ΜΙΑ ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΜΕ ΤΟΝ ΧΡΗΣΤΟ ΓΙΑΝΝΑΡΑ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Μάρτιο του 2005 ο αείμνηστος καθηγητής Χρήστος Γιανναράς με τίμησε παραχωρώντας μου μια συνέντευξη για το Πατρινό περιοδικό "το δόντι". 

Αναδημοσιεύω - μνήμης ένεκεν - εκείνη την μικρή, αλλά περιεκτικότατη συνέντευξη.

-Κύριε καθηγητά, διαβάζοντας το βιβλίο του Γ. Καραμπελιά «Η θεμελιώδης παρέκκλιση» είδα ότι σας δικαιώνει για την πρότασή σας περί «προσώπου»: επιστροφή στο αρχαιοελληνικό πρότυπο του πολίτη -που δεν έχει καμία σχέση με το νεώτερο ατομισμό- και στο ορθόδοξο πρότυπο του προσώπου. Νομίζετε ότι μπορεί να βρει πρόσφορο έδαφος στη νεοελληνική κοινωνία του 21ου αι. μια τέτοια «επιστροφή»;

Από όσο έχω καταλάβει, η αρχαιοελληνική εκδοχή του πολίτη και η εκκλησιαστική εκδοχή του προσώπου προϋποθέτουν μιαν εμπεδωμένη στην καθημερινή βιοτή οντολογία -έμπρακτη συνέπεια συγκεκριμένης νοηματοδότησης της ύπαρξης και της συνύπαρξης. Στη νεοελληνική κοινωνία του 21ου αιώνα αυτές οι λέξεις μόνο ως ιδεολογήματα μπορούν από την πλειονότητα να προσληφθούν. Ή ως προσωπικό κριτήριο αναζήτησης.

-Η σπουδή σας στον Χάιντεγκερ και την πατερική παράδοση αποτελεί ταυτόχρονα και πρόταση για μια ιδιαίτερη νεοελληνική φιλοσοφική σκέψη, στον αντίποδα, μάλιστα, της σύγχρονης δυτικής;

Αυτό δεν μπορώ να το κρίνω εγώ. Απλώς πιστεύω ότι η εκκλησιαστική εμπειρία απαντούσε πάντοτε στις προκλήσεις των επίκαιρων φιλοσοφικών ερωτημάτων, ήταν εμπειρία που αναμετριόταν με τον εκάστοτε υπαρκτικό προβληματισμό των ανθρώπων. Ο φιλόσοφος λόγος των εκχριστιανισμένων Ελλήνων ήταν το προϊόν έκφρασης της εκκλησιαστικής εμπειρίας με τη γλώσσα (ορολογία, μέθοδο, προβληματική) της ελληνικής παράδοσης. Σήμερα υπάρχουν οι προϋποθέσεις για μια τέτοια σύνδεση;

-Ειπώθηκε κατά καιρούς ότι ο λόγος σας για τα πράγματα είναι πεσιμιστικός ή ισοπεδωτικός. Προσωπικά κατανοώ τον παρεμβατικό σας λόγο ως επώδυνη ανησυχία και όχι ως ανέξοδη ρητορεία. Έχετε, όμως, σκεφθεί ότι μπορεί να εκπέμπετε... αρνητισμό;

Δική μου προσπάθεια είναι να σπουδάζω και να κρίνω την πραγματικότητα, να αποφεύγω επιθυμητές ή κυρίαρχες ψευδαισθήσεις, υποκειμενικές εντυπώσεις. Αν η σπουδή και η κρίση μου είναι απροκατάληπτη, αμερόληπτη και ρεαλιστική, τότε το τι «εκπέμπει» ως ψυχολογικά παρεπόμενα έχει πολύ μικρή σημασία. Ο αρνητισμός, ο πεσιμισμός ή ο «ισοπεδωτισμός» είναι προσδιορισμοί που παραπέμπουν στην ψυχολογική πρόσληψη του λόγου, σε ουσιαστική αδιαφορία για τα σημαινόμενα του λόγου.

-Η σύγχυση στον χώρο της παιδείας συνεχίζεται. Ποια θα ήταν, κατά τη γνώμη σας, δυο-τρία καίρια μέτρα που θα έπρεπε να ληφθούν αύριο το πρωί; Κι ακόμη, μπορεί να υπάρξει αληθινός εθνικός διάλογος για την παιδεία;

Νομίζω ότι ο «εθνικός διάλογος» είναι ωμή απάτη και προπαγανδιστικό τέχνασμα που παραβιάζει τους όρους λειτουργίας της δημοκρατίας. Υποτίθεται ότι ο λαός ψηφίζει ένα κόμμα για να εκφράσει το πρόγραμμά του για την παιδεία, όχι για να αρχίσει κουβεντολόι με συνδικαλιστές, κομματικές νεολαίες, ανίδεους γονείς και μαθητούδια. Δυστυχώς τα κόμματα δεν έχουν ιδέα τι συμβαίνει στην παιδεία και εμφανίζουν ως «πρόγραμμα» αφόρητης γενικολογίας ευχολόγια. Ο «εθνικός διάλογος» είναι το καμουφλάζ της ανικανότητας των πολιτικών και της εγκληματικής τους ανευθυνότητας -αναλαμβάνουν να ασκήσουν πολιτική παιδείας αυτοσχεδιάζοντας, εντελώς απροετοίμαστοι.

-Έχετε επισημάνει από πολύ νωρίς τον κίνδυνο θρησκειοποίησης της Ορθοδοξίας και δη της Ελλαδικής. Η πρόσφατη κρίση στους κόλπους της Εκκλησίας μπορεί να ερμηνευθεί θεολογικά; Η ρίζα του κακού μήπως είναι στην εκκοσμίκευση;

Τολμώ να πιστεύω ότι μόνο η λέξη θρησκειοποίηση μπορεί να ερμηνεύσει την πρόσφατη κρίση στους κόλπους της Ελλαδικής Εκκλησίας. Τόσο οι παρεκτροπές όσο και η αντιμετώπισή τους είναι το ίδιο άσχετες με το εκκλησιαστικό γεγονός, τυπικά δείγματα φυσικής ορμέμφυτης θρησκευτικότητας.

-Στην κρίση αυτή κάνει αισθητή την παρουσία της η ακαδημαϊκή θεολογία ως... απουσία! Μπορεί άραγε να αρθρώσει λόγο αληθείας;

Ας μπορούσαν να αρθρώσουν λόγο οι πανεπιστημιακές Θεολογικές Σχολές κι ας ήταν λήρος ή και αίρεση. Εδώ και χρόνια οι Σχολές αυτές είναι όπως αυτονόητα τις προϋποθέτει το ερώτημά σας: Νεκρές και γι’ αυτό άφωνες. Απορώ πώς και εσείς τις θυμηθήκατε!

-Έχετε επανειλημμένως αναφερθεί στην ανάγκη κατανόησης από όλους μας του ιλιγγιώδους μεγέθους που ονομάζεται ορθόδοξη λατρεία. Πιστεύετε στις «λειτουργικές αναγεννήσεις» που επιχειρήθηκαν τον τελευταίο καιρό από τη διοικούσα Εκκλησία;

Δεν νομίζω ότι επιχειρήθηκε τίποτα. Υπήρξαν μόνο κάποια «επικοινωνιακά» τεχνάσματα. 

Ο ...ΕΠΙΚΙΝΔΥΝΟΣ ΧΡΗΣΤΟΣ ΓΙΑΝΝΑΡΑΣ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Η εκδημία του δασκάλου Χρήστου Γιανναρά πυροδότησε έναν πολύ ενδιαφέροντα διάλογο στο διαδίκτυο – συχνά έντονο – σε σχέση με την προσφορά του, η οποία βέβαια είναι αδιαμφισβήτητη, σε πολλά επίπεδα. Εδώ δεν θα γίνει λόγος για τους «αρνητές» του, αλλά για τους «υποστηρικτές» του. 

Η εκκλησιαστική κοινότητα όλων των αποχρώσεων (οργανωσιακοί και μη, δεξιοί, κεντρώοι και αριστεροί), πένθησε την απώλειά του και εξήρε τη συμβολή του στην ανανέωση της θεολογίας στην σύγχρονη Ελλάδα. 

Για τους ανθρώπους της Εκκλησίας ο Γιανναράς ήταν μία λύτρωση! Οι οργανωσιακοί, που απομακρύνθηκαν από τις εκκλησιαστικές οργανώσεις (μετά το περίφημο «Καταφύγιο ιδεών» του), απενοχοποιήθηκαν – σε ένα βαθμό τουλάχιστον - και μπήκαν σε τροχιά αναζήτησης μιας άλλης Ορθοδοξίας. Εκείνης που πρόβαλε ο Γιανναράς: της ελευθερίας, του προσώπου, του έρωτα. 

Ωστόσο δεν ήταν δυνατόν να τον παρακολουθήσουν πάντα, καθώς εκείνος διέθετε και μια τόλμη που μάλλον δεν την απέκτησαν: τον δημόσιο λόγο, που δημιουργούσε εντάσεις, συγκρούσεις και αμφισβητήσεις έντονες. 

Ο Αλέξης Παπαχελάς σε κείμενό του in memoriam, έγραψε μια σκληρή αλήθιεια: 

«Καθώς τον αποχαιρετίζαμε ανακαλούσα στη μνήμη μου μερικά γραπτά του που έσπαγαν κόκαλα και εξαγρίωναν πολλούς πολιτικούς μας. Οι πιο αστείοι ήταν εκείνοι που τον εκθείαζαν πριν αναλάβουν θέσεις εξουσίας και έλεγαν συχνά «μπράβο για τον Γιανναρά, σπουδαία πένα». Μόλις αποκτούσαν κάποια θέση και τους καταχέριαζε σε κάποιο άρθρο, οι ίδιοι άνθρωποι μας έλεγαν «μα τι τον θέλετε τον Γιανναρά;». 

Πόσοι, άραγε, «μαθητές» του Γιανναρά έχουν ανάλογη τόλμη στην πορεία του δημόσιου βίου τους; Ίσως τελικά γι’ αυτόν τον θαυμάζουν περισσότερο από όλα. 

Κάποιοι αριστερίζοντες θεολόγοι διετύπωσαν την γνώμη ότι ο Γιανναράς ήταν «συντηρητικός» και όχι «εξεγερτικός»! Όμως, ποιος από αυτούς σήκωσε το βάρος των λόγων του, όπως ο Χ. Γιανναράς, επί δεκαετίες; Γιατί ο Γιανναράς εκφραζόταν και για την πολιτική και για την εκκλησία και για την παιδεία και για τον πολιτισμό. Κι αυτός ο λόγος του ήταν, πολλές φορές, συναρπαστικός! Ηρπάγημεν από τον οξυγράφο κάλαμό του, αλλά πόσοι είχαμε – αναλογικά έστω – την ανδρεία του; Επομένως, ο Γιανναράς υπήρξε πιο «αριστερός» από τους κενού περιεχομένου «αριστερούς», που απλώς εξέφραζαν έναν παραληρηματικό λόγο, άνευ αντικρίσματος. 

Ο λόγος του Γιανναρά ήταν τολμηρός, αληθινός αλλά και επιδραστικός! Γι’ αυτό και διεμβόλισε τον δημόσιο βίο, χωρίς να έχει ποτέ δημόσιες θέσεις και αξιώματα. 

Πριν από μερικά χρόνια ο καθηγητής Χρήστος Γιανναράς έγραψε ένα άρθρο για τον «επικίνδυνο Ελύτη». Και διατύπωνε το ερώτημα: «Τι νόημα έχει να συναχθεί το φιλόλογο κοινό να τιμήσει την μνήμη τού Ελύτη ακούγοντας απαγγελίες στίχων του; Η σύναξη στην μνήμη αυτού τού μεγάλου Έλληνα μας θέλει πολίτες, όχι ποσοτικό άθροισμα από ιδιώτες καταναλωτές συγκινήσεων. Η «προοδευτική» μας διανόηση θαυμάζει ή αυθυποβάλλεται ότι θαυμάζει τον Ελύτη και δεν συμφωνεί σε τίποτα μαζί του». 

Νομίζω πως αυτός ο πέρα ως πέρα αληθινός προβληματισμός του Χ. Γιανναρά, ταιριάζει γάντι και στην δική του περίπτωση!

Ο αναντικατάστατος Χρήστος Γιανναράς

Στη μνήμη Χρ. Γιανναρά, + 24 Αυγ 2024

Ελευθέριος Βάσσος

Θεσσαλονίκη 1996. Στη φοιτητική περπατησιά ένα βιβλίο, δώρο καρδιακό, σημαδιακό: "Καταφύγιο Ιδεών" του Χρήστου Γιανναρά. Και τότε, μες στην αντηλιά της ψυχής, πρώτη ανάσταση σήμανε η πρώτη ανάγνωση. Το καταφύγιο αξιών σου υψώνεται, και το καταφύγιο ιδεών τους ξεμάκρυνε κι ο μίτος της Αριάδνης στα χέρια μου. Να φεύγω. Αυτό μόνο. Η αρχή, ένα μωβ κοκκινίζοντας λίγο κι ένα πορτοκαλί τρεκλίζοντας πολύ καθώς σουρουπώνει, η σιωπή. Ξεπετάγονται ρωγμές, για να ρα-θυμίζει το κάλλος, σε κάθε μας αντάμωμα. Το σώμα ολομόναχο λίγο και το πνεύμα τιτάνιο πολύ, καθώς ενυδατώνεται η καρδιά.

Η εποχή σου βρίσκεται στο μέλλον και μόνο ποθώντας σαν τη Βασιλεία του Πολικού Αστέρος κοιτώντας άδολα μέσα μου, κάτι δικό σου βασιλεύει. Αν το ψάξω, ποτέ δε θα το βρω. Για να ράβω είναι τους καημούς στις πληγές τού χρόνου. Για να ραμφίζει η ελπίδα της γραφής σου. Για να ραβδίζεις καταπάνω στο τέρας του μηδενισμού. Για να ρασοφορέσει ο κόσμος ανθρωπιά και φιλότιμο. Λόγος κοφτερός, ασυμβίβαστος, ανύμφευτος. Μια ζωή διώξεων από ανερώτευτους. Μια ζωή ανιδιοτελούς πάλης για το Απίθανο. 

Κάθε σου σελίδα σαν χάδι με κουβαλά σε πλησμονή αχαρτογράφητης πνοής. Αφορμή της νοσταλγίας μου, στην κορυφογραμμή της Πεντηκοστής. Στην αρπαγή της Αποκάλυψης. Μια κολυμβήθρα να βαπτιστώ, ένα κάλλος να αφεθώ, για να ζω την εράσμια ραψωδία σου που καλά κρατεί. Τώρα που χαράζει ο Παράδεισος παραδίδομαι παραπλησίως... 

(Δάσκαλε, θα σε αγαπώ πάντοτε...σαν κάτι δικό μου...). 

ΧΡΗΣΤΟΣ ΓΙΑΝΝΑΡΑΣ: "Το πρόβλημά μας είναι πολιτικό, όχι οικονομικό" (Βίντεο)

Ο αείμνηστος καθηγητής Χρήστος Γιανναράς, στο βιβλιοπωλείο Ιανός στο κέντρο της Αθήνας, μιλάει στο πολυπληθές ακροατήριό του για την κατάσταση στην Ελλάδα σήμερα, με αφορμή την έκδοση από τον Ιανό του βιβλίου του "Το πρόβλημά μας είναι πολιτικό, όχι οικονομικό", όπου έχουν συγκεντρωθεί οι επιφυλλίδες του 2012 (που δημοσιεύθηκαν στην εφημερίδα Καθημερινή). 

Παραθέτουμε το βίντεο της εκδήλωσης. 

ΤΟ ΣΥΜΠΛΕΓΜΑΤΙΚΟ ΧΩΡΙΑΤΟΠΟΥΛΟ ΠΟΥ ΓΙΝΕΤΑΙ ΔΕΣΠΟΤΗΣ

ΧΡΗΣΤΟΣ ΓΙΑΝΝΑΡΑΣ 

«Βδέλυγμα σε τόπο άγιο» 

Η Καθημερινή

Η επιφυλλίδα επιτρέπεται να αιθεροβατεί – είναι φιλολογικό είδος, δεν πειθαρχεί στις απαιτήσεις επικαιρότητας της ειδησεογραφίας. 

Στην οργάνωση και στη λειτουργία του ελλαδικού κράτους, ποια δεδομένα δεν είναι ελληνικά, δεν τα γέννησε η σοφία της ανάγκης, η εμπειρική παράδοση του Ελληνισμού; Είναι πολλά, ας ξεχωρίσουμε τρία: Ο διακοσμητικός ρόλος της Τοπικής Αυτοδιοίκησης, δηλαδή το συγκεντρωτικό κράτος. Επίσης, η προτεραιότητα δάνειων ιδεολογημάτων (όχι της επιχώριας ανάγκης) στην άσκηση της πολιτικής. Και η αλλοτρίωση του εκκλησιαστικού κοινωνικού θησαυρίσματος σε «επικρατούσα θρησκεία». 

Η θρησκεία συνήθως είναι θεσμοποιημένη αγοραπωλησία: κάποιοι πουλάνε, κάποιοι αγοράζουν. Πωλούνται χρηστικά ωφελιμοθηρικά προτάγματα, αγοράζονται παρηγορητικές ψευδαισθήσεις. Το κράτος κατοχυρώνει τη συναλλαγή, διότι του εξασφαλίζει λιγότερο φόρτο δουλειάς για την αστυνομία και τα δικαστήρια. Αλλοτριώνει θεσμικά σε θρησκεία (σε ατομοκεντρικό νομικισμό και ηθικοπλαστική προπαγάνδα, δηλαδή σε «κήρυγμα») την ανατροπή της θρησκείας, που είναι ο εκκλησιαστικός γιορτασμός της ζωής. Παραβλέπει το κράτος ότι μπροστάρηδες στη Γιορτή της Εκκλησίας είναι ο ληστής, η πόρνη, ο άσωτος. Στη θέση της τολμηρής απελευθερωτικής ανατροπής, το κράτος αντιτάσσει ένστολους υπαλλήλους της δημόσιας τάξης και του καθωσπρεπισμού. 

Οι θρησκευτικοί υπάλληλοι του κράτους διαβαθμίζονται – οι υψηλόβαθμοι είναι ογδόντα δύο (82) «μητροπολίτες». Πώς επιλέγονται; Πρέπει να είναι άγαμοι (όχι έμπειροι μοναστικής άσκησης, απλώς απάντρευτοι). Να έχουν και πτυχίο «πανεπιστημιακής» Θεολογικής Σχολής. Με ποια διαδικασία εκλέγονται; Μόνο με παρασκήνιο – η ψηφοφορία είναι μυστική, οι εκλέκτορες δεν αιτιολογούν την ψήφο τους. Πρόκειται για το απόλυτο της αυθαιρεσίας. 

Η μετάβαση από τη βαθμίδα του «πρεσβυτέρου» (ιερέα) στη βαθμίδα του μητροπολίτη επισκόπου συνιστά υπαρκτική μετάλλαξη, κυριολεκτική – από σερνάμενη κάμπια σε χρυσοστολισμένη πεταλούδα. Το ασήμαντο, καλογεροφορεμένο «παπαδάκι» μεταμορφώνεται ακαριαία σε πρίγκηπα, γίνεται αφέντης, δεσπότης, μπορεί και τριανταπεντάρης αλλά σεβασμιότατος, όλοι γονατίζουν μπροστά του και τον προσκυνούν. 

Συχνά διαχειρίζεται χρήματα πολλά, αλλά τον άνθρωπο τον αλλάζει κυρίως η δύναμη, η εξουσιαστική ισχύς, το ακαταμάχητο κύρος του αξιώματος. Και μαζί, το αιφνίδιο της ριζικής μεταβολής. Ο φτωχός, χιλιοταπεινωμένος στις σημερινές συνθήκες «παπάς», που τον έχει λιώσει η μοναξιά και η περιθωριοποίηση, «εξαίφνης» γίνεται οικοδεσπότης επισκοπικής έπαυλης, συχνά διώροφης ή τριώροφης, με κήπο, ανθοκομική ποικιλία, υπηρετικό προσωπικό, ένα ή και «στόλο» αυτοκινήτων, με οδηγό ή οδηγούς, μάγειρα, οικονόμο. 

Αυτή η ονειρώδης «μεταστοιχείωση» κερδίζεται με ένα πτυχίο Θεολογικής, που το παίρνει πια σήμερα ο πάσα ένας. Το μεγαλωμένο συνήθως στην ένδεια, συμπλεγματικό χωριατόπουλο, χωρίς εμπειρία και εθισμούς στην αστική συμπεριφορά, μεταφυτεύεται σε συνθήκες και όρους άρχοντα. Επίσημα δείπνα, συνεχής συγχρωτισμός με τους σκληροπετσωμένους της εξουσίας, αλισβερίσια μυθικών κονδυλίων, περίγυρος αδίστακτων κερδομανών. 

Και όταν «λειτουργεί», τα παραισθησιογόνα κορυφώνονται: Ο χθεσινός «Μήτσος», «Κώτσος» ή «Παναγής» ντύνεται ακέραιη τη στολή τού άλλοτε απόλυτου μονάρχη της «οικουμένης»: Σάκο αυτοκρατορικό και μανδύα με «ουρά», μίτρα και σκήπτρο επίσης του «άρχοντος και δεσπότου βασιλέως», με τον διάκονο να του κρατάει την «ουρά». Αυτά όλα, με καταιγιστικούς τους πολυχρονισμούς και άφθονο το θυμίαμα, όχι στον καθεδρικό, της πρωτεύουσας του κράτους ναό, αλλά και στο τελευταίο κουτσοχώρι όπου ιερουργεί «δεσπότης». 

Από όλα αυτά τίποτε δεν είναι ανάγκη να αλλάξει στην ιεροτελεστία, αρκεί να λείψει το ψέμα και η αφόρητη αδικία. Είναι πρόκληση και μάλιστα βάναυση, άνθρωποι τόσο ελάχιστων προσόντων ή και κραυγαλέα ανύπαρκτης σοβαρότητας να έχουν μεταβάλει ένα τεράστιας δυναμικής λειτούργημα σε λαχείο, που μεταμορφώνει θλιβερούς σπιθαμιαίους σε υπερευνοημένους μεγιστάνες. Το μυστικό για να μην χαθεί τίποτα και όλα να μεταμορφωθούν, είναι να προταχθεί η δίψα και ανάγκη για ανθρώπινη ποιότητα. 

Ανοίξτε την ετήσια έκδοση «Δίπτυχα της Εκκλησίας της Ελλάδος», όπου απογράφονται τα βιογραφικά σημειώματα όλων των μητροπολιτών. Είναι ίλιγγος: για τη συντριπτική πλειονότητα, τα προσόντα εξαντλούνται στο πτυχίο της Θεολογικής και σε θητεία ιεροκήρυκα, δηλαδή αμειβόμενου προπαγανδιστή. Με αυτά τα δύο «εφόδια» γίνεσαι από πληβείος άρχοντας πολυζήλευτος. Ακόμα και υπουργό σήμερα δεν σε κάνουν με ένα πτυχίο και κάποια θητεία προπαγανδιστή. Δεσπότη, αν έχεις αποδείξει ότι είσαι (και θα παραμείνεις) πειθήνιος, σε χειροτονούν. 

Μέσα από διαβλητές και εξοργιστικά άδικες διαδικασίες εκλογής, το «σώμα» των επισκόπων-μητροπολιτών στο ελλαδικό κρατίδιο έχει να επιδείξει (αλλά δεν το κάνει) και κάποια δείγματα εξαιρετικής ανθρώπινης ποιότητας. Είναι μια μειονότητα πολύτιμη, αλλά μάλλον ανενεργός συνοδικά. Θα ήταν ενδιαφέρον να μελετήσει κανείς ποιοι παράγοντες ή ποιοι συντελεστές παγιδεύουν αυτή την ποιότητα στην ατολμία. Είναι πρόβλημα που πιστοποιείται σε πολλούς κομβικής λειτουργίας θεσμούς στο παρακμιακό μας Ελλαδέξ. 

Ασυγκρίτως οδυνηρότερη από την πλημμυρίδα της ανικανότητας και φαυλότητας, είναι η παραλυτική ατολμία της ποιότητας.

"ΕΦΥΓΕ" Ο ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΧΡΗΣΤΟΣ ΓΙΑΝΝΑΡΑΣ - ΜΙΚΡΟ ΑΦΙΕΡΩΜΑ ΣΤΗ ΜΝΗΜΗ ΤΟΥ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου

Σήμερα, Σάββατο 24 Αυγούστου 2024, απεβίωσε ο ξεχωριστός καθηγητής Χρήστος Γιανναράς. 

Στη μνήμη του δημοσιεύουμε εδώ υλικό χρόνων από την πολύτιμη μαθητεία κοντά του. 

Πρώτα, δύο συνεντεύξεις που μας παραχώρησε. 

Η πρώτη με αφορμή την Αγία και Μεγάλη Σύνοδο της Ορθοδοξίας που συνήλθε τον Ιούνιο 2016 στην Ορθόδοξο Ακαδημία Κρήτης. 

Διερευνώνται τα θέματα: τί είναι Σύνοδος, ποιο το περιεχόμενο του όρου "Πατριαρχείο" σήμερα, ποιος ο σκοπός μιας Συνόδου στον καιρό μας, η αναγκαιότητα του Πρώτου στην Εκκλησία, το πρόβλημα του Ορθοδοξισμού, οι έννοιες "Αυτοκέφαλο" και "Αυτόνομο" ως αντίθετες στην ουσία της Εκκλησίας κ.α.

Η δεύτερη συνεντέυξη τον καιρό της θητείας μας στον Τηλεοπτικό Σταθμό της Ιεράς Μητροπόλεως Πατρών Λύχνος. 

Η συνέντευξη, εφ' όλης της ύλης, πραγματοποιήθηκε στο στούντιο του σταθμού, την 1η Απριλίου 2001, δηλ. πριν 23 χρόνια. 

 

Συνεχίζουμε με την παρουσίαση των βιβλίων του Χρήστου Γιανναρά το "Αλφαβητάρι του Νεοέλληνα" και "Παιδεία και Γλώσσα" που πραγματοποιήθηκε στην αίθουσα της Φιλαρμονικής Εταιρείας Πατρών την 1η Απριλίου 2001. 

Μετά τον πρόλογό μας ομιλεί και συνομιλεί με το κοινό ο συγγραφέας και καθηγητής Χρήστος Γιανναράς. 

Ο πρόλογός μας ήταν ο ακόλουθος: 

Το ανθολόγιο – αλφαβητάρι του καθηγητή Χρήστου Γιανναρά μάς δίνει το μέτρο «επανεύρεσης μιας ενεργητικής ελληνικότητας. Δηλαδή επίκαιρης πρότασης για τα ουσιώδη της ζωής, που θα αποδείχνεται πρόταση ελληνική (όπως πάντοτε μέσα στους αιώνες) αν ενδιαφέρει πανανθρώπινα». Ανθολογώντας Μακρυγιάννη, Παπαδιαμάντη, Λορεντζάτο, Σεφέρη, Ζηζιούλα αλλά και Χατζιδάκι, Τσαρούχη, Πικιώνη, Βακαλόπουλο, ο καθηγητής Χρήστος Γιανναράς συνθέτει το Αλφαβητάρι του Νεοέλληνα. Και χαρακτηρίζει τα ανθολογούμενα κείμενα – πρόταση, ως κείμενα επίκαιρης ελληνικής αυτοσυνειδησίας. Όπως σημειώνει ο Χ. Γιανναράς στον πρόλογο του βιβλίου «θα ευχόμουν να λειτουργήσει αυτή η ανθολόγηση πραγματικά σαν ένα αλφαβητάρι για το συλλαβισμό απαντήσεων στο πολύ ρεαλιστικό ερώτημα: αν έχει ουσιαστικό θετικό αντίκρυσμα στη ζωή του Νεοέλληνα σήμερα η ελληνική του καταγωγή». 

Τα κείμενα αποτελούν μια σύγχρονη αναζήτηση νοήματος της ελληνικότητας. Μετά το αλφαβητάρι της πίστης, ο καθηγητής Χ. Γιανναράς μάς δίνει το Αλφαβητάρι του Νεοέλληνα. Σκέπτομαι ότι θα μπορούσαν να αποτελέσουν ένα, με τον τίτλο Το Αλφαβητάρι της πίστης του Νεοέλληνα. Στέκομαι ιδιαίτερα στον όρο αλφαβητάρι, που χρησιμοποιεί ο Γιανναράς, γιατί με ενδιαφέρει ότι παίρνει ένα άλλο νόημα το αυτονόητο που λέγεται αλφάβητο. 

Σκέπτομαι ότι ο Ακάθιστος Ύμνος είναι κατ’ αλφάβητον (24 Οίκοι, όσα και τα γράμματα του αλφάβητου). Στην Υμνολογία συναντούμε πολλούς στίχους και τροπάρια κατ’ αλφάβητον. Το αλφαβητάρι ήταν σχολικό βιβλίο για κάποιες παλιότερες γενιές. Ο Χριστός στην Αποκάλυψη είναι το Α και το Ω. Στη χώρα μας ο αγράμματος αποκαλείται αναλφάβητος.

Ο καθηγητής Χ. Γιανναράς στο βιβλίο του Παιδεία και Γλώσσα περιλαμβάνει ένα κείμενό του με τίτλο: «Λειτουργικώς αναλφάβητοι». Διερωτάται λοιπόν εκεί: «Τι ποσοστό αντιπροσωπεύουν στον κοινωνικό μας βίο οι λειτουργικώς αναλφάβητοι, πόσοι πτυχιούχοι των παιδαγωγικών μας σχολών καταλαβαίνουν τη γλώσσα του Παπαδιαμάντη, ποιο ποσοστό αποφοίτων του λυκείου δεν γνωρίζει ούτε αυτό που λέμε γραφή – όχι ορθογραφία ή νοηματική των λέξεων, αλλά τη γραπτή σημαντική τής γλώσσας: να ξεχωρίζει το ζήτα από το ξι, το φι από το ψι». Για τον καθηγητή Χ. Γιανναρά «ο καίριος αποσταθεροποιητικός παράγων για την Ελλάδα δεν είναι η τουρκική απειλή ούτε η κρίση της Βαλκανικής. Είναι το αυξανόμενο ποσοστό των λειτουργικώς αναλφαβήτων».

Αντιλαμβάνεται κανείς την πρωταρχική σημασία που έχει το αλφάβητο στη σκέψη και την αγωνία του Γιανναρά, ο οποίος αλλού διαπιστώνει κατηγορηματικά: «Κι όμως τη γλώσσα του πατρο – Κοσμά την καταλάβαιναν οι αναλφάβητοι Έλληνες της Τουρκοκρατίας», ενώ «μέσα σε μια γενιά διακόπτεται η γλωσσική συνέχεια τριών χιλιάδων χρόνων». Άρα υπάρχουν αναλφάβητοι και αναλφάβητοι. Υπάρχουν αυτοί που γνωρίζουν εμπειρικά το αλφαβητάρι της πίστης, υπάρχουν αυτοί που συλλαβίζουν κυριολεκτικά τις λέξεις λόγω γλωσσικής αφασίας, υπάρχουν άλλοι που δεν καταλαβαίνουν ότι το αλφάβητο είναι μια συγκεκριμένη αίσθηση, αφού όπως λέει ο Ελύτης «η Ελλάδα είναι μια συγκεκριμένη αίσθηση» και ίδια αίσθηση – λέει ο Γιανναράς – είναι η γραφή της γλώσσας. «Χίλια χρόνια στο λεγόμενο Βυζάντιο, τα παιδιά μάθαιναν ανάγνωση και γραφή με αλφαβητάρι τον Όμηρο. Και στην Τουρκοκρατία, με το Ψαλτήρι και το Οκταήχι», σημειώνει ο Γιανναράς. Δηλαδή, αυτά τα αλφαβητάρια είναι τα αναγνωσματάρια του Ελληνισμού.
Το Αλφαβητάρι του Νεοέλληνα προσπαθεί να εντοπίσει την επίγνωση της ελληνικής ιδιαιτερότητας, δηλ. της ταυτότητας των Νεοελλήνων. Αυτή η περίφημη ταυτότητα προϋποθέτει τα περιεχόμενα του βιβλίου: αυτεπίγνωση, μνήμη, φρόνημα, γλώσσα, παιδεία, τέχνη, αυτοκριτική, προοπτική.

Διαβάζοντας κανείς το Αλφαβητάρι του Νεοέλληνα αρχίζει να υποψιάζεται αυτό που έγραψε ο καθηγητής Χ. Γιανναράς σ’ ένα κείμενό του για τον Οδυσσέα Ελύτη:
«Την ελληνική ταυτότητα την ορίζει η σοφία της ποίησης, όχι η αποδεικτική της Ιστορίας. Ο τρόπος της παραίτησης, της άοπλης μέθεξης. Της εκούσιας απώλειας που είναι πάντα εύρεση. Αυτό που ήταν πάντοτε η αποφατική Ελλάδα».

Νομίζω ότι για τον καθηγητή Χ. Γιανναρά ισχύει αυτό που είπε ο Ελύτης για την Ελλάδα: "Υπάρχει μια Ελλάδα των αθλιοτήτων και υπάρχει μια ιδανική μες στο κεφάλι μας, και εγώ αυτή νοσταλγώ". Πάντοτε συγκινούμαι όταν ο Γιανναράς αναφέρεται στον ελληνικό τρόπο ζωής ως αρχοντικό: «Αρχοντιά αιώνων κοινωνία της ζωής». Και ο Ελύτης τον δικαιώνει όταν λέει με παράπονο σε μια συνέντευξή του: «Είμαστε πρίγκιπες και δεν το ‘χουμε καταλάβει».

Το Αλφαβητάρι του Νεοέλληνα έχει ως υπότιτλο «Κείμενα επίκαιρης ελληνικής αυτοσυνειδησίας». Το βιβλίο Παιδεία και Γλώσσα περιλαμβάνει κείμενα που χαρακτηρίζονται ως «επικαιρικά παλινωδούμενα». Όμως όποιος διαβάσει τόσο τα ανθολογούμενα κείμενα όσο και αυτά του καθηγητή Γιανναρά που είχαν δημοσιευθεί ως άρθρα σε εφημερίδες, θα διαπιστώσει ότι αυτά έχουν διαχρονική αξία. Η επικαιρότητα τους είναι σαν αυτή του αλφαβήτου. Αν δεν γνωρίζεις το αλφάβητο δεν μπορείς να διαβάσεις και να γράψεις σωστά.
Αν δεν προσεγγίσεις τα βιβλία αυτά ως καρπό μόνιμης αγάπης και αγωνίας ελπιδοφόρου, είσαι αναλφάβητος. Γιατί τα βιβλία αυτά αποτελούν πρόταση. Μη λησμονούμε: Η πρόταση αποτελείται από λέξεις και οι λέξεις από γράμματα του αλφαβήτου. «Η εδώ πρόταση – σημειώνει ο καθηγητής Γιανναράς – απαιτεί τουλάχιστον μιαν υποψία για την επικαιρότητα και γονιμότητα της διαχρονικής ελληνικής εμμονής στο φωτισμό νοήματος της ανθρώπινης ύπαρξης και συνύπαρξης – στη γιγαντομαχία περί της ουσίας, στη ζήτηση του ενός ούτινος εστι χρεία».

Είμαι πεπεισμένος πλέον πως το συνολικό έργο του Χ. Γιανναρά μας παρακινεί – όπως γράφει ο ίδιος σ’ ένα κείμενό του για τον Ελύτη – «να ψηλαφίσουμε την εύρεση του απορριμένου λίθου, να συλλαβίσουμε ελεγεία στην οξώπετρα, να ψάλλουμε μαζί του τον Ιησού του ήλιου, τον μετά κάθε Σάββατο ανατέλλοντα».
Ακολουθεί το βίντεο της εκδήλωσης. 

ΜΙΑ ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΜΕ ΤΟΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗ ΧΡΗΣΤΟ ΓΙΑΝΝΑΡΑ ΠΡΙΝ 20 ΧΡΟΝΙΑ (ΒΙΝΤΕΟ)

Μια συνέντευξη που μας παραχώρησε ο καθηγητής Φιλοσοφίας Χρήστος Γιανναράς, τον καιρό της θητείας μας στον Τηλεοπτικό Σταθμό της Ιεράς Μητροπόλεως Πατρών Λύχνος. 

Η συνέντευξη πραγματοποιήθηκε στο στούντιο του σταθμού, την 1η Απριλίου 2001, δηλ. πριν 20 χρόνια.

   

ΤΟ ΣΥΜΠΛΕΓΜΑΤΙΚΟ ΧΩΡΙΑΤΟΠΟΥΛΟ ΠΟΥ ΓΙΝΕΤΑΙ ΔΕΣΠΟΤΗΣ...

ΧΡΗΣΤΟΣ ΓΙΑΝΝΑΡΑΣ 

«Βδέλυγμα σε τόπο άγιο» 

Η Καθημερινή

Η επιφυλλίδα επιτρέπεται να αιθεροβατεί – είναι φιλολογικό είδος, δεν πειθαρχεί στις απαιτήσεις επικαιρότητας της ειδησεογραφίας. 

Στην οργάνωση και στη λειτουργία του ελλαδικού κράτους, ποια δεδομένα δεν είναι ελληνικά, δεν τα γέννησε η σοφία της ανάγκης, η εμπειρική παράδοση του Ελληνισμού; Είναι πολλά, ας ξεχωρίσουμε τρία: Ο διακοσμητικός ρόλος της Τοπικής Αυτοδιοίκησης, δηλαδή το συγκεντρωτικό κράτος. Επίσης, η προτεραιότητα δάνειων ιδεολογημάτων (όχι της επιχώριας ανάγκης) στην άσκηση της πολιτικής. Και η αλλοτρίωση του εκκλησιαστικού κοινωνικού θησαυρίσματος σε «επικρατούσα θρησκεία». 

Η θρησκεία συνήθως είναι θεσμοποιημένη αγοραπωλησία: κάποιοι πουλάνε, κάποιοι αγοράζουν. Πωλούνται χρηστικά ωφελιμοθηρικά προτάγματα, αγοράζονται παρηγορητικές ψευδαισθήσεις. Το κράτος κατοχυρώνει τη συναλλαγή, διότι του εξασφαλίζει λιγότερο φόρτο δουλειάς για την αστυνομία και τα δικαστήρια. Αλλοτριώνει θεσμικά σε θρησκεία (σε ατομοκεντρικό νομικισμό και ηθικοπλαστική προπαγάνδα, δηλαδή σε «κήρυγμα») την ανατροπή της θρησκείας, που είναι ο εκκλησιαστικός γιορτασμός της ζωής. Παραβλέπει το κράτος ότι μπροστάρηδες στη Γιορτή της Εκκλησίας είναι ο ληστής, η πόρνη, ο άσωτος. Στη θέση της τολμηρής απελευθερωτικής ανατροπής, το κράτος αντιτάσσει ένστολους υπαλλήλους της δημόσιας τάξης και του καθωσπρεπισμού. 

Οι θρησκευτικοί υπάλληλοι του κράτους διαβαθμίζονται – οι υψηλόβαθμοι είναι ογδόντα δύο (82) «μητροπολίτες». Πώς επιλέγονται; Πρέπει να είναι άγαμοι (όχι έμπειροι μοναστικής άσκησης, απλώς απάντρευτοι). Να έχουν και πτυχίο «πανεπιστημιακής» Θεολογικής Σχολής. Με ποια διαδικασία εκλέγονται; Μόνο με παρασκήνιο – η ψηφοφορία είναι μυστική, οι εκλέκτορες δεν αιτιολογούν την ψήφο τους. Πρόκειται για το απόλυτο της αυθαιρεσίας. 

Η μετάβαση από τη βαθμίδα του «πρεσβυτέρου» (ιερέα) στη βαθμίδα του μητροπολίτη επισκόπου συνιστά υπαρκτική μετάλλαξη, κυριολεκτική – από σερνάμενη κάμπια σε χρυσοστολισμένη πεταλούδα. Το ασήμαντο, καλογεροφορεμένο «παπαδάκι» μεταμορφώνεται ακαριαία σε πρίγκηπα, γίνεται αφέντης, δεσπότης, μπορεί και τριανταπεντάρης αλλά σεβασμιότατος, όλοι γονατίζουν μπροστά του και τον προσκυνούν. 

Συχνά διαχειρίζεται χρήματα πολλά, αλλά τον άνθρωπο τον αλλάζει κυρίως η δύναμη, η εξουσιαστική ισχύς, το ακαταμάχητο κύρος του αξιώματος. Και μαζί, το αιφνίδιο της ριζικής μεταβολής. Ο φτωχός, χιλιοταπεινωμένος στις σημερινές συνθήκες «παπάς», που τον έχει λιώσει η μοναξιά και η περιθωριοποίηση, «εξαίφνης» γίνεται οικοδεσπότης επισκοπικής έπαυλης, συχνά διώροφης ή τριώροφης, με κήπο, ανθοκομική ποικιλία, υπηρετικό προσωπικό, ένα ή και «στόλο» αυτοκινήτων, με οδηγό ή οδηγούς, μάγειρα, οικονόμο. 

Αυτή η ονειρώδης «μεταστοιχείωση» κερδίζεται με ένα πτυχίο Θεολογικής, που το παίρνει πια σήμερα ο πάσα ένας. Το μεγαλωμένο συνήθως στην ένδεια, συμπλεγματικό χωριατόπουλο, χωρίς εμπειρία και εθισμούς στην αστική συμπεριφορά, μεταφυτεύεται σε συνθήκες και όρους άρχοντα. Επίσημα δείπνα, συνεχής συγχρωτισμός με τους σκληροπετσωμένους της εξουσίας, αλισβερίσια μυθικών κονδυλίων, περίγυρος αδίστακτων κερδομανών. 

Και όταν «λειτουργεί», τα παραισθησιογόνα κορυφώνονται: Ο χθεσινός «Μήτσος», «Κώτσος» ή «Παναγής» ντύνεται ακέραιη τη στολή τού άλλοτε απόλυτου μονάρχη της «οικουμένης»: Σάκο αυτοκρατορικό και μανδύα με «ουρά», μίτρα και σκήπτρο επίσης του «άρχοντος και δεσπότου βασιλέως», με τον διάκονο να του κρατάει την «ουρά». Αυτά όλα, με καταιγιστικούς τους πολυχρονισμούς και άφθονο το θυμίαμα, όχι στον καθεδρικό, της πρωτεύουσας του κράτους ναό, αλλά και στο τελευταίο κουτσοχώρι όπου ιερουργεί «δεσπότης». 

Από όλα αυτά τίποτε δεν είναι ανάγκη να αλλάξει στην ιεροτελεστία, αρκεί να λείψει το ψέμα και η αφόρητη αδικία. Είναι πρόκληση και μάλιστα βάναυση, άνθρωποι τόσο ελάχιστων προσόντων ή και κραυγαλέα ανύπαρκτης σοβαρότητας να έχουν μεταβάλει ένα τεράστιας δυναμικής λειτούργημα σε λαχείο, που μεταμορφώνει θλιβερούς σπιθαμιαίους σε υπερευνοημένους μεγιστάνες. Το μυστικό για να μην χαθεί τίποτα και όλα να μεταμορφωθούν, είναι να προταχθεί η δίψα και ανάγκη για ανθρώπινη ποιότητα. 

Ανοίξτε την ετήσια έκδοση «Δίπτυχα της Εκκλησίας της Ελλάδος», όπου απογράφονται τα βιογραφικά σημειώματα όλων των μητροπολιτών. Είναι ίλιγγος: για τη συντριπτική πλειονότητα, τα προσόντα εξαντλούνται στο πτυχίο της Θεολογικής και σε θητεία ιεροκήρυκα, δηλαδή αμειβόμενου προπαγανδιστή. Με αυτά τα δύο «εφόδια» γίνεσαι από πληβείος άρχοντας πολυζήλευτος. Ακόμα και υπουργό σήμερα δεν σε κάνουν με ένα πτυχίο και κάποια θητεία προπαγανδιστή. Δεσπότη, αν έχεις αποδείξει ότι είσαι (και θα παραμείνεις) πειθήνιος, σε χειροτονούν. 

Μέσα από διαβλητές και εξοργιστικά άδικες διαδικασίες εκλογής, το «σώμα» των επισκόπων-μητροπολιτών στο ελλαδικό κρατίδιο έχει να επιδείξει (αλλά δεν το κάνει) και κάποια δείγματα εξαιρετικής ανθρώπινης ποιότητας. Είναι μια μειονότητα πολύτιμη, αλλά μάλλον ανενεργός συνοδικά. Θα ήταν ενδιαφέρον να μελετήσει κανείς ποιοι παράγοντες ή ποιοι συντελεστές παγιδεύουν αυτή την ποιότητα στην ατολμία. Είναι πρόβλημα που πιστοποιείται σε πολλούς κομβικής λειτουργίας θεσμούς στο παρακμιακό μας Ελλαδέξ. 

Ασυγκρίτως οδυνηρότερη από την πλημμυρίδα της ανικανότητας και φαυλότητας, είναι η παραλυτική ατολμία της ποιότητας.

_______________________

Ο "ΛΟΥΣΤΡΟΣ" ΚΑΛΑΒΡΥΤΩΝ ΚΑΙ ΑΙΓΙΑΛΕΙΑΣ ΑΜΒΡΟΣΙΟΣ

"...εργαζόμουνα πλησίον του αειμνήστου Πατρός μου κυρίως στο στιλβωτήριο, δηλ. ως «λούστρος»! Γυάλιζα τα παπούτσια των πελατών μας εκεί κάπου στην οδό Αυτοκράτορος Αυγούστου, αριθμ. 87, στην Πάτρα."

Ο ΧΡΗΣΤΟΣ ΓΙΑΝΝΑΡΑΣ ΕΠΙΤΙΜΟΣ ΔΙΔΑΚΤΩΡ ΤΗΣ ΘΕΟΛΟΓΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΤΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ (ΒΙΝΤΕΟ)

Σε επίτιμο διδάκτορα του Τμήματος Κοινωνικής Θεολογίας της Θεολογικής Σχολής του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών αναγορεύθηκε την Δευτέρα 6 Νοεμβρίου 2017, στην Αίθουσα Τελετών του Πανεπιστημίου Αθηνών, ο ομότιμος καθηγητής Φιλοσοφίας του Παντείου Πανεπιστημίου Χρήστος Γιανναράς. 

Το πρόγραμμα της τελετής περιελάμβανε προσφώνηση από τον πρύτανη του ΕΚΠΑ, καθηγητή Μελέτιο-Αθανάσιο Κ. Δημόπουλο, παρουσίαση του έργου και της προσωπικότητας του τιμωμένου από τον κοσμήτορα της Θεολογικής Σχολής, καθηγητή Απόστολο Β. Νικολαΐδη, αναγόρευση του τιμωμένου και περιένδυσή του με την τήβεννο της Θεολογικής Σχολής, καθώς και ομιλία του Χρήστου Γιανναρά με τίτλο: «Η αλήθεια ως ορθότητα και η αλήθεια ως μετοχή». 

«Τιμάμε σήμερα», ανέφερε ο πρύτανης, «έναν από τους σημαντικότερους Ελληνες φιλοσόφους και θεολόγους, που ο λόγος τους τυγχάνει ευρύτερης προσοχής, μελέτης και αποδοχής».

Με αφορμή την τιμητική αυτή διάκριση στον καθηγητή Χρήστου Γιανναρά, θυμίζουμε μια αρκετά παλαιότερη συνέντευξη που μας παραχώρησε (1-4-2001) τον ...καιρό του "Λύχνου", όταν δηλ. διακονούσαμε στον Τηλεοπτικό Σταθμό της Μητροπόλεως Πατρών. 

ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΜΕ ΤΟΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗ ΧΡΗΣΤΟ ΓΙΑΝΝΑΡΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΓΙΑ ΚΑΙ ΜΕΓΑΛΗ ΣΥΝΟΔΟ

Δείτε, αγαπητοί συνοδίτες, στο διαδικτυακό κανάλι intv.gr μια συνέντευξη που μας παραχώρησε σήμερα ο ομότιμος καθηγητής Φιλοσοφίας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο Χρήστος Γιανναράς, με αφορμή και για την Αγία και Μεγάλη Σύνοδο της Ορθοδοξίας που συνέρχεται αυτές τις μέρες στην Ορθόδοξο Ακαδημία Κρήτης. 

Διερευνούμε τα θέματα: τί είναι Σύνοδος, ποιο το περιεχόμενο του όρου "Πατριαρχείο" σήμερα, ποιος ο σκοπός μιας Συνόδου στον καιρό μας, η αναγκαιότητα του Πρώτου στην Εκκλησία, το πρόβλημα του Ορθοδοξισμού, οι έννοιες "Αυτοκέφαλο" και "Αυτόνομο" ως αντίθετες στην ουσία της Εκκλησίας κ.α.

Παρουσίαση: Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος

Σκηνοθεσία: Γιώργος Αρβανίτης

Ολόκληρη η συνέντευξη εδώ. 

Ο ΠΑΠΑΣ ΦΡΑΓΚΙΣΚΟΣ ΤΟΥ ΧΡΗΣΤΟΥ ΓΙΑΝΝΑΡΑ ΚΑΙ ΤΟΥ ΣΤΑΥΡΟΥ ΖΟΥΜΠΟΥΛΑΚΗ

Καθημερινή, 8-4-2016

Λιγότερο επικριτική και περισσότερο ανοιχτή κάλεσε ο Πάπας να σταθεί η Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία απέναντι στους διαζευγμένους Καθολικούς, ανοίγοντας το δρόμο και σε αυτές τις κοινωνικές ομάδες να βρεθούν παρούσες στη Θεία Κοινωνία. 

Αν και όπως δήλωσε, η ένωση μεταξύ ανθρώπων του ίδιου φύλου δεν ισοδυναμεί με γάμο, με μια πολυσέλιδη αποστολική προτροπή, τη «Χαρά της Αγάπης», ο Πάπας παρακινεί τους ιερείς να δεχτούν στους κόλπους της εκκλησίας τις μονογονεικές οικογένειες, τους γκέι και τα ανύπαντρα ζευγάρια. 

Αντιλαμβανόμενος την μεγάλη πλέον διαφορετικότητα και πολυπλοκότητα της παγκόσμιας εκκλησίας, ο Πάπας Φραγκίσκος προσπαθεί να δώσει στους επισκόπους και τους ιερείς να καταλάβουν ότι κάθε χώρα ή περιοχή «μπορεί να αναζητήσει λύσεις που ταιριάζουν στην κουλτούρα, τι παραδόσεις και τις ανάγκες της εκάστοτε κοινωνίας.»

Χρήστος Γιανναράς, Καθημερινή 3-4-2016

Tο μόνο πλεονέκτημα της Δύσης σήμερα ίσως είναι ότι έχει Πάπα τον Aργεντινό Φραγκίσκο. Hχεί σαν παραλογισμός το πλεονέκτημα, αλλά δεν είναι: αν υπάρχει διέξοδος στη σύγκρουση μηδενισμού και τυφλής θρησκοληψίας, είναι να σπαρθεί «νόημα» στη νέκρα του μηδενισμού, όχι να συνετισθεί η θρησκοληψία. Kαι ο σημερινός πάπας μοιάζει ικανός για τέτοια σπορά. O λόγος του, η δίχως την παραμικρή επιτήδευση και χαρτογιακάδικα στερεότυπα παρουσία του, είναι μια έκπληξη για τη δραματικά αλλοτριωμένη (θρησκειοποιημένη, εξίσου σε Δύση και Aνατολή) Xριστιανοσύνη. 

Aρκεί να τολμούσε να αντιπαραταχθεί ο Aργεντινός Φραγκίσκος στη θρησκειοποίηση που γεννάει τον μηδενισμό και χαρίζει λογικές επιφάσεις στην ψυχοπαθολογική θρησκοληψία. Nα θεσμίσει τις προϋποθέσεις για να εμφανιστούν στις δυτικές κοινωνίες ζωντανά σπέρματα της εκκλησιαστικής αλήθειας: η ανυπότακτη σε γραφειοκρατίες επισκοπική πατρότητα, το συνοδικό σύστημα, η «καθολικότητα» όχι σαν γεωγραφική παγκοσμιότητα αλλά ως κατορθούμενη πληρότητα-ολοκληρία του ευχαριστιακού γεγονότος. Nα ελευθερώσει τις κοινωνίες της Δύσης από τον σκανδαλογόνο μαζοχισμό της υποχρεωτικής αγαμίας του κλήρου και τον απάνθρωπο σαδισμό της απαγόρευσης του διαζυγίου.

Σταύρος Ζουμπουλάκης
Χριστιανισμός της χαράς 
Η μαρτυρία του πάπα Φραγκίσκου (Εκδ. Πόλις, 2015) 

«Ο πάπας Φραγκίσκος, άνθρωπος αγάπης, απλός, σεμνός και οικείος, έχει επανειλημμένα και σταθερά στραφεί εναντίον του οικονομικού νεοφιλελευθερισμού, εναντίον μιας ανάπτυξης χωρίς δικαιοσύνη, μιας ανταγωνιστικότητας που καταστρέφει την αγορά εργασίας και δημιουργεί ανέργους, φτωχούς, εξαθλιωμένους και αποκλεισμένους. Δεν πιστεύει στο αόρατο χέρι της αγοράς, που ρυθμίζει μαγικά τα πάντα. Αρνείται την κυριαρχία του χρήματος και την αναγωγή του σε υπέρτατο και μόνο κριτήριο. 

Ο πάπας Φραγκίσκος θέλει μια Εκκλησία φτωχή και των φτωχών, αλλά ταυτόχρονα και κυρίως μια Εκκλησία προσευχόμενη - χωρίς προσευχή μετατρέπεται σε μη κυβερνητική φιλανθρωπική οργάνωση. 

Ο χριστιανισμός του διαπνέεται απ’ αρχής μέχρι τέλους από την ιδέα της αποστολικότητας της Εκκλησίας και, αξεχώριστα, από τη χαρά της ζωής του χριστιανού. Αποστολή (missio) είναι να φέρεις και στους άλλους τη χαρά που έλαβες, τη χαρά των καλών ειδήσεων. Η αποστολή δεν αποτελεί μία ανάμεσα στις πολλές εκφράσεις της Εκκλησίας, ένα από τα έργα της, αλλά ιδρυτικό και συστατικό γνώρισμά της. Πηγή και περιεχόμενό της είναι η ευαγγελική χαρά.» 

ΤΟ ΝΕΟ ΒΙΒΛΙΟ ΤΟΥ ΧΡΗΣΤΟΥ ΓΙΑΝΝΑΡΑ: Η Ευρώπη γεννήθηκε από το "Σχίσμα"

Μόλις κυκλοφόρησε (Α' Έκδοση, Mάϊος 2015) από τις εκδόσεις Ίκαρος το νέο βιβλίο, δοκιμιακού χαρακτήρα, του καθηγητή Φιλοσοφίας Χρήστου Γιανναρά, με τον τίτλο Η Ευρώπη γεννήθηκε από το «Σχίσμα» (352 σελίδες, επιμέλεια: Ηρώ Νόλλα). 

Στο οπισθόφυλλο του βιβλίου διαβάζουμε: 

«Το σήμερα έρχεται από το χθες, το μέλλον αναδύεται από το παρελθόν». Από το χθες προέκυψαν δύο πολιτισμικά «παραδείγματα» καθοριστικά της ανθρώπινης Ιστορίας: Το ελληνικό κοινωνιοκεντρικό και το δυτικοευρωπαϊκό (μεταρωμαϊκό) ατομοκεντρικό «παράδειγμα». Αντιθετικά τα δύο «παραδείγματα», ασύμπτωτα, η πραγματοποίηση του ενός προϋποθέτει τη συνεπή άρνηση-απόρριψη του άλλου. Ο παγκοσμιοποιημένος σήμερα πολιτισμός της «Δύσης» είναι η αντιστροφή των όρων του κάποτε ελληνικού πολιτισμού, το αναποδογύρισμα (σαν αντεστραμμένο γάντι) των προϋποθέσεων και των στόχων του. 

Η υπενθύμιση αυτού του κοσμοϊστορικού «Σχίσματος» πιθανόν να καρπίζει προσωπικές αντιστάσεις στον πρωτογονισμό του ατομοκεντρισμού και της χρησιμοθηρίας – στον ριζοσπάστη μηδενισμό» (radikale Nihilismus) που ο Nietzsche κατάγγελνε σαν τον φρικτότερο εφιάλτη για την Ευρώπη. 

Και συνειδητοποιώ ότι αυτό το σκεπτικό πρωτοδιατύπωσε ο Χ. Γιανναράς στην τελευταία του επιφυλλίδα στην Καθημερινή για το 2011 (31-12-2011). Εκεί επέλεξε να παρουσιάσει βιβλία που τον έτερψαν και τον πλούτισαν, όπως σημειώνει ο ίδιος. Και διαβάζοντας εκείνη την επιφυλλίδα, συναντώ την έμπνευση του Γιανναρά για το βιβλίο του που μόλις κυκλοφόρησε. Γράφει: 

«…βιάζομαι να περάσω σε ένα σημαδιακό ιστορικό βιβλίο, γονιμότατο, για μένα, ανάγνωσμα: Συγγραφέας ο κορυφαίος μεσαιωνολόγος Ζακ Λε Γκοφ (Jacques Le Goff), της ρεαλιστικής σχολής των Annales, και τίτλος το ερώτημα: «Η Ευρώπη γεννήθηκε τον Μεσαίωνα;» (Εκδόσεις «Πόλις»). Θα τολμούσα τη γνώμη ότι αυτό το βιβλίο θα έπρεπε όχι απλώς να το έχουν διαβάσει, αλλά να το έχουν αναλυτικά διδαχθεί όσοι σημερινοί Ελληνες έρχονται σε οποιαδήποτε επίσημη επαφή με Δυτικοευρωπαίους - πολιτικοί, δημοσιογράφοι, επιχειρηματίες, πανεπιστημιακοί κ. τ. ό. Η τεκμηριωμένη βεβαιότητα που προκύπτει από τη μελέτη του βιβλίου είναι, ότι ο τίτλος του θα μπορούσε να παραλλαγεί συνεπέστατα και, χωρίς ερωτηματικό, να διατυπωθεί: «Η Ευρώπη γεννήθηκε από τη ρήξη με τον Ελληνισμό» ή «Η Ευρώπη γεννήθηκε από το Σχίσμα» ή «Η Ευρώπη γεννήθηκε από τον ανθελληνισμό». 

Οι παραλλαγές που αποδίδουν ακριβώς τη σύνοψη της ιστορικής μελέτης του Le Goff δεν παραπέμπουν σε ιδεολογική αντίθεση Δύσης και Ελληνισμού, σε αντιπαλότητα με αίτια ψυχολογικά ή προθέσεων. Η ρήξη ήταν μια ιστορική αναγκαιότητα, χωρίς αυτήν δεν θα μπορούσε να υπάρξει και να μεγαλουργήσει ιστορικά η μεταρωμαϊκή Δύση, the Barbarian West. Σήμερα μόνο με συνείδηση πολιτισμικής ετερότητας μπορεί ο Ελληνισμός να μετάσχει ενεργητικά και δημιουργικά στο ευρωπαϊκό γίγνεσθαι, αλλιώς περιττεύει. Καίρια πρόκληση ο Le Goff.» 

Άρα, ο Γιανναράς ανταποκρίθηκε στην καίρια πρόκληση του Le Goff και μας έδωσε αυτό το βιβλίο που κρατάμε στα χέρια μας. Το ομολογεί, άλλωστε και ο ίδιος, στο εισαγωγικό κεφάλαιο με τίτλο: "Ποιά λογική συγκεφαλαιώνει ο τίτλος του βιβλίου", όταν γράφει: 

"Έναυσμα για την εδώ απόπειρα αποτέλεσε το βιβλίο του έγκυρου μεσαιωνολόγου Jacques Le Goff". 

Ας ελπίσουμε να αποτελέσει εφαλτήριο για ουσιαστικό διάλογο επί των σημαντικών θεμάτων που θα ‘πρεπε να μας απασχολούν και τα οποία παρουσιάζονται στο βιβλίο.

Π.Α.Α.

ΟΛΟΚΛΗΡΩΘΗΚΕ ΜΕ ΕΠΙΤΥΧΙΑ ΤΟ ΔΙΕΘΝΕΣ ΣΥΝΕΔΡΙΟ "ΟΝΤΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΑ"

Φωτοστιγμές από το διεθνές συνέδριο με θέμα «Οντολογία και Ιστορία», που πραγματοποιήθηκε στο Ευρωπαϊκό Πολιτιστικό Κέντρο Δελφών από 29 έως 31 Μαϊου 2015.  

Όσοι συμμετείχαν είχαν την σπάνια εμπειρία μιας υψηλού επιπέδου διοργάνωσης από κάθε άποψη. 

Συγχαρητήρια στους διοργανωτές, τον Δρ. Σωτήρη Μητραλέξη και τον Dr Andrew Kaethler από το Πανεπιστήμιο του St Andrews, για την ιδέα και την υλοποίησή της.

ΣΤΙΓΜΙΟΤΥΠΑ ΑΠΟ ΤΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ "ΟΝΤΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΑ" ΠΟΥ ΔΙΕΞΑΓΕΤΑΙ ΣΤΟΥΣ ΔΕΛΦΟΥΣ

Χρήστος Γιανναράς, π. Παντελεήμων Μανουσάκης, π. Νικόλαος Λουδοβίκος 

Ξεκίνησε χθες 29 Μαΐου 2015 στο Ευρωπαϊκό Πολιτιστικό Κέντρο Δελφών το αγγλόφωνο διεθνές συνέδριο με θέμα «Οντολογία και Ιστορία», στο οποίο εξετάζεται η σημασία του διπόλου αυτού για την φιλοσοφία και την θεολογία - στην οποία το ερώτημα αφορά, ουσιαστικά, στην εσχατολογία.

Στους προσκεκλημένους ομιλητές συμπεριλαμβάνονται: ο ομότιμος καθηγητής φιλοσοφίας Χρήστος Γιανναράς, ο καθηγητής φιλοσοφίας του Κολλεγίου του Τιμίου Σταυρού, Worcester MA, Αρχιμ. Παντελεήμων Μανουσάκης, ο καθηγητής συστηματικής θεολογίας του Πανεπιστημίου του St Andrews, Alan J. Torrance, ο π. Νικόλαος Λουδοβίκος, ο π. Βασίλειος Θερμός και άλλοι. 

Το συνέδριο συνδιοργανώνεται από τον δρ. Σωτήρη Μητραλέξη και τον Dr Andrew Kaethler από το Πανεπιστήμιο του St Andrews.

Δημοσιεύουμε φωτογραφικά στιγμιότυπα από την πρώτη ημέρα. 

ΔΙΕΘΝΕΣ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΣΤΟΥΣ ΔΕΛΦΟΥΣ ΜΕ ΘΕΜΑ "ΟΝΤΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΑ" (29-31 ΜΑΪΟΥ 2015)

Από τις 29 έως τις 31 Μαΐου 2015 στο Ευρωπαϊκό Πολιτιστικό Κέντρο Δελφών θα λάβει χώρα αγγλόφωνο διεθνές συνέδριο με θέμα «Οντολογία και Ιστορία», στο οποίο θα εξετασθεί η σημασία του διπόλου αυτού για την φιλοσοφία και την θεολογία - στην οποία το ερώτημα αφορά, ουσιαστικά, στην εσχατολογία. 

Στους προσκεκλημένους ομιλητές συμπεριλαμβάνονται: ο Σεβ. Μητροπολίτης Γέρων Περγάμου Ιωάννης (Ζηζιούλας), ο ομότιμος καθηγητής φιλοσοφίας Χρήστος Γιανναράς, ο καθηγητής φιλοσοφίας του Κολλεγίου του Τιμίου Σταυρού, Worcester MA, Αρχιμ. Παντελεήμων Μανουσάκης και ο καθηγητής συστηματικής θεολογίας του Πανεπιστημίου του St Andrews, Alan J. Torrance. 

Το συνέδριο διοργανώνεται από τον δρ. Σωτήρη Μητραλέξη και αφιερώνεται στην μνήμη του π. Matthew Baker, ο οποίος θα παρευρίσκετο στο συνέδριο προς χαράν των πολλών μελετητών που ήθελαν να τον συναντήσουν, αλλά, δυστυχώς, βρήκε τραγικό θάνατο σε αυτοκινητιστικό ατύχημα στην Αμερική, την Κυριακή της Ορθοδοξίας, από το οποίο επέζησαν τα έξι παιδιά του και η πρεσβυτέρα του.

Το συνέδριο θα πραγματοποιηθεί στα αγγλικά και είναι ανοικτό μόνον σε όσους έχουν ήδη εγγραφεί σε αυτό. 

Δείτε περισσότερα στην ιστοσελίδα του συνεδρίου εδώ.
Δείτε παλαιότερη ανάρτηση της Ιδιωτικής Οδού εδώ.
Στη συνέχεια δημοσιεύουμε το πλούσιο πρόγραμμα του εξαιρετικά ενδιαφέροντος αυτού συνεδρίου. 

Ontology and History-International Conference at the European Cultural Centre of Delphi 29-31 May 2015

"ΟΝΤΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΑ": ΔΙΕΘΝΕΣ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΣΤΟΥΣ ΔΕΛΦΟΥΣ ΜΕ ΤΗ ΣΥΜΜΕΤΟΧΗ ΣΠΟΥΔΑΙΩΝ ΟΜΙΛΗΤΩΝ

Στο αγγλόφωνο διεθνές συνέδριο «Οντολογία και Ιστορία» θα εξετασθεί η σημασία του διπόλου αυτού για την φιλοσοφία και την θεολογία—στην οποία το ερώτημα αφορά, ουσιαστικά, στην εσχατολογία. 

Στους προσκεκλημένους ομιλητές συμπεριλαμβάνονται: ο σεβ. μητροπολίτης Περγάμου Ιωάννης (Ζηζιούλας), ο ομότιμος καθηγητής φιλοσοφίας κ. Χρήστος Γιανναράς, ο πανοσ. καθηγητής φιλοσοφίας π. Παντελεήμων Μανουσάκης και ο καθηγητής συστηματικής θεολογίας Alan J. Torrance. 

Το συνέδριο θα λάβει χώρα από τις 29 έως τις 31 Μαΐου 2015 στο Ευρωπαϊκό Πολιτιστικό Κέντρο Δελφών και διοργανώνεται από τον δρ. Σωτήρη Μητραλέξη και τον κ. Andrew Kaethler. 

Μέχρι τις 15 Φεβρουαρίου υφίσταται η δυνατότητα πρότασης αγγλόφωνης επιστημονικής ανακοίνωσης διαρκείας 20 λεπτών για το συνέδριο, ενώ το κόστος της ατομικής εγγραφής καλύπτει, μεταξύ άλλων, την διαμονή στους Δελφούς για τις 29-31/5. Περισσότερες πληροφορίες θα βρείτε στην ιστοσελίδα του συνεδρίου εδώ.

Ontology and History: A Challenging and Auspicious Dialogue for Philosophy and Theology 

International Conference at the European Cultural Centre of Delphi 

29-31 May 2015 

This conference will attempt to explore the relationship between ontology and history in the context of both philosophical enquiry and Christian theology. Ontology is the study of being qua being, a field that is typically viewed as distinguishable from––if not also antithetical to––history. However, while the study of being (insofar as it exists) and history may seem unrelated, there is either an explicit or implicit interaction between the two in a number of philosophical traditions; when not explicitly articulated, this implicit interaction emerges as a philosophical problem. And while this is particularly true for various forms of philosophical idealism (e.g. German idealism) and the historicisation of idealism, it emerges as a core problem in the context of Christian theology and its eschatological promise. If the true state of being and beings resides in an eschatological future, not in the present or a distant past (as masterfully expounded by Maximus the Confessor), and if this true state of being and beings is yet to be witnessed, then temporality in general and history in particular become a vital part of ontology proper. This bears immense implications for the philosophical enquiry into ecclesial witness. 

Apart from this, a reoccurring challenge within Christianity concerns how we are to make past events present. Rudolf Bultmann tried to make sense of this by elevating word over event. In so doing he formulated an ‘existentialised’ eschatology in which the focus is on the immediate. In current biblical studies there is strong emphasis on making sense of the Resurrection through history, and history is given priority over confession. As a result the ecumenical creeds are denigrated and metaphysical clarification risks being perceived as anti-biblical. In both Catholicism and Orthodoxy there are various construals of anamnesis in which the historical event is made present as a kingdom event through the liturgical experience of the Eucharist. In line with the desire to understand the relationship of the ‘once’ and the ‘always’, there is the challenge of making sense of the particular and the universal. Karl Rahner conflates them: the particular is the universal. Or stepping back in time with Origen, there is the temptation to universalise the particular with salvation. How best can one reconcile the continuity of salvation history and the radical (interruptive) newness of Christ? Political theology, which grew out of a particular account of eschatology, raises the joint concern of how our social histories are legitimated by moral and theological insights about the nature and destiny of the human person. Clearly, the relationship between ontology and history has immense wide-ranging philosophical and theological implications.

"FINIS GRAECIAE" ΤΟΥ ΧΡΗΣΤΟΥ ΓΙΑΝΝΑΡΑ (1985-2014)

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Στις 24 Νοεμβρίου 1985 στην εφημερίδα ΤΟ ΒΗΜΑ άρθρο του καθηγητή Χρήστου Γιανναρά με τίτλο: «Θρηνητική εικασία» και κεντρικό νόημα «ο τόπος διαλύεται και καταρρέει». 

Στις 6 Ιουλίου 1986 η επιφυλλίδα του Γιανναρά έχει τίτλο: “Finis Graeciae”. 

Έτσι, ένα βιβλίο με σχετικά κείμενα του Γιανναρά («προμηνύματα ιστορικού τέλους») κυκλοφόρησε το 1987 από τις εκδόσεις δόμος με τον …προκλητικό τίτλο: “Finis Graeciae” και υπότιτλο «Θρηνητική εικασία». 

Τώρα (2014), σ’ ένα βιβλίο με τον ίδιο τίτλο, από τις εκδόσεις IANOS έχουμε όλες τις επιφυλλίδες του Χ. Γιανναρά της περιόδου 1985-1990. 

Με αφορμή τα κείμενα του καθηγητή «Η Καταστροφή ως ευκαιρία», ο σπουδαίος Κωστής Παπαγιώργης έγραφε: 

Ήδη από το 1986, ο συγγραφέας με το Finis Graeciae είχε προβλέψει τις συνέπειες του ηροστράτειου μετασχηματισμού του Ανδρέα Παπανδρέου. Αυτός που ελέγχει τα πολιτικά πεπραγμένα της παπανδρεϊκής εποχής δεν είναι μέλος ενός κόμματος αλλά ηθικός παρατηρητής. Τι είχε να αντιτάξει ήδη από τα τέλη της δεκαετίας του ’80 η Νέα Δημοκρατία στον μετασχηματισμό του Ανδρέα Παπανδρέου; Ουσιαστικά, τίποτα. Πίστευε ότι ήταν φορέας εξουσίας, ανταγωνιζόταν τον αντίπαλο, αλλά δεν έθετε κοινωνικούς στόχους. Ετσι το ΠΑΣΟΚ ισοπέδωσε κάθε κοινωνική ιεραρχία, διέλυσε την αξιοκρατική στελέχωση στον δημόσιο τομέα, εξάρθρωσε τα πανεπιστήμια, ανασκολόπισε τα σχολεία και το εκπαιδευτικό ήθος, κατάργησε την ιστορική συνέχεια της ελληνικής γραφής επιβάλλοντας μονοτονικό κ.λπ. κ.λπ. 

Θα πίστευε κανείς ότι ο κατ’ επάγγελμα θεολόγος εχθρεύεται την οιαδήποτε μορφή δημοκρατίας καθότι τα πολιτεύματα -όποια κι αν είναι αυτά- δηλώνουν εμμένεια, αποδοχή του κόσμου, ενώ η πίστη έχει να κάνει με άλλες κατηγορίες. Ωστόσο, τα γιανναρικά επιχειρήματα πόρρω απέχουν από παρόμοια τερτίπια. Η θρησκεία, διατείνεται ο ίδιος, βρίσκεται στους αντίποδες του εκκλησιαστικού γεγονότος διότι δεν μεταγγίζει «νόημα» της ύπαρξης και της συνύπαρξης. Μάλιστα, στην πλέον οργανωμένη και συλλογική μορφή της, η θρησκευτικότητα μπορεί να φτάνει μέχρι την αρρώστια και την απανθρωπία (σέκτες πουριτανών, πιετιστών, «γνησίων ορθοδόξων»). Γι’ αυτό, άλλωστε, η θρησκεία δεν γεννάει ποτέ πολιτισμό, όπως κάνει η αναζήτηση νοήματος, αιτίας και σκοπού της ύπαρξης και της συνύπαρξης. Πρόκειται για καλλιέργεια μιας σχέσης που σκοπεί στην αμεσότητα της ψηλάφησης, στη δυναμική μιας πληρότητας που δεν πληρούται ποτέ. Τούτο έστιν αληθώς το ευρείν τον Θεόν, το αεί αυτόν ζητείν, το ουδέποτε της επιθυμίας κόρον ευρείν. Η μεταφυσική δίψα ζητάει τη μέθη της γνώσης που «χαρίζεται μόνο στη σχέση, μόνο με την ελευθερία από το εγώ, στο πανηγύρι του έρωτα». 

Κάποιοι που …έπεσαν από τα σύννεφα με την κρίση και διατείνονταν πως δεν ήξεραν, όφειλαν να γνωρίζουν τον προφητικό λόγο του Γιανναρά, διατυπωμένο 30 χρόνια πριν! 

Κάποιοι άλλοι οι οποίοι αρέσκονται σε φτηνές ρητορείες και ιαχές περί «ελληνορθοδόξου παραδόσεως» και τα τοιαύτα, θα έπρεπε να έχουν αφουγκραστεί τον ρεαλιστικό λόγο του Γιανναρά και να κάνουν την αυτοκριτική τους, αντί να ψάχνουν την αιτία της κρίσης στα «ξένα κέντρα» και στον «σιωνισμό». 

Κάποιοι παρόμοιοι που μας κραδαίνουν συνθηματολογικά το «Χριστός και Ελλάδα», προφανώς ανήκουν στην κατηγορία της οργανωμένης θρησκευτικότητας που μπορεί να φτάσει – και φτάνει - μέχρι την αρρώστια και την απανθρωπία. 

Ο Γιανναράς υπήρξε απολύτως ρεαλιστικός, γιατί προφέρει σωστά την πραγματικότητα, την οποία οι περισσότεροι αποφεύγουν να δουν γιατί θα φρίξουν μπροστά στη θέα του τέρατος που οι ίδιοι δημιούργησαν και συντηρούν. 

Κι αν κάπου μπορεί να διαφωνεί κανείς με τον Γιανναρά, θεμιτόν. Όμως δεν μπορεί σε καμία περίπτωση να τον προσπεράσει αβασάνιστα γιατί τότε απλώς εξαπατάει τον εαυτό του.