Ο ΜΑΝΟΣ ΧΑΤΖΙΔΑΚΙΣ ΓΙΑ ΤΗΝ 28η ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ 1940

Γιατί είπε το ΟΧΙ ο Μεταξάς, αφού θαύμαζε τον άξονα και κυβερνούσε με τον τρόπο του χιτλερικού εθνικοσοσιαλισμού; 

Αυτά είναι λίγο πολύ γνωστά... Oι πιέσεις, οι Άγγλοι, τα ανάκτορα κ.τλ. Μπορεί κανείς να ερωτηθεί και αν λέγαμε ΝΑΙ; Πάλι στα ίδια θα ήμασταν. Ένα-δυο χρόνια υπό συμμαχική επιστασία –μήπως δεν είμαστε πέντε και δέκα χρόνια κάτω από αυτούς;– κι ύστερα μες στη συμμαχία και τέλος στην ευρωπαϊκή κοινότητα. 

Άσε και εκείνη τη μεταπολεμική ψευδαίσθηση που μας την καλλιεργούσαν και οι πρώτες μεταπολεμικές κυβερνήσεις μας, ότι ήμασταν οι πρωταγωνιστές του πολέμου, οι περιούσιοι των συμμάχων. Πιστεύαμε στο τέλος, σαν τον Καραγκιόζη, πως εμείς σκοτώσαμε τον κατηραμένο όφι. Μεθύσαμε από δόξα, που μόνοι μας χαρίσαμε στους εαυτούς μας. 

Για μια ακόμη φορά νικήσανε οι Χίτες, οι κουτσαβάκηδες, οι ταγματασφαλίτες, οι βασανιστές και οι μέλλοντες Μιχαλόπουλοι (εκδότης της Ελεύθερης Ωρας) και Κουρήδες. 

Αυτή είναι η 28η Οκτωβρίου.

(Ραδιοφωνικό σχόλιο του Μάνου Χατζιδάκι για την 28η Οκτωβρίου)

Σε πάτησαν τα πόδια μας / Σε μάτωσεν η βιά μας / Σου σπάσανε τα κόκκαλα / Τ΄ ασθενικά παιδιά μας ...

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

"Η εποχή της Μελισσάνθης" είναι το κατ' εξοχήν αυτοβιογραφικό έργο του Μάνου Χατζιδάκι, το οποίο ο ίδιος θεωρούσε πολύ σημαντικό γι' αυτόν. 

Θέμα του η απελευθέρωση από τη Γερμανική Κατοχή, για την οποία γράφει ο συνθέτης στο τέλος του σημειώματος του για το έργο: 

Μια απελευθέρωση που έκρυβε μέσα της έναν θανατερό συμβιβασμό, την βία και την ενοχή, την προδοσία και την χωρίς γιατρειά τραυματισμένη ελευθερία. Μια απελευθέρωση που δεν πρόλαβε να γίνει λαϊκή. Την κατάγραψαν μ' ευκολία εθνική, και την γιορτάζουν στα Δημαρχεία και τις Νομαρχίες. "Σου σπάσανε τα κόκκαλα τ' ασθενικά παιδιά μας", αναστροφή του Σολωμικού "Απ' τα κόκκαλα βγαλμένη των ελλήνων τα ιερά". 

Πού βρίσκεται η αλήθεια της νεοελληνικής μας ελευθερίας; Βέβαια και στους δύο αυτούς στίχους. Αδιάκοπα, διαδοχικά και παρανοϊκά. 

Αυτοί οι εθνικού περιεχομένου στίχοι περιλαμβάνονται στο τελευταίο τραγούδι του έργου, που φέρει τον τίτλο Η λησμονημένη. 
Σκέπτομαι τώρα πως ένα χρόνο μετά την Απελευθέρωση (1945), ο Μίλτος Σαχτούρης γράφει την δική του Λησμονημένη! Η οποία έχει μεγάλη σχέση με αυτή του Χατζιδάκι. Για δείτε την:

Η ΛΗΣΜΟΝΗΜΕΝΗ VI 
Η λησμονημένη είναι ο στρατιώτης που σταυρώθηκε 
η λησμονημένη είναι το ρολόγι που σταμάτησε 
η λησμονημένη είναι το κλωνάρι που άναψε 
η λησμονημένη είναι η βελόνα που έσπασε 
η λησμονημένη είναι ο επιτάφιος που άνθισε 
η λησμονημένη είναι το χέρι που σημάδεψε 
η λησμονημένη είναι η πλάτη που ανατρίχιασε 
η λησμονημένη είναι το φιλί που αρρώστησε 
η λησμονημένη είναι το μαχαίρι που ξαστόχησε 
η λησμονημένη είναι η λάσπη που ξεράθηκε 
η λησμονημένη είναι ο πυρετός που έπεσε
Δύο χρόνια μετά, το 1947, ο Χατζιδάκις μελοποιεί τα Δύο ναυτικά τραγούδια, σε ποίηση του άγνωστου τότε Μίλτου Σαχτούρη.

Αλλά ας επανέλθουμε στην Λησμονημένη από την "Εποχή της Μελισσάνθης".
Το τραγούδι, που στην ηχογράφηση ερμηνεύει η Μαρία Φαραντούρη, μαζί με την χορωδία του Τρίτου Προγράμματος, την Παιδική Χορωδία Ροτόντας Θεσσαλονίκης, στρατιωτική μπάντα και ορχήστρα, τελειώνει με το αρχικό μουσικό θέμα του Εθνικού Ύμνου (μελοποίηση Μάντζαρου). Ο συσχετισμός που επιδιώκει ο συνθέτης είναι προφανής... 

"Η Εποχή της Μελισσάνθης" απασχόλησε τον Χατζιδάκι πολύ πριν την ηχογράφησή της το 1980. Ο Νίκος Κυπουργός έχει δηλώσει πως "πολλά από τα κομμάτια του έργου, και μάλιστα τα βασικά -Μητέρα κι Αδελφή, Το φίλο μας που χάσαμε, Ενα ρολόι στο καπηλειό, Η Λησμονημένη, ο Επιτάφιος με τον ψάλτη και το σόλο μπουζούκι κ.ά.-, τα είχε συνθέσει κατά την παραμονή του στη Νέα Υόρκη, δηλαδή μεταξύ 1966-1972, που ήταν, κατά τη γνώμη μου, και η πιο δημιουργική περίοδος του Χατζιδάκι. Γιατί εκεί, όντας απομονωμένος και συγκεντρωμένος στο έργο του, έγραψε μια σειρά μεγάλα έργα και άρχισε και πολλά άλλα που είτε ολοκλήρωσε αργότερα, όπως η «Μελισσάνθη», είτε άφησε εν τέλει ανολοκλήρωτα. Σε μένα είχε στείλει δείγματα της δουλειάς του στη «Μελισσάνθη», ηχογραφημένα στο σπίτι του με τη Φλέρυ Νταντωνάκη. Μερικές από τις ηχογραφήσεις αυτές της Ν. Υόρκης περιλήφθηκαν, 20 χρόνια μετά, στο δίσκο του «Λειτουργικά». Μια άλλη ηχογράφηση του καιρού εκείνου, που σώθηκε σε μια κασέτα μου, με τον ίδιο να τραγουδά το «Ρολόι στο καπηλειό», τη συμπεριλάβαμε στον δίσκο «Μάνος Χατζιδάκις 2000 Μ.Χ.»."

Πράγματι, στα Λειτουργικά (Σείριος, 1991) η Φλέρυ ερμηνεύει μοναδικά δύο τραγούδια από τη Μελισσάνθη: "Οι δρόμοι είναι σκοτεινοί" και το "Μητέρα κι αδελφή". 

Στο youtube ανακάλυψα κι ένα τρίτο. Την μελαγχολική Λησμονημένη. Είναι από την εποχή της Ν. Υόρκης, προφανώς με τον Χατζιδάκι στο πιάνο, και τη Φλέρυ να ψάλλει συγκλονιστικά την Ελλάδα που τής σπάσανε τα κόκκαλα τ' ασθενικά παιδιά... Το ενδιαφέρον είναι ότι στην ιδιωτική αυτή ηχογράφηση υπάρχει και μια χορωδία! Το πώς προέκυψε και ποιοί την αποτελούσαν παραμένει ακόμα αναπάντητο.
Σε κάθε περίπτωση πρόκειται για ένα τραγούδι εθνικού περιεχομένου.
Ο έχων ώτα ακούειν, ακουέτω...

Στίχοι-μουσική: Μάνος Χατζιδάκις 

Σηκώθηκεν ο άνεμος 

Και σκίζει τα πανιά μας 

Πέφτει η βροχή και μούσκεψε 

Τα πιο κρυφά όνειρά μας 

Μα εσύ μικρή τρελή και παραπονεμένη 

Τόλεγες πως θα γίνουσαν  

Μικρή λησμονημένη; 

Σε πάτησαν τα πόδια μας 

Σε μάτωσεν η βιά μας 

Σου σπάσανε τα κόκκαλα 

Τ΄ ασθενικά παιδιά μας 

Κι όταν ξερή κι αναίσθητη σε πέταξαν στο χώμα 

Ποιος τάχα σε θυμήθηκε 

Έτσι θλιμμένη 

Μικρή λησμονημένη;

ΜΙΑ ΣΠΑΝΙΑ ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΤΟΥ ΜΑΝΟΥ ΧΑΤΖΙΔΑΚΙ ΣΤΟΝ ΓΙΩΡΓΟ ΛΙΑΝΗ (1983)

Το βιβλίο του Γιώργου Λιάνη «Συνομιλώντας με τον 20ό αιώνα - 40 Συνεντεύξεις», που κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Ινφογνώμων, περιλαμβάνει συνεντεύξεις που πήρε ο δημοσιογράφος από 40 εξέχουσες προσωπικότητες της τέχνης και της πολιτικής. 

Ανάμεσά τους ο Μάνος Χατζιδάκις. 

Παραθέτουμε εδώ την συνέντευξη που έδωσε ο Μ. Χατζιδάκις στον Γ. Λιάνη στα 1983, όπως δημοσιεύτηκε στη μηνιαία freepress εφημερίδα Boulevard (Οκτώβριος 2021). 

ΜΑΝΟΣ ΧΑΤΖΙΔΑΚΙΣ: "Γιατί τον σκίζουν τον Χριστό στα δυό;"

Δεκέμβρης του 1944 και ο Μάνος Χατζιδάκις, 19χρονος μόλις, καταγράφει με αγωνία στο ημερολόγιό του αναπάντητα ερωτήματα: 

Αδερφοσύνη, αισθήματα, συνθήματα, αντιδράσεις: πάμφθηνα εμπορεύματα χυμένα στα πεζοδρόμια, μαζί μ' αληθινό αίμα αληθινά κορμιά νεανικά, αληθινά στόματα ανθρώπων που κραυγάζουν (...) Οι Ιερείς κι από τις δυο μεριές, μονοπωλούσαν τον Χριστό κι εξασφάλιζαν την συνδρομή του, οι μεν για το έθνος και οι άλλοι για τον Λαό, 
Μέσα μου ρώτησα: Γιατί χωρίζουν το Έθνος από τον Λαό;
Σε ποιους συμφέρει αυτό; 
Γιατί τον σκίζουν τον Χριστό στα δυό; 
Γιατί δεν τον αφήνουν πάνω στον Σταυρό Του τραγικά να μας κυττά; 

Με ποιους αλήθεια είν' ο Χριστός; 

-Με σένα, ακούω μια φωνή πλάι να με χαϊδεύει. Είμαι πάντα μ' αυτούς που ερωτούν. 

ΠΑΤΡΙΣ, ΘΡΗΣΚΕΙΑ... 

Αδύνατοι, τέλος, είναι και οι συνηθισμένοι άνθρωποι απέναντι στην ψυχολογική παντοδυναμία των θρησκευτικών δογμάτων. Κι εδώ ο Χατζιδάκις υπήρξε για τις συνήθειες της καταγωγής του τολμηρός: τον Νοέμβριο του 1988 καταγγέλλει τις φασιστικές διαμαρτυρίες της ανορθόδοξης εκκλησίας μας για μια ταινία περί Χριστού, που δεν είναι άλλη από τον Τελευταίο Πειρασμό του Μάρτιν Σκορσέζε. Η άμβλωση σημαίνει δολοφονία. Έτσι αποφάσισαν τα ορθόδοξα χριστιανικά σωματεία, ειρωνευόταν άλλοτε στο Τέταρτο. 

Δεν μας τα λεν καλά όλοι αυτοί οι εκκλησιαστικοί ή εκκλησιαζόμενοι συνεργάτες των βασανιστών επί χούντας και επί κάθε χούντας. Κύριοι των οργανώσεων, χριστιανικών και μη, οφείλετε να το καταλάβετε επιτέλους. Ο έρωτας δε χρειάζεται προσχήματα ούτε έχει ανάγκη από τις ύποπτες ευλογίες σας. Να εξαφανιστούμε είναι προτιμότερο, με ικανοποίηση. Καλύτερα να μείνουμε στις μνήμες των κατοπινών σαν μια ιδέα παρά σαν ανυπόληπτη πραγματικότητα με γελοιογραφικές εξάρσεις εθνικού περιεχομένου.

Για την αντιγραφή

Π.Α.Α.

Ο ΣΤΡΑΤΙΩΤΗΣ ΓΙΑΝΝΗΣ ΤΣΑΡΟΥΧΗΣ ΣΤΟ ΜΕΤΩΠΟ ΚΑΙ Η ΑΡΒΑΝΙΤΙΣΣΑ ΠΑΝΑΓΙΑ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου
Ο μεγάλος ζωγράφος Γιάννης Τσαρούχης, από την αναχώρηση του οποίου στ' άστρα συμπληρώθηκαν φέτος 30 χρόνια, είχε πολεμήσει στο μέτωπο, στην Αλβανία, το 1940. 
Το καλοκαίρι του 1939, όταν τα σύννεφα του πολέμου μαζεύονταν στον ορίζοντα, ο Γιάννης Τσαρούχης, κατατάσσεται στο 34ο Στρατόπεδο στο Γουδί. Με την κήρυξη του πολέμου βρέθηκε στα σύνορα, στο Κούτσι, έχοντας συντροφιά του το βιβλίο του Ανατόλ Φρανς "Θαϊς". Εργάζεται για τη δημιουργία καμουφλάζ στρατιωτικών εγκαταστάσεων και στολών για τους φαντάρους που έπαιρναν μέρος στις εφόδους. Ζωγράφιζε πορτρέτα στρατιωτών και γίνεται δημοφιλής, δέχεται μάλιστα παραγγελίες. 
Ο Τσαρούχης διακατεχόταν από έμφυτο αντιηρωισμό και αντιμιλιταρισμό. Όμως, ήξερε μέσα στην φωτιά του πολέμου να υμνεί τον άνθρωπο. Τους συστρατιώτες του, που πολεμούσαν με ανδρεία και αυταπάρνηση και οι οποίοι στα μάτια του έπαιρναν διαστάσεις μεγαλοσύνης. 
"Για πες μου εσύ, ρε καλλιτέχνη, έχεις καταλάβει γιατί πολεμάμε;" τον είχε ρωτήσει κάποτε ένας αξιωματικός. "Η καθαρότητα της ελληνικής γραμμής μάχεται το ιταλικό κιάρο σκούρο", είχε απαντήσει. 
Ο Τσαρούχης χαρακτήρισε τον πόλεμο "σαν μια κακοσχεδιασμένη εκδρομή όπου κρυώνεις, πεινάς και χάνεις το αίσθημα της ιδιοκτησίας. Ό,τι έχεις το κουβαλάς στην πλάτη σου και ό,τι βαραίνει το πετάς". 
Με την τέχνη της ειρωνείας, που κάτεχε καλά, στιγμάτιζε την γερμανική αλαζονεία. 

Αυτοπροσωπογραφία στο μέτωπο της Αλβανίας, 1941.
Μολύβι σε χαρτί, 16,8 x 11,6 εκ. © Ίδρυμα Γιάννη Τσαρούχη 

Αλλά έχει ενδιαφέρον πως ο ίδιος, μετά από χρόνια, εστίασε σ΄ ένα παλιό χαμένο έργο του, στην "Παναγία της Νίκης" ή Αρβανίτισσα Παναγιά.  
Ιδού η μαρτυρία του: 
"Τις τελευταίες μέρες του πολέμου της Αλβανίας, στο χωριό Κούτσι, την ώρα που παίρναμε συσσίτιο στα σκοτεινά ακούσαμε το εξής νέο: Η Παναγία παρουσιάστηκε σ' έναν ανθυπασπιστή και αυτός την εξέλαβε για Αλβανίδα, προφανώς κατάσκοπο, και πήγε να την πυροβολήσει με το ρεβόλβερ του. Αυτή σήκωσε την παλάμη της να τον σταματήσει και τού είπε: “Μη χτυπάς. Ένα έχω να σου πω: τη Λαμπρή θα είσαστε στα σπίτια σας”.
Αμέσως δόθηκε διαταγή να χτιστεί εκκλησία στο μέρος που παρουσιάστηκε η Παναγία, ή μάλλον να επισκευαστεί ένας γκρεμισμένος μύλος. Οι μύλοι όλοι στην Αλβανία είναι τετράγωνα κτίρια για καλαμπόκι. Μου πρότεινε ο διοικητής να κάνω τοιχογραφίες, αλλά ήταν πολύ δύσκολο. Το μέρος αυτό εβάλλετο πολύ από τους Ιταλούς και εφοβόμουν. Δέχτηκα όμως να κάνω τέσσερις εικόνες για το τέμπλο, αν βρουν τέσσερις σανίδες. Μπογιές είχε μαζί του ο λοχαγός μου, ο μακαρίτης Γεωργόπουλος, με την ελπίδα ότι θα μπορέσω να κάνω σκηνές από μάχες. Αυτές οι μπογιές εχρησίμευσαν στην αρχή του πολέμου για να καμουφλαριστούν τα νίκελ του αυτοκινήτου του διοικητού. Κι αργότερα, για να κάνω μερικά πορτραίτα του λοχαγού αυτού, που ήταν φιλότεχνος και βιβλιόφιλος. Ύστερα από πολλές έρευνες βρέθηκε ένα καπάκι από κιβώτιο. Εκεί πάνω ζωγράφισα την “Παναγία της Νίκης”, έχοντας ως πρότυπο μια κακοζωγραφισμένη Παναγία που κυκλοφορούσε σε δελτάρια. Όταν τελείωσε, την εθαύμασαν όλοι οι στρατιώτες, και ένας λοχαγός με παζάρευε να του κάνω μια ίδια για την Κέρκυρα. Ο διοικητής του τάγματος έμενε μακριά από τα σπίτια που μέναμε εμείς, σε μια σκηνή καμουφλαρισμένη με κούμαρα. Ήταν μακριά η σκηνή του και έστειλε έναν μοτοσυκλετιστή, εξαιρετικά ωραίο και πολύ μάγκα, για να με κουβαλήσει εκεί που έμενε. Επήρα την εικόνα μαζί μου και καβάλησα τα καπούλια της μοτοσυκλέτας. 

Ο Τσαρούχης με την εικόνα της Παναγίας που ζωγράφισε στο Αλβανικό μέτωπο, 1940-41. 

Καθώς πηγαίναμε στο διοικητή, έφραξαν σχεδόν το δρόμο στρατιώτες από την Άρτα, που είχαν στρατοπεδεύσει εκεί και είχαν πληροφορηθεί για την ύπαρξη της εικόνας. Ήδη, το ταπεινό μου έργο, που δεν είχε στεγνώσει ακόμα, είχε αποκτήσει φήμη θαυματουργής εικόνας. Εκείνη την ώρα βάρεσε συναγερμός. Δηλαδή ένας στρατιώτης με μια σάλπιγγα τυλιγμένη σε ιμάντες από γκέτες από χακί ύφασμα, εσάλπισε. Εγώ και ο μοτοσυκλετιστής πέσαμε μπρούμυτα, σύμφωνα με τις διαταγές που είχαμε. Κανένας Αρτινός δεν έκανε το ίδιο. “Βρε συνάδελφε”, μου είπε ένας, “βαστάς την Παρθένα και φοβάσαι;” “Όχι, φίλε”, του απάντησα, “αλλά είμαι στρατιώτης και υπακούω στις διαταγές των ανωτέρων”. Όταν με είδε ο διοικητής με γένια και κακοτυλιγμένες γκέτες, μου είπε: “Έλληνας στρατιώτης είσαι εσύ ή Βούλγαρος αιχμάλωτος; Για να δούμε την εικόνα. Την έχεις κάνει άγρια την Παναγία, σαν Αρβανίτισσα. Και ο Χριστός είναι κι αυτός αγριωπός”.
Για να τον θαμπώσω τού είπα κάτι από τους Ψαλμούς του Δαβίδ: “Ευλογητός ει Κύριε ο διδάσκων τας χείρας μου εις πόλεμον, τους δακτύλους μου εις παράταξιν”. “Βλέπω είσαι και θεοφοβούμενος”, μου απάντησε. Φώναξε τον κουρέα να με ξουρίσει και ένας στρατιώτης με βοήθησε να τυλίξω καλά τις γκέτες μου. Αισθανόμουνα σαν ηθοποιός του κινηματογράφου που τον ετοιμάζουν για γύρισμα. Και ο διοικητής είπε σε έναν ανθυπολοχαγό να μου βγάλει μια φωτογραφία με την εικόνα μαζί. “Τώρα που είναι αξιοπρεπής Έλληνας στρατιώτης”.

H αρχική φωτογραφία επιχρωματίστηκε από τον Χρήστο Καπλάνη
και δημοσιεύτηκε στη σελίδα Past in Color.

Όταν γύρισα μετά τον πόλεμο στην Αθήνα, μου παραδώσανε αυτή τη φωτογραφία και την έχω ακόμα. Η εικόνα παρίστανε την Παναγία με το Χριστό και στο κάτω μέρος τα θαύματά της. Αριστερά τον ανθυπασπιστή που πάει να πυροβολήσει την Παναγία και δεξιά τους στρατιώτες που πάνε να χτίσουν το μύλο για να τον κάνουνε εκκλησία. Την άλλη μέρα φύγαμε για τα Γιάννενα. Πάνω σ' ένα φορτηγό ήμαστε στριμωγμένοι και μερικοί τραγουδούσαν το “Έχε γεια καημένε κόσμε” και κανένα ταγκό της Βέμπο. Μερικοί απληροφόρητοι νόμιζαν ότι πανηγυρίζουμε και μας ρωτούσαν: “Επεσε το Τεπελένι;” Πριν φύγουμε ένας χωροφύλακας πήγε και παρέλαβε την εικόνα να την πάει στην εκκλησία που είχε ήδη χτιστεί. Ένας στρατιώτης που τον ήξερε μου είπε: “Αυτός δεν θα την πάει στην εκκλησία, θα την πάει στο σπίτι του να τη δώσει της μάνας του. Είναι πολύ θρήσκα κι αυτός ο ίδιος ανήκει σε θρησκευτική οργάνωση”. Δεν έμαθα ποτέ πού βρίσκεται αυτή η εικόνα. Άργε στο Κούτσι με τα δαντικά τοπία; Ή στο σπίτι του χωροφύλακα; Αγνοώ τελείως."
Τελικά, η εκκλησία χτίστηκε στο Γκολεμί, στο σημείο που ο στρατιώτης είδε το όραμα με την Παναγία, με χρήματα των στρατιωτών του μετώπου! Σύμφωνα με μαρτυρίες η εκκλησία καταστράφηκε επί Χότζα.

Βιβλιογραφία
- Μαρτυρίες '40-'41, Κ. Χατζηπατέρα – Μ. Φαφαλιού.
- Μαρίας Καραβία, Ο Τσαρούχης με το χακί του '40 (τόμος -αφιέρωμα στον Γ. Τσαρούχη Ωσεί μύρα και στο βιβλίο της Ο στοχαστής του Μαρουσιού).
- Υλικό από το Ίδρυμα Γιάννη Τσαρούχη. 

Ο ΑΝΘΥΠΟΛΟΧΑΓΟΣ ΟΔΥΣΣΕΑΣ ΕΛΥΤΗΣ ΣΤΟ ΜΕΤΩΠΟ: "Εζησα το θαύμα της Αλβανίας"

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου

Συνήθως λησμονούμε - κάποιοι και αγνοούν - ότι ο μεγάλος μας ποιητής Οδυσσέας Ελύτης πολέμησε στο Αλβανικό Έπος 1940-41, στην πρώτη γραμμή του μετώπου. Προσβλήθηκε από τύφο και τελικά διασώθηκε “από θαύμα”, όπως ο ίδιος ομολογεί. Ας δούμε συνοπτικά πώς ο ίδιος περιγράφει την εμπειρία του στο μέτωπο και σε ποια ποιητικά του έργα αποτυπώθηκε αυτή η συγκλονιστική για τον ποιητή εμπειρία.

Στις 28 Οκτωβρίου 1940 ο Ελύτης επιστρατεύεται με τον βαθμό του ανθυπολοχαγού στην Υπηρεσία του Στρατηγείου του Α’ Σώματος Στρατού. Τον Νοέμβριο το Στρατηγείο μετακινείται στην Καλαμπάκα και στο Μέτσοβο. Στις 11 Δεκεμβρίου ο ποιητής μετατίθεται στη ζώνη πυρός. Την επομένη των Χριστουγέννων προωθείται στη γραμμή Καλλαράτες - Μπολένα.
Στις 26 Φεβρουαρίου 1941 μεταφέρεται με βαρύ κοιλιακό τύφο στο νοσοκομείο Ιωαννίνων κι έπειτα από περιπετειώδη πορεία καταλήγει στην Αθήνα.

Αλβανία, κακουχίες στα λασπωμένα χιόνια των βουνών, οιμωγές θανάτου, πείνα, υποχώρηση, αρρώστιες, γερμανική εισβολή, κατοχή, θυσίες, περηφάνεια, αντίσταση, προδοσία...

Ο Οδυσσέας Αλεπουδέλης με συμπολεμιστές του το 1941

Από μια συνέντευξη του Οδυσσέα Ελύτη στο φοιτητικό περιοδικό "Πανσπουδαστική" με τίτλο "Έζησα το θαύμα της Αλβανίας" το 1965, διαβάζουμε:

Προσωπικά εσείς, σαν έφεδρος ανθυπολοχαγός, τι κάνατε στον αγώνα; τον ρωτούν.

Τι να έκανα εγώ, ένα χαλασμένο παιδί της Αθήνας. Με κόπο ανυπολόγιστο, κατάφερα να είμαι απλώς συνεπής προς την αποστολή μου. Αλλά είδα στο πρόσωπο των στρατιωτών μου τη λάμψη που είναι ικανός ο Ελληνισμός ν' αναδύσει όταν πιστεύει στο δίκιο του. Και γνώρισα από πολύ κοντά την αψηφισιά του θανάτου, την ακατάβλητη θέληση της ζωής που έγινε τελικά και δική μου. 

Στο μέτωπο, αρρώστησα από βαρύτατο τύφο. Τα νερά που πίναμε, όπου βρίσκαμε, ανάμεσα στα πτώματα των μουλαριών, ήτανε μολυσμένα. Χωρίς να γνωρίζω τι έχω, χρειάστηκε να κάνω τρία μερόνυχτα με τα πόδια και με ζώο σε βατόδρομο και να διακομισθώ στο Νοσοκομείο Ιωαννίνων.

Έμεινα εκεί σαράντα μέρες με σαράντα πυρετό, ακίνητος, με πάγο στην κοιλιά. Με είχανε αποφασίσει αλλά εγώ δεν είχα αποφασίσει τον εαυτό μου. Θυμάμαι, ότι αρνήθηκα να με μεταφέρουν στο μικρό θάλαμο των ετοιμοθανάτων, όπως κάποιο άλλο βράδυ αρνήθηκα πεισματικά να κοινωνήσω και να εξομολογηθώ στον παπά που μου φέρανε, όταν η κρίση της αρρώστιας έφτασε στο κατακόρυφο. Μόλις αρχίζανε οι βομβαρδισμοί, ανοίγανε το διπλανό μου παράθυρο -μη σπάσουν τα τζάμια και τιναχτούν επάνω μου- και φεύγανε όλοι στα καταφύγια. Έτσι πέρασα όλες τις τρομερές πρώτες μέρες της γερμανικής επιθέσεως. Κατάμονος, σ' έναν έρημο θάλαμο, και γεμάτος πληγές από την απόλυτη ακινησία.

Και την ημέρα που κρίθηκε ότι είχα γλυτώσει και άρχισε να υποχωρεί ο πυρετός, ήρθε η διαταγή να εκκενωθεί το Νοσοκομείο. Με βάλανε όπως-όπως σ' ένα φορείο, που το χώσανε σ' ένα φορτηγό αυτοκίνητο.

Η φάλαγγα από τα Γιάννενα ως το Αγρίνιο πυροβολήθηκε οχτώ φορές από τα "στούκας". Οι φαντάροι τρέχανε στα χωράφια, όμως εγώ ήταν αδύνατον να σταθώ όρθιος έστω και για μια στιγμή. Τελικά στο Αγρίνιο, με παρατήσανε σ' ένα πεζούλι και φύγανε. Μια καλή κοπέλλα, εθελοντής νοσοκόμος με άλλη αποστολή, με βοήθησε και μ' έσυρε ως το υπόγειο μιας καπναποθήκης, όπου σωριάστηκα κι έμεινα τρεις μέρες (...) Οι γιατροί στην Αθήνα τρίβανε τα μάτια τους. Σύμφωνα με την Επιστήμη, θα έπρεπε με την πρώτη παραμικρή μετακίνηση να πάθω εντερορραγία και να τελειώσω (...) αν "έζησα το θαύμα" σώθηκα και από ένα θαύμα.

Η συμμετοχή του Ελύτη στον ελληνοϊταλικό πόλεμο το χειμώνα του 1940-41 έπαιξε καθοριστικό ρόλο στην ποιητική και ιδεολογική του διαμόρφωση και σήμανε την αρχή μιας νέας περιόδου στην πνευματική του πορεία. Η εμπειρία του πολέμου ώθησε τον Ελύτη να στραφεί πιο άμεσα προς την ιστορία και το συλλογικό αίσθημα στο έργο του. Όπως σημειώνει ο ίδιος στην Αυτοπροσωπογραφία του:

Η Αλβανία, για τη σωματική μου υπόσταση ήταν μια περιπέτεια αβάσταχτη, αλλά για την ψυχική μου όμως ιστορία, μια τομή βαθιά. (…) έγινε αιτία ο πόλεμος να συνειδητοποιήσω τι είναι ο αγώνας, ο ομαδικός πλέον και όχι ο προσωπικός. Θέλω να πω τι σημαίνει να μάχεσαι ενταγμένος σε μιαν ομάδα, που έχει ορισμένα ιδανικά, και να μάχεσαι κι εσύ γι’ αυτά.

Ο Ελύτης έγραψε τρία εκτεταμένα ποιήματα με θέμα τον Αλβανικό πόλεμο, την άνοιξη του 1941 μόλις επέστρεψε από το μέτωπο: την Αλβανιάδα, τη Βαρβαρία και το Άσμα Ηρωικό και Πένθιμο για τον Χαμένο Ανθυπολοχαγό της Αλβανίας. 

Η «Αλβανιάδα», έργο ημιτελές σε τρία μέρη, δημοσιεύθηκε τον Οκτώβριο του 1962 (μόνο ένα μέρος – τα υπόλοιπα καταστράφηκαν) στο φοιτητικό περιοδικό «Πανσπουδαστική», με εκτενή συνέντευξη του ποιητή και σχέδια του Γιάννη Μόραλη. Ας δούμε ένα σχετικό απόσπασμα από εκείνη τη συνέντευξη:

Πώς συμβαίνει να μην έχει εκδοθεί ακόμη η «Αλβανιάδα»; Μήπως έχουν δημοσιευθεί αποσπάσματα σε κανένα περιοδικό;

- Οχι, το ποίημα αυτό δεν δημοσιεύθηκε ποτέ. Μεταδόθηκε όμως τον Οκτώβριο του 1956 από το Ραδιοφωνικό Σταθμό Αθηνών, με απαγγελία Θάνου Κωτσόπουλου και Μήτσου Λυγίζου, ραδιοσκηνοθεσία Νίκου Γκάτσου και μουσική Μάνου Χατζιδάκι. Δεν είχε, απ' όσο ξέρω, καμιάν απήχηση, μολονότι η ραδιοφωνική παρουσίαση βοηθούσε στην ανάδειξη της ιδιότυπης τεχνικής του. Ισως να έφταιγα εγώ, ίσως το θέμα. Γεγονός είναι ότι μου έλειψε από κει και πέρα η διάθεση να συνεχίσω ένα έργο με τόσο μεγάλες διαστάσεις. Καλά ή κακά δεν είμαι από τους ποιητές που μπορούν να γράφουν ερήμην του κοινού. Μου χρειάζεται ο «αντίκτυπος». Κάτι περισσότερο: μου χρειάζεται αυτό που λέμε «αόρατη παραγγελία», η συναίσθηση ότι μια ομάδα ανθρώπων, έστω και μικρή, περιμένει κάτι από μένα. Προχώρησα αρκετά στο δεύτερο μέρος, κ' ύστερα, ξαφνικά, σταμάτησα. Με τράβηξε το «Αξιον Εστί» που είχε αρχίσει να ωριμάζει μέσα μου και που έμελλε να ηχήσει αλλοιώς. Ωστόσο, μια που αυτό το πρώτο μέρος εξακολουθεί, προσωπικά, να με ικανοποιεί απολύτως κ' έχει εξάλλου πάρει κατά κάποιο τρόπο το βάφτισμα της δημοσιότητας, ευχαρίστως σας το παραχωρώ.

Η Βαρβαρία, δεν δημοσιεύτηκε ποτέ και έχει καταστραφεί. Από τον Ήλιο τον Πρώτο, τρία κομμάτια έμειναν έξω από τη έκδοση των ποιημάτων της συλλογής τo 1943 και ενσωματώθηκαν στην Καλοσύνη στις Λυκοποριές, που δημοσιεύτηκε τον Ιανουάριο του 1947 στο περιοδικό Τετράδιο. Το πρώτο σχέδιο για το Άξιον Εστι τοποθετείται στο 1950 και το ποίημα δημοσιεύεται το 1959.

Ο ανθυπολοχαγός Οδυσσέας Ελύτης
Σχέδιο του Γιάννη Τσαρούχη (1940) 

Ο Ελύτης συνέθεσε την ελεγεία του για τον ανθυπολοχαγό με σκοπό να τιμήσει τους συμπολεμιστές του στην Αλβανία. Τον Ιούλιο του 1942 έχουμε το πρώτο σχεδίασμα του έργου. Σημειώνει στην Αυτοπροσωπογραφία του: «Λίγοι ξέρουνε ότι το κύριο βάρος του πολέμου το σήκωναν οι ανθυπολοχαγοί. Και συμβολικά αυτό θέλησα να δείξω ηρωοποιώντας έναν ανθυπολοχαγό, με το Άσμα που έγραψα». Κάποιοι μελετητές υποστηρίζουν πως έγραψε το ποίημα αυτό για το φίλο του ποιητή Γιώργο Σαραντάρη, ο οποίος επίσης πολέμησε στην Αλβανία και πέθανε αφού μεταφέρθηκε στην Αθήνα βαριά άρρωστος. Το έργο δημοσίευσε ο Ελύτης στο περιοδικό Τετράδιο, το 1945.

Σε μια επιστολή του στον Kimon Friar, ο Ελύτης αναφέρθηκε στον έλληνα ήρωα, ενσαρκωμένο στο πρόσωπο του ανθυπολοχαγού, με τα παρακάτω λόγια: "Χίλιες φορές τον είχανε σκοτώσει και χίλιες φορές είχε ξαναναστηθεί ανάμεσά μας. Αυτό ήταν χωρίς αμφιβολία το μέτρο και η αξία ενός πολιτισμού βασισμένου στην αγάπη της ζωής και όχι του θανάτου. Στην ελευθερία που ξαναγεννούσε τη ζωή μέσα απ’ τα ερείπια του θανάτου".

Να σημειώσουμε ότι το Άσμα Ηρωικό και Πένθιμο για τον Χαμένο Ανθυπολοχαγό της Αλβανίας, μελοποιήθηκε το 1968, από τον Νότη Μαυρουδή, ως λαϊκό ορατόριο για φωνή χορωδία και ορχήστρα.

Στην ερώτηση δημοσιογράφου: Τι είναι εκείνο που σας συγκίνησε στο Επος του Σαράντα; ο Ελύτης απάντησε:

- Πώς να σας το πω: ήταν ό,τι διάβαζα στην πράξη, και μ' ένα σφίξιμο στην καρδιά μην τύχει και δακρύσω, αυτά που με ανία και δυσφορία διάβαζα ώς τότε στα βιβλία και για την ιστορία της χώρας μου. Ηταν μια βίαιη φορά προς τα εμπρός του λαού που είχε κάποτε ηττηθεί, όχι εξ αιτίας του, στη Μικρασία, και που τώρα θα έπαιρνε την εκδίκησή του. Ετσι το έβλεπα εγώ. Σαν άχτι μακροχρόνιο που έβγαινε και ξεθύμαινε. Δεν έπαιζε ρόλο που ο εχθρός ήταν διαφορετικός. Ο εχθρός ήτανε η Τυραννία, ήτανε η μορφή του Αδικου, που την είχαμε υποστεί κάτω από διαφορετικές μορφές επί αιώνες και είχε γίνει μοίρα μας. Αυτή η εξέγερση εναντίον της Μοίρας, χωρίς υπολογισμό, μες στα όλα, αυτή η «όμορφη αφροσύνη», όπως λέω κάπου αλλού, ήτανε που ανέβαζε το γεγονός σε μιαν άλλη σφαίρα, ποιητική. Μέσα μου έγινε μια αναπαρθένευση των τριμμένων εννοιών. Οι λέξεις ξεφουσκώνανε και ξαναγεμίζανε με καθαρή ουσία. Με τη βοήθεια της ουσίας αυτής βρήκα το θάρρος να ξαναπροφέρω λόγια που ώς τότε φοβόμουνα επειδή τα συναντούσα μόνο στα χείλη των κούφιων πολιτικών και των πατριδοκαπήλων.

Το Άξιον Εστι αποτελεί τη μετουσίωση της εμπειρίας του Ελύτη στην Αλβανία, σε μια ύψιστη ποιητική, που δεν έχει σχέση με συνθήματα ή παχιά λόγια.

Η Πορεία προς το μέτωπο είναι τόσο αληθινή σα μεταφυσική! Γράφει ο ποιητής:

Νύχτα πάνω στη νύχτα βαδίζαμε ασταμάτητα, ένας πίσω απ’ τον άλλο, ίδια τυφλοί. Με κόπο ξεκολλώντας το ποδάρι από τη λάσπη, όπου, φορές, εκαταβούλιαζε ίσαμε το γόνατο. Επειδή το πιο συχνά ψιχάλιζε στους δρόμους έξω, καθώς μες στην ψυχή μας. Και τις λίγες φορές όπου κάναμε στάση να ξεκουραστούμε, μήτε που αλλάζαμε κουβέντα, μονάχα σοβαροί και αμίλητοι, φέγγοντας μ’ ένα μικρό δαδί, μία μία εμοιραζόμασταν τη σταφίδα.

Ή φορές πάλι, αν ήταν βολετό, λύναμε βιαστικά τα ρούχα και ξυνόμασταν με λύσσα ώρες πολλές, όσο να τρέξουν τα αίματα. Τι μας είχε ανέβει η ψείρα ως το λαιμό, κι ήταν αυτό πιο κι απ’ την κούραση ανυπόφερτο. Τέλος, κάποτε ακουγότανε στα σκοτεινά η σφυρίχτρα, σημάδι ότι κινούσαμε, και πάλι σαν τα ζα τραβούσαμε μπροστά να κερδίσουμε δρόμο, πριχού ξημερώσει και μας βάλουνε στόχο τ’ αεροπλάνα. Επειδή ο Θεός δεν κάτεχε από στόχους ή τέτοια, κι όπως το ‘χε συνήθειο του, στην ίδια πάντοτε ώρα ξημέρωνε το φως…

Το Άξιον Εστι έχει θεολογική δομή (Η Γένεση - Ανάγνωσμα - Προφητικόν - Τα Πάθη - Το Δοξαστικό) μα στην ουσία του συνιστά μια ανθρωπολογική προφητεία - και τούτη η προφητεία είναι πειστική: των φονιάδων το αίμα με φως ξεπληρώνω.

Όλως ενδεικτικώς για το άσμα η' από τα Πάθη, παραθέτουμε τον σχολιασμό του Τάσου Λιγνάδη από το περίφημο βιβλίο του Το Άξιον εστί του Ελύτη: «Περιεχόμενο του άσματος είναι η σκοτεινή νύχτα της δουλείας, η μαύρη περίοδος της Κατοχής. Στο φοβερό χειμώνα του 41-42 ο ποιητής, γεμάτος δάκρυα, βλέπει τις ερημωμένες κοιλάδες και σκέπτεται ότι ως και τα δέντρα θα ατιμασθούν, εφόσον θα γίνουν αγχόνες. Καμμία πνοή χαράς. Στις ερημωμένες πολιτείες, που έχουν γίνει πύλες του Άδη, αναπέμπει τη διαμαρτυρία του. Παντού ο θάνατος, σύννεφο της γης που σκοτεινιάζει τον ήλιο. Οι μαυροφορεμένες γυναίκες, αντί νερό τραβούν μέσ' από τα πηγάδια τα πτώματα των αδικοσκοτωμένων. Η αγανάκτηση τον καίει πιο πολύ από φωτιά, όταν βλέπει τα καμιόνια του στρατού της Κατοχής να φορτώνουν τον επιούσιο άρτο, το λιγοστό σιτάρι, για να το πάνε στη Γερμανία. Μέσα στις έρημες πολιτείες μόνη ζωντανή παρουσία οι επιγραφές στους τοίχους. Σκοτάδι παντού, στη φύση, στην πολιτεία, στην ψυχή του ανθρώπου. Καμιά πόρτα δεν ανοίγει να δώσει κάποιο φως στοργής. Η ιστορική πείρα (μνήμη) τον κάνει να σκέπτεται ότι έρχονται ημέρες μαύρες για τον τόπο. Κάθε υπόλειμμα ζωής είναι τόσο φρικιαστικό, ώστε δηλητηριάζει ακόμα και τις ψυχές των τεράτων». 

Το 2014 κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Ύψιλον, το βιβλίο του Ηλία Καφάογλου "Ελύτης εποχούμενος - Διαδρομές στην ειρήνη και στον πόλεμο" (αφιερωμένο στην Ιουλίτα Ηλιοπούλου). Μεγάλο μέρος του βιβλίου αναφέρεται στη στρατιωτική θητεία του Ελύτη, στις εμπειρίες του στο μέτωπο της Αλβανίας ως έφεδρος ανθυπολοχαγός (μαθήτευσε στο κέντρο εκπαίδευσης εφέδρων αξιωματικών της Κέρκυρας το 1937), στην επιστροφή του στην Αθήνα, στα βιώματα του την περίοδο της Κατοχής, στα Δεκεμβριανά και τον κίνδυνο που αντιμετώπισε να πιαστεί όμηρος από την Πολιτοφυλακή του ΕΛΑΣ, όπως ο Εμπειρίκος. Αυτό το κομμάτι του βιβλίου αποτελεί πραγματική συμβολή στην θητεία του Ελύτη στο μέτωπο. Ο συγγραφέας στο τέλος του βιβλίου παραθέτει και ένα κατατοπιστικό χάρτη με τις μετασταθμεύσεις του ανθυπολοχαγού Οδυσσέα Αλεπουδέλη από την 28η Οκτωβρίου 1940 μέχρι και τον Μάϊο του 1941.

Ο λόγος του ποιητή απολύτως διαχρονικός: Μη, παρακαλώ σας, μη, μη λησμονάτε τη χώρα μου!

Kαι για την 28η Oκτωβρίου, μια σούπα του μπακάλη

Της Αθηνάς Kακούρη

Καθημερινή

Tον καιρό της Kατοχής τρώγαμε μοιρασμένο με το δελτίο, κάτι που λεγόταν σούπα του μπακάλη. Tην αποτελούσαν μικρά κομματάκια, αγνώστου προελεύσεως, άλλα κίτρινα, άλλα πορτοκαλιά, άλλα ασπριδερά, άλλα αχνοπράσινα σε μέγεθος σπόρου φάβας σπασμένου στα τρία. Στην κατσαρόλα γινόταν ένας χυλός χρώματος ροζέ. Πεινασμένους μας εύρισκε, πεινασμένους μας άφηνε και η σάχλα της δεν περιγράφεται.

Tα τελευταία χρόνια λοιπόν έχω την αίσθηση πως κάθε λίγο με μπουκώνουν μια τέτοια σούπα του μπακάλη ως θέαμα - ακρόαμα επετειακό.

Tι εννοώ: πριν από λίγες βδομάδες μού πρότειναν να λάβω μέρος σε μια εκπομπή αφιερωμένη στο ’40.

Θέλουμε, μου είπε η νεαροτάτη δημοσιογράφος, να μας μιλήσετε για τις αρχαιότητές μας που λεηλάτησαν οι Γερμανοί.

Mα δεν τις λεηλάτησαν! Kαι μάλιστα εκεί υπάρχει μια πολύ ενδιαφέρουσα ιστορία να διηγηθείτε – το πώς δηλαδή οι τότε υπεύθυνοι φρόντισαν εγκαίρως, πριν καν μας επιτεθούν οι Iταλοί να κρύψουν τα πολυτιμότερα εκθέματα, έτσι ώστε να τα ασφαλίσουν από πιθανό βομβαρδισμό αλλά και να εμποδίσουν την ενδεχόμενη διαρπαγή τους. Eν τούτοις...

A! με έκοψε απογοητευμένη A, εγώ έχω ακούσει τα αντίθετα. Nα μας πείτε τότε για την πείνα και τα παιδάκια που πέθαιναν στον δρόμο.

H πείνα είναι ένα μεγάλο θέμα που πρέπει να εξεταστεί συνολικά – τι την προκάλεσε, το φοβερό της μέγεθος, τις δυνάμεις που κινητοποιήθηκαν... Kαι μάλιστα, ειδικά τώρα που έχουμε τέτοια ανάγκη ελπίδας και παραδείγματος, θα ήταν χρήσιμο να θυμίσουμε την προνοητικότητα του Aρχιεπισκόπου Δαμασκηνού και το πώς οργάνωσε σε κάθε ενορία συσσίτια, όπου μάλιστα εκατοντάδες γυναίκες της γειτονιάς, πεινασμένες οι ίδιες δούλεψαν για να σωθούν οι ακόμη πιο πεινασμένοι.

Aλλά πέραν αυτού, παιδάκι μου, ξέρεις η 28η Oκτωβρίου είναι η μέρα για να μνημονεύουμε τον Στρατό – εκείνους που σχεδίασαν την άμυνα κι εκείνους που, τις κρισιμότατες πρώτες στιγμές, δεν ακολούθησαν απλώς τα όσα τους επέβαλε το καθήκον τους, αλλά όλοι τους, απ’ τον στρατιώτη μέχρι τον ανώτερο αξιωματικό, με εκπληκτικό σθένος και φαντασία και ορμή και αυτοθυσία, αναποδογύρισαν την επίθεση των Iταλών. Σ’ αυτούς ανήκει η αθάνατη δόξα και η τιμή και η επέτειος. Aυτούς πρέπει να μνημονεύουμε, γιατί εκτός όλων των άλλων με το παράδειγμά τους μας δείχνουν με τι τρόπο ξεπερνιούνται οι κρίσεις και κερδίζεται το μέλλον.

Προφανώς δεν άκουγε λέξη απ’ όσα της έλεγα.

Kαι τα παιδάκια που πέθαναν στην Kατοχή; Γι’ αυτά δεν πρέπει να λέμε τίποτα; με κάρφωσε με τη μομφή της.

Eκεί πάνω η σαχλότατη γεύση της σούπας του μπακάλη ήρθε και ξεχείλισε το στόμα μου. Tης έβαλα τις φωνές.

Aλλά δεν είχα δίκιο. Tο δύστυχο το κοριτσάκι διδάχθηκε ποτέ να αγαπά και να σέβεται; Nα μελετά και να κατανοεί; Nα ξεχωρίζει και να συνδυάζει πριν κρίνει; Nα μεταχειρίζεται, κοντολογίς το μυαλό της και να έχει την καρδιά της ανοιχτή; Oχι καθόλου. Yπάρχουν πλήθος πράγματα περί των οποίων γνωρίζει μόνον ότι είναι in, και ένα εξίσου μεγάλο πλήθος που έχει διδαχθεί να καταδικάζει εκ προοιμίου. Mε τη σούπα του μπακάλη έχει μεγαλώσει, αυτήν που σερβίρουν τα MME χρόνος μπαίνει χρόνος βγαίνει, και αναπόφευκτα αυτήν σερβίρει και η ίδια με τη θλιβερή ψευδαίσθηση ότι επιτελεί έργον σπουδαίον.

Aν έχει ακούσει για τον Eλύτη πάντως δεν θα είναι σχετικά με το Aσμα ηρωικό και πένθιμο για τον χαμένο ανθυπολοχαγό της Aλβανίας, αμφιβάλλω αν αναγνωρίζει τα ονόματα Aγγελος Bλάχος ή Γιάννης Mπεράτης οπότε το Mνήμα της Γριάς και το Πλατύ Ποτάμι μάλλον για τοπωνύμια θα τα πάρει, και σίγουρα δεν θα έχει καν υποψιαστεί πως άλλος ένας από τους κορυφαίους νεοέλληνες λογοτέχνες, ο Aγγελος Tερζάκης, θεώρησε κι αυτός χρέος του να αφιερώσει ένα σημαντικό μέρος του δημιουργικού χρόνου του για να μελετήσει και να παραδώσει στις επερχόμενες γενεές την Eποποιία του 1940-41.

Tώρα όμως βρισκόμαστε πάλι πίσω σ’ ένα ’40 που από ορισμένες απόψεις είναι πολύ χειρότερο απ’ το 1940, γιατί την επίθεση των Iταλών την αντιμετώπισε μια γενεά μεγαλωμένη με το μητρός τε και πατρός τε και τα Yπέρ πίστεως και πατρίδος και το Mαύρη είν’ η νύχτα στα βουνά και το Παραμύθι χωρίς όνομα και με άλλα τέτοια παλαιομοδίτικα. Πούθε θα αντλήσει το απαραίτητο σθένος η σημερινή γενεά, που χάρη στα MME, και φευ όχι μόνον, έχει τραφεί με σκέτη σούπα του μπακάλη;

ΜΑΝΟΣ ΧΑΤΖΙΔΑΚΙΣ: ΤΟ ΑΝΑΚΟΥΦΙΣΤΙΚΟ "ΧΡΙΣΤΟΣ ΑΝΕΣΤΗ"

Του Μάνου Χατζιδάκι

Πάντα μ’ απασχολούσε το γνωστό εμβατήριο όσες φορές τ’ άκουγα. Έλεγα μέσα μου, τι άραγες εννοεί; Αντιπαρέρχομαι την αντιπάθεια που μου προκαλούσαν οι άδοντες παρελαύνοντες στρατιώτες, αστυνομικοί και πυροσβέστες, μαθητές και μαθήτριες, ναύτες και αεροπόροι κι όλοι μαζί μετά φανατισμού και πείσματος. «Η Ελλάδα ποτέ δεν πεθαίνει» – τί άραγε το άσμα να εννοεί; Βέβαια δεν μου διέφευγε η προκατασκευή και η επίπονη άσκηση πού απαιτούσεν ένας τόσος «φανατισμός» και τέτοιο «πείσμα» για να εκτοξευθεί εις τας εθνικάς εορτάς το περίφημον «Η Ελλάδα ποτέ δεν πεθαίνει». ‘Ομως αυτό δεν έχει τόση σημασία. Γεγονός ήταν πως η Ελλάδα, είτε με πείσμα είτε χωρίς, δεν εννοούσε να πεθάνει. Και το διαλαλούσε μετά χάλκινων και ξυλίνων πνευστών, καθώς και μ’ έναν αρκετά μεγάλον αριθμό τυμπάνων. 

Κι ήρθε ένα Μεγάλο Σάββατο, έτσι καθώς παρακολουθούσα τη λειτουργία της Αναστάσεως σαν τυπικός χριστιανός κι εγώ, μ’ όλες τις ένοπλες δυνάμεις παρούσες και γυαλιστερές, που μου ξαναθύμισαν το γνωστό εμβατήριο τής εθνικής μας υπερηφάνειας «Η Ελλάδα ποτέ δεν πεθαίνει» – τ’ άκουγα μέσα μου καθώς την ίδια στιγμή ηκούγετο το ανακουφιστικό «Χριστός Ανέστη», ενώ μερικοί εύζωνοι, τιμητική φρουρά, χαμογελούσαν αμήχανα και ηλιθίως. Σκέφθηκα, σαν κάτι να φωτίστηκε μέσα μου, εφόσον η Ελλάδα δεν πεθαίνει ποτέ, πάει να πει πως και ποτέ δεν θα αναστηθεί. 

Πώς θά ’ναι αιώνια δίχως ανάσταση, μια και δεν δέχθηκε ποτέ της να πεθάνει. Τότες άρχισα να καταλαβαίνω, καθώς ο κόσμος έφευγε βιαστικά με το «Χριστός Ανέστη» στα χείλη του, και την Ελλάδα και το εμβατήριο και την Ανάσταση κατά κάποιο τρόπο. 

Ψέματα η Ελλάδα πως τάχα δεν πεθαίνει ποτέ. 

Ψέματα το εμβατήριο για μια μη θνήσκουσα Ελλάδα. 

Ψέματα και η Ανάσταση για μια περίπτωση χώρας μη θνήσκουσας και μη αναστημένης, αλλά γενναίως επαρμένης. 

Τώρα γιατί η Ελλάδα ειδικά βρίσκεται τόσο στενά συνδεδεμένη με τη γιορτή του Πάσχα, είναι ένα άλλο ερώτημα που απαιτεί μια κάποια απόκριση. Είτε από μάς είτε από τους ασκητές του Αγίου Όρους. Κάτι περισσότερο θα γνωρίζουν αυτοί για μάς, αφού έχουν την άνεση να μας παρατηρούν με ψυχραιμία χρόνια και αιώνες τώρα. Λοιπόν τα Πάσχα των Ελλήνων, ίσως λόγω στρατώνων, λόγω τσάμικου και λόγω φαλλοκρατικής λεβεντιάς που άνετα επιδεικνύουν οι πολιτικοί μας αρχηγοί όταν καταδέχονται με τόση «δημοκρατικότητα» να συγχορέψουν με τους φαντάρους και να τσουγκρίσουν πασχαλινά αυγά. (Άλλη μια μελαγχολική εικόνα της εθνικής μας εθιμοτυπίας που, θυμάμαι από παιδί, μου προκαλούσε μιαν ακατάσχετη διάθεση για κλάμα. Ένα κλάμα που δεν έλεγε να σταματήσει και που κανείς δεν θα ήταν σε θέση να εξηγήσει). 

Όπως και να το δούμε το «ψέμα», ένα είναι σίγουρο και αδιαφιλονίκητο: πως η Ελλάδα σε ρυθμό εμβατηρίου δεν πεθαίνει ποτές.
Μ.Χ.

Το Τέταρτο, τεύχος 1, Μάιος 1985

Σημείωση Ιδιωτικής Οδού:

Εκεί γύρω στα 1994, κυκλοφόρησε από το «Σείριο» του Μ. Χατζιδάκι, ένα άλμπουμ με τίτλο «Ελλάς, η χώρα των εμβατηρίων». Πρόκειται για εκείνα τα «απίθανα ηχογραφήματα εθνικού και ποδοσφαιρικού ενδιαφέροντος» που είχε επιμεληθεί ο Μάνος Χατζιδάκις. ο οποίος ...αρεσκόταν στα εμβατήρια, μόνο που το δικό του ήταν "Εμβατήριο για λεηλασίες" (στον "Κύκλο με την κιμωλία"). 

ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΜΠΑΛΤΑΣ: ΓΙΟΡΤΗ ΚΑΙ ΜΝΗΜΗ

Με αφορμή την εθνική επέτειο της 25ης Μαρτίου 1821

Δημήτρης Μπαλτᾶς 

Γιορτή καί μνήμη 

Ἡ γιορτή γενικά, καί ἀσφαλῶς καί ἡ σημερινή γιορτή, λειτουργεῖ πάντοτε κατά ἕνα τρόπο ἀναμνηστικό καί ὑπομνηματιστικό, δηλαδή ὡς ἀνάμνηση καί ὑπόμνηση ἑνός προσώπου ἤ ἑνός γεγονότος τοῦ παρελθόντος πού θέλουμε νά διατηρήσουμε ἀναλλοίωτα στόν χρόνο, διότι αὐτά ἐξέφρασαν ἄλλοτε ἕνα ἀξιακό πνεῦμα πού σέ ὁρισμένο βαθμό μπορεῖ νά ἀποτελέσει ὁδοδείκτη καί σήμερα. Ἐδῶ λοιπόν, μέ τήν ἐκδήλωση τῆς γιορτῆς ἡ ὁποία συνδέεται μέ τήν μνήμη, τό παρελθόν γίνεται παρόν καί μάλιστα παρέχει ἕνα νόημα στήν ὕπαρξή μας, τήν ἀτομική καί τήν ἐθνική. 

Τό πρῶτο στοιχεῖο πού θέλω νά ἐπισημάνω, εἶναι ὅτι ἡ γιορτή ἀφορᾶ πρόσωπα ἤ γεγονότα, πού ἐπιμένουμε – καί καλῶς πράττουμε καί ἐπιμένουμε – νά διατηροῦμε ζωντανά στόν χρόνο. Γιορτάζουμε πρόσωπα ἤ γεγονότα, ἀλλά ὄχι ἰδέες, ἤ, σέ τελική ἀνάλυση, γιορτάζουμε πρόσωπα πού ἐνσάρκωσαν ἰδέες. Ἔτσι ἡ γιορτή ἀποκτᾶ ἕναν ἰδιαίτερο ἀντιστασιακό στήν ροή τοῦ χρόνου καί στό ἐνδεχόμενο ἀμνησίας χαρακτήρα. 

Στό σημεῖο αὐτό εἶναι χρήσιμα ὁρισμένα παραδείγματα κατ’ ἀνάγκην ἐπιλεκτικά. Ἔτσι μέ τίς θρησκευτικές ἑορτές ἐπαναφέρουμε στήν μνήμη πρόσωπα καί γεγονότα τῆς χριστιανικῆς-ἐκκλησιαστικῆς ἱστορίας. Μέ τήν προσωπική μας ἑορτή ἀνακαλοῦμε στήν μνήμη ἕναν ἄνθρωπο πού ξεπέρασε τά συνήθη φυσικά καί ἠθικά ὅρια καί ἔφτασε σέ κάτι μοναδικό, πού ἄλλοτε ὀνομάζαμε καλοκἀγαθία καί τώρα ὀνομάζουμε ἁγιότητα. Μέ τήν γιορτή τῆς Πρωτομαγιᾶς, φέρνουμε στήν μνήμη τά γεγονότα τῆς 1ης Μαΐου τοῦ 1886, ὅταν τά ἐργατικά συνδικάτα στό Σικάγο διεκδίκησαν καλύτερες συνθῆκες ἐργασίας. Μέ τήν σημερινή ἐθνική ἑορτή τοῦ τόπου μας, ἐπαναφέρουμε στήν συλλογική μνήμη πρόσωπα (Κολοκοτρώνης, Καραϊσκάκης, Παπαφλέσσας, Μακρυγιάννης, Κανάρης, Μπουμπουλίνα, Μαυρογένους κ.ἄ.) καί γεγονότα (τήν ἅλωση τῆς Τριπολιτσᾶς, τήν μάχη στά Δερβενάκια, τήν καταστροφή τῆς Χίου καί τῶν Ψαρῶν, τήν μάχη τῆς Ἀλαμάνας κ.ἄ.), γιά τήν ἀνάκτηση τῆς ἐλευθερίας τοῦ τόπου μας κατά τά ἔτη 1821-1829. 

Ἕνα δεύτερο στοιχεῖο, ἐξίσου βασικό γιά τό θέμα μας, εἶναι ὅτι ἡ γιορτή συνδέεται πάντοτε μέ γεγονότα πού εἶναι ἀφορμή χαρᾶς, ὄχι πάντοτε στήν ἐξέλιξή τους, ἀλλά κυρίως στό ἀποτέλεσμά τους. Καί ἐπειδή σήμερα ἐπαναφέρουμε στήν συλλογική μνήμη τήν ἐπανάσταση τοῦ 1821, ἀναδεικνύουμε, ὅπως εἶναι φυσικό, τόν ἡρωϊσμό πού ἐπέδειξαν οἱ πρόγονοί μας, τούς τόπους πού ἔδρασαν καί γενικότερα τήν συμβολή τους στήν ἀνάκτηση τῆς ἐλευθερίας. Ἀλλά ἐπειδή ἡ ἑλληνική ἐπανάσταση, ὅπως καί κάθε ἐπανάσταση, εἶναι ἕνα ἀνορθολογικό, στήν ἐξέλιξή του καί στήν διαχείρισή του, γεγονός, δηλαδή ἕνα γεγονός στό ὁποῖο ἐπισυμβαίνουν ἐνίοτε ἀνορθολογικές πράξεις τῶν ἐπαναστατῶν ἤ ἄλλων προσώπων, εἶναι γνωστό ὅτι καί στήν ἐπανάσταση τοῦ 1821 συνέβησαν γεγονότα λίγο-πολύ ἀνορθολογικά, ὅπως λ.χ. ἡ σφαγή τῶν Τούρκων τῆς Τριπολιτσᾶς ἤ τό γεγονός ὅτι στήν ἐπανάσταση τοῦ 1821 συμμετεῖχαν καί Τοῦρκοι οἱ ὁποῖοι πάντως καταπιέζονταν ὑπό τῶν ὁμοεθνῶν τους ἤ ἀκόμη τό γεγονός ὅτι ἡ Ρωσική Ἐκκλησία τῆς ἐποχῆς ἔκανε ἔρανο ὑπέρ τῶν Ἑλλήνων ὕστερα ἀπό τήν σφαγή τῆς Χίου, ἐνῶ ἡ ἐπίσημη ρωσική πολιτική συμπορευόταν μέ τίς ἀρχές τῆς λεγόμενης Ἱερᾶς Συμμαχίας. Ἀλλά αὐτά τά ἰδιάζοντα ἀνορθολογικά γεγονότα δέν εἶναι ἀναγκαῖο νά ἀναδεικνύονται στό πλαίσιο τοῦ σχολείου παρά μόνον ὡς τρόποι διαπαιδαγώγησης καί μέ ἰδιαίτερη προσοχή. Θά ἔλεγα ὅτι αὐτά τά στοιχεῖα, πού βεβαίως δέν εἶναι μικρότερης σημασίας, μποροῦν νά ἐπισημανθοῦν καί νά ἀναδειχθοῦν καλύτερα καί ἀκριβέστερα σ’ ἕνα πλαίσιο ἔρευνας ἤ συνεδρίου. 

Τό τρίτο πού θέλω νά τονίσω σήμερα, εἶναι ὅτι ἡ μνήμη τοῦ ἀνθρώπου εἶναι κριτήριο τῆς ταυτότητάς του. Εἶναι γνωστό ὅτι ὅταν κάποιος παθαίνει ἀ-μνησία, οὐσιαστικά λησμονεῖ τήν ἴδια τήν ταυτότητά του, καί ἀσφαλῶς στοιχεῖα τοῦ παρελθόντος του. Ὑπό τήν ἔννοια αὐτή, ἡ μνήμη δέν εἶναι ἁπλῶς μία λειτουργία τοῦ ἐγκεφάλου, ἀλλά συνδέεται μέ τό Εἶναι τοῦ ἀνθρώπου, ἑπομένως θά πρέπει νά θεωρηθεῖ ἕνα γεγονός ὀντολογικό. Μάλιστα, σέ ἕνα εὐρύτερο πλαίσιο, ἐάν ἕνας λαός ἀπωλέσει τήν ἱστορική του μνήμη, θά ἀπωλέσει κατ’ οὐσίαν καί σταδιακά τήν ἱστορική του ταυτότητα καί κατά ταῦτα καί τήν ἐθνική του προσωπικότητα. 

Ἔτσι ἡ σημερινή γιορτή διασώζει τήν μνήμη, συνιστᾶ μνήμη, ἕνα εἶδος μνημοσύνου γιά ἐκείνους πού σέ κάθε περίπτωση, ἀκόμη καί στόν φοβερό ἐμφύλιο πόλεμο πού διεξήχθη μεσούσης τῆς Ἐπανάστασης, ἀγάπησαν ἀσφαλῶς τήν ἐλευθερία περισσότερο ἀπό τήν δουλεία. Ὅπως σ’ ἕνα μνημόσυνο ἀγαπημένου προσώπου συγκινούμαστε, ἐπαναφέροντας συνήθως στήν μνήμη στιγμές τοῦ κοινοῦ μας βίου, εἶναι ἀπολύτως φυσικό, ἀλλά ἀπό μιᾶς διαφορετικῆς πλευρᾶς, νά αἰσθανθοῦμε μία ἀνάλογη διάθεση, δέν ἐννοῶ ἕνα γλυκανάλατο ρομαντισμό πλαισιωμένο μέ ἐθνικιστική ρητορική, καί στήν σημερινή γιορτή μνήμης ξένων, γνωστῶν μόνον κατ’ ὄνομα, μακρινῶν ἀπό τίς διαστάσεις τοῦ χώρου καί τοῦ χρόνου, ἀνθρώπων, ἀλλά καί γεγονότων, πού ἐμεῖς δέν γνωρίσαμε καί δέν ζήσαμε, τά οποῖα ἐντούτοις ἐξακολουθοῦν νά παρέχουν μοναδικό νόημα στήν ἐθνική μας προσωπικότητα: τόν ἀγώνα γιά τήν ἐλευθερία.

Γιώργος Μαρίνος: Μαθήματα δικτατορίας άνευ διδασκάλου

Γιώργος Παπαστεφάνου 

Η συνταγή δοκιμασμένη: «Παίρνετε μια ντουζίνα τανκς, ένα μυστρί και μία πλάκα κι αφού ξορκίσετε τον Μαρξ, θεμελιώνετε ατάκα. Διαλέγετε ένα πτηνό, ει δυνατόν με δυο κεφάλια, το στήνετε στον Υμηττό με τα φτερά του σαν βεντάλια». Γνωστή και η επωδός: «Ελλάς Ελλήνων Χριστιανών, άνευ Βουλής και εκλογών, έτσι τα Έθνη μόνο ζουν, ταρατατζούμ, ταρατατζούμ, ταρατατζούμ». Αν και ο τίτλος του τραγουδιού ήθελε το εν λόγω «μάθημα δικτατορίας» άνευ διδασκάλου, δάσκαλος υπήρχε και μάλιστα δεν ήταν ένας, αλλά τρεις. Ο Γιάννης Κακουλίδης που είχε γράψει τους στίχους, ο Γιώργος Κριμιζάκης που είχε βάλει τη μουσική και βέβαια, ο Γιώργος Μαρίνος, που με το ασύγκριτο ταλέντο του και με κέφι που τότε φαινόταν ανεξάντλητο, έκανε το κοινό τής «Μέδουσας» να κρέμεται απ'τα χείλη του. Ήταν Μάρτιος του 1976, όταν με τη Μίκα Ζαχαροπούλου στη σκηνοθεσία, αποτυπώσαμε στο βίντεο αυτό το στιγμιότυπο για το πρώτο-πρώτο τηλεοπτικό πορτρέτο του Γιώργου Μαρίνου στη «Μουσική βραδιά». Του Νίκου Δανίκα η ορχήστρα.

 

ΜΕ ΑΦΟΡΜΗ ΤΗΝ ΕΠΙΣΤΟΛΗ ΤΩΝ 22 ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΩΝ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΓΙΑ ΤΗ ΣΥΜΦΩΝΙΑ ΤΩΝ ΠΡΕΣΠΩΝ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

«Ζα νάσητε μπράτιε Μακεντόντσι» 

Όταν ο μέγας εκείνος ιεράρχης Γερμανός Καραβαγγέλης προσέγγισε τον καπετάν Κώττα στο χωριό Τύρνοβο στη Ρούλια της Φλώρινας προσπάθησε να του τονώσει την ελληνική εθνική συνείδηση με τα εξής λόγια: «Εσείς είσαστε Έλληνες από την εποχή του Μεγάλου Αλεξάνδρου και πέρασαν οι Σλάβοι και σας εξεσλάβωσαν. Η μορφή σας είναι ελληνική και η γη που πατούμε είναι ελληνική. Το μαρτυρούνε τα αγάλματα που είναι κρυμμένα μέσα της. Και αυτά είναι ελληνικά, και τα νομίσματα που βρίσκουμε είναι ελληνικά και οι επιγραφές είναι ελληνικές. Έπειτα η Εκκλησία μας και το Πατριαρχείο επρωτοστάτησαν πάντοτε στην ελευθερία». 

Κανείς δεν είναι ικανός και άξιος να μιλήσει για τα ευγενή και υψηλά ιδανικά του Γένους παρά μόνο εκείνοι οι λίγοι, εκείνοι οι οποίοι αφιέρωσαν τη ζωή τους στο ρητό «αξίζει να πεθάνει ο ένας για χάρη των πολλών». 

Η επιστολή των Μητροπολιτών που διαποιμαίνουν τις επαρχίες του Οικουμενικού Πατριαρχείου στην Μακεδονία, έρχεται χριστουγεννιάτικα για να μας θυμίσει – δυστυχώς – ότι χτίζουμε πάνω στα συντρίμμια ενός ανθρωπόμορφου και όχι Χριστόμορφου χριστιανισμού, βάζοντας ως υλικά τις προσωπικές μας αδυναμίες και μετριότητες. 

Προσπαθούμε να μιμηθούμε μπαρουτοκαπνισμένους ήρωες και την ίδια ώρα δεν ξέρουμε καν πώς κρατιέται το καρυοφύλλι – άσε που ο πόλεμος πια γίνεται με άλλα μέσα - αλλά και ούτε πώς είναι να θυσιάζεσαι υπέρ των αδελφών σου. 

Στο κενό της πίστης, στο έλλειμμά της, συμπληρώσαμε μπόλικο εθνικισμό. Πουλάει η πατρίδα αυτές τις ώρες που ο κόσμος βρίσκεται σε μια σύγχυση, αν μη και σε απόγνωση. Μάλλον ξεχάσαμε ότι τα γνήσια ιδανικά είναι αυτά που δεν πεθαίνουν. «Δεν κατεβάζει πια ο κλήρος τον Ουρανό στη γη», μου είπε ένας φίλος. Είναι, πλέον, όντως μια «ανεκπλήρωτη υπόσχεση πατρότητας». Δεν έχει χρόνο για να ασχολείται παρά με πανηγύρεις, με αστείες φιλοφρονήσεις, με συμμαχίες για εκλογές, με όνειρα για μια επόμενη (…αρχιεπισκοπική) μέρα, με περιφορές λειψάνων και εικόνων, με αμπελοφιλοσοφίες, με ηθικισμό και ευσεβισμό που παγώνει τις καρδιές, έχοντας το κρύο του Βορρά, με...ο, τιδήποτε άλλο εκτός από τον ευαγγελισμό του ποιμνίου. 

Έπιασαν τα λάβαρα των αξιών του Γένους άνθρωποι οι οποίοι παραθεωρούν ότι το μεγαλύτερο ιδανικό στην απανταχού Ορθόδοξη Οικουμένη μας είναι η Αγία του Χριστού Μεγάλη Εκκλησία, ιεράρχες της Οποίας τυγχάνουν οι υπογράψαντες. 

Αλήθεια, πόσοι από σημερινούς τους ιεράρχες της Μακεδονίας θυμούνται ότι ο Γερμανός, ο Αιμιλιανός, ο Φώτιος, ο Κύριλλος και Μεθόδιος παλιότερα, προέρχονταν από το Φανάρι; Πόσοι από αυτούς αισθάνονται γνήσιοι Ιεράρχες της Μητρός Εκκλησίας; 

Πού είναι, αλήθεια, όλο αυτό τον καιρό που το Πατριαρχείο δίνει τον αγώνα του στο πρόσωπο του Πατριάρχου του Γένους μας, ώστε να προστατέψει εμπερίστατους αδελφούς, να λυτρώσει από ένα ακόμη σχίσμα, να προασπιστεί τα υπερχιλιόχρονα προνόμια του; Μήπως δεν συμφέρει στα πάνε έλα μας στο Βορρά η κίνηση αυτή; Μήπως μας συμφέρει περισσότερο να έχουν λόγο οι αδελφοί μας από το Βορρά στα της Ελλάδος; Είναι δηλαδή πιο πατριωτικό να υπάρχει Ναός με ρωσικό σχέδιο (όχι ένας) στη Βόρεια Ελλάδα παρά ορχήστρες από τη ΠΓΔΜ; Είναι πιο εθνικόφρον να λατρεύουμε και να αντιγράφουμε εκείνους που έμαθαν από εμάς παρά την ίδια την πηγή; 

Έξι από τους ιεράρχες των Νέων Χωρών συμμετέχουν, εναλλάξ, στην Ιερά Σύνοδο της Εκκλησίας της Ελλάδος. Θα διερωτηθεί κανείς: «Πού ήσαστε όταν βάλλονταν και όταν βάλλεται; Πού ήσαστε όταν παίρνονται αποφάσεις ερήμην του ή εις βάρος του; Πού είσαστε να πάρετε τα πνευματικά όπλα της υπογραφής και της φωνής σας και να την άρετε σε υπεράσπιση του;» 

Πόσοι από τους ιεράρχες των Νέων Χωρών εμπνέουν τον λαό με βάση τον οικουμενικό χαρακτήρα της Ρωμηοσύνης; Η αλλοτρίωση του κλήρου γίνεται επικίνδυνη όταν μπλέκεται αθεμελίωτα και άσκεπτα με τα εθνικά θέματα! 

Οι Μακεδονομάχοι δεν μιλούσαν καν ελληνικά, οι Καππαδόκες το ίδιο, στα βάθη του Πόντου επίσης! Αυτοί ήσαν ή δεν ήσαν Έλληνες; Όταν οι ήρωες αυτοί έπειθαν τους κατοίκους της περιοχής ότι είναι απόγονοι του Αλεξάνδρου για να μη συμμετέχουν στο κομιτάτο ήταν προδότες; 

Οι ιεράρχες και κληρικοί του Οικουμενικού Πατριαρχείου θα πρέπει να μεταδίδουν το ανέσπερο φως της Ρωμηοσύνης, και όχι να καταφεύγουν συνεχώς σε κορώνες που δεν φανερώνουν βάθος πίστης! Θα πρέπει να είναι ποιμένες γνήσιοι και όχι ιδανικοκάπηλοι. Ακόμη και οι κατά καιρούς λόγοι πολλών υπέρ του Πατριαρχείου …μυρίζουν ανέξοδες και ανεύθυνες ρητορείες. Χωρίς πραγματικό αντίκρισμα. 

Το Φανάρι απευθύνεται πάση τη κτίσει. Ο Χριστός, ο δι’ ημάς ενανθρωπήσας, δεν μπορεί να «ευτελίζεται» σε λίγα μέτρα μιας γης! Είναι παντού! 

Θυμίζω τη φράση του σοφού Διονυσίου Κοζάνης: «αν από τη μια πλευρά των συνόρων είναι λαός του Θεού, από την άλλη τί είναι;» Δυστυχώς ο διάδοχός του αναπαράγει σήμερα τα θλιβερά και ανιστόρητα, βεβαίως: «Όταν οι Ευρωπαίοι ήταν πάνω στα δέντρα, εμείς φτιάχναμε Παρθενώνες». 

Ας τον ρωτήσει κάποιος, κι αυτόν και άλλους: Ποια είναι η αξία του Παρθενώνα; Οι παιδαριωδίες θα είναι χωρίς τέλος… 

Καλά Χριστούγεννα!

ΣΕ ΟΛΟΥΣ ΤΟΥΣ "ΕΘΝΙΚΟΦΡΟΝΕΣ" ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΜΕ ΤΟΝ ΓΙΩΡΓΟ ΜΑΡΙΝΟ

Σε όσους βάζουν τον Χριστό παράμερα χριστουγεννιάτικα για χάρη της Μακεδονίας 

Σε όσους κλαίνε από συγκίνηση στο άκουσμα του εμβατηρίου «Μακεδονία ξακουστή…» σε μεταγραφή (sic) τεριρέμ, σε χριστουγεννιάτικη εκδήλωση 

Σε όσους θα ήθελαν να απαγορεύσουν την παρουσία ορχηστρών από τα Σκόπια αυτές τις μέρες στην Καστοριά – την ώρα που όλοι οι Βορειοελλαδίτες αιμοδοτούν οικονομικά τα Σκόπια τρεις δεκαετίες τώρα 

Και σε όλους τους «εθνικόφρονες» που σκέφτονται ανάλογα 

Αφιερώνουμε το Μάθημα Ελληνικής ιστορίας, με τον Γιώργο Μαρίνο, σε στίχους Λίνας Νικολακοπούλου και μουσική Σταμάτη Κραουνάκη. 
Και φυσικά την χριστουγεννιάτικη κάρτα του Μ. Χατζιδάκι, τριάντα χρόνια πριν...

Καλά Χριστούγεννα!

Ο ΜΑΝΟΣ ΧΑΤΖΙΔΑΚΙΣ ΓΙΑ ΤΟ "ΕΘΝΙΚΟ" ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ

Photo © αρχείο Mάνου Χατζιδάκι

Για το Πολυτεχνείο 

Οι εθνικές γιορτές έχουν καταλήξει να είναι τελετουργίες χωρίς αντίκρισμα και με αμφιλεγόμενο περιεχόμενο. Τα γεγονότα του Πολυτεχνείου είναι πρόσφατα –γιορτάζουμε μόλις τη 12η επέτειο– κι όμως μοιάζει η γιορτή σαν τον χρυσό σταυρό που κοσμεί τους λαιμούς νεαρών ερωτιδέων ή ηλιοκαμένων καμακιών. Καμιά επαφή με το ουσιαστικό περιεχόμενο του σταυρού. Στολίδι, ένταση του αισθησιασμού. Έτσι και οι γιορτές του Πολυτεχνείου κατέληξαν σε εκτόνωση, σε κομματικό σφετερισμό και σε συνθήματα άσχετα από το ιδεολογικό περιεχόμενο των γεγονότων που η μνήμη τους συνέθεσε τους επί «εθνικού» επιπέδου εορτασμούς της επετείου (...) 

12η σήμερα, 30ή αύριο, 50ή και θα χαθεί μες στην ανυποληψία των μελλοντικών στολών και επετείων με μερικά λογύδρια στα σχολεία και παρελάσεις στους ασφαλτοστρωμένους δρόμους των ενόπλων δυνάμεων, διαολοστέλνοντας οι στρατιώτες τη γιορτή και την ταλαιπωρία των παρελάσεων (...) 

Όμως το τραγικό δεν είναι αυτό. Το τραγικό είναι που κάθε κυβέρνηση βρίσκει τον τρόπο να συνδεθεί κατευθείαν με τις επετείους αυτές, αγνοώντας τα αληθινά μηνύματα των γεγονότων που τις συνέθεσαν (...) 

Τα γεγονότα της 17ης Νοεμβρίου μας παρέχονται με περισσότερες λεπτομέρειες γι’ αυτούς που επέζησαν παρά γι’ αυτούς που χάθηκαν οριστικά. Οι εναπομείναντες παρελαύνουν επικεφαλής, βγάζουν λόγους, πραγματοποιούν τηλεοπτικές συνεντεύξεις και δεν τους άκουσα ούτε μια φορά να μνημονεύουν αυτούς που χάθηκαν οριστικά, που δεν είναι σε θέση να μιλήσουν σήμερα. 

Έτσι, έρχεται η σειρά να δούμε από κοντά το τραπέζι ενός Ινδιάνου που αμέριμνος με την παραδοσιακή τεχνική αμύνης, υπερασπιζόταν το σπιτικό του και τον τόπο του από τους εισβολείς, ήσυχος για το δίκαιό του και για τον Θεό του. Όμως οι πιονέροι με τον δικό τους Θεό κατασκευάσανε ένα δικό τους δίκαιο και κατέκτησαν τους Ινδιάνους. Κι αφού τους εξαφάνισαν, άρχισαν να γυρίζουν ταινίες με το δίκαιο αμφίρροπο ανάμεσα στους Ινδιάνους και τους Αμερικανούς στρατιώτες. Όμως η κατάληψη είχε επιτελεστεί. Η Αμερική στους Αμερικανούς. Και η 17η Νοεμβρίου στους επιζήσαντες. Αύριο – καθόλου απίθανο – μια μελλοντική δικτατορία να οικειοποιηθεί την επέτειο του Πολυτεχνείου ως σύμβολο αντιστάσεως εναντίον των αντιπάλων της. Μήπως δεν έγινε παρόμοια πλαστοπροσωπία στα ανατολικά «σοσιαλιστικά» κράτη; Αγώνες νέων παιδιών μήπως δεν έγιναν σύμβολο εορτασμού τυραννικών καθεστώτων; Τα ’χουμε δει αυτά και τα ’χουμε -αλίμονο- συνηθίσει (...) 

Δεν είχα καλά, καλά τελειώσει το σχόλιο αυτό και ήλθε η είδηση. Ένας αστυνομικός, σκότωσε τον δεκαπεντάχρονο Μιχάλη Καλτέζα. Κατασκευάζεται ήδη σενάριο με βάση το κατά πόσον ο νεαρός δεκαπεντάχρονος ήταν ή δεν ήταν «επικινδύνος» αναρχικός. Ώστε η κτηνωδία του αστυνομικού να γίνει νόμιμη άμυνα... 

Μάνος Χατζιδάκις 

(Αποσπάσματα από άρθρο με τίτλο ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΤΕΛΕΤΟΥΡΓΙΕΣ ή ΤΟ ΤΡΑΠΕΖΙ ΤΟΥ ΙΝΔΙΑΝΟΥ, που δημοσιεύτηκε αρχικά στο περιοδικό «Τέταρτο», τευχ. 8, Δεκέμβριος 1985, και συμπεριλήφθηκε αργότερα στη συλλογή κειμένων του Μάνου Χατζιδάκι «Ο καθρέφτης και το μαχαίρι» από τις Εκδόσεις Ίκαρος.)

ΣΤΗΝ ΠΑΡΕΛΑΣΗ ΟΙ ΜΑΘΗΤΕΣ ΕΚΠΡΟΣΩΠΟΥΝ ΤΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΤΟΥΣ ΟΧΙ ΤΟΝ ΕΑΥΤΟ ΤΟΥΣ

ΓΡΑΦΕΙ Η ΛΩΡΗ ΚΕΖΑ

Μαθητές σχολείου του Γέρακα αποβλήθηκαν για ανυπακοή στη διάρκεια της παρέλασης αλλά το ατόπημά τους εκθειάζεται επειδή η ανυπακοή είχε πατριωτικό περιεχόμενο, επειδή τραγούδησαν «Μακεδονία ξακουστή» και φώναξαν συνθήματα λοκατζήδων.
Στην παρέλαση, είτε μας αρέσει είτε όχι, οι μαθητές εκπροσωπούν το σχολείο τους συντεταγμένα, φορώντας στολή, βηματίζοντας με καθορισμένη στοίχιση, ακολουθώντας τον σημαιοφόρο και με οδηγία να στρέψουν το κεφάλι στην εξέδρα των επισήμων. Με τους μαθητές που αποβλήθηκαν οι κανόνες δεν τηρήθηκαν. Ενημέρωσαν τους καθηγητές για την πρόθεση να τραγουδήσουν το εμβατήριο και έλαβαν οδηγία να μην το πράξουν.
Το ερώτημα είναι αν συμφωνούμε στο ζήτημα της υπακοής, εφόσον αποδεχτούμε ως αξίωμα ότι η παρέλαση είναι σχολική τελετή σε ισχύ. Δεν μας ενδιαφέρει σε αυτή τη συζήτηση αν είναι σωστή ή όχι η τελετή και αν πρέπει να καταργηθεί. Το ζητούμενο λοιπόν είναι η υπακοή στους κανόνες που θέτει το σχολείο. Το ότι οι μαθητές επέλεξαν εμβατήριο και όχι άσμα από τα μπουζούκια ή τον ύμνο του ΕΑΜ είναι δευτερεύον ζήτημα. Μεγαλύτερη σημασία έχει ότι εξέφρασαν την πρόθεση, έλαβαν αρνητική απάντηση από τους διδάσκοντες εντούτοις υλοποίησαν την ιδέα τους.
Κανείς δεν έχει αντίρρηση στην πολιτικοποίηση των μαθητών, στην ενασχόληση με την επικαιρότητα και κυρίως στο ενδιαφέρον τους για την Ιστορία. Είναι ελεύθεροι να διαβάζουν, να προβληματίζονται, να συζητούν και να εκφράζουν απόψεις. Ποιος δάσκαλος άραγε θα αρνιόταν να μιλήσει για το θέμα μέσα στην τάξη ή στο προαύλιο ακόμα κι αν πρόκειται για συζήτηση σε θερμή περίοδο;
Είναι προς τιμήν των εφήβων που ενδιαφέρονται για την Ιστορία και για την πολιτική. Δεν είναι προς τιμήν τους να παρουσιάζουν τις θέσεις τους ως θέσεις του εκπαιδευτικού ιδρύματος που εκπροσωπούν κατά τη διάρκεια της παρέλασης. Ενδεχομένως στην τάξη τους να υπάρχουν συμμαθητές που είναι υπέρ της συμφωνίας των Πρεσπών, που θεωρούν ότι ο Μεγαλέξανδρος ήταν ιμπεριαλιστής. Πώς θα αντιδρούσαν αν άλλοι εξέφραζαν διαφορετική άποψη στην παρέλαση;
Οι μαθητές που εκφράστηκαν πολιτικά με το εμβατήριο εκπροσωπούν σαφώς την πλειονότητα των Ελλήνων και τούτο προκύπτει τόσο από τις μετρήσεις όσο και από τις δημόσιες εκδηλώσεις. Γίνονται διαδηλώσεις για το μακεδονικό, μπορούν κάλλιστα οι μαθητές να πάρουν μέρος και να φωνάξουν όσα συνθήματα επιθυμούν. Να τα φωνάξουν εκεί στις διαδηλώσεις, όχι την επέτειο του «Όχι», επιλέγοντας την αποκοπή από το σύνολο. Η περίσταση ήταν ακατάλληλη και όχι οι πεποιθήσεις τους, αυτό θα πρέπει να κατανοήσουν στο πλαίσιο των κυρώσεων που υπέστησαν.
Υπάρχει ένα οξύμωρο στην πράξη των μαθητών, οι οποίοι βεβαίως παραμένουν μαθητές και είναι άστοχο να στιγματίζονται από μια επιπολαιότητα. Οι έξι νέοι εκτός από το εμβατήριο επέλεξαν να φωνάξουν συνθήματα λοκατζήδων. Το έπραξαν όμως ως αγέλη. Οι λοκατζήδες δεν θα έβγαιναν ποτέ από άγημα για να φωνάξουν συνθήματα, οι λοκατζήδες έχουν ως βασική αρχή την υπακοή. Εφόσον το πρότυπο των μαθητών είναι οι αυστηρά εκπαιδευμένοι στρατιώτες, θα έπρεπε να λειτουργήσουν ως τέτοιοι, να μην φύγουν από το προκαθορισμένο σχήμα, να μην δείξουν απειθαρχία στις εντολές των ανωτέρων τους.
Σε δηλώσεις του ένας από τους τιμωρημένους μαθητές ισχυρίζεται ότι στη διάρκεια της παρέλασης εκπροσωπούσε τον εαυτό του και την πατρίδα. Εκεί ακριβώς βρίσκεται το εφηβικό λάθος, ότι στη διάρκεια της παρέλασης εκπροσωπεί το σχολείο. Όλα τα υπόλοιπα είναι νερό στο μύλο του διχασμού.

ΚΑΙ ΤΩΡΑ; Καιρός είναι η έννοια Έλληνας να δώσει τη θέση της στην έννοια άνθρωπος

Θεόφιλος Χατζημιχαήλ, Αλέξανδρος ο Μέγας (1900), Εθνική Πινακοθήκη

Π.Α. Ανδριόπουλος 

Και τώρα;. 

Πώς θα αντισταθεί ο λαός στη συμφωνία της «Βόρειας Μακεδονίας»; 

Μα με τα γνωστά και ακαταμάχητα όπλα του!

Ο Βασίλης Καρράς θα τραγουδάει στις πίστες με …ιερό πάθος το «Μακεδονία ξακουστή» και το νυχτερινό κέντρο θα παραληρεί εθνικοφρόνως! 

Οι μητροπολίτες θα διοργανώνουν αγρυπνίες, παρακλήσεις, συλλαλητήρια και θα «τρώνε πέτρες» - όπως προσφυώς δήλωσε ιεράρχης – προκειμένου να μην περιλαμβάνεται το όνομα «Μακεδονία» στη νέα ονομασία της ΠΓΔΜ. 

Οι νέοι «μακεδονομάχοι» θα πάρουν τα …όπλα, για να αντιμετωπίσουν την κυβέρνηση που αυτοί πανηγυρικά ανέδειξαν και τώρα αισθάνονται τάχα προδομένοι… 

Γι’ αυτό καταφεύγω στον Μάνο Χατζιδάκι που έλεγε: 

«Το ελληνικό: από την ώρα που μας βοηθάει η Ελλάς να γίνουμε άνθρωποι, με μια παγκοσμιότητα, πολύ καλώς. Από την ώρα που μας δίδει μια φουστανέλα και μας εμποδίζει να υπάρχουμε με τους άλλους συνανθρώπους, είναι αντιδραστικό. 

Το ίδιο υλικό: Αν αυτό που λέμε ελληνικό είναι εμπόδιο στο να ενωθούμε μ' έναν μαύρο, είναι καταδικαστέο. Αν, αντιθέτως, αυτό είναι βοηθητικό για να ενωθούμε με τους άλλους, είναι υπέροχο.

Η έννοια του ελληνικού για πολλούς ανθρώπους έχει διαφορετική όψη. Εγώ πιστεύω σ' εκείνη την ελληνικότητα που εξαφανίζει τις διαφορές. 

Φυσικά, από κάπου ξεκινάμε. Όλοι ξεκινάμε και τις πρώτες λέξεις που ψελλίζουμε είναι της μάνας μας. Αλλά δεν μένουμε με τις τέσσερις λέξεις που μάθαμε απ' τη μάνα μας: πηγαίνουμε και μαθαίνουμε και μιλάμε και σκεπτόμαστε και ξαναμαθαίνουμε να μιλάμε και απορρίπτουμε σκέψεις και προχωράμε...» 

Και ο Χατζιδάκις μας λέει, επίσης: 

"Δεν νομίζω ότι κινδυνεύουμε ως Έλληνες, αλλά ως ελληνολάτρεις. Πάντα μ’ απασχολούσε το γνωστό εμβατήριο “Η Ελλάδα ποτέ δεν πεθαίνει”. Έλεγα μέσα μου, εφόσον η Ελλάδα δεν πεθαίνει ποτέ, πάει να πει πως και ποτέ δεν θα αναστηθεί. Δε μ’ αρέσει να παριστάνω τον πολύ Έλληνα. Θέλω να είμαι όσο είμαι. Καιρός είναι η έννοια Έλληνας να δώσει τη θέση της στην έννοια άνθρωπος. Και τότες πιστεύω πως θα συνδεθούμε με μια πιο βαθιά παράδοση που, κατά σύμπτωση, είναι κι αυτή γνησίως ελληνική. Νιώθω Έλληνας αν αυτό σημαίνει Ευρωπαίος. Κι Ευρωπαίος, αν αυτό συμπεριλαμβάνει την ελληνικότητά μου".