Αντώνη Δ. Βασιλάκη: Ύβρις, Ιστορία, Τραγωδία και Ελευθερία

Ἀντώνη Δ. Βασιλάκη

Ὕβρις, Ἱστορία, Τραγωδία καὶ Ἐλευθερία: ἀπὸ τὴ θυσία τῆς ἐλευθερίας στὴν ἐλευθερία τῆς θυσίας  

Από το Περιοδικό ΘΕΟΛΟΓΙΑ, Ἰανουάριος - Μάρτιος 2025. 

   

Ο Αντώνης Δ. Βασιλάκης γεννήθηκε στην Κέρκυρα και είναι Διδάκτωρ Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, του οποίου είναι πτυχιούχος της Φιλοσοφικής και της Θεολογικής Σχολής. Παράλληλα, σπουδάζοντας και μουσική έλαβε και τα πτυχία Ωδικής, Αρμονίας, Αντίστιξης, Φούγκας, και τα διπλώματα Σύνθεσης και Βυζαντινής μουσικής. Μετά την συμπλήρωση των σπουδών του με υποτροφία στα ελβετικά Παν/μια της Bern και Basel επέστρεψε στην Ελλάδα και δίδαξε φιλολογία και μουσική στη Ριζάρειο Σχολή, καθώς και σε διάφορα Ωδεία, ενώ για ένα διάστημα αναπλήρωσε τον Καθηγητή Φιλοσοφίας και Ακαδημαϊκό Ε. Μουτσόπουλο σε παραδόσεις Φιλοσοφίας της Τέχνης στο Παν/μιο Αθηνών. Δημιούργησε μουσικά συγκροτήματα στην Ελλάδα και το εξωτερικό, διευθύνοντας μεταξύ των άλλων και τη Δημοτική Χορωδία Κερκύρας. Επί 33 χρόνια περίπου διηύθυνε την Χορωδία και την Ορχήστρα του Παν/μίου Αθηνών, διδάσκοντας έργα όπως καντάτες του J.S. Bach, το Μεσσία του G.F. Händel, την όπερα Διδώ και Αινείας του H. Purcell, τα ορατόρια Gloria και Magnificat του A. Vivaldi, κοντσέρτα Ευρωπαίων συνθετών, μουσική Επτανησίων συνθετών, όπως του Ν.Χ. Μαντζάρου (βλ. https://www.ert.gr/ert-arxeio/nikolaos-mantzaros-12-aprilioy-1872/), καθώς και άλλων Ελλήνων σύγχρονων συνθετών και βυζαντινών μελωδών, δίδοντας συναυλίες στο Παν/μιο Αθηνών, στο Ηρώδειο, στο Μέγαρο Μουσικής, σε διάφορες ευρωπαϊκές πόλεις και Πανεπιστήμια, καθώς και στην ελληνική επαρχία. Έως τώρα έχει γράψει κυρίως μουσική σε αρχαίο ποιητικό λόγο (τραγωδία), καθώς και σε κείμενα νεοελλήνων ποιητών για φωνητικά και ορχηστρικά σχήματα. Συγχρόνως μετέχει σε συνέδρια και κύκλους φιλοσοφικών διαλέξεων.

ΚΗΡΥΓΜΑ ΑΡΧΙΜ. ΦΙΛΟΘΕΟΥ ΔΕΔΕ ΓΙΑ ΤΟ ΑΓΙΟ ΠΝΕΥΜΑ (ΒΙΝΤΕΟ)

Κήρυγμα Αρχιμανδρίτου Φιλοθέου Δέδε την Κυριακή της Πεντηκοστής (23 Ιουνίου 2024) στον Ι. Ναό Αγίου Γεωργίου Νέου Ψυχικού.

 

Η ΑΠΟΔΟΜΗΣΗ ΤΟΥ "ΘΕΣΜΟΥ" ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΑΠΟ ΤΟΝ ΧΡΙΣΤΟ

«…καὶ πρὸς αὐτὸν ἡ μήτηρ αὐτοῦ εἶπε· τέκνον, τί ἐποίησας ἡμῖν οὕτως; ἰδοὺ ὁ πατήρ σου κἀγὼ ὀδυνώμενοι ἐζητοῦμέν σε. τί ὅτι ἐζητεῖτέ με; οὐκ ᾔδειτε ὅτι ἐν τοῖς τοῦ πατρός μου δεῖ εἶναί με;» (Λουκ. 2,48-49). 

«῎Ετι δὲ αὐτοῦ λαλοῦντος τοῖς ὄχλοις ἰδοὺ ἡ μήτηρ καὶ οἱ ἀδελφοὶ αὐτοῦ εἱστήκεισαν ἔξω, ζητοῦντες λαλῆσαι αὐτῷ. εἶπε δέ τις αὐτῷ· ἰδοὺ ἡ μήτηρ σου καὶ οἱ ἀδελφοί σου ἑστήκασιν ἔξω ζητοῦντές σε ἰδεῖν. ὁ δὲ ἀποκριθεὶς εἶπε τῷ λέγοντι αὐτῷ· τίς ἐστιν ἡ μήτηρ μου καὶ τίνες εἰσὶν οἱ ἀδελφοί μου; καὶ ἐκτείνας τὴν χεῖρα αὐτοῦ ἐπὶ τοὺς μαθητὰς αὐτοῦ ἔφη· ἰδοὺ ἡ μήτηρ μου καὶ οἱ ἀδελφοί μου· ὅστις γὰρ ἂν ποιήσῃ τὸ θέλημα τοῦ πατρός μου τοῦ ἐν οὐρανοῖς, αὐτός μου ἀδελφός καὶ ἀδελφὴ καὶ μήτηρ ἐστίν» (Ματθ. 12, 46-50).

«Ἕτερος δὲ τῶν μαθητῶν αὐτοῦ εἶπεν αὐτῷ· Κύριε, ἐπίτρεψόν μοι πρῶτον ἀπελθεῖν καὶ θάψαι τὸν πατέρα μου. ὁ δὲ Ἰησοῦς εἶπεν αὐτῷ· ἀκολούθει μοι, καὶ ἄφες τοὺς νεκροὺς θάψαι τοὺς ἑαυτῶν νεκρούς» (Ματθ. 8, 21-22). 

«Μὴ νομίσητε ὅτι ἦλθον βαλεῖν εἰρήνην ἐπὶ τὴν γῆν· οὐκ ἦλθον βαλεῖν εἰρήνην, ἀλλὰ μάχαιραν. Ἦλθον γὰρ διχάσαι ἄνθρωπον κατὰ τοῦ πατρὸς αὐτοῦ καὶ θυγατέρα κατὰ τῆς μητρὸς αὐτῆς καὶ νύμφην κατὰ τῆς πενθερᾶς αὐτῆς· καὶ ἐχθροὶ τοῦ ἀνθρώπου οἱ οἰκιακοὶ αὐτοῦ. Ὁ φιλῶν πατέρα ἢ μητέρα ὑπὲρ ἐμὲ οὐκ ἔστι μου ἄξιος· καὶ ὁ φιλῶν υἱὸν ἢ θυγατέρα ὑπὲρ ἐμὲ οὐκ ἔστι μου ἄξιος· καὶ ὃς οὐ λαμβάνει τὸν σταυρὸν αὐτοῦ καὶ ἀκολουθεῖ ὀπίσω μου, οὐκ ἔστι μου ἄξιος» (Ματθ. 10, 34-38).

Η ΕΟΡΤΗ ΤΗΣ ΥΨΩΣΕΩΣ ΤΟΥ ΤΙΜΙΟΥ ΣΤΑΥΡΟΥ ΣΤΟΝ Ι. ΝΑΟ ΑΓΙΟΥ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΝΕΟΥ ΨΥΧΙΚΟΥ

Επί τη εορτή της Παγκοσμίου Υψώσεως του Τιμίου και Ζωοποιού Σταυρού, τελέστηκε σήμερα, Πέμπτη 14 Σεπτεμβρίου 2023, η Θεία Λειτουργία στον Ιερό Ναό Αγίου Γεωργίου Νέου Ψυχικού, προεστώτος του Πανοσιολογιωτάτου Αρχιμανδρίτου κ. Θεολόγου Αλεξανδράκη, Ιεροκήρυκος της Ιεράς Αρχιεπισκοπής Αθηνών και Διευθυντού του Ιδρύματος Ποιμαντικής Επιμόρφωσης. 

Συλλειτούργησαν: ο προϊστάμενος του Ναού, Αρχιμ. Μιχαήλ Σταθάκης και οι εφημέριοι π. Νικόλαος και π. Ιωάννης.

Του μακαριστού Μητροπολίτου Άντονυ Μπλούμ 

Είναι ο σταυρικός θάνατος του Χριστού που μας έχει σώσει από τον αιώνιο θάνατο, που μας έχει δώσει τη δύναμη να υπερνικούμε την αμαρτία και ν’ αρχίζουμε από τώρα πάνω στη γη μια καινούργια ζωή, τη ζωή του Θεού. Πώς να φανταστούμε όμως τη δολοφονία του Θεού από τους ανθρώπους να φέρνει τη συμφιλίωση των δύο μερών; Θα ήθελα να σας το εξηγήσω αυτό με ένα παράδειγμα παρμένο από την ιστορία, που δείχνει τον τρόπο με τον οποίο η αγάπη που εκφράζεται ως θυσία της ζωής μας έχει τη δύναμη να φέρνει τη συμφιλίωση.
Το 1192, το δωδέκατο δηλαδή αιώνα, ένας από τους πρίγκιπές μας, ο πρίγκιπας του Μούρομ ήταν σε πόλεμο με ένα μικρό πριγκιπάτο το οποίο δεν είχε ακόμα ασπαστεί το Χριστιανισμό. Με ένα γρήγορο πόλεμο κατάφερε να περικυκλώσει τους αντιπάλους του μέσα στο κάστρο τους. Αυτό που απέμενε, αν ήθελε να κερδίσει μια εύκολη και αποφασιστική νίκη, ήταν να αποκλείσει τη μικρή πόλη και να περιμένει μέχρις ότου η πείνα και η μιζέρια τους σκοτώσουν ή διαφορετικά τους υποχρεώσουν να παραδοθούν. Ο πρίγκιπας όμως ήταν Χριστιανός και δεν μπορούσε ούτε να διανοηθεί πως θα γινόταν αίτιος ενός τέτοιου βασανισμού, μιας τέτοιας κακομεταχείρισης και του θανάτου τόσων ανθρώπων τους οποίους ο Θεός είχε δημιουργήσει με αγάπη και ελπίδα, κι έτσι τους πρόσφερε ειρήνη. Ειρήνη χωρίς κανένα όρο, ειρήνη για χάρη του Θεού. Όμως εκείνοι ήταν ειδωλολάτρες, δεν πίστευαν στο Θεό των Χριστιανών. Δεν μπορούσαν να πιστέψουν πως δεν υπήρχε κάποιο στρατήγημα, κάποιο ύπουλο παιχνίδι κρυμμένο πίσω από την εισήγηση αυτή, και αφού έκαναν μια συνεδρίαση αποφάσισαν να δεχτούν την προσφορά του πρίγκιπα με τον όρο ότι θα τους έστελνε για όμηρο στο κάστρο τους έναν από τους γιους του ώστε, αν εκείνος τους πρόδωνε, να πάρουν εκδίκηση με το να σκοτώσουν το παιδί μπροστά στα ίδια του τα μάτια.
Μπορείτε να φανταστείτε το πώς ένιωσε ο πατέρας: δεν εμπιστευόταν την τιμή και το λόγο των ανδρών εκείνων κι όμως ένιωθε πως είχε καθήκον να κάνει ό,τι περνούσε από τις δυνάμεις του για να φέρει την ειρήνη και τη συμφιλίωση εν ονόματι του Χριστού, χωρίς όρους, για χατίρι της αγάπης. Ο βίος του Αγίου Μιχαήλ του Μούρομ μας λέει ότι ο πατέρας του βημάτιζε τη νύχτα πάνω και κάτω μέσα στη σκηνή του άυπνος, όλος αγωνία. Το ένα από τα παιδιά του που ήταν γύρω στα δεκατέσσερα κοιμόταν βαθιά, το μικρότερο όμως, που ήταν εννιά χρονών, παρακολουθούσε τον πατέρα του κι ύστερα τον φώναξε και κάνοντας τη μία ερώτηση ύστερα από την άλλη τον κατάφερε με πολύ κόπο να του πει την αλήθεια. Όταν έγινε αυτό κάθισε καλά στη θέση του και είπε στον πατέρα του: «Πατέρα μου, δεν το βλέπεις πως μπορούμε τώρα κι εμείς να κάνουμε αυτό που είχαν κάνει ο Θεός και ο Ιησούς Χριστός; Αν με στείλεις σ’ εκείνη την πόλη, ακόμη κι αν με σκοτώσουν, εσύ θα έχεις μιμηθεί το Θεό κι εγώ τον Ιησού Χριστό, εσύ δε με έχεις μάθει πως πρέπει να μιμούμαστε όλες τις πράξεις του Ιησού του Σωτήρα μας;»
Ύστερα απ’ αυτό ο πατέρας δέχτηκε την απόφαση του παιδιού. Την επόμενη μέρα με την ανατολή του ήλιου μπορούσες να δεις αυτό το εννιάχρονο αγόρι, μόνο του, όλο εμπιστοσύνη, προετοιμασμένο για να θυσιαστεί όπως και ο Χριστός, ν’ αφήνει το σκοτεινό δάσος στο οποίο καθόταν ο πολιορκητής στρατός και να κατευθύνεται προς το ειδωλολατρικό φρούριο. Μεγάλη γαλήνη βασίλευε στο δάσος και οι ματιές όλων ήταν καρφωμένες στο μικρό πρίγκιπα. Οι άνθρωποι είχαν συγκινηθεί από την ομορφιά και από την απλοχωριά της καρδιάς του. Ήταν όμως και κάποιος που δεν είχε συγκινηθεί, που είχε μίσος στην καρδιά. Πήρε το τόξο του, έριξε ένα βέλος και το παιδί έπεσε πληγωμένο θανάσιμα. Τη στιγμή εκείνη όλοι οι άνδρες του πρίγκιπα κι ολόκληρος ο λαός της πόλης, ξεχνώντας πως ήταν εχθροί έτρεξαν για να δουν αν το παιδί είχε πεθάνει ή αν υπήρχε ακόμα ελπίδα. Το παιδί πέθαινε.
Όταν οι ειδωλολάτρες και οι Χριστιανοί ξαφνικά θυμήθηκαν πως ήταν σε πόλεμο είδαν τους στρατούς τους αναμιγμένους και κατάλαβαν τότε πως δεν ήταν πια εχθροί: ήταν απλώς άνθρωποι, βαθιά συγκινημένοι, με δάκρυα στα μάτια και πόνο στην καρδιά, που στεκόντουσαν με φρίκη μπροστά στην ασπλαχνία και το μίσος. Το παιδί με το θάνατό του τους είχε ενώσει, τους είχε φέρει την ειρήνη.
Κάτι παρόμοιο μπορούμε όλοι να κάνουμε, από το μικρότερο στο μεγαλύτερο. Όταν γίνονται τσακώματα και συζητήσεις, στο σχολείο ή το σπίτι, δεν μπορεί το παιδί να πει στον πατέρα του, τη μητέρα του, το μεγαλύτερο αδελφό: «Μην το κάνετε αυτό. Εγώ αγαπώ και τους δυο σας, κι όμως εσείς με πληγώνετε, με σκοτώνετε»; Η αγάπη φέρνει τη συμφιλίωση, την ειρήνη, την αγάπη κι είναι δυνατότερη από ο,τιδήποτε άλλο στον κόσμο. Αυτός είναι ο λόγος που η Εκκλησία μάς δείχνει το Σταυρό: είναι η ελπίδα μας, η μόνη αληθινή μας ελπίδα, είναι η χαρά μας, είναι η απόδειξη πως ο Θεός μάς αγαπά και πως τα πάντα είναι δυνατά με τη δύναμη του Χριστού.

ΘΗΛΕΙΣ ΑΓΓΕΛΟΙ - ΑΓΙΕΣ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΠΟΥ ΜΟΝΑΣΑΝ ΣΕ ΑΝΔΡΙΚΑ ΜΟΝΑΣΤΗΡΙΑ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου

Το φαινόμενο γυναίκες να ασκούνται ως άντρες σε αντρικά μοναστήρια απαντάται πολύ νωρίς στην Εκκλησία, ήδη σε βίους αγίων του 3ου αιώνα, παρ’ ότι το φαινόμενο είναι σε έξαρση κυρίως από τον 5ο-7ο αιώνα στη μοναστική Αίγυπτο. 

Πρόκειται για ένα φαινόμενο ακραίο, ειδικά για τη σημερινή λογική, αλλά παρουσιαζόμενο «φυσιολογικά» στα συναξάρια. 

Οι βίοι αυτοί είναι πολυκύμαντοι, με κινηματογραφική πλοκή, θα λέγαμε σήμερα. Οι γυναίκες που μεταμφιέζονται σε άντρες ποθώντας τον έντονο ασκητικό βίο είναι παρθένες, θυγατέρες, σύζυγοι, πριγκίπισσες, αμαρτωλές, αλλά και αγνές. Κοινό χαρακτηριστικό της ιδιαίτερης απόφασής τους είναι η ανυποχώρητη αποφασιστικότητά τους να κάνουν ό,τι χρειάζεται για να μιμηθούν τον Χριστό μέσα από τη γυναικεία τους φύση, χωρίς κάποια διάθεση παιχνιδιού με το φύλο ή κάποια σύνδεση με τον ανδρικό συναισθηματικό κόσμο. Ως επί το πλείστον δεν αποκαλύπτουν ποτέ την πραγματική τους ταυτότητα παρά μόνο μετά τον θάνατό τους, όταν πλέον έχουν καθαγιασθεί.1 

Ανάμεσα σ’ αυτές τις μονάστριες που ασκήτεψαν ως άνδρες είναι οι αγίες Ευγενία της Ρώμης, Αθανασία της Αντιοχείας, Απολλιναρία η Συγκλητική, Μαρία/Μαρίνος, Πελαγία της Αντιοχείας, Θεοδώρα της Αλεξανδρείας, Ματρώνα της Πέργης, Αναστασία η Πατρικία, Δοσιθέα του Κιέβου κ.ά. 

Το χαρακτηριστικό εδώ είναι ότι τα κάθε λογής στερεότυπα καταρρίπτονται από τους ίδιους τους βίους των γυναικών αυτών. Η ήδη υπάρχουσα οικογένεια, για παράδειγμα, έρχεται σε δεύτερη μοίρα μπροστά στο ποθούμενο της άσκησης. 

Στους βίους των Γυναικών-Μοναχών αυτό αντικατοπτρίζεται μέσα από τον μεγάλο τους πόθο και την ανάγκη τους να φροντίσουν για τη σωτηρία της ψυχής τους διαφεύγοντας την καταστολή και την χαλιναγώγηση που τους ασκεί η κοινωνία, ξεφεύγοντας από το οικογενειακό τους περιβάλλον που τους αντιστέκεται, αλλά και καλύπτοντας την ανάγκη τους για προστασία κατά την οδοιπορία. Προφανώς, το ανδρικό μοναστήρι παρουσιάζεται ως ένα ασφαλές καταφύγιο, όπου θα μπορούν να ζουν ελεύθερες. Σε άλλες περιπτώσεις, η προσωπική σωτηρία της ψυχής συνοδεύεται από την ανάγκη τους να μην αποχωριστούν αγαπημένα τους πρόσωπα ή από την επιθυμία τους να απαλλαγούν από την προηγούμενη αμαρτωλή ζωή τους, κρύβοντας τη θηλυκότητά τους για την οποία ντρέπονται. Οι συγγραφείς των βίων τους παρουσιάζουν την είσοδό τους σε ανδρικά μοναστήρια ως τον μόνο δυνατό τρόπο να ακολουθήσουν μια μοναστική ζωή. 

Αν τα επεισόδια αυτά είναι όντως πραγματικά, θα πρέπει ενδεχομένως να ιδωθούν όχι μόνο από την ανάγκη των γυναικών να ξεφύγουν από μια ανδροκρατούμενη κοινωνία, αλλά ακριβώς από την απόλυτη ανάγκη να «σκληραγωγηθούν» σωματικά και πνευματικά στο όνομα του Χριστού. Στα ανδρικά μοναστήρια τα Τυπικά ήταν αυστηρότερα από αυτά των γυναικείων μοναστηριών. Επιπλέον, οι ανδρικές μονές βρίσκονταν σε απομακρυσμένες περιοχές αποκομμένες από τον κόσμο, σε αντίθεση με τις γυναικείες μοναστικές κοινότητες, που χτίζονταν σε αστικές τοποθεσίες, οι οποίες κρίθηκαν ασφαλέστερες από την ύπαιθρο για το αδύναμο φύλο. Επομένως, η σκληρότερη άσκηση και η απόλυτη ηρεμία με την αποκοπή των κοινωνικών δεσμών θα μπορούσαν ίσως να δώσουν μια απλή εξήγηση της απόφασης των γυναικών αυτών. Η αφοσίωση στον Θεό και η πνευματική χάρη για την ανάκτηση του «χαμένου παραδείσου» ήταν το ύψιστο αγαθό. 

«Οι περισσότερες από αυτές εμπλέκονται στην πορεία του βίου τους ως άνδρες μοναχοί σε επιπλοκές που διαταράσσουν τη μοναστική τους ζωή και τη θέτουν στον κίνδυνο της αποκάλυψης. Η Μαρία/Μαρίνος κατηγορείται για βιασμό και για την πατρότητα ενός παιδιού. Η Ιλαρία μετά τη μεταμφίεσή της ως άνδρας μοναχός ονόματι Ιλάριος, καλείται να θεραπεύσει τη δαιμονισμένη αδελφή της και προκαλούνται ερωτήματα για την ασυνήθιστη επίδειξη αγάπης που της δείχνει. Στο βίο της Απολλιναρίας, το ίδιο σενάριο περιπλέκεται από τη δαιμονική ψευδαίσθηση της εγκυμοσύνης της αδελφής για την οποία η Απολλιναρία ως άνδρας μοναχός αρχικά κατηγορείται. Η Ευγενία, η Σωσάννα και η Θεοδώρα αντιστέκονται στις ανήθικες προτάσεις γυναικών που τις επισκέπτονται, με αποτέλεσμα να κατηγορηθούν από αυτές τις γυναίκες και να οδηγηθούν σε δικαστήριο για να υποστηρίξουν τον εαυτό τους ενάντια στις κατηγορίες. Στο βίο της Θεοδώρας, η γυναίκα κατήγορος μένει έγκυος από άλλον άνδρα και κατηγορεί τη Θεοδώρα ότι είναι ο πατέρας του παιδιού της, ένα σενάριο που μας παραπέμπει και στην ιστορία της Μαρίας/Μαρίνου»2. 

Οι γυναίκες αυτές βρίσκονται ουσιαστικά αντιμέτωπες με την επιλογή είτε να αρνηθούν τις κατηγορίες είτε να τις αποδεχθούν. Κάθε επιλογή συνεπάγεται oρισμένους κινδύνους και τις ακόλουθες συνέπειες. Η ζωή τους ως ανδρών μοναχών έρχεται σε σοβαρότατο κίνδυνο αφού, για να αποδείξουν ότι οι κατηγορίες είναι αναληθείς, θα πρέπει να αποκαλύψουν το γυναικείο τους φύλο. 

Σε κάποιες περιπτώσεις, οι γυναίκες αναγκάζονται να αποκαλύψουν δημόσια το φύλο τους, εγκαταλείποντας εντέλει τα μοναστήρια τους, ενώ σε κάποιες άλλες περιπτώσεις αναγκάζονται να εγκαταλείψουν παντελώς τη μοναστική τους ζωή ως άνδρες μοναχοί. Υπάρχουν βέβαια και οι περιπτώσεις εκείνες όπου η ταυτότητα της αγίας παραμένει κρυφή μέχρι τον θάνατό της και αποκαλύπτεται κατά την ετοιμασία του αγίου σώματος για ταφή από τους αδελφούς μοναχούς, όπως στην περίπτωση της Μαρίας/Μαρίνου. 

Όπως αποδεικνύεται από τα κείμενα των βίων των Γυναικών-Μοναχών, οι αγίες που έλαβαν ανδρικά ενδύματα ασκούν και τα δύο φύλα. Aυτό γίνεται πιο εντυπωσιακό στις περιπτώσεις εκείνες των ηρωίδων που σε κάποιο σημείο της αφήγησης εγκαταλείπουν τη ζωή ως άνδρες μοναχοί και γίνονται και πάλι γυναίκες αλλάζοντας απλώς την εμφάνισή τους. Μπορούμε να δεχθούμε ότι οι βίοι αυτοί αντικατοπτρίζουν ένα πραγματικό γεγονός. 

Μπορούμε να αναγνωρίσουμε την ύπαρξη αυτών των γυναικών και τον τρόπο που επέλεξαν να μονάσουν. Ενδέχεται, όμως, κάποιοι από αυτούς τους βίους να αποτελούν αποκυήματα της φαντασίας συντακτών που στηρίχθηκαν σε πραγματικά γεγονότα ή σε προγενέστερους βίους, χρησιμοποιώντας τους ως μοντέλα συγγραφής. Ενδέχεται κάποιοι από αυτούς τους βίους να διατηρήθηκαν στη λαϊκή προφορική παράδοση και να καταγράφηκαν σε μια άγνωστη χρονική περίοδο. Χάνεται κανείς στην αμφισβητούμενη γνησιότητα των ιστοριών αυτών, στις διφορούμενες μαρτυρίες, στα κενά του χρόνου, στις σκολιές ατραπούς της θρησκευτικής διαμάχης, στα μυστικά μοναστηριών και εκκλησιαστικών χώρων. Ίσως να μην μπορέσουμε να απαντήσουμε οριστικά στο αν η περιπέτεια των αγίων αυτών είναι μια πραγματική ιστορία ή ένας προκλητικός μύθος, μπορούμε όμως με απόλυτη σιγουριά να υποστηρίξουμε ότι οι ιστορίες αυτές δεν έμειναν ποτέ χωρίς ανάγνωση. 

Μια ξεχωριστή περίπτωση, για παράδειγμα, είναι οι άγιοι Ανδρόνικος και Αθανασία, που ήταν ανδρόγυνο στη Μεγάλη Αντιόχεια των μέσων του 6ου αιώνα μ.Χ. Ήταν πιστοί και φιλόχριστοι και ελεήμονες. Απέκτησαν δύο παιδιά, τα οποία πέθαναν ταυτόχρονα σε μία μέρα σαν είχαν φτάσει στην ηλικία των δώδεκα χρόνων. Αποφάσισαν οι γονείς να εγκαταλείψουν την πατρίδα τους και να φύγουν για τους Αγίους Τόπους. Κατέληξαν στην Αίγυπτο, ο Ανδρόνικος σε ανδρικό μοναστήρι και η Αθανασία σε γυναικείο. Κάποια στιγμή συναντήθηκαν τυχαία. Η Αθανασία αναγνώρισε τον άνδρα της, αλλά όχι εκείνος τη γυναίκα του, «επειδή και εμαράνθη το κάλλος αυτής από την πολλήν άσκησιν, και εφαίνετο ωσάν αράπης», όπως λέγει ο Συναξαριστής.3 Τελικά ο Ανδρόνικος αποφασίζει με την ευχή του Γέροντά του να συνασκητέψει με τον Αθανάσιο, δηλαδή τη γυναίκα του Αθανασία, η οποία του είχε παρουσιαστεί ως άνδρας μοναχός. Ασκήτεψαν μαζί δώδεκα χρόνια. Και όταν εκοιμήθη ο αββάς Αθανάσιος, βρέθηκε ένα πινακίδιο κατά την ώρα της ταφής που έλεγε ότι «ήτον η γυναίκα του Aνδρονίκου, η αοίδιμος Aθανασία. Eπληροφορήθησαν δε τούτο, και όταν εκήδευον αυτήν. Eυρέθη γαρ, ουχί ανήρ, αλλά γυνή». 

Ένας παντελώς παράδοξος βίος ενός αγίου ανδρογύνου, που τινάζει στον αέρα κάθε «λογική» ευσεβείας όπως τη γνωρίζουμε στις μέρες μας. 

Γιατί να μη μείνουν στην αρχική «φυσιολογική» κατάσταση; Ο Ανδρόνικος στο ανδρικό και η Αθανασία στο γυναικείο μοναστήρι; 

Γιατί να συναντηθούν και να αποφασίσουν να ασκητέψουν μαζί, όταν μάλιστα η Αθανασία γνώριζε ότι αυτός ήταν ο άνδρας της, ενώ απέκρυπτε, με την ανδρική μεταμόρφωσή της, από εκείνον την αλήθεια; Ποιο άραγε είναι το νόημα αυτής της ακραίας ξενιτείας; 

Ο Συναξαριστής διευκρινίζει πως ήδη από τότε που γέννησαν τα παιδιά τους «ο ένας εις τον άλλον δεν ήγγισαν. Aλλ’ επέρνων την ζωήν τους και οι δύω με σωφροσύνην και με προσευχάς». Τι τους εμπόδιζε να περάσουν κατ’ αυτόν τον σεμνό τρόπο και το υπόλοιπο του βίου τους; 

Γιατί η Αθανασία να αποκρύπτει όχι μόνο την ταυτότητά της, αλλά και το φύλο της από τον ίδιο της τον άνδρα και να φροντίσει να αποκαλυφθεί το φύλο της μετά τον θάνατό της; 

Κι ακόμα κάτι παράδοξο: Έγινε φιλονικία μεταξύ των μοναχών για το πού θα ταφεί ο Ανδρόνικος. «Mόλις δε και μετά βίας κατέπαυσεν ο Aββάς Δανιήλ την φιλονεικίαν αυτών, ειπών, ότι πρέπει να ενταφιασθή εκεί εις το Oκτωκαιδέκατον μαζί με τον συναγωνιστήν του, την Oσίαν Aθανασίαν λέγω. Kαι ούτως ενταφίασαν αυτό εκεί, δοξάζοντες τον επί πάντων Θεόν».4 

Πώς μπορεί να ερμηνεύσει η σύγχρονη θεολογία αυτά τα ακραία ασκητικά φαινόμενα; 

«Οι Βίοι αγίων, γενικώς, τις τελευταίες δεκαετίες μελετώνται συχνότερα με βάση τις νέες μεθόδους έρευνας και προσεγγίζονται από πολλές, σύγχρονες οπτικές. Με τη διάδοση που γνωρίζουν οι gender studies, είναι αναμενόμενο οι Βίοι των γυναικών που μόνασαν μεταμφιεσμένες σε άνδρες να ανασύρονται από την αριθμητική τους μοναξιά και να γίνονται αντικείμενο μελετών με πολυάριθμες αφετηρίες. Η ξενόγλωσση βιβλιογραφία αριθμεί ήδη σημαντικό αριθμό σχετικών δημοσιεύσεων. Αναμφίβολα οι συγκεκριμένοι Βίοι προσφέρουν και προσφέρονται για πολλές, συνθετικές και πολυεπίπεδες προσεγγίσεις».5 

Διαβάζοντας κανείς τους βίους των Γυναικών-Μοναχών γεννάται το εύλογο ερώτημα: Ήταν δυνατόν οι αγίες αυτές να κρύψουν το φύλο τους και να διαφύγουν την προσοχή και την αντίληψη των υπολοίπων μοναχών; Πρέπει να έχουμε υπόψη μας ότι κατά την πρώιμη χριστιανική περίοδο η ύπαρξη και η μεγάλη διάδοση στο Βυζάντιο του θεσμού του ευνουχισμού, αλλά και η ύπαρξη διπλών μοναστικών κοινοτήτων μέχρι και τον 8ο αιώνα περίπου –και γενικότερα η όλη διαμόρφωση των μοναστικών κοινοτήτων– θα μπορούσαν ενδεχομένως να εξηγήσουν εν μέρει την παρουσία των γυναικών αυτών σε ανδρικές μοναστικές κοινότητες και την αποφυγή να γίνουν αντιληπτές. 

Σε αυτούς τους βίους συναντούμε και ευνούχους, οι οποίοι συνοδεύουν συχνά τις γυναίκες στα ανδρικά μοναστήρια και παίζουν κάποιο ρόλο στην όλη διήγηση. Οι ευνούχοι στο Βυζάντιο είχαν καθιερώσει, ως γνωστόν, ένα τρίτο φύλο ως άνδρες με προνομιακή πρόσβαση στις γυναίκες· δεν συνιστούσαν απειλή ούτε για την εξουσία του κυρίου τους ούτε για την αγνότητα της κυρίας τους. Κατείχαν τις υψηλότερες θέσεις στην αυλή του αυτοκράτορα, ενώ ταυτοχρόνως είχαν παρουσία στον στρατό και στην Εκκλησία. Οι «αγένειοι άνδρες», άγαμοι ως ήταν, κατείχαν επίσης σημαντικές θέσεις στον εκκλησιαστικό χώρο, ενώ είχαν διαμορφωθεί και μοναστικές κοινότητες αποκλειστικά για αυτούς. 

Οι αγίες Γυναίκες-Μοναχοί, λοιπόν, γίνονται δεκτές στα μοναστήρια και μένουν απαρατήρητες, καθώς η σωματική τους αδυναμία, το αγένειο πρόσωπό τους, η λεπτότητα της φωνής τους και άλλα γυναικεία χαρακτηριστικά είναι στοιχεία που προσδιορίζουν και τους ευνούχους· ο ευνουχισμός τους σε μικρή ηλικία δεν επέτρεψε στο σώμα τους να λάβει τη δέουσα ανάπτυξη και διάπλαση. Έτσι, οι Γυναίκες-Μοναχοί θα μπορούσαν εύκολα να θεωρηθούν άνδρες ευνούχοι· πρόκειται για μια επισήμανση που εντοπίζεται σε αρκετούς βίους. 

Η ύπαρξη του θεσμού του ευνουχισμού σε μια ιστορική περίοδο προσέφερε ευνοϊκό έδαφος για το φαινόμενο των Γυναικών-Μοναχών· ένα φαινόμενο που ευδοκίμησε ακριβώς την περίοδο των πρωτοχριστιανικών χρόνων και της πρωτοβυζαντινής εποχής, όταν εκ παραλλήλου σημειωνόταν άνθηση του θεσμού του ευνουχισμού στην κοινωνία. 

Ο αρχαιότερος βίος των γυναικών που ενδύθηκαν ανδρικά ρούχα και μόνασαν σε ανδρικά μοναστήρια είναι αυτός της αγίας Ευγενίας που μετονομάστηκε σε Ευγένιο.6 

Εδώ υπάρχουν πολλά θαυμαστά και παράδοξα, αν ληφθεί υπ’ όψιν ότι πρόκειται για μια διήγηση που αφορά στις αρχές του 3ου αιώνα, όταν ακόμα ο μοναχισμός δεν είχε αναπτυχθεί τόσο πολύ.

Διαβάζουμε, λοιπόν, στον βίο της ότι: «Τῷ δὲ ἐνιαυτῷ τῷ τρίτῳ ἐν τοιαύτῃ ἀναστροφῇ καὶ πολιτείᾳ διαγόντων αὐτῶν, ὁ ἀρχιμανδρίτης τελειωθείς, πρὸς Κύριον ἀπῆλθεν, οὗτινος μετὰ τὴν ἀποβίωσιν πᾶσιν ἤρεσεν τοῖς ἀδελφοῖς, ἵνα ἡ μακαρία Εὐγενία τῆς ἡγουμενίας ἄρχηται» (Α΄, §11).7 

Η αγία Ευγενία πήγε στο ανδρικό μοναστήρι σε ηλικία δεκαέξι ετών και ανέλαβε την ηγουμενία της Μονής μετά από τρία χρόνια παραμονής, σε ηλικία δηλαδή δεκαεννέα ετών. 

Η εκλογή της αγίας Ευγενίας ως ηγουμένου θα μπορούσε, κατά μία εκδοχή, να εξηγηθεί με βάση τον Βίο του αγίου Αντωνίου. Ο άγιος Αθανάσιος, μνημονεύοντας την αδελφή του αγίου Αντωνίου, την οποία ο άγιος Αντώνιος παρέδωσε στις παρθένες της πόλεως, σημειώνει ότι αυτός «ἔχαιρεν […] βλέπων […] τὴν ἀδελφὴν γηράσασαν ἐν παρθενίᾳ, καθηγουμένην τε καὶ αὐτὴν ἄλλων παρθένων». O όρος καθηγουμένη δείχνει εδώ την πνευματική εξουσία της αδελφής του αγίου Αντωνίου, η οποία έδινε τις πνευματικές της συμβουλές και στις άλλες παρθένες και δεν πρόκειται για την ηγουμένη στο κοινόβιο. Συνεπώς, κάτι ανάλογο μπορούμε να υποθέσουμε και για την Ευγενία, η οποία προφανώς ασκήτευσε στα περίχωρα της πόλεως, όπου υπήρχαν και πολλοί άλλοι ασκητές, οι οποίοι κάποια στιγμή την αναγνώρισαν ως πνευματικό τους οδηγό. 

Η ιστορία της αγίας Ευγενίας θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως ένα «ευσεβές μυθιστόρημα» που καλύπτει ένα από τα πιο αγαπητά θέματα των προμηθευτών της εποικοδομητικής φαντασίας. 

Παρ’ όλα αυτά η αγία Ευγενία αναδεικνύεται ηγούμενος, μετά τον θάνατο του αββά, ο οποίος «ηγείτο των αδελφών». Πώς, αλήθεια, ο Θεός επέτρεψε κάτι τέτοιο; Και πώς είμαστε σίγουροι ότι δεν είχε και μια μορφή ιερωσύνης; Όταν, μάλιστα, ως μοναχή/ός διακονούσε τους πάντες και τα πάντα; Και συνέχισε και επηύξησε τη διακονία της ως ηγούμενος. 

Διαβάζουμε στο συναξάρι: 

«Τῷ τρίτῳ τοίνυν ἔτει μετὰ τὴν ἐπίσκεψιν αὐτῆς, ὁ ἀββᾶς, ὃς ἡγεῖτο τῶν ἀδελφῶν τῶν ἐν τῷ μοναστηρίῳ, μετῆλθεν πρὸς τὸν Κύριον. Οἷς μετὰ τὴν ἔξοδον αὐτοῦ πᾶσιν ἤρεσεν τὴν μακαρίαν Εὐγενίαν ἑαυτοῖς ἐπιλέξασθαι εἰς ἡγούμενον. Τότε ἡ μακαρία Εὐγενία φοβουμένη ὅτι θηλεία ὑπῆρχεν καὶ ὅτι παρὰ τὸν κανόνα τοῖς ἀνδράσιν ἡγεῖσθαι ἐτυποῦτο, παρῃτεῖτο, καὶ πάλιν φοβουμένη μὴ πάντων παρακαλούντων ὁμοψύχως παρακούσειεν αὐτῶν, ἔφη πρὸς αὐτούς· “Παρακαλῶ ὑμᾶς, ἵνα τὰ Ἅγια Εὐαγγέλια ἔλθωσιν εἰς τὸ μέσον”. Προκομισθέντων τοίνυν τῶν Ἁγίων Εὐαγγελίων, ἔφη πρὸς αὐτούς· “Ὅτε τοῖς χριστιανοῖς ἐκλεκτέον τί ἐστιν, ὁ Χριστὸς πρῶτον ὀφείλει ἀκουσθῆναι. Ἴδωμεν τοίνυν ἐν ταύτῃ τῇ ἐκλογῇ ὑμῶν τί αὐτὸς προστάσσει, ἵνα καὶ τῷ ὑμετέρῳ κελεύσματι εἴξωμεν καὶ ταῖς αὐτοῦ νουθεσίαις προσέχωμεν”. Καὶ ἀναπτύξασα τὸ εὐαγγέλιον ἤρξατο ἀναγινώσκειν καὶ εὗρεν τὸ κεφάλαιον, ἐν ᾧ γεγραμμένον ἦν· “Καὶ εἶπεν ὁ Ἰησοῦς πρὸς τοὺς μαθητὰς αὐτοῦ· οἴδατε ὅτι οἱ ἄρχοντες τῶν ἐθνῶν κατακυριεύουσιν αὐτῶν καὶ οἱ ἐξουσιάζοντες εὐεργέται καλοῦνται· ἐν ὑμῖν δὲ οὐχ οὕτως ἔσται, ἀλλ’ εἴ τις θέλει ἐν ὑμῖν μείζων εἶναι, ἔστω πάντων ἔσχατος καὶ πάντων διάκονος». 

Καὶ τούτων ἀναγνωσθέντων εἶπεν ἡ μακαρία· “Ἰδοὺ τῷ ὑμετέρῳ κελεύσματι καταδέχομαι τὴν φροντίδα ταύτην καὶ τοῦ Κυρίου τὰ προστάγματα ἀκούων ἔσχατον ἑαυτὸν τῆς ὑμετέρας ἀγάπης καθιστῶ”. Τούτων οὕτως λεχθέντων ὑπ’ αὐτῆς, χαρὰ μεγάλη ἐγένετο ἐν αὐτοῖς. 

Αὕτη δὲ πᾶν ἔργον τοῦ μοναστηρίου, ὅπερ αἱ θήλειαι ἔθος ἔχουσιν ποιεῖν, ἀνεδέξατο, σχίζουσα ξύλα, ὕδωρ βαστάζουσα, φιλοκαλοῦσα καὶ καθεξῆς τὰ λοιπά. Ἐν τούτῳ οὖν τῷ τόπῳ τὸ κατοικητήριον αὐτῆς ἐξελέξατο, ἐν ᾧ ὁ θυρωρὸς τοῦ μοναστηρίου ἔμενεν, ἵνα καὶ ἐν τούτῳ ἐλαχιστοτέραν πάντων ἑαυτὴν ἀποδείξῃ. Ἐν δὲ τῇ μεταλήψει τῶν ἀδελφῶν μεγάλως ἐφρόντιζεν καὶ ἐν τῷ ψάλλειν τῷ Θεῷ τὴν ἀκολουθίαν ἐφύλαττεν, τρίτην, ἕκτην, ἐννάτην, τὰς ἑσπερινὰς καὶ ἑωθινὰς ὥρας καὶ οὕτω μετὰ ἀκριβείας ἐφύλαττεν, ὡς δοκεῖν αὐτὴν παρὰ τῷ Θεῷ ἀλλoτρίαν γεγονέναι εἴγε μιᾶς εὐχῆς ἀμελήσειεν».8 

Εδώ βλέπουμε την αδιάλειπτη λειτουργική παρουσία της Αγίας ως ηγουμένης. Βέβαια, την εποχή που έζησε η Αγία δεν είχε αναπτυχθεί ακόμα τόσο συστηματικά η λατρευτική ζωή ώστε να γίνεται λόγος για την ακολουθία των Ωρών (τρίτη, έκτη, ενάτη). Φαίνεται πως το κείμενο απηχεί μεταγενέστερες καταστάσεις. 

Η αγία δηλαδή σύμφωνα με τη χριστιανική ορολογία διακονεί τους μοναχούς της Μονής, αν και ως ηγουμένη δεν είχε καμία ευθύνη να επιδίδεται σε αυτά τα θελήματα. Διακονία είναι η υπηρεσία, η εκτέλεση ενός καθήκοντος και είτε εννοείται ως η εξυπηρέτηση του πλησίον μέσα στο πνεύμα της χριστιανικής αγάπης και αυτοθυσίας είτε δηλώνει το ειδικό αξίωμα του διακόνου.9 

Να σημειώσουμε εδώ ότι ο ηγούμενος της Μονής φέρει τον τίτλο του αρχιμανδρίτη. Ο αρχιμανδρίτης είναι μοναστικός όρος που εμφανίζεται αρχικά τον 4ο αιώνα στη Συρία στα πρώιμα χρόνια του μοναχισμού (4ος-6ος αι.) έχοντας την ίδια ερμηνεία με τον «Ηγούμενο», που κατέχει την υψηλότερη θέση σε ένα μοναστήρι. Σύμφωνα με κάποιους ερευνητές, ο όρος αρχιμανδρίτης χρησιμοποιείτο αρχικά στην Κωνσταντινούπολη, ιδιαίτερα για να δηλώσει τον ηγούμενο της Μονής Δαλμάτου. Στην εποχή του Ιουστινιανού Α΄ ωστόσο, ο όρος ηγούμενος άρχισε να αντικαθιστά τον όρο αρχιμανδρίτης, αν και παρέμεινε σε χρήση μέχρι τον 10ο αιώνα όπως η ονομασία των ηγουμένων των λίγο μεγαλύτερων μοναστηριών. Από τον 6ο αιώνα και έπειτα, ο όρος χρησιμοποιήθηκε και διαφορετικά.10 

Στην κατηγορία των Γυναικών-Μοναχών συναντούμε και άλλες περιπτώσεις αγίων γυναικών που έλαβαν για κάποιο χρονικό διάστημα την ηγουμενία της ανδρικής Μονής, όπως η αγία η Ευφροσύνη η Νέα, που έζησε κατά τη μεσοβυζαντινή εποχή.11 Εξάλλου, στην ίδια εποχή τοποθετείται και η μεσαιωνική ιστορία της Πάπισσας Ιωάννας, που έγινε ιδιαίτερα γνωστή από το ομώνυμο μυθιστόρημα του Εμμανουήλ Ροΐδη. 

Η οσία Ευφροσύνη η εν Κωνσταντινουπόλει έζησε τον 9ο αιώνα και τον βίο της συνέγραψε ο άγιος Νικηφόρος Κάλλιστος ο Ξανθόπουλος. Φέροντας ανδρικά ενδύματα και αυτοαποκαλούμενη Ιωάννης, διέπλευσε τον Βόσπορο και επί δεκαπενταετία κοινοβίασε σε ένα από τα ανδρικά μοναστήρια του Ευξείνου Πόντου. Σύμφωνα με τον βίο της, «διακονούσε παντού ακούραστα. Αντλούσε νερό από το πηγάδι και το μετέφερε στους ώμους για τις ανάγκες του μοναστηριού. Έσχιζε ξύλα και τα μετέφερε στο μαγειρείο, είχε την ευθύνη για την τράπεζα και έτρεχε στον κήπο να ποτίσει τα λάχανα»!12 Πραγματική διακόνισσα! 

Όταν εκοιμήθη ο ηγούμενος της Μονής, οι αδελφοί τον ψήφισαν ηγούμενο: «και της καθ’ αυτούς μονής προστάτην αναδείξαι ψηφίζονται μετά την του καθηγεμόνος αυτών προς Θεόν εκδημίαν». 

Όμως η αγία δεν μπορούσε να αντέξει τέτοιο βάρος και… απέδρασε νύχτα! Άρα φαίνεται πως ο Ιωάννης/Ευφροσύνη δεν άσκησε την ηγουμενία, αλλά αναχώρησε για την έρημο για μεγαλύτερη άσκηση. 

Αξίζει να σημειωθεί πως αυτό το «ψηφίζονται προστάτην αναδείξαι» αφορά στο γεγονός πως στην εκλογή του ηγουμένου μετέχουν κανονικώς όλοι οι μοναχοί του μοναστηρίου. Επειδή δε η εκλογή πρέπει να γίνεται υπό των εκλογέων μοναχών εν πλήρει συνειδήσει της ευθύνης τους ενώπιον του Θεού και της Εκκλησίας, οι εκλογείς διαβεβαιώνουν ότι προβαίνουν στην εκλογή ευσυνειδήτως και άνευ υστεροβουλίας ή πάθους.13 Επομένως, η εκλογή του Ιωάννη/Ευφροσύνης ήταν μια συνειδητή εκλογή με μοναδικό κριτήριο την πνευματική υπόστασή του. 

Συμπερασματικά: Οι άγιες γυναίκες που μόνασαν σε ανδρικά μοναστήρια ήταν με τον ένα ή τον άλλο τρόπο διακόνισσες. Είτε διακονώντας τις ανάγκες των αδελφών είτε αναλαμβάνοντας την ηγουμενία. Ο πόθος της ασκήσεως σήμαινε διακονία στον υπερθετικό βαθμό. 

Επειδή, όμως, το φαινόμενο παραμένει «τεράστιο και εξαίσιο», ταιριάζει περισσότερο, από οποιαδήποτε άλλη ερμηνεία, μια ποιητική απόδοσή του, την οποία μου προσέφερε ο φίλος ποιητής π. Παναγιώτης Καποδίστριας όταν πραγματοποιήσαμε στην Αθήνα (28.11.2018) μια μουσικοποιητική εκδήλωση με αυτό το θέμα. 

ΚΟΙΝΟΒΙΟ 

Φυλομετρώντας φύλλο-φύλλο τις φιλίες 

αναρωτιέσαι πάλι 

πώς ερμηνεύονται οριζοντίως οι γραφές 

ή το κουκούλι των λυγμών ξηλώνεται 

πώς παροξύνεται το κάλλος 

και περισπάται η αντοχή 

ή πώς 

τα τεριρέμ αυτά χωράνε στο κρυπτόλεξο καθέτως 

ευρέθη γαρ, ουχί ανήρ, αλλά γυνή 

και με τις κόρες των ματιών κατεσταλμένες 

ευρέθη δάκρυ στάζουσα 

μ’ όλα τα αίματα μαραγκιασμένα 

ξεφυλισμένη βρέθηκε ξενιτεμένη εσαεί– 

Στον εμφύλιο αυτόν ηττάται κάθε νίκη. 14

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ 

1. Βλ. Ευγενία Ζούκοβα, Μονάστριες που ασκήτεψαν σε ανδρικά μοναστήρια, Υμναγιολογικά Κείμενα και Μελέτες 10, Αρμός, Αθήνα 2006. 

2. Στέφανη Αψερού, Το αγιολογικό dossier της Αγίας Ευγενίας (BHG 607w-607z), διδακτορική διατριβή, Ιωάννινα 2017, σ. 205. 

3. Άγιος Νικόδημος Αγιορείτης, Συναξαριστής των δώδεκα μηνών του ενιαυτού, τόμ. Α´, Δόμος, Αθήνα 2005. 

4. Άγιος Νικόδημος Αγιορείτης, ό.π., Συναξάρι θ΄ Οκτωβρίου. 

5. Ευαγγελία Ν. Αμοιρίδου, βιβλιοκρισία: Crystal Lynn Lubinsky, Removing Masculine Layers to Reveal a Holy Womanhood. The Female Transvestite Monks of Late Antique Eastern Christianity, Studia Traditionis Theologiae – Explorations in Early and Medieval Theology 13, Brepols, Tournhout 2013, Βυζαντιακά 31 (2014), σ. 245-249. 

6. Στέφανη Αψερού, ό.π., σ. 205. 

7. Στέφανη Αψερού, ό.π., σ. 45. 

8. Στέφανη Αψερού, ό.π., σ. 345-347. 

9. Βλ. Θρησκευτική και Ηθική Εγκυκλοπαιδεία, τόμ. Δ΄, διακονία, 1140. 

10. Στέφανη Αψερού, ό.π., σ. 410. 

11. Βλ. Vita Euphrosynae Iunior (BHG 627), AASS Nov. III. (1910), 865D. 

12. Άγιος Νικηφόρος Κάλλιστος ο Ξανθόπουλος, Βίος και Πολιτεία της Οσίας Ευφροσύνης της εν Κωνσταντινουπόλει, εισαγωγή, νεοελληνική απόδοσις, σχόλια υπό των πατέρων της Ιεράς Μονής Παναγίας της Χρυσοποδαριτίσσης εις Νεζερά Πατρών, Αθήνα 1998, σ. 44. 

13. Άγιος Νικηφόρος Κάλλιστος ο Ξανθόπουλος, ό.π., σ. 193-194. 

14. Παναγιώτης Καποδίστριας, Λευκότερος καίγεσαι, Μορφωτικό Κέντρο Λόγου «Αληθώς», Ζάκυνθος 2019, σ. 52.

Το παραπάνω κείμενο δημοσιεύτηκε στον συλλογικό τόμο "Χριστιανές γυναίκες στην αγία τράπεζα: Μελέτες για την αναβίωση του θεσμού των Διακονισσών" Εκδόσεις Αρμός (2022). 

Lifo

Γυναίκες που μόνασαν ως άντρες 

Ο Νίκος Μπακουνάκης συζητάει με τον θεολόγο και συγγραφέα Παναγιώτη Ανδριόπουλο για μια παράξενη πραγματικότητα που διασώζουν οι βίοι αγίων και τα συναξάρια.

"Θήλεις άγγελοι" είναι ο τίτλος του κειμένου του Παναγιώτη Ανδριόπουλου με θέμα τις γυναίκες που μόνασαν σε ανδρικά μοναστήρια. Το κείμενο περιλαμβάνεται στον συλλογικό τόμο «Χριστιανές γυναίκες στην αγία τράπεζα - Μελέτες για την αναβίωση του θεσμού των διακονισσών» που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Αρμός σε επιμέλεια των Σπυριδούλας Αθανασοπούλου-Κυπρίου, Αικατερίνης Δροσιά και Αντωνίας Κυριατζή. 

«Χριστιανές γυναίκες στην αγία τράπεζα - Μελέτες για την αναβίωση του θεσμού των διακονισσών» Όλα τα κείμενα του τόμου παρουσιάστηκαν σε συνέδριο με θέμα την επιστροφή των γυναικών στη λειτουργία, κάτι που γίνεται σήμερα μόνο στην προτεσταντική εκκλησία. 

Στο podcast γίνεται λόγος επίσης για τους ευνούχους στα μοναστήρια, τη θηλυκότητα, την απόκρυψη φύλου, τη διεμφυλικότητα και το πώς οι «βίοι αγίων» των γυναικών που μόνασαν ως άνδρες αποτελούν ύλη των σημερινών σπουδών φύλου (gender studies).

ΠΙΤΕΡ ΜΠΡΟΥΚ: "Η Εκκλησία μπορεί να γίνει δικτατορία"

Ο Πίτερ Μπρουκ 

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου

Πέθανε σε ηλικία 97 χρόνων ο σπουδαίος, πολυβραβευμένος Βρετανός σκηνοθέτης Πίτερ Μπρουκ. 

Ο Πίτερ Μπρουκ που έχει χαρακτηριστεί από πολλούς ως ο μεγαλύτερος εν ζωή θεατρικός σκηνοθέτης, άφησε την τελευταία του πνοή το Σάββατο 2 Ιουλίου 2022 σύμφωνα με την Le Monde. 

Αναμφίβολα, με τον θάνατο του Μπρουκ φτάνει στο τέλος της και μία από τις σημαντικότερες θεατρικές περιπέτειες του 20ου αιώνα, η οποία έκανε το θέατρο ένα υπέροχο όργανο για την εξερεύνηση του ανθρώπου, σε όλες του τις διαστάσεις του.

Ας θυμηθούμε, όμως, μερικές από τις αλήθειες που είχε διατυπώσει και παραμένουν ...τραγικά επίκαιρες: 

«Οι άνθρωποι σε όλες τις θρησκείες έχουν εφεύρει οργανισμούς διακυβέρνησης πιστών και περιουσιών. Η Καθολική Εκκλησία, με αφεντικό της τον Πάπα, ανακάλυψε μια τέτοια κοινωνική δομή και έφτιαξε έναν τεράστιο πολιτικό οργανισμό που εξαπλώθηκε σε όλο τον κόσμο. Αυτός ο οργανισμός, για να διατηρήσει τη δύναμή του, έφτασε στο σημείο να καίει ανθρώπους. Αυτό είναι κάτι που σήμερα το ξέρουμε καλά, το βλέπουμε καθημερινά σε διαφορετικά μέρη του κόσμου. Στο όνομα της θρησκείας ‘καίνε’ ανθρώπους. Το γεγονός ότι ο Ντοστογιέφσκι, ένας βαθιά θρησκευόμενος άνθρωπος, έκανε κριτική σε αυτό τον σκληρό πυρήνα του Χριστιανισμού, είναι εντυπωσιακό. Στο τελευταίο μεγάλο μυθιστόρημά του (Αδελφοί Καραμάζοφ) θέλησε να δείξει πόσο εύκολα, μέσω της πολιτικής, η Εκκλησία μπορεί να γίνει δικτατορία» (Πίτερ Μπρουκ, εφημ. ΤΑ ΝΕΑ 12/13-5-07).

Οι πιο πάνω παρατηρήσεις του μεγάλου αυτού ανθρώπου, είναι απολύτως ρεαλιστικές, καθώς εδράζονται στην ιστορία, αλλά και θεολογικές, αφού θίγει το μέγα θέμα της εκκοσμίκευσης, που ταλανίζει ολόκληρη την Χριστιανοσύνη στον καιρό μας.

Ναι, το μοντέλο της Εκκλησίας – Κράτους, δηλ. ενός εκκοσμικευμένου Χριστιανισμού που θέλει δεκανίκια του τους «θεσμούς» ανήκει στο Βατικανό. Και η Ιερά Εξέταση, επίσης, στην Παπική Εκκλησία πιστώνεται. Αλλά, όπως πολύ ορθά παρατηρεί ο Μπρουκ, αυτές οι πρακτικές υιοθετήθηκαν και από άλλες θρησκείες και το συναντάμε καθημερινά στην ειδησεογραφία, πώς, δηλ., στο όνομα της θρησκείας «καίγονται» άνθρωποι. Δεν παραδίδονται ίσως στην πραγματική πυρά, αλλά υφίστανται παντοίους διωγμούς, σε μικρότερη ή μεγαλύτερη κλίμακα κάθε φορά, επειδή εξέφρασαν τη γνώμη τους ή άσκησαν κριτική σ’ ένα σύστημα «θρησκειοποιημένου χριστιανισμού» - για να περιοριστούμε στα καθ’ ημάς.

Ο πόλεμος στην Ουκρανία και η απόλυτη ταύτιση της Ρωσικής Εκκλησίας με τον εισβολέα Πούτιν, αποτελεί μια οδυνηρή εξέλιξη για την Ορθοδοξία στον καιρό μας. 

Σε επίπεδο, όχι μόνο πολιτικό, αλλά και διαπροσωπικό, το «σύστημα» επιβάλει την σιωπή. Την άκριτη αποδοχή των θρησκευτικών γκουρού, οι οποίοι μπορούν να λένε ό,τι θέλουν, χωρίς αντίλογο. Η έκφραση άλλης άποψης, η οποία μάλιστα προσπαθεί να αγγίξει την των πραγμάτων αλήθεια, θεωρείται «αιρετική» και άρα πρέπει να εκριζώνεται πάραυτα. Ποιος είναι αυτός που τολμά να αμφισβητήσει τον «Γέροντα»; Ποιος είναι αυτός που δεν στοιχείται στη γραμμή που βολεύει τους «πιστούς», οι οποίοι υψώνουν τείχη για να προφυλαχθούν από τους «μιαρούς»;

Μου είπε κάποιος: «Η Εκκλησία είναι δύναμη! Και δεν είναι έτοιμη η κοινωνία να δεχτεί την αμφισβήτησή της». Κι εγώ του είπα: «Η δύναμη της Εκκλησίας είναι η μωρία του Σταυρού και η κοινωνία, αν θέλει να ανοίξει, επιτέλους, τα μάτια της, θα πρέπει να δει κατάματα τον Χριστό, ως Εκκλησία παρατεινόμενη στους αιώνες, και όχι τον θεσμό». Ο Χριστός έφτασε μέχρι σταυρού και θανάτου για να σώσει τον κόσμο κι όχι για να θεσμοποιήσει την Εκκλησία του, η οποία είναι εν τω κόσμω, αλλά όχι εκ του κόσμου τούτου.

Η μεγαλύτερη εκκοσμίκευση είναι η επίδειξη ισχύος, η επιβολή δυνάμεως, ο συσχηματισμός με το κοσμικό πνεύμα για την εξουδετέρωση της άλλης άποψης. 

Η σχιζοφρένεια κορυφώνεται όταν μέσα στην Εκκλησία, για διάφορα θέματα, γίνεται πόλεμος επικράτησης της μιας ή της άλλης «γραμμής». Τότε δεν υπάρχει έλεος! Οι μεν κατηγορούν τους δε για «αίρεση», «προδοσία της πίστης» και άλλα παρόμοια φαιδρά φονταμενταλιστικά. Στον 21ο αιώνα η πολυπολιτισμικότητα καλεί την Εκκλησία σε συνεχή εγρήγορση και μαρτυρία θυσιαστική. Τα αυτονόητα και οι κορώνες ενός νοσηρού «ορθοδοξισμού» έχουν πεθάνει. Ας το καταλάβουν οι πάσης φύσεως «γνήσιοι», αλλά δειλοί, χριστιανοί. Η ανδρεία είναι αρετή. Και οι προκλήσεις των καιρών την προαπαιτούν. 

Μια Εκκλησία που "φοβάται" τους "γεροντάδες" και τους κάθε λογής απατεώνες - που δρουν πάντα στο όνομα του Χριστού! - οδηγείται σταδιακά στον ωχαδερφισμό και την αδιαφορία. 

Αλλά το πρόβλημα, μη το ξεχνάμε, είναι η ελευθερία!

Ποιος οικοδομεί την εν Χριστώ ελευθερία; 

Οι facebookάδες παπάδες με το γελοία τσιτάτα τους; 

Οι "παραδοσιακοί" με τις περί έθνους κορώνες τους;

Οι πωλητές "ελπίδας" με "θαύματα" και "προφητείες"; 

Ευτυχώς, τουλάχιστον, η φωνή του Αποστόλου Παύλου εξακολουθεί να σκίζει τον αέρα: 

"Τῇ ἐλευθερίᾳ οὖν, ᾗ Χριστὸς ἡμᾶς ἠλευθέρωσε, στήκετε, καὶ μὴ πάλιν ζυγῷ δουλείας ἐνέχεσθε."

ΧΡΙΣΤΙΑΝΕΣ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΣΤΗΝ ΑΓΙΑ ΤΡΑΠΕΖΑ: Μελέτες για την αναβίωση του θεσμού των διακονισσών

ΧΡΙΣΤΙΑΝΕΣ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΣΤΗΝ ΑΓΙΑ ΤΡΑΠΕΖΑ: Μελέτες για την αναβίωση του θεσμού των διακονισσών, επιμέλεια Σπυριδούλα Αθανασοπούλου-Κυπρίου, Αικατερίνη Δροσιά και Αντωνία Κυριατζή, εκδ. Αρμός, Αθήνα 2022. Σελ. 520.

Κεντρικό θέμα του συλλογικού τόμου είναι η παρουσία και η διακονία των χριστιανών γυναικών στη ζωή της Εκκλησίας. Βασικοί άξονες των 25 κεφαλαίων του είναι πρώτον η αναβίωση του θεσμού των Διακονισσών, δεύτερον η Βιβλική, λειτουργική, Πατερική, αρχαιολογική, κανονική, θεολογική, και ιστορική ανάλυση του θέματος και τέλος η κριτική θεολογική αποτίμηση των πρόσφατων εξελίξεων στην Ορθόδοξη Εκκλησία σχετικά με τον θεσμό των διακονισσών, και όχι μόνο. Σκοπός όλων των κεφαλαίων είναι να μελετηθεί το ζήτημα από πολλές και διαφορετικές πλευρές, προκειμένου οι αναγνώστες και μελετητές του θέματος να αποκομίσουν μια συνολική εικόνα των σχετικών ζητημάτων.

Από το οπισθόφυλλο

«Δεν υπάρχει βιβλικός ή θεολογικός, κανονικός ή λειτουργικός, πατερικός ή ποιμαντικός λόγος που να δικαιολογεί την καθυστέρηση ή την παρεμπόδιση της πλήρους αποκατάστασης του παραδοσιακού θεσμού των διακονισσών από τη σύγχρονη Εκκλησία».

Οι μελέτες του ανά χείρας τόμου εξετάζουν από επιστημονική και εκκλησιαστική προοπτική τον θεσμό των διακονισσών της Εκκλησίας του Χριστού, τόσο κατά τους πρώτους όσο και κατά τους επόμενους αιώνες, καθώς και τις σύγχρονες αντιδράσεις και επιφυλάξεις των Ορθοδόξων Εκκλησιών και άλλων χριστιανικών παραδόσεων. Στο βιβλίο παρουσιάζονται σύγχρονες ιστορικές μελέτες από ιστορικούς διεθνούς κύρους, οι οποίες φέρνουν στην επιφάνεια αρχαιολογικά ευρήματα που δίνουν στοιχεία σχετικά με την παρουσία γυναικών στην Αγία Τράπεζα και τον ρόλο τους στη λατρεία. Τα θεολογικά κείμενα επικεντρώνονται κατά κύριο λόγο στη διακονική φύση της χριστιανικής μαρτυρίας και της ιεροσύνης, η οποία παραθεωρήθηκε από αιώνες πατριαρχικής νοοτροπίας και θεσμικού κληρικαλισμού και τονίζουν ότι η Εκκλησία είναι ένα μυστήριο Ευχαριστίας και όχι μια πυραμίδα εξουσίας.

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ     15

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1

«H ΕΝ ΧΡΙΣΤΩ ΔΙΑΚΟΝΙΑ»: ΜΙΑ ΝΕΑ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΤΟΥ ΡΟΛΟΥ ΤΩΝ ΔΙΑΚΟΝΩΝ

π. Ιωάννης Χρυσαυγής           29

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2

Ο ΘΕΣΜΟΣ ΤΩΝ ΔΙΑΚΟΝΙΣΣΩΝ: ΠΑΡΕΛΘΟΝ-ΠΑΡΟΝ ΜΕΛΛΟΝ

Πέτρος Βασιλειάδης   39

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3

Η ΧΕΙΡΟΤΟΝΙΑ ΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΩΣ ΠΟΙΜΑΝΤΙΚΟ ΖΗΤΗΜΑ

Paul Ladouceur           57

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4

ΟΡΘΟΔΟΞΕΣ ΑΠΟΚΡΙΣΕΙΣ ΣΤΗ ΔΥΝΑΤΟΤΗΤΑ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΤΗΣ  ΔΙΑΚΟΝΙΑΣ ΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΩΝ: ΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΩΝ ΗΝΩΜΕΝΩΝ ΠΟΛΙΤΕΙΩΝ

Teva Regule    67

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5

Ο ΧΡΙΣΤΟΣ ΚΑΙ ΤΟ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟ ΕΝΤΟΣ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΠΛΑΙΣΙΟΥ: ΠΛΑΤΩΝΑΣ, ΧΡΙΣΤΟΣ, ΑΠΟΣΤΟΛΟΣ ΠΑΥΛΟΣ

+Ιωάννα Σαχινίδου     83

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6

ΤΙ ΝΑ ΚΑΝΟΥΜΕ ΜΕ ΤΗΝ ΚΑΤΑΡΑ ΤΗΣ ΕΥΑΣ;

Elena Narinskaya       95

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 7

ΧΡΙΣΤΙΑΝΕΣ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΣΤΗΝ ΑΓΙΑ ΤΡΑΠΕΖΑ:  ΑΡΧΑΙΕΣ ΜΑΡΤΥΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΑΣΥΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΘΕΣΜΟΥ ΤΩΝ ΔΙΑΚΟΝΙΣΣΩΝ

Ally Kateusz   117

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 8

ΟΙ ΕΥΑΓΓΕΛΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ: ΜΙΑ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΚΗ ΥΠΟΜΝΗΣΗ

Δημήτριος Πασσάκος 143

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 9

ΟΙ ΝΕΕΣ ΘΕΩΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗ ΜΑΡΙΑ  ΜΑΓΔΑΛΗΝΗ

Αικατερίνη Δροσιά     159

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 10

ΕΜΦΥΛΑ ΣΩΜΑΤΑ ΥΠΟ ΤΟ ΠΡΙΣΜΑ ΤΟΥ ΕΣΧΑΤΟΛΟΓΙΚΟΥ ΣΩΜΑΤΟΣ: Η ΑΝΑΒΙΩΣΗ ΤΟΥ ΘΕΣΜΟΥ ΤΩΝ ΔΙΑΚΟΝΙΣΣΩΝ ΚΑΙ Η ΙΕΡΟΣΥΝΗ ΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΩΣ ΧΡΙΣΤΟΜΟΡΦΟΣ ΤΡΟΠΟΣ ΥΠΕΡΒΑΣΗΣ ΤΟΥ ΣΕΞΙΣΜΟΥ

Σπυριδούλα Αθανασοπούλου-Κυπρίου και Διονύσιος Σκλήρης     169

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 11

ΤΑ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΑ ΚΑΘΗΚΟΝΤΑ ΤΩΝ ΧΕΙΡΟΤΟΝΗΜΕΝΩΝ»  Ή «ΧΕΙΡΟΘΕΤΗΜΕΝΩΝ» ΔΙΑΚΟΝΙΣΣΩΝ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΠΡΩΙΜΗ ΚΑΙ ΜΕΣΗ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΠΕΡΙΟΔΟ

Σπύρος Π. Παναγόπουλος      195

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 12

ΤΟ ΠΡΟΣΩΠΟ ΤΗΣ ΔΙΑΚΟΝΙΣΣΑΣ ΦΟΙΒΗΣ ΣΤΟ ΕΡΓΟ ΤΩΝ ΠΑΤΕΡΩΝ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΤΩΝ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΩΝ ΣΥΓΓΡΑΦΕΩΝ ΣΤΟΝ ΠΡΩΙΜΟ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΣΜΟ

Ειρήνη Αρτέμη           221

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 13

Η ΑΓΙΑ ΝΙΝΑ ΚΑΙ Η ΧΕΙΡΟΤΟΝΙΑ ΤΩΝ ΔΙΑΚΟΝΙΣΣΩΝ ΣΤΗ ΓΕΩΡΓΙΑΝΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ

π. Leonide B. Ebralidze          235

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 14

ΘΗΛΕΙΣ ΑΓΓΕΛΟΙ: ΑΓΙΕΣ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΔΙΑΚΟΝΙΣΣΕΣ ΠΟΥ ΜΟΝΑΣΑΝ ΣΕ ΑΝΔΡΙΚΑ ΜΟΝΑΣΤΗΡΙΑ

Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος        249

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 15

Η ΔΙΑΚΟΝΙΑ ΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΣΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΟΛΟΓΙΑΣ

Zoya Dashevskaya      261

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 16

Η ΤΑΞΗ ΤΩΝ ΔΙΑΚΟΝΙΣΣΩΝ ΣΥΜΦΩΝΑ ΜΕ ΤΗ ΣΥΖΗΤΗΣΗ ΤΗΣ ΣΥΝΟΔΟΥ ΤΟΥ 1917-1918

Alexander Mramornov           285

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 17

ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΔΙΑΚΟΝΟΙ ΣΤΗ ΡΩΜΑΙΟΚΑΘΟΛΙΚΗ ΕΚΚΛΗΣΙΑ

Phyllis Zagano            295

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 18

Η ΓΥΝΑΙΚΕΙΑ ΔΙΑΚΟΝΙΑ ΣΤΗΝ ΚΟΠΤΙΚΗ ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΕΚΚΛΗΣΙΑ

Christine Chaillot       307

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 19

ΜΙΑ ΣΧΕΔΟΝ ΞΕΧΑΣΜΕΝΗ ΙΣΤΟΡΙΑ: ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΔΙΑΚΟΝΟΙ ΣΤΗΝ ΑΡΜΕΝΙΚΗ ΕΚΚΛΗΣΙΑ

Knarik O. Meneshian 333

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 20

Η ΧΕΙΡΟΤΟΝΙΑ ΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΣΤΗΝ ΑΓΓΛΙΚΑΝΙΚΗ ΕΚΚΛΗΣΙΑ - ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΑΝΑΓΝΩΣΗ: «DISTINCTIVE DEACONS»: ΜΙΑ ΑΛΛΗ ΜΟΡΦΗ ΔΙΑΚΟΝΙΑΣ

Σπυριδούλα-Ελένη Μάντζιου 345

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 21

ΔΙΑΚΟΝΙΣΣΕΣ ΚΑΙ ΓΑΜΟΣ ΤΩΝ ΕΠΙΣΚΟΠΩΝ: ΒΙΟΙ ΠΑΡΑΛΛΗΛΟΙ ΣΤΗΝ ΕΚΚΛΗΣΙΑ

π. Ηλίας Π. Τσιβίκης  357

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 22

Ο ΘΕΣΜΟΣ ΤΩΝ ΔΙΑΚΟΝΙΣΣΩΝ ΥΠΟ ΤΟ ΠΡΙΣΜΑ ΤΗΣ ΣΥΓΧΡΟΝΗΣ ΙΕΡΑΠΟΣΤΟΛΗΣ ΤΗΣ ΟΡΘΟΔΟΞΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ

Εύη Βουλγαράκη-Πισίνα       381

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 23

Η ΣΧΟΛΗ ΔΙΑΚΟΝΙΣΣΩΝ ΚΑΙ ΟΙ ΑΝΤΙΔΡΑΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΙΚΗ ΕΚΚΛΗΣΙΑ

Βασιλική Σταθοκώστα           413

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 24

Ο ΑΓΙΟΣ ΝΕΚΤΑΡΙΟΣ ΚΑΙ ΟΙ ΔΙΑΚΟΝΙΣΣΕΣ

Ευανθία Αδαμτζίλογλου         429

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 25

Ο ΑΓΙΟΣ ΑΜΦΙΛΟΧΙΟΣ ΤΗΣ ΠΑΤΜΟΥ ΚΑΙ Η ΓΥΝΑΙΚΑΣΤΗ ΖΩΗ ΚΑΙ ΤΗ ΜΑΡΤΥΡΙΑ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ

Νίκος Τσιρέβελος       443

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ        459

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ            497

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ

Μηνύματα Προκαθημένων Ορθόδοξων Εκκλησιών  511

ΠΛΑΚΕΣ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΕΣ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου

Κυριακή Δ’ των Νηστειών σήμερα και η Εκκλησία τιμά τον Άγιο Ιωάννη τον Σιναΐτη συγγραφέα της Κλίμακος.

Φυλλομετρώ την Κλίμακα του Αγίου Ιωάννου και προσπαθώ να κατανοήσω, σε διανοητικό επίπεδο φυσικά, τις βαθύτατες – όπως υποπτεύομαι – έννοιες που περικλείουν τα αντίστοιχα κεφάλαια: Περί απροσπαθείας, περί ξενιτείας, περί του χαροποιού πένθους, περί αναισθησίας, περί διακρίσεως ευδιακρίτου, περί διαφοράς και διακρίσεως ησυχιών (!) κ.λ.π. Οι λέξεις που συναντώ είναι επίσης πολύ ιδιαίτερες και δυνατές θα έλεγα, λέξεις ελληνικές, που φυσικά δεν περιλαμβάνονται πια στο καθημερινό μας λεξιλόγιο: θεήλατος, καλλίπενθος, ταπεινόνους, φερέπονος, αμετεώριστος, σύννοια, απαράκλητος κ.α.

Υπάρχουν και εκφράσεις κεκαθαρμένες νοηματικά, οι λέξεις δηλ. έχουν την παρθενική τους σημασία: λήμματι αμνησικακίας (με αμνησικακία), φερέπονος αίσθησις και έξις (η εγκαθίδρυση στην ψυχή ανδρείου πνεύματος υπομονής και καρτερικότητος), τήρησις του νοός (διατήρηση του νου σε κατάσταση καθαρότητας και συνεχούς μνήμης Θεού), παραρριπισμός του νοός (ποικίλες προκλήσεις που είναι εντονότατες, αστραπιαίες και σχεδόν άχρονες).

Ανεξάρτητα από το γεγονός της πίστεως στο Θεό, δεν μπορεί κανείς να αμφισβητήσει ότι ο άγιος Ιωάννης ο Σιναΐτης κατέγραψε στην Κλίμακα όλες τις κινήσεις της ψυχής και του νου, τον φοβερό αόρατο πόλεμο που συντελείται στην ανθρώπινη καρδιά είτε πορεύεται προς την τελειότητα είτε μένει ολότελα προσκολλημένη στη ματαιότητα. Κείμενα όπως η Κλίμακα είναι πλάκες πνευματικές, θεοχάρακτες, που αποτελούν το δυσθεώρητο οικοδόμημα της αληθινής πνευματικής μας κληρονομιάς.

Και ταυτόχρονα είναι κείμενα οικουμενικού χαρακτήρα, που απευθύνονται στον άνθρωπο όλων των εποχών, για να του δείξουν το δρόμο της διεξόδου από την αφόρητη τραγικότητα της ύπαρξης πάνω στη γη. Γιατί σκοπός είναι να καταστεί ο άνθρωπος ανενδεής της μελέτης βιβλίων και πλήρης της χάριτος του Πνεύματος. Το λέει ο ιερός Χρυσόστομος: «του Πνεύματος την χάριν αντί βιβλίων γενέσθαι ταις ημετέραις ψυχαίς και καθάπερ ταύτα δια μέλανος, ούτω τας καρδίας τας ημετέρας δια Πνεύματος εγγεγράφθαι».

Σκοπός δηλ. είναι η εκδημία του νοός από την φθαρτότητα, προκειμένου να συντελεστεί η Χριστού ενδημία στην αναιχμαλώτιστο καρδία.

Δύσκολα πράγματα για τους ρηχούς καιρούς μας, όπου θάλλει η θαυματολαγνεία, η γεροντοκρατία, η κούφη ψυχολογίζουσα θεολογία, ο σπερμολόγος πατριωτισμός (με "λιτανείες" και "μωραϊτες εν κενώ") και άλλα παραχαρακτικά φαινόμενα, από αστεία έως θλιβερά...

Ο ΕΝΑΓΚΑΛΙΣΜΟΣ ΑΝΔΡΕΟΥ ΚΑΙ ΠΕΤΡΟΥ / ΠΑΤΡΑΣ ΚΑΙ ΡΩΜΗΣ

Ο ΠΑΠΑΣ ΘΑ ΕΠΡΕΠΕ ΝΑ ΕΠΙΣΚΕΦΘΕΙ ΤΗΝ ΠΑΤΡΑ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Το βαθύτατο χάσμα που προκλήθηκε στους κόλπους της χριστιανοσύνης με το Σχίσμα του 1054, επιχείρησε να γεφυρώσει ύστερα από εννέα αιώνες ο μέγας Οικουμενικός Πατριάρχης Αθηναγόρας. 

Οι πρωτοβουλίες του Πατριάρχη Αθηναγόρα αποσκοπούσαν στην άμβλυνση των αντιθέσεων μεταξύ της Ρωμαιοκαθολικής και της Ορθόδοξης Εκκλησίας μέσω της οικοδόμησης κλίματος αμοιβαίας κατανόησης, εμπιστοσύνης και συνεργασίας, με σκοπό την έναρξη θεολογικού διαλόγου. 

Έτσι, στις 5 Ιανουαρίου 1964 οι Προκαθήμενοι των δύο Εκκλησιών, ο Οικουμενικός Πατριάρχης Αθηναγόρας και ο Πάπας Παύλος ΣΤ’, συναντήθηκαν στο Όρος των Ελαιών, στα Ιεροσόλυμα, και αντάλλαξαν τον ασπασμό της αγάπης και της ειρήνης. 

Μια νέα σελίδα άρχισε να γράφεται για τον Χριστιανισμό στον 20ό αιώνα, με γεγονότα που σημάδεψαν και τις δύο Εκκλησίες. 

Ο πρώτος καρπός της ιστορικής εκείνης συνάντησης του Ιανουαρίου 1964 ήρθε λίγους μήνες μετά, στις 26 Σεπτεμβρίου του ίδιου έτους. Η Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία ανταποκρίνεται σε σχετικό αίτημα της Πάτρας και επιστρέφει την Κάρα του πολιούχου των Πατρών, Αγίου Αποστόλου Ανδρέου του Πρωτοκλήτου, η οποία φυλασσόταν στη Ρώμη, από τότε που την μετέφερε (1462) ο ηγεμόνας Θωμάς Παλαιολόγος για να μην πέσει στα χέρια των Τούρκων. 

Η Ρώμη, λοιπόν, που έχει ως ιδρυτή της τον Απόστολο Πέτρο, εναγκαλίζεται την Πάτρα, την πόλη του Πρωτοκλήτου, του αυταδέλφου του Πρωτοκορυφαίου. Έχει προηγηθεί ο εναγκαλισμός των δύο Προκαθημένων, Αθηναγόρα και Πάπα Παύλου ΣΤ’, που αποτελεί τον πρώτο ασπασμό των δύο Αποστόλων, καθώς Πάπας και Πατριάρχης έχουν τις έδρες τους εκεί που μαρτύρησαν οι αυτάδελφοι Απόστολοι, εκεί από όπου πηγάζει η αποστολικότητά τους. Ο Πάπας στη Ρώμη του Πέτρου και ο Οικουμενικός Πατριάρχης στην Κωνσταντινούπολη του Ανδρέου. 

Η Πάτρα, ως η πόλη του μαρτυρίου του Πρωτοκλήτου, δέχεται την δροσοβόλο αύρα αυτού του αποστολικού εναγκαλισμού. 

Μέχρι τότε ο Χριστιανισμός ήξερε τον εναγκαλισμό Πέτρου και Παύλου, οι οποίοι, άλλωστε, γιορτάζουν και μαζί στις 29 Ιουνίου, ημέρα της Θρονικής Εορτής της Εκκλησίας της Ρώμης. 

Τώρα, οι Χριστιανοί φοιτούν στον εναγκαλισμό των αυταδέλφων Πέτρου και Ανδρέου, των κατά σάρκα αδελφών, που σαρκώνουν τη νέα πραγματικότητα του διαλόγου και της καταλλαγής, της πορείας προς την ενότητα των δύο Εκκλησιών. 

Μετά τον ασπασμό, λοιπόν, Πατριάρχη και Πάπα, η Πάτρα δέχεται τον θησαυρό της, την Κάρα του Αποστόλου Ανδρέου από την Ρώμη, που σηματοδοτεί τη νέα εποχή στις σχέσεις Ορθόδοξης και Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας. 

Παρά το γεγονός ότι η Μητρόπολις Πατρών και η τοπική κοινωνία δεν αφουγκράζεται, στην πραγματικότητα, την σημαντικότητα του γεγονότος σε επίπεδο διαχριστιανικό, η Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία προβαίνει σε έναν ακόμη εναγκαλισμό. Στις 19 Ιανουαρίου 1980 επέστρεψε στην Πάτρα τον Σταυρό του Μαρτυρίου του Πρωτοκλήτου, που φυλασσόταν στον Ι. Ναό του Αγίου Βίκτωρος στη Μασσαλία. Ο Απόστολος Ανδρέας, ως οικουμενικός Απόστολος, φωτίζει και πάλι τις σχέσεις Δύσης και Ανατολής. 

Αλλά, ο εναγκαλισμός Ρώμης και Πάτρας συνεχίζεται το 2002, όταν από την Μονή Hautecombe της Γαλλίας, επέστρεψε η Κάρα της Αγίας Ειρήνης, η οποία αποθησαυρίστηκε στον Ι. Ναό της Αγίας Ειρήνης στο Ρηγανόκαμπο Πατρών. 

Έτσι, η Πάτρα καθίσταται η ΜΟΝΑΔΙΚΗ ΠΟΛΗ της Ελλάδας, στην οποία επιστρέφονται από την Πρεσβυτέρα Ρώμη, σε διάστημα σχεδόν σαράντα ετών, τρία εκκλησιαστικά κειμήλια, που αποτελούν πλέον τον πνευματικό Θησαυρό της πόλεως: Η Κάρα του Πρωτοκλήτου, ο Σταυρός του μαρτυρίου του και η Κάρα της Αγίας Ειρήνης. 

Δυστυχώς, η Πάτρα αδιαφόρησε γι’ αυτόν τον πνευματικό εναγκαλισμό της με την Ρώμη, που περνάει φυσικά και μέσα από το Οικουμενικό Πατριαρχείο. Η Μητρόπολη και η πόλη δεν προώθησε τις διαχριστιανικές σχέσεις, παρά το γεγονός ότι υπάρχει και ιστορική Κοινότητα Καθολικών στην Πάτρα, με ναό του Αγίου Ανδρέου. 

Δεν έγινε άνοιγμα προς τον δυτικό χριστιανισμό. Προτιμήθηκε από όλους μια βολική εσωστρέφεια, που αντίκειται στην οικουμενικότητα του Ευαγγελίου και των καιρών. 

Ο Πάπας Φραγκίσκος έρχεται στην Ελλάδα το διήμερο 4-6 Δεκεμβρίου 2021. Θα επισκεφθεί Αθήνα και Λέσβο. Όμως, θα ήταν απολύτως λογικό και επιβεβλημένο, υπό άλλες συνθήκες, να επισκεφθεί την πόλη του Πρωτοκλήτου, στην οποία η Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία επέστρεψε τρία λείψανα και η σχέση Πατρών και Ρώμης είναι ιστορικά ισχυρή και αδιαμφισβήτητη, ακόμα κι αν οι σύγχρονοι κλείνουν τα μάτια τους σε αυτήν. 

Ο εναγκαλισμός των αυταδέλφων Aποστόλων Ανδρέου και Πέτρου, Ρώμης και Κωνσταντινουπόλεως, Ρώμης και Πάτρας, υφίσταται ως πνευματική κατάσταση. Μένει να διανοιχθούν οι οφθαλμοί μας για να τον κατανοήσουμε ως Ανάσταση.

Πάντως στην Αμερική, κατά την πρόσφατη επίσκεψη του Οικουμενικού Πατριάρχου Βαρθολομαίου, ο εναγκαλισμός των αυταδέλφων Αποστόλων, έγινε αφορμή και για Πανεπιστημιακή Έδρα! 

Η οικογένεια του επιχειρηματία και Άρχοντα του Οικουμενικού Θρόνου Μιχάλη Ψαρού, καθιέρωσε Εδρα προς τιμήν του Οικουμενικού Πατριάρχη Βαρθολομαίου στο επιφανές πανεπιστήμιο Georgetown University. 

Σε συνέντευξή του στον «Εθνικό Κήρυκα» και στον Θεόδωρο Καλμούκο, απαντώντας στην ερώτηση πώς σκέφθηκε να δημιουργήσει την Εδρα προς τιμήν του Πατριάρχη Βαρθολομαίου, ο κ. Ψαρός είπε πως «πριν από πέντε χρόνια το Πανεπιστήμιο Georgetown University, το αρχαιότερο και το επιφανέστερο Ρωμαιοκαθολικό Πανεπιστήμιο στις Ηνωμένες Πολιτείες, μου ζήτησε να αναλάβω το κόστος για την δημιουργία εικονοστασίου με τις νέες εικόνες στον ιερό τόπο της Κρύπτης Copley στο κτίριο Copley. Τα κτίρια Healy και Copley δημιουργήθηκαν πριν τη δημιουργία του District της Columbia». 

Ο κ. Ψαρός πρόσθεσε πως «συγκινήθηκα από την οικουμενική πρόταση του Πανεπιστημίου προς την Ορθόδοξη Κοινότητα και κατά συνέπεια αυτή τη συμβολική οικουμενική προσέγγιση από την Εκκλησία της Δύσης προς την Εκκλησία της Ανατολής. Δάκρυσα όταν έλαβα το τηλεφώνημα, αλλά δεν με εξέπληξε διότι αυτό είναι το Πανεπιστήμιο Georgetown, ένα από τα πρώτα παγκόσμια και διεθνή Πανεπιστήμια στις Ηνωμένες Πολιτείες και το πρώτο Πανεπιστήμιο που έχει Σχολή Εξωτερικής Διπλωματίας, το πρώτο που έχει Σχολή Επιχειρήσεων με διεθνές επίκεντρο και το σπουδαιότερο είναι ένα Πανεπιστήμιο στην Πρωτεύουσα του Έθνους μας». 

Τις εικόνες φιλοτέχνησε ο αγιογράφος Γεώργιος Φιλιππάκης τον οποίον μου σύστησε ο μέντορας και φίλος μου π. Αλέξανδρος Καρλούτσος. Η πιο συμβολική εικόνα είναι του Απόστολου Ανδρέα του Πρωτοκλήτου που αγκαλιάζει τον αδελφό του Πέτρο. Εμπνεύσθηκα αυτή την εικόνα διότι είχα την ευλογία να είμαι μέλος της συνοδείας της ‘Μεγάλης Συνάντησης’ του Παναγιωτάτου με τον Πάπα Φραγκίσκο στα Ιεροσόλυμα. Ο Οικουμενικός Πατριάρχης και ο Πάπας χαιρέτησε ο ένας τον άλλον με το ‘Αδελφέ μου Ανδρέα, Αδελφέ μου Πέτρε’. Η εικόνα αυτή συμβολίζει εκείνη τη στιγμή και την αδελφική τους αγάπη και τον σεβασμό». 

Είπε ακόμα, πως «αυτή η Εδρα θα συνεχίσει την παρουσία της Ορθόδοξης Μαρτυρίας εις το διηνεκές. Το Πανεπιστήμιο Georgetown είναι σχεδόν 300 ετών κι αυτή η Εδρα θα είναι η συνεχής μαρτυρία της Αγίας μας Ορθοδοξίας για τους επόμενους τρεις και περισσότερο αιώνες». 

Ο εναγκαλισμός των Αποστόλων Ανδρέου και Πέτρου είναι ο φωτεινός οδοδείκτης στην πορεία προς την Ενότητα των Εκκλησιών. 

Ο μακαριστός Πατριάρχης Αθηναγόρας όταν πληροφορήθηκε την απόφαση επιστροφής της Τιμίας Κάρας του Αγίου Ανδρέα στην Πάτρα, έγραψε: 

«Σύμπασα η Ορθοδοξία αγάλλεται. Ημείς προσωπικώς εκφράζομεν αδελφικάς ευχαριστίας και δεόμεθα του Κυρίου όπως, διά των πρεσβειών των Αποστόλων Αυτού Πέτρου και Ανδρέου, ευλογή τας αδελφάς ημών εκκλησίας επιθυμούσας την ενότητα». 

Κατά την παράδοση των λειψάνων του Αγίου Ανδρέα ο Καρδινάλιος Μπέα μεταφέροντας το μήνυμα του Πάπα Παύλου ΣΤ' και απευθυνόμενος προς τον Άγιο εκζητούσε την πρεσβεία του προς τον Κύριο για αύξηση αμοιβαίας αγάπης των χριστιανών Ανατολής και Δύσεως: «Άγιε Ανδρέα Πρωτόκλητε, ο εις το υψηλότατον αποστολικόν αξίωμα αναδειχθείς και Σίμωνα τον συναίμονα καλέσας, του Κυρίου μαθητά και Πέτρου σύγγονε, συναπόστολε και συμμάρτυς, ικέτευε Χριστώ τω Θεώ ημών, όπως το πολύτιμον τούτο λείψανον το παρά τον τάφον του αδελφού καταφυγήν ευρόν, αποβή σύμβολον και προτροπή αδελφοσύνης εν μια εν Χριστώ πίστει και ευλαβεία, και αμοιβαία αγάπη. Νυν δε, επαναπατριζόμενος τη πατρίδι σου, τη υπό του μαρτυρίου σου λαμπρυνθείση, και της αυτής απολαύων τιμής, ης εν τη πόλει του Πέτρου εύρες, είθε τον της αγάπης δεσμόν να σφυρηλατή».