγόριε, Τριάδος της Αγίας 

και του Χριστού υπέρμαχε και της Υπεραγίας. 

Χαίρε κι εσύ, Χρυσόστομε, 

μέγιστε και φωστήρα 

διδάσκαλε που έγραψες την θείαν Λειτουργίαν. 

Χαίρε κι εσύ, Βασίλειε, πόθεν κατεβαίνεις; 

Από ποια πόλη έρχεσαι και τώρα που πηγαίνεις; 

Έρχομαι απ’ την Καισάρειαν κι απ’ την Καππαδοκίαν, 

πηγαίνω στην Ιερουσαλήμ, την πόλιν την αγίαν. 

Θα πάγω εις το σπήλαιον, Να πάω να ιδώ τον τόπον. 

Πού εγεννήθη ο Χριστός, ας κάμω και τον κόπον. 

Με αφορμή την εορτή των Τριών Ιεραρχών η Ιδιωτική Οδός δημοσιεύει μια ιστορική ομιλία του αειμνήστου Καθηγητού της Θεολογικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών Κωνσταντίνου Παπαπέτρου, με θέμα: "Πίστη και Γνώση". 

Πρόκειται για μια ομιλία που πραγματοποίησε την 30ή Ιανουαρίου του 1983 στην μεγάλη Αίθουσα Τελετών του Πανεπιστημίου Αθηνών, στο πλαίσιο του καθιερωμένου εορτασμού των Γραμμάτων και της Παιδείας από το Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών. 

Ύστερα, η ομιλία αυτή συμπεριλήφθηκε στον τόμο "Επίσημοι Λόγοι Πανεπιστημίου Αθηνών" (1.9.1982-18.5.1983). 

ΠΙΣΤΗ ΚΑΙ ΓΝΩΣΗ - του Κων. Παπαπέτρου

Το τεράστιο συγγραφικό έργο των Τριών Ιεραρχών γνωρίζει στις μέρες μας διεθνή απήχηση και οι προσωπικότητές τους εξετάζονται σε μεγάλα ερευνητικά κέντρα Ανθρωπιστικών Σπουδών. 

Εστιάζουμε στον γερμανόφωνο χώρο, για να δούμε ενδεικτικές βιβλιογραφικές αναφορές στον βίο και το έργο τους. 

Γερμανικά βιβλία και κείμενα σχετικά με τους Τρεις Ιεράρχες. 

- Wolf- Dieter Hauschild: “ Basilius von Caesarea“.

- Hermann Dörries: ″ Der Beitrag des Basilius zur Ausbildung des trinitarischen Denkens″.

- Friedrich Wilhelm Bautz:″ Basilius der Große″.

- Josef Lercher: “Die Persönlichkeit des heiligen Gregorius von Nazianz und seine Stellung zur klassischen Bildung”.

- Franz Portmann: “ Die göttliche Paidagogia bei Gregor von Nazianz” (Studie).

- Werner Raupp: “Johannes Chrysostomos- der Goldmund”.

- Rudolf Brändle: “ Johannes Chrysostomus”.

- Claudia Tiersch: “Johannes Chrysostomus in Konstantinopel”.

- Karl Heinz Uthemann: “Johannes Chrysostomus“ in Biographisch- Bibliographisches Kirchenlexikon.

- Ένα κλασικό έργο για τον Μ. Βασίλειο: L. Vischer: Basilius der Große. Untersuchungen zu einem Kirchenvater des 4. Jahrhunderts. Diss., 1953.

- Για τον Γρηγόριο τον Θεολόγο: Franz Xaver Portmann: Die göttliche Paidagogia bei Gregor von Nazianz. Eine dogmengeschichtliche Studie Kirchengeschichtliche Quellen und Studien. Bd. 3). Eos Verlag, St. Ottilien 1954. 

Το Τμήμα Ορθόδοξης Θεολογίας του Πανεπιστημίου του Μονάχου, το οποίο έχει τους Τρεις Ιεράρχες ως προστάτες, όπως φαίνεται και στην ιστοσελίδα του. 

- Για τον Ιωάννη τον Χρυσόστομο: Rudolf Brändle: «Johannes Chrysostomus». Bischof, Reformer, Märtyrer. Stuttgart 1999. 

- Διάφορα Έργα των Πατέρων σε γερμανική μετάφραση. 

- «Die Kunst und ihr erzieherischer Wert bei den drei Hierarchen», ένα άρθρο του καθηγητή Θεόδωρου Νικολάου για την τέχνη στους Τρεις Ιεράρχες.

Απολυτίκιο των Τριών Ιεραρχών στα γερμανικά 

Barmherziger Gott, als Pilger sind wir heute unterwegs zum Kölner Dom. 

Hier verehrt die Kirche in besonderer Weise die Heiligen Drei Könige. Auf ihrer Suche nach der Wahrheit des Lebens folgten sie Deinem Stern, der sie zum Licht der Welt führte. 

In Erinnerung an die Drei Weisen geleite auch uns auf allen unseren Wegen und lass uns Zeugnis geben von Deiner frohen Botschaft. 

Mit den Heiligen Drei Königen loben und preisen wir Dich. 

Wir beten Dich an und danken Dir, dem ewigen, dreieinigen Gott, dem Vater, dem Sohn und dem Heiligen Geist.

Παραθέτουμε, τέλος, το Δοξαστικό της Λιτής από την Ακολουθία των Τριών Ιεραρχών "Τους ιεράρχας του Χριστού...", σε ήχο πλ. β' και στο μέλος του Ιακώβου Πρωτοψάλτου. Από την περίφημη σειρά "Μνημεία Εκκλησιαστικής Μουσικής" του Μανόλη Χατζηγιακουμή (Σώμα Τρίτο - Δοξαστικά Ιακώβου Πρωτοψάλτου). Ψάλλει ο αείμνηστος πρωτοψάλτης του Αγίου Όρους π. Διονύσιος Φιρφιρής.