Το νεο-Ρεμπέτικο του Ξαρχάκου μάλλον δεν χρειαζόταν

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Γράφοντας προ ετών για τον Επιτάφιο του Μ. Θεοδωράκη και τις ποικίλες εκτελέσεις του, είχα αναφερθεί και στην κατά Σταύρο Ξαρχάκο ερμηνεία, με την Κρατική Ορχήστρα Ελληνικής Μουσικής (ηχογράφηση από το Ηρώδειο, 2-10-2000). Μια ερμηνευτική πρόταση που προσωπικά δεν με αγγίζει, παρ' ότι χαρακτηρίστηκε ως "ρέκβιεμ". Την θεωρώ βερμπαλιστική, χωρίς να παραθεωρώ την εξαιρετική Μαρία Σουλτάτου ως ερμηνεύτρια. 

Ο αναμφισβήτητα σημαντικός Σταύρος Ξαρχάκος στις δουλειές που κάνει με λαϊκές ορχήστρες, έχει μια ροπή προς την υπερβολή. Από το αφιέρωμα του στον Τσιτσάνη, για παράδειγμα, μέχρι το …νέο Ρεμπέτικο από τον ίδιο. Οι ενορχηστρώσεις του είναι έως και εξεζητημένες και η εκτέλεση πολλές φορές μοιάζει επιτηδευμένα παθιασμένη. Σα να …εκβιάζεται το πάθος. 

Πρόσφατα αναρτήθηκε στο διαδίκτυο η νέα εκδοχή του περίφημου Ρεμπέτικου σε μουσική Ξαρχάκου και στίχους Νίκου Γκάτσου. Μια θρυλική μουσική, για μια ταινία – σταθμό του Κώστα Φέρρη. Η νέα εκδοχή του Ρεμπέτικου έρχεται 40 χρόνια μετά από την πρώτη παρουσίαση – δίσκο του 1983. 

Σε σχετικό δελτίο τύπου διαβάζουμε: «Ο Σταύρος Ξαρχάκος παρουσιάζει το θρυλικό «Ρεμπέτικο», το σπουδαίο έργο που αγαπήθηκε, τραγουδιέται και συνεχίζει να περνάει από γενιά σε γενιά, 40 χρόνια μετά την πρώτη κυκλοφορία του, μέσα από ένα live album που ηχογραφήθηκε στο Ωδείο Ηρώδου Αττικού. Στο album «Ρεμπέτικο (40 Χρόνια Μετά) Live», που κυκλοφορεί από την Panik Oxygen στα ψηφιακά καταστήματα μουσικής καθώς και σε φυσικό προϊόν, αποτυπώνονται οι τρεις ιστορικές sold out βραδιές όπου το Ωδείο Ηρώδου Αττικού μεταμορφώθηκε σε πάλκο και πάνω από 10.000 θεατές συγκινήθηκαν και συγκλονίστηκαν με το «Ρεμπέτικο», σε μουσική του Σταύρου Ξαρχάκου και στίχους του Νίκου Γκάτσου, από την ομώνυμη ταινία του Κώστα Φέρρη. Ο Σταύρος Ξαρχάκος με τη «ρεμπέτικη κομπανία» του (20 μουσικούς, τραγουδιστές και ψάλτες) μεταφέρουν τη συγκίνηση, τον διονυσιασμό, το φως και τα γοητευτικά σκοτάδια των ορχηστρικών και των τραγουδιών του εμβληματικού δίσκου. Όλοι μαζί παίζουν και τραγουδούν, δημιουργώντας μια ρεμπέτικη λειτουργία που καθηλώνει. Ο ίδιος ο Σταύρος Ξαρχάκος ερμηνεύει το «Πρακτορείο», ενώ τα υπόλοιπα τραγούδια ερμηνεύουν η Ηρώ Σαΐα και ο Ζαχαρίας Καρούνης». 

Ο ίδιος ο Ξαρχάκος δήλωσε γι’ αυτή τη νέα προσέγγιση στο έργο: «Φυσικά χαίρομαι ιδιαίτερα που η μουσική αυτή μπήκε στη ζωή και στις καρδιές του κόσμου, που αγαπήθηκε και που 40-41 χρόνια μετά έχω τη χαρά να την παρουσιάζω για πρώτη φορά ολόκληρη, με τα ορχηστρικά και τα τραγούδια της, δίνοντάς της όμως έναν ήχο ακόμα πιο βυζαντινό και ενορχηστρώνοντας διαφορετικά, με τη σημερινή μου ματιά». 

Ακούγοντας προσεκτικά αυτή τη διασκευή του …εαυτού του, θα λέγαμε, διαπιστώνω πως ο Σταύρος Ξαρχάκος φόρτωσε το έργο του τόσο ώστε να μας θυμίζει την περίφημη ρήση του Σεφέρη: 

«Γιατί και το τραγούδι το φορτώσαμε με τόσες μουσικές που σιγά σιγά βουλιάζει 

και την τέχνη μας τη στολίσαμε τόσο πολύ που φαγώθηκε από τα μαλάματα το πρόσωπό της». 

Σε κάποια σημεία το θρυλικό «Ρεμπέτικο» είναι, δυστυχώς, παρα – μορφωμένο, έχοντας χάσει την αυθεντικότητά του και τον οίστρο που απολαμβάνουμε στην πρώτη εκτέλεση. 

Κατανοώ τον Ξαρχάκο που θέλει «έναν ήχο ακόμα πιο βυζαντινό», αλλά αυτό το πέτυχε στον απόλυτο βαθμό με τον Νίκο Δημητράτο. Η νέα εκδοχή δεν μας πείθει. Μπορεί να είναι …διεγερτική, αλλά δεν είναι αληθινά παθητική, δηλαδή δεν συμβάλλει στον μετεωρισμό νου και καρδιάς. 

Ακόμα και το «Πρακτορείο» που ερμηνεύει και πάλι ο ίδιος ο συνθέτης, ακούγεται με φωνή ασθμαίνουσα και όχι «βασιλεύουσα», όπως στην πρώτη εκτέλεση. 

Ο αξεπέραστος στίχος του Νίκου Γκάτσου μερικές φορές μοιάζει σαν …περιτύλιγμα μιας πλουμιστής ενορχήστρωσης, όταν στην πρώτη ηχογράφηση κυριολεκτικά «σαρκωνόταν» από τη μουσική. 

Ο Σταύρος Ξαρχάκος αφιέρωσε τη διασκευή του αυτή στους πρώτους διδάξαντες. Πολύ σωστά! Γιατί εκείνοι, προφανώς και σε μια «θεϊκή» συγκυρία, διακόνησαν πιστά και μοναδικά την ρεμπέτικη λειτουργία. Η νέα εκδοχή του Ρεμπέτικου ήταν μάλλον …αχρείαστη.

Νίκος Παλουμπιώτης: Scarto maggioro

Φωτογραφία: Alfredo Frigerio

Νίκος Παλουμπιώτης 

Scarto maggioro 

Στον καιρό της ομοιότητας ίδιες οι ιδέες, βάλτοι αβαθείς 

Το άσκοπο και η αφροσύνη ίδια 

Χαμένη η ζεστασιά του κόσμου 

Νέος, χωρίς να ‘ναι καινούριος 

Το σήμερα σαν το αύριο 

Ένα είδος μαγείας τα ψέματα σου 

Το βλέπω στο βλέμμα σου 

Σάλπιγγες ρόδινες της κοντέσας Σάρας 

Τα λουλούδια της, μικρή πνοή ανέμου 

Θρόισμα απαλό μ' αγγίζει

Ολόκληρο το ποίημα στη συνέχεια

 

ΑΘΗΝΑ ΚΑΚΟΥΡΗ: Μνημείο Αγνωστου Στρατιώτη

Αθηνά Κακούρη 

Η Καθημερινή

Το μνημείο του Αγνωστου Στρατιώτη δημιουργήθηκε στις αρχές της δεκαετίας του 1930, απόηχος πολλών άλλων τέτοιων μνημείων ανά την Ευρώπη, που τότε δεν είχε καλά καλά συνέλθει από τη φρίκη του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, όπου θυσιάστηκε το άνθος της νεολαίας της. 

Μνημείο είναι ολόκληρος ο χώρος, η μεγάλη αυτή πλατεία που ολόγυρά της αναφέρονται χαραγμένα τα ονόματα ενδόξων μαχών μέχρι και των δύο Βαλκανικών Πολέμων. Για μένα, που έζησα το 1940 σε ηλικία δώδεκα ετών, η πλατεία δεν έπαψε να αντηχεί από τη φωνή της Βέμπο προς τα «Παιδιά, της Ελλάδος παιδιά, που σκληρά πολεμάτε, πάνω στα βουνά…». Αυτά τα παιδιά τα έβλεπα καθημερινά στο Αρεταίειο, που φυσικά είχε μετατραπεί σε στρατιωτικό νοσοκομείο, όπου με έπαιρνε μια μεγαλύτερη ξαδέλφη μου, η οποία υπηρετούσε εκεί ως εθελόντρια αδελφή νοσοκόμος. Δουλειά μου ήταν να κάνω παρέα στους τραυματίες, να τους κάνω μικροθελήματα και να τους γράφω τις επιστολές τους, είτε επειδή ήταν αναλφάβητοι είτε επειδή είχαν χάσει τη χρήση των χεριών τους από κρυοπαγήματα. 

Το μνημείο του Αγνωστου Στρατιώτη είναι, επομένως, για μένα γεμάτο πρόσωπα νέων, κατάκοιτων, σημαδεμένων από τον πόνο και τον ακρωτηριασμό. Και αντηχεί, ακόμη και σήμερα, από τη διαχρονική φωνή της Βέμπο προς τον Ελληνα στρατιώτη. Ολων των πολέμων, του παρελθόντος και του μέλλοντος. Ο σεβασμός του χώρου αποτελεί φόρο τιμής που οφείλει ο κάθε Ελληνας πολίτης και υπόσχεση υποταγής του στις ανάγκες της πατρίδος σε καιρό πολέμου. 

Σέβομαι βαθύτατα τον πόνο των γονέων που έχουν χάσει παιδί σε δυστύχημα ή από αρρώστια. Αλλά αρνούμαι να παραμελήσω εξ αυτού την τιμή που οφείλω στον Αγνωστο Στρατιώτη και στην Ιστορία μας. Η επιλογή να εκδηλωθούν τέτοιας κατηγορίας διαμαρτυρίες απάνω στον χώρο αυτόν, γιατί ήταν αναγκαία; Ολόκληρη η πλατεία Συντάγματος βρίσκεται εκεί δίπλα, απολύτως κεντρική και μεγάλη. Στη διάθεσή τους. 

Τα νεκροταφεία είναι, παντού στον κόσμο και σε όλες τις θρησκείες, μέρη ήσυχα και όμορφα, περιποιημένα και τακτικά. Κανείς δεν διανοήθηκε να πάει να γράψει ονόματα και συνθήματα στους διαδρόμους ανάμεσα σε τάφους, να κολλήσει αναμμένα κεράκια εδώ κι εκεί, ή να καθίσει καταγής και να διαδηλώνει την απόφασή του να μη φάει, αν πρώτα δεν γίνει αυτό που ζητά η σπαραγμένη καρδιά του. Ολα αυτά μπορεί να τα κάμει, σε όποιον δημόσιο χώρο επιλέξει, αλλά ποτέ, μα ποτέ, σε έναν από εκείνους που είναι ήδη αφιερωμένοι σε κάτι πολύ ανώτερο, όπως είναι το μνημείο του Αγνωστου Στρατιώτη. 

Η επιλογή αυτού του ιερού τόπου προδίδει ανασφάλεια; Επελέγη με την ιδέα πως η διαμαρτυρία θα κερδίσει κάτι από τον χώρο όπου γίνεται; Αν ήταν αυτό, σε μένα τουλάχιστον προκάλεσε τα αντίθετα αισθήματα – ενόχληση για την καταπάτηση χώρου ήδη αφιερωμένου αλλού, και καχυποψία. 

Και η ασχήμια της εικόνας που προβάλλεται μου πολλαπλασιάζει αυτά τα αρνητικά αισθήματα. Ο Παλαμάς, θρηνώντας την απώλεια του μικρού παιδιού του, έγραψε: 

«Αφκιαστο κι αστόλιστο του Χάρου δε σε δίνω. Στάσου με τ’ ανθόνερο την όψη σου να πλύνω…». Αρχαιότατη παράδοση είναι η περιποίηση του νεκρού πριν από την ταφή, και κυρίαρχη παντού ανά τον κόσμο. Εδώ όμως, στο δάπεδο του μνημείου του Αγνωστου Στρατιώτη, τα ονόματα των νεκρών από ένα σιδηροδρομικό δυστύχημα γράφηκαν όπως όπως και αφέθηκαν εκεί να τα ποδοπατάει κάθε άσχετος, είτε ξέρει περί τίνος πρόκειται είτε όχι, είτε πιστεύει σε επιστήμονες είτε σε αποδέκτες επιστολών του Ιησού, είτε προσέρχεται ένας ένας είτε κατά ομάδες, που φωνάζουν ότι δεν έχουν οξυγόνο. 

Είμαι ον λογοκρατούμενο. Και επιπλέον έχω ζήσει και γνωρίσει λογής λογής καταστάσεις και έχω μελετήσει κάμποσα, τόσα χρόνια που με έχει ξεχάσει εδώ ο Θεός – ψεύτικες κηδείες «αγωνιστών», ψεύτικες επιθέσεις εναντίον πρεσβειών και πλήθος άλλα ψεύτικα. Ετσι έχω μάθει να γυρεύω παντού μια λογική εξήγηση, και στην περίπτωση αυτή δεν βρίσκω το γιατί ορισμένοι γονείς –μια μικρή μόνο μερίδα από τις δύο τουλάχιστον εκατοντάδες συγγενείς των νέων που σκοτώθηκαν μέσα στο τρένο στα Τέμπη– χρειάστηκαν πάνω από δύο χρόνια για να καταλάβουν ότι θέλουν να γίνει εκταφή και νεκροψία των παιδιών τους. 

Τέλος, διερωτώμαι αν δεν θα έπρεπε να ρίξει πλέον μια ματιά κατά τον Αγνωστο ο κ. υπουργός Εθνικής Αμύνης. Το θέαμα ευτελίζει την ίδια την ιδέα του χρέους προς την Πατρίδα, φθείρει στην ψυχή κάθε στρατεύσιμου νέου τις αξίες της τιμής και εξ αυτού εμπίπτει στις αρμοδιότητές του.

Eκβεβακχευμένον

Eκβεβακχευμένον 

«Ἐκ μητρὸς παρανόμου, προβιβασθὲν κόριον, ἐκβεβακχευμένον τῇ μέθῃ, Ἡρῴδη ἔφησε· Δὸς ἐπὶ πίνακι, τὴν κεφαλὴν Ἰωάννου, τῇ μητρὶ χαρίσασθαι, δῶρον ποθούμενον» (Γ΄ ωδή του Β΄ Κανόνα της Αποτομής της Τιμίας Κεφαλής του Προδρόμου, 29η Αυγούστου). 

Εκβεβακχευμένοι λοιπόν; 

Δε νομίζω. 

Ακόμα και το «προβιβασθέν κόριον» είναι πιο οιστρηλατούμενο από μας. 

Υπάρχει, άραγε, ζωή εκβακχεύουσα; 

Ποιος σου δίνει σήμερα τον τόνο «εκβάκχευε»; 

Μα κανείς. Ποιος τολμά; 

Σε ποιο βακχείο να καταφύγεις; 

Ούτε εκεί υπάρχουν βακχισταί. 

Άστο καλύτερα. 

Συνέχισε τη πεζοζωή σου. 

Δεν είναι για σένα τα εκβεβακχευμένα κόρια. 

π.α. ανδριόπουλος

Λουκάς Αδαμόπουλος - Νίκος Παλουμπιώτης: "Οι μανόλιες της οδού Δεκελείας"

"Οι μανόλιες της οδού Δεκελείας" 

Ποίηση: Νίκος Παλουμπιώτης 

Σύνθεση: Λουκάς Αδαμόπουλος 

Πιάνο Ι: Ανδρέας Αδαμόπουλος - Πιάνο ΙΙ: Λουκάς Αδαμόπουλος 

Απαγγελία: Σοφία Παπαδοπούλου

Οι μανόλιες της οδού Δεκελείας

Στα λασπόνερα σέρνεται η πείνα του δρόμου στερνές πνοές

Αγκομαχάει το αναφιλητό σκελετωμένο δάκρυ

Σκορπιοί το κεντρί τους σε παρθένα γη

Τα σπλάχνα της ΕΠΟΝ σε τοίχους γραμμένα

Ταγμένα σε αγώνα δίκαιο

Μάνες στο φως και στο αίμα

Χτικιό του βούρκου εκεί ο δοσίλογος

Καυτά βόλια και μάτι αδάκρυτο με έχτρα

Στα σκοτάδια της φοβέρας

Το τσακάλι να ροκανάει το φέγγος και αθώες καρδιές

Όχεντρα περιδιαβαίνει το βιος σε έρημους κάμπους και ερημοκλησιές

Σου λέω, σφίξε τα δόντια, τα χέρια σφίξε

Μη γίνει ο πόθος αδικοχαμένος

Τα γράμματα από λεμόνι διαβάζει ο μελλοθάνατος στο φως των άστρων

Η καμπάνα ακόμα να σημάνει απ' το θάνατο ζωή

Ξαγρυπνούν οι ώρες αποφασισμένες

Η Παναγιά στο Χρυσοβίτσι κάποτε

Χωμάτινες οι πλίθες της Γραβιάς

Αρχαίας υδρίας «εν ετέρα» μορφή

Γενειοφόροι αερικά του βουνού

Εκεί που αναγυρνούν οι αγέρηδες,

Ροβολάνε στα μέρη του σκοτωμού τη χαραυγή

Με πόδι αλαφρόγοργο

Πρώτες οι μανόλιες της οδού Δεκελείας 

Είδαν τη φωτεινή μεριά της απελπισιάς πιάνοντας καλή κουβέντα

Πανηγύρια μετά και ώμοι χτυπημένοι συμπονετικά

Τα γράμματα από λεμόνι εγώ τα διάβασα στον Ήλιο

Στη μικρή αυλή που χώραγε πολλά

Του Ίβικου κήπος ακήρατος

Ανίδεος εγώ και το φως πιο καθάριο

Ζεστό το ψωμί στην τάβλα ανοιχτή καρδιά

Πλούσια απλή ζωή.

Περβόλια γύρω με νερά

Άφοβα τρώγε και τραγούδα

Όμως  πολλές οι ώρες υπομονής και πίκρας

Σκοτεινά τα έξω από την καρδιά

Πένθος στα τραγούδια μας άφησες

«Πες μου μυρτιά» πρωτάκουσα από το πικάπ του πατέρα

«να σε χαρώ»

Κι ακόμα το μιλητό της

Μη ρωτάς, μη ρωτάς καλύτερα

Πότε πελαγίσια πότε νυχτερινή μονάχη κι έκλαιγε βουβά

Τα δάφνινα στεφάνια δεν αρκούν να ξεχαστεί το αίμα

Μη ρωτάς, μη ρωτάς καλύτερα θα σκιαχτείς

Στην άλλη μεριά που οι μνήμες δαγκώνουν

Του καημού τα υστερόγραφα.

Νίκος Παλουμπιώτης - Λουκάς Αδαμόπουλος: Τανγκό των σκιών

Ποίημα: Νίκος Παλουμπιώτης

Σύνθεση για δύο πιάνα: Λουκάς Αδαμόπουλος 

Ερμηνεύουν: Λουκάς Αδαμόπουλος, Ανδρέας Αδαμόπουλος

Αφήγηση: Σοφία Παπαδοπούλου, ηθοποιός 

Τραγούδι: Δώρα Πετρίδη, σοπράνο. 

 

Λουκάς Αδαμόπουλος

Μουσικές σπουδές αρχίζει το Μάρτιο του 1975 στη Φιλαρμονική Εταιρεία-Ωδείο Πατρών, με πρώτη δασκάλα στο πιάνο, τη Δώρα Ρόζη. Συνεχίζει και ολοκληρώνει τις ωδειακές σπουδές του το 1990, με το μουσουργό και πιανίστα Κ. Κυδωνιάτη, στην αρμονία, την αντίστιξη, τη fuga, την ενορχήστρωση και τη σύνθεση (Ωδείο Πατρών, Ωδείο Αθηνών, Παλλάδιο Ωδείο Αθηνών) . Μελετάει τις τεχνικές σύνθεσης και έργα του 20ου αιώνα στη Γερμανία (ιδιαίτερα μαθήματα με K.Huber 1993-1995) και σπουδάζει μουσικοπαιδαγωγική στην Ανώτατη Ακαδημία Μουσικής και όρχησης (1997-2001) στη Φιλιππούπολη (Plovdiv, Βουλγαρία). 

Έχει γράψει 

• πολυάριθμα τραγούδια: "Δάκρυ" για φωνή και πιάνο σε ποίηση Σακαλή, Α’ βραβείο στον "Πανελλήνιο διαγωνισμό σοβαρού ελληνικού τραγουδιού" (1978), "Επέστρεφε" σε ποίηση Κ. Καβάφη, ήταν ένα από τα 30 τραγούδια στους "Α' Αγώνες ελληνικού τραγουδιού", που διοργάνωσε ο Μ. Χατζιδάκις (Κέρκυρα 1981), και πολλά άλλα σε στίχους Ελλήνων και ξένων ποιητών. 

• κύκλους τραγουδιών: "7 τραγούδια σε ποίηση Παλαμά" (1988) για φωνή και πιάνο, παραγγελία Δήμου Πατρέων κ.α. 

• για πιάνο: "σπουδή-σπονδή" (1986 έχει μεταδοθεί από το Γ’ πρόγραμμα), κ.α. 

• για 2 πιάνα: "τα 20 δάκτυλα στη χώρα των 5 λογισμών" (2005) 

• για βιολί και πιάνο: "εις μέτρον περιττόν πλην άρτιον" (1987, πρώτη εκτέλεση στην Εθνική Πινακοθήκη με τους Δ. Βράσκο και Ν. Σεμιτέκολο), "νεαρά τινά βλέμματα" (1996, πρώτη εκτέλεση αίθουσα συναυλιών Φ. Νάκας με τους Γ. Μαυρίδη και Α. Αδαμόπουλο), κ.α. 

• για σύνολα: "χάλκινοι ιριδισμοί" (2001) για κουϊντέτο χάλκινων πνευστών (2004, πρώτη εκτέλεση κουιντέτο χάλκινων Δημοτικού Ωδείου Καλαμάτας, κ.α. 

• για ορχήστρα εγχόρδων: "Σερενάτα των πιστών και άπιστων εραστών"  (1987, παραγγελία του Β’ Διεθνούς φεστιβάλ Πάτρας, πρώτη εκτέλεση από την Ορχήστρα Πατρών, στο Θέατρο "Απόλλων" ), "ένατος λίθος" (2005, πρώτη εκτέλεση από την Ορχήστρα Πατρών, στο συνεδριακό κέντρο Πανεπιστημίου Πατρών) κ.α. 

• για συμφωνική: 2 συμφωνικά σονέτα ‘"10 μέρες στη Σίφνο του Αυγούστου" (2006), "4μελής συνομιλία στον Παρνασσό" (2007), "λυρικά πλήκτρα" (2008), concerto για πιάνο και μικρή συμφωνική.  

• για φωνητικά σύνολα: αντιστικτική επεξεργασία πολλών ελληνόγλωσσων και ξενόγλωσσων τραγουδιών για μικτή χορωδία ή παιδική χορωδία. 

• για μπάντα: "έρχονται έφιπποι"’(2006). 

Έχει συγγράψει 

• το εγχειρίδιο "Η Αρμονική του κλασικού μουσικού συστήματος" (εκδόσεις Φ. Νάκας 1989) 

• το τρίτομο έργο "Κλασική Αρμονία" που συνοδεύεται από τρίτομο λυσάρι (2008-2009), διδάσκεται σε ωδεία και μουσικά σχολεία. 

• Μελέτη: "η πολυπράγμων και αμήχανη μουσική μιας πόλης’’ για τη μουσική της μεταπολεμικής Πάτρας (1995, αίθουσα τελετών του Πανεπιστημίου Πατρών). 

"Όλοι έχουμε ανάγκη τα επτά θανάσιμα αμαρτήματα"

Πίνακας του Ιερώνυμου Μπος, «Τα Επτά Θανάσιμα Αμαρτήματα και τα Τέσσερα Τελευταία Αγαθά»

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου

Ο Μάνος Χατζιδάκις μου έμαθε Τα επτά θανάσιμα αμαρτήματα, ήτοι το δημοφιλές «τραγουδισμένο μπαλέτο» (ballet chanté) των Κουρτ Βάιλ και Μπέρτολτ Μπρεχτ.

Ο Μπρέχτ με το κείμενό του εδώ εννοούσε –και ψιλοκορόιδευε– την ηθική μιας φαύλης μεσαίας τάξης, άρα πρόκειται για Τα επτά θανάσιμα αμαρτήματα των μικροαστών. 

Η υπόθεση είναι γνωστή: δύο αδελφές, η Αννα Ι και η Αννα ΙΙ, ταξιδεύουν σε επτά πόλεις των ΗΠΑ προκειμένου να συγκεντρώσουν χρήματα ώστε η οικογένειά τους να αποκτήσει ένα σπίτι στις όχθες του Μισισιπή. Η πρώτη παίζει τον ρόλο του «πωλητή», του ιμπρεσάριου, η δεύτερη αποτελεί το «αντικείμενο» προς πώληση. Σε κάθε μία από τις πόλεις, οι αδελφές έρχονται αντιμέτωπες με ένα θανάσιμο αμάρτημα. Το ποιητικό κείμενο είναι σατιρικό: το σημαντικό ηθικό ζήτημα τίθεται καθώς η Αννα ΙΙ φέρεται ενάντια στο «σωστό» μόνον όταν ΔΕΝ διαπράττει ένα από τα θανάσιμα αμαρτήματα. Η άρνησή της, για παράδειγμα, να εργαστεί σε καμπαρέ ερμηνεύεται ως Αλαζονεία, ενώ η επιθυμία της να προτιμήσει τον άνθρωπο που αγαπά έναντι του πλούσιου θαυμαστή της εκλαμβάνεται ως Λαγνεία.

Όταν προ ετών είδα τα Επτά θανάσιμα αμαρτήματα, στη Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών (Ίδρυμα Ωνάση), από την Ομάδα ύψιλον, σε σκηνοθεσία και χορογραφία Αγγελικής Στελλάτου και μουσική του Σταύρου Γασπαράτου, διαπίστωσα πόσο προκλητικό είναι το θέμα αυτό. Η Α. Στελλάτου μας έδωσε μια άρτια παράσταση, που συνδύαζε χορό, βίντεο (εκπληκτικό σε μερικές σκηνές) και ζωντανή μουσική, αλλά χωρίς να μπει στο ...μεδούλι της αμαρτίας. Να διερευνήσει την γοητεία της, να αντιληφθεί την επίδρασή της στον μικροαστικό κόσμο μας, να μας δώσει, εντέλει, μια πλέρια αμαρτωλή διάσταση, από την οποία θα πήγαζε η κάθαρση.

Η πιο διαδεδομένη λίστα των 7 θανασίμων είναι: αλαζονεία, ζηλοφθονία, οργή, οκνηρία, απληστία, λαιμαργία, λαγνεία. 

Τα επτά θανάσιμα αμαρτήματα έχουν τον δικό τους ρόλο στη σημερινή κοινωνία και έχει ενδιαφέρον πώς ερμηνεύονται από τη σύγχρονη εξελικτική ψυχολογία. Διάσημοι ξένοι ψυχολόγοι εντοπίζουν επτά θανάσιμα αμαρτήματα της σύγχρονης εποχής: «Ευσεβής» αλήθεια, iPhonοφιλία, Ναρκισσιστική μυωπία, Δικαιωματισμός, Τηλεφωνομανία, Υπερχρέωση, Ξενοφοβία.

Αναζητείται, λοιπόν, χορογράφος και συνθέτης για το σύγχρονο ...αμαρτωλό μπαλέτο, που αφορά όλους μας.

Επί του παρόντος με καλύπτει το ποίημα του Γιώργου Κοζία: 

ΤΑ ΕΠΤΑ ΘΑΝΑΣΙΜΑ ΑΜΑΡΤΗΜΑΤΑ 

Στο όνειρό του αντίκρισε τον Σοπενχάουερ. 

-Πρόσεξε, του φώναξε, 

με κυνηγούν επτά αντιπρόσωποι των νόμων. 

Κραδαίνουν αόρατα ραβδιά. 

-Ησύχασε, τον παρότρυνε εκείνος, 

όλοι έχουμε ανάγκη 

τα επτά θανάσιμα αμαρτήματα. 

Κόσμος χωρίς ταξιδιώτες, Γιώργος Κοζίας, Στιγμή, 2007 

Ο ΙΩΑΝΝΗΣ ΖΗΖΙΟΥΛΑΣ ΤΟΥ ΚΩΣΤΗ ΠΑΠΑΓΙΩΡΓΗ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Ο συγγραφέας του εμβληματικού «Πεθαίνω σαν Χώρα» Δημήτρης Δημητριάδης είχε την ανάγκη να απαντήσει στην πρόσφατη συνέντευξη του καθηγητή Χρήστου Γιανναρά στον Δημήτρη Δανίκα, κι έτσι μίλησε στο «ΠΡΩΤΟ ΘΕΜΑ» και τον Δ. Δανίκα, «εφ’ όλης της ύλης». 

Ένα από τα κρίσιμα θέματα στα οποία αναφέρεται ο Δημήτρης Δημητριάδης είναι η συνάντηση Ελληνισμού και Χριστιανισμού. Πιστεύει ακράδαντα ότι δεν υπάρχει συνέχεια του Ελληνισμού επειδή μεσολαβεί ο χριστιανισμός. Θεωρεί ότι «ο χριστιανισμός είναι μια εκδοχή του πλατωνισμού, μια εκδοχή όμως, η οποία έχει την προέλευσή της, τις ρίζες της, στον Εβραϊσμό. Ο Εβραϊσμός όμως δεν έχει καμία σχέση με τον Ελληνισμό». Ο Δημητριάδης ουσιαστικά αναπαράγει – δυστυχώς – την ιδεολογία των αρχαιοπλήκτων και δωδεκαθεϊστών περί «καταστροφής του Ελληνισμού από τον Χριστιανισμό». 

Βέβαια, αυτή η τάση έχει προκύψει, νομίζω, από μια αμυντική, θα λέγαμε, στάση, απέναντι στις Χριστοδούλειες ιαχές περί «Ελληνορθοδοξίας», που κυριάρχησαν στο μεγαλύτερο μέρος των πιστών, περισσότερο ή λιγότερο. Η «Ελληνορθοδοξία» του αρχιεπισκόπου Χριστοδούλου, την οποία αναπαράγουν τα κακέκτυπά του, είναι μια ανιστόρητη, επίσης, ιδεολογία, που έχει ως σκοπό να εξισώσει «Χριστό και Ελλάδα», αγνοώντας τον οικουμενικό χαρακτήρα του Χριστιανισμού, αλλά και του Ελληνισμού, στο μέτρο της ενδοκοσμικότητας. 

Η απάντηση στον Δημήτρη Δημητριάδη έρχεται από τον Κωστή Παπαγιώργη. Τον στοχαστή, τον συγγραφέα, τον μεταφραστή, τον ανατρεπτικό και «αιρετικό» Παπαγιώργη, τόσο στη ζωή του όσο και στην σκέψη και την γραφή. 

Ο Κωστής Παπαγιώργης, το 2003, έγραψε ένα διθυραμβικό σχόλιο στο «Αθηνόραμα» για το βιβλίο του μακαριστού Μητροπολίτου Περγάμου Ιωάννου «Ελληνισμός και χριστιανισμός, η συνάντηση των δύο κόσμων», που εκδόθηκε εκείνη τη χρονιά από την Αποστολική Διακονία της Εκκλησίας της Ελλάδος.

Το κείμενο του Παπαγιώργη συμπεριλαμβάνεται στον 2ο τόμο της σειράς «Κωστή Παπαγιώργη, Τα βιβλία των άλλων II, Έλληνες στοχαστές» (εκδόσεις Καστανιώτης, 2024). 

Στην εισαγωγή του βιβλίου, ο φιλόπονος επιμελητής Δημήτρης Καράμπελας, σημειώνει ότι ο Περγάμου Ιωάννης ανήκει στους συγγραφείς «που ο Παπαγιώργης εκτιμούσε και διάβαζε συστηματικά». 

Ας δούμε, λοιπόν, τι έγραψε ο Κωστής Παπαγιώργης για το βιβλίο του Ιωάννη Ζηζιούλα: 

«Να ένα βιβλίο που θα έπρεπε να γίνει μπεστ σέλερ διαρκείας! Κατά πρώτο λόγο το θεωρούμε ακριβό φάρμακο της άγνοιας και της βλακείας που μας δέρνουν αχόρταγα ως πεπαιδευμένους και ως εν γένει ορθοδόξους. Το ζήτημα είναι σαφές: πώς ο πανίσχυρος ελληνικός κόσμος προσέτρεξε την εποχή της παρακμής του στο ιουδαϊκό πνεύμα και τελικά «έκλεψε» τον χριστιανισμό από το εξίσου πανίσχυρο ιουδαϊκό ιερατείο; 

Μητροπολίτης Περγάμου, ο Ζηζιούλας επιδεικνύει μια σπάνια λιτότητα στο κείμενό του· ερευνώντας την κρίσιμη εποχή – δύο τρεις αιώνες προ Χριστού και μετά Χριστόν – παρουσιάζει με εκτυφλωτική απλότητα τις ιστορικές τροπές, τις δεσπόζουσες τάσεις, τις εκατέρωθεν κινήσεις τέλος πάντων, που επέτρεψαν στη νέα θρησκεία να μεστώσει και τελικά να κυριαρχήσει σε ένα μεγάλο τμήμα της ανθρωπότητας. Ο εξελληνισμός του χριστιανισμού και ο εκχριστιανισμός του ελληνισμού είναι ένα ουσιώδες μάθημα για κάθε αναγνώστη, ο οποίος, εκών άκων, ζει και ψευτοζεί μέσα σε έναν κόσμο που αν δεν εγκύψει στη ρίζα του, χάνει την επαφή του με το παρόν». 

Ο Παπαγιώργης εκθειάζει το βιβλίο του Περγάμου, καθώς θεωρεί ότι θα έπρεπε να γίνει «μπεστ σέλερ διαρκείας». Τονίζει τις αρετές του συγγραφέα Ζηζιούλα, που διαπραγματεύεται ένα τόσο σημαντικό θέμα, με «σπάνια λιτότητα» και «εκτυφλωτική απλότητα». Όντως, ο Περγάμου Ιωάννης δεν ήταν φλύαρος ούτε σπερμολόγος. Ήταν «του ολίγου και του ακριβούς» (Ελύτης). 

Αίφνης, θυμάμαι ένα απόσπασμα από το «Πεθαίνω σαν Χώρα» του Δημήτρη Δημητριάδη: 

«ΤΙ ΑΛΛΟ ΕΙΝΑΙ Ο ΠΑΡΑΔΕΙΣΟΣ, τουλάχιστον για κείνους που υφίστανται την απάτη και το μαγνητισμό της ύλης συνειδητά, παρά το πολυπόθητο και σπανιότατα κατορθωτό πέρασμα της ψυχής από την αφασία της γλώσσας στο παλλόμενο, γεώδες, αχειρότμητο και αλάξευτο βασίλειο των λέξεων, εν ζωή;… Η αθανασία είναι λέξεις. Η βασιλεία των ουρανών είναι μια ψυχή ομιλούσα αχαλίνωτα…».

Και σκέφτομαι τον ύμνο: "Λίθος ἀχειρότμητος ὄρους, ἐξ ἀλαξεύτου σου Παρθένε, ἀκρογωνιαῖος ἐτμήθη, Χριστὸς συνάψας τάς διεστώσας φύσεις". 

Πώς, άραγε, ο «αντιχριστιανός» Δημητριάδης χρησιμοποιεί σπάνιες λέξεις «αχειρότμητο και αλάξευτο», που συναντάμε σε θεολογικούς ύμνους της Εκκλησίας; Κι αν «η βασιλεία των ουρανών είναι μια ψυχή…», τότε...

Νίκος Παλουμπιώτης: Καληνύχτα

Νίκος Παλουμπιώτης 

Καληνύχτα 

Συριγμός ολέθρου απ' το βαθύ σκοτάδι 

                                       που μεγαλώνει 

Παπαρούνα στο πυρόξανθο κοτσίδι της μικρής Βάνιας 

                                  κει κατά το βορρά. 

Βροντή φωτιάς από θανατηφόρο ράμφος 

                                         που μεγαλώνει 

Γαρύφαλλο κόκκινο στο μελαχρινό κορμάκι της Σαχάρ 

                                        κάπου στο νότο. 

Παιχνίδι παιδικό οι μαύρες πέτρες. 

Στάχτη και σκόνη στην ερημιά του ανέμου η αγνότητα. 

Η ώρα μηδέν της νύχτας 

                              καπνισμένα χαλάσματα 

Μανάδες γονατιστές στηθοχτυπιούνται 

                 γδαρμένα μάγουλα σπαράγματα. 

Ω κόσμε!! Απ' άκρη σ άκρη 

Άνθρωποι με σπλάχνα τεράτων πάνω στις φωτιές 

Η ώρα πάντα τέτοια θάναι. 

Η μικρή Βάνια κει κατά το βορρά 

Η μικρή Σαχάρ κάπου στο νότο 

Στων Αγγέλων τώρα το Απείραχτο.

Η ΔΗΜΗΤΣΑΝΑ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΚΑΙ Η ΔΗΜΗΤΣΑΝΑ ΤΟΥ ΣΑΒΒΑΤΟΚΥΡΙΑΚΟΥ

Γράφει ὁ πρωτοπρεσβύτερος Χρῖστος Κυριακόπουλος 

Ἡ πρωτεύουσα τῆς ὀρεινῆς Γορτυνίας εἶναι μιὰ πανέμορφη πόλη σὲ ὑψόμετρο 950 μέτρων στὸν ὀρεινὸ δασικὸ ὄγκο τοῦ Μαινάλου. Ἐκεῖ προϋπῆρχε ἀρχαία πόλη, ἡ Τεῦθις, καὶ πιὸ κάτω στὸ φαράγγι τοῦ Λούσιου, ἡ ἀρχαία Γόρτυς. Ἀλλά ἀπὸ τὸν 8ο αἰῶνα μ.Χ. κατοικήθηκε ὡς ἡ γνωστὴ μέχρι σήμερα Δημητσάνα. 

Γνωστή; Για τους φίλους τῆς ἱστορίας, τοὺς ἐγγραμμάτους καὶ τοὺς παλαιότερους κατοίκους της εἶναι ἡ πατρίδα τοῦ Γρηγορίου Ε΄, τοῦ Παλαιῶν Πατρῶν Γερμανοῦ, ἑβδομήντα ἀρχιερέων καὶ μάλιστα ἑπτὰ πατριαρχῶν, τρισήμισυ χιλιάδων κληρικῶν, διδασκάλων τοῦ Γένους καὶ λογίων, ἡ πατρίδα ἁγίων καὶ ἡρώων, ἡ ἕδρα τῶν μπαρουτόμυλων τῆς Ἐπανάστασης τοῦ 1821, ἀλλὰ καὶ ἡ περιοχὴ τῆς Μονῆς Φιλοσόφου μὲ τὸ Κρυφὸ Σχολειό, τῆς Μονῆς Αἰμυαλῶν, τῆς Μονῆς τοῦ Τιμίου Προδρόμου καὶ πολλῶν ἄλλων προσκυνημάτων καὶ σεβασμάτων τῆς νεώτερης ἑλληνικῆς ἱστορίας. Εἶναι, μὲ ἄλλα λόγια, μία κοιτίδα τοῦ νεώτερου Ἑλληνισμοῦ καὶ τῆς Ὀρθόδοξης Χριστιανικῆς πίστεως τοῦ περήφανου λαοῦ μας, ποὺ στερέωσε αἰῶνες τώρα τοὺς ἀγῶνες γιὰ τὴν ἐλευθερία του πάνω σὲ αὐτὰ τὰ δύο ἰδανικά! 

Ἀντὶ ὅμως ὁ ἐπισκέπτης νὰ ἀνηφορίζει τὰ παραδοσιακά καλντερίμια γιὰ τὴν ἱστορικὴ βιβλιοθήκη της, τὴν οἰκία-μουσεῑο τοῦ Γρηγορίου Ε΄, τοὺς ἱεροὺς ναοὺς της καὶ γραφικὰ ἐξωκκλήσια της, συνήθως τὴν ἐπισκέπτεται ἕρμαιον τῶν σειρήνων ποὺ ξεκινοῦν τὴ διαφήμιση ἑνὸς ἁπλῶς φυσιολατρικοῦ καὶ γαστριμαργικοῦ παραδείσου. Ὡς διὰ μαγείας ἡ ἱστορία ἐξατμίζεται, οἱ μορφὲς τοῦ ἑλληνισμοῦ ὑποχωροῦν καὶ τανύεται πελώριο τὸ φάντασμα τοῦ ἑστιατορίου, τῆς μοντέρνας ταβέρνας, ἀκόμα καὶ τῆς νεωτερικῆς καφετέριας, λὲς καὶ οἱ Ἀθηναῖοι συμπολίτες μας δὲν μποροῦν νὰ ἀπολαύσουν τέτοιους χώρους στὸ λεκανοπέδιο Ἀττικῆς! 

Βεβαίως, τὸ παραδοσιακὸ δημητσανίτικο φαγητό, ὅπου καὶ ἐφόσον παρασκευάζεται τέτοιο, εἶναι τουριστικὸς κράχτης καὶ ἀποτελεῖ πολιτισμικὸ προϊὸν διαφήμισης τοῦ χώρου. Ἀλλὰ ἡ Δημητσάνα δὲν πρέπει νὰ διαφημίζεται μόνον, ἁπλῶς, ἀποκλειστικῶς σὰν παράδεισος γαστριμαργικῶν ἀπολαύσεων καὶ ἀναψυχῆς τοῦ Σαββατοκύριακου! Διότι εἶναι ΚΥΡΙΩΣ ἡ πατρίδα τῆς ἱστορίας τοῦ Μοριᾶ, σύμβολο μιᾶς ἀδάμαστης γενιᾶς προγόνων ἀπὸ ἥρωες, ἁγίους καὶ λογίους. Δὲν τῆς ἀξίζει ἐπομένως ἡ ἀποικιοποίηση τοῦ πολιτισμοῦ της ἀπὸ τὴν ἐμπορικὴ μοῖρα της! Ὁ σημερινὸς κόσμος μας ἔχει ἀνάγκη καὶ ἀπὸ τὸ τουριστικὸ εἰσόδημα ἀλλὰ κυρίως πάσχει ἀπὸ ἱστορικὴ ἀγνωσία καὶ πολιτιστικὴ ἀμνησία. 

Θέλω νὰ πιστεύω πὼς ἡ Δημητσάνα θὰ ἐπιβιώσει καὶ θὰ συνεχίσει νὰ διδάσκει τὸν ἐπισκέπτη της ἱστορία, πολιτισμὸ καὶ ἐθνικὴ ἀνθρωπογνωσία.

ΓΙΑ ΤΟΝ ΜΙΛΤΟ ΣΑΧΤΟΥΡΗ

Μίλτος Σαχτούρης 

«Κι ο θάνατος δε θα έχει πια εξουσία» 

Ντύλαν Τόμας 

Νίκος Παλουμπιώτης 

Στα βόρεια φαράγγια της πατρίδας του κάλεσε ο Ντύλαν Τόμας τον Μίλτο Σαχτούρη μια νύχτα που του εμφανίστηκε γιατί «εδώ στο σάπιο τόπο τον κοροϊδεύουν». Ο Σαχτούρης τον ένιωσε σαν αδελφό του. «Ένας ποιητής καθαρός που μεταφράζοντάς τον κατάλαβα την αξία του, την ποιότητά του, την οικονομία του λόγου, το λυρισμό του» θα πει. Εκτός από τον Μπόμπ Ντύλαν, που πήρε το όνομά του για να τον τιμήσει, φόρο τιμής έχει αποτίσει κι αυτός, ο ομότεχνός του, με ποίημά του. «Φάνηκε στο μεγάλο καθρέφτη και στο παράθυρό μου ο Ντύλαν Τόμας μ’ ένα αναμμένο κερί στο στόμα, νεκρός βέβαια και άγιος και τρελός όπως το έχω ξαναπεί. «Έλα αδελφέ μου, μου λέει, σάπισες εδώ πέρα.» Άγιο Βασιλειά τρελό τον αποκαλεί. Αδελφικό του φάσμα που βάζει φωτιά μέσ’ τις λέξεις με κρότο και Θεό. «Αυτά τα λίγα μου είπε ο μεγάλος ποιητής, όχι πιά στον καθρέφτη και στο παράθυρό μου, αλλά μέσα από τα ψηλά χορτάρια του θανάτου του, μίσος από τη μέση και πάνω στο φως, έξω από το χορτάρι, μίσος από τη μέση και κάτω στο σκοτάδι, κάτω από το φως. 

Ο Μίλτος Σαχτούρης αγαπούσε τους ομότεχνούς του, τ’ αδέλφια του, όπως έλεγε που χάθηκαν εδώ κάτω. Είναι τ’ αστέρια όμως που ανάβουν ένα-ένα στον ουρανό. Τους συμπονούσε για την ευαισθησία τους και τη δυστυχισμένη ζωή τους. Φαίνεται εξ’ άλλου από το ποίημά του «τα δυστυχισμένα Χριστούγεννα». Μαχόταν ως στρατιώτης ο ποιητής με τους φόβους του «Με κατατρώει η ποίηση» έλεγε.

Ολόκληρο το κείμενο στη συνέχεια. 

Νίκος Παλουμπιώτης: Σκιές – Για μια στιγμή

Νίκος Κεσσανλής, Σκιές 

Σκιές – Για μια στιγμή 

Στα βυθισμένα στο χρόνο σκαλοπάτια της αυλής

Τα λίγα βήματα

Περνούν στις μνήμες του σπιτιού στην άκρη της κάμαρας

Σοβάδες φθαρμένοι τα σωθικά του

Μια χαραμάδα χυμένη σε παλιό νόμισμα

Δάκρυα κεριών σταλακτίτες στο κηροπήγιο

Για νεκρούς ή Θεό

Μια χτένα – Μια αποκριάτικη μάσκα παλιά

Στρας και χρυσόσκονη να ξεγελούν αλήθειες

Στου θαμπού καθρέπτη τη μνήμη οι αυταπάτες όλες

Πάντα θαμπός ήταν στα ακριβά φτιασίδια των ειδώλων

Δυό γαμήλια στέφανα σκονισμένα όνειρα

Ένα ψάθινο καπέλο χορτασμένο ήλιο, αέρα λεβάντας

Κρυφά φιλιά, μουσικές

Η ασπρόμαυρη ποίηση του Χέλμουτ Νιούτον σ’ ένα πόστερ

Μια φυσαρμόνικα παλιάς παρέας

«Stasera suona per te ricordarti un amore»

Για μια στιγμή – Το τρέμουλό της τώρα για σένα

Όνειρα υποσχέσεις παραπατούν στη σκάλα

Ψίθυροι, σιωπές, γέλια, καημοί

Στρωσίδια τσαλαπατημένα

Μια Παναγιά χάρτινη φλόγα Αυγούστου κάποτε

Ο βαθύς πόνος της Σύλβια Πλάθ ξεχασμένος στη σκόνη

Ακατάληπτου πένθους και

Κέρατα τεράτων οι λέξεις

Παιδικές φωνές ακούγονται

Η χαρά στων παιγνιδιών τα ίχνη

Μοναχικά βήματα στο δρόμο θα ‘ναι

Να παίρνουν στο κατόπι το μισοφέγγαρο ή τη βροχή

Παλιοί επιτάφιοι στο δικό τους βηματισμό Άσπιλου Έρωτα

Έξω μια σιωπή σαν κυριακάτικο απόγευμα

Στον φράχτη το νυχτολούλουδο «Εἶδεν ἔν κατανύξει»

Το μπλε της νύχτας

Του άνω Αρχιπελάγους το Σιωπητήριο

Τα ειπωμένα και ανείπωτα

Στο δεντρολίβανο το πρωτείον της μνήμης

Του Αφίλητου Έρωτα, του πολυπρόσωπου καημού

Και άλλα θυμητικά, τα μη λεγόμενα

Εκεί η Δάφνη η ομιλούσα

Κυκλοφορεί τα μυστικά του Κλήδονα του Ριζικάρη

Στις αλάνες τ’ ουρανού – οι φωτιές τ’ Άη – Γιαννιού

Στην ανηφοριά μια ξεματιάστρα του κακού λίγο πιο πάνω

Οι βασκανίες του πόνου  μπλέχτηκαν στο Αγιόκλημα λόγια θρυμματισμένα

Γλυκόξυνες ζωές στο καπηλειό της Ασήμως

Του μούστου και του χασισού

Κουρασμένο παλικάρι ξεπροβάλει στη γωνία του δρόμου

Στο φως του αυγερινού

Πάλι απρόσιτη, απόμακρη ομορφονιά η Αθανασία

Στο μπαλκόνι αναζητά – αναζητώ ένα μειδίαμα αραξοβόλι

Τα παράλογα του κόσμου αντικρίζει η Περσεφόνη

Ρημαγμένου κάλλους σαν του θανάτου τη γροθιά

Ένα πρωί με το φονιά η γειτονιά

Τ’ αστέρι του βοριά στον χαραγμένο φεγγίτη

Τα θεριά του Νίκου Γκάτσου στο σεργιάνι

Εκ περάτων για μια στιγμή

Νυν και αεί το πόδι που πατά το κεφάλι της οχιάς

Με την παλιά φωτογραφία του πατέρα στο χέρι

Βγάζω τα τσιγάρα μου και καπνίζω μπροστά του.

Νίκος  Παλουμπιώτης

ΜΙΚΡΟ ΑΦΙΕΡΩΜΑ ΣΤΟΝ ΔΗΜΗΤΡΗ ΠΑΠΑΔΙΤΣΑ

Δημήτρης Παπαδίτσας (1922-1987)

Του Νίκου Παλουμπιώτη

Υιός Οιάγρου 

δίψα αύος εγώ και απόλλυμαι 

«Στεγνός από τη δίψα σου 

στο γυρισμό σου 

πλάι στη λευκή κυπάρισσο 

ρίψε την ονειρόπετρα στη λίμνη 

Αριστερά σου, πιες απ’ την άλλη κρήνη 

Τι με καλείς που καλείς 

σε ποιο σημείο με σκάφτεις; 

Μην πλησιάζεις. 

Ούτε θα μάθεις 

ούτε αν ρωτήσεις θ’ απαντήσεις 

διότι διψοπρεπώς συγκατανεύεις, 

δενδροπρεπώς φτάνεις στο σύννεφο 

με τον καρπό και το λιβάδι αμφικαλύπτεσαι 

Είσαι ή δεν είσαι ζωντανός 

βροντάει το πέσιμο της γύρης 

κι έχουν σωπάσει 

του σκελετού σου οι ψίθυροι». 

Πατέρα του Ορφέα ο Οίαγρος. Και σύζυγός του λέγεται ότι ήταν μια Μούσα. Η Πολύμνια ή η Καλλιόπη ή η Κλειώ. Ήταν μοναχικός κυνηγός, και διδάχτηκε τα μυστικά των ιερών τελετών του Διονύσου, και αυτός τα δίδαξε στον Ορφέα. Και ως υιός Οιάγρου ο ποιητής σαν αντίλαλος απ’ τις εσχατιές της μυθολογίας πάσχει επί σαράντα τέσσερα χρόνια με μια ποίηση μοναδική, υπαρξιακή, πολυσυλλεκτική. Αναζητά το υπέρτατο Ον. Τη μεταφυσική οδό που οδηγεί στο βίωμα του κάλλους. Το φως του κάλλους της τελειότητάς του. 

«δίψα αύος κι εγώ απόλλυμαι» δηλαδή «Έχω στεγνώσει από τη δίψα και χάνομαι». 

Το ανεκπλήρωτο στοιχείο και εμφατικό της ζωής η δίψα. 

Αναζητά το όλον, την Αλήθεια. Έχοντας συνειδητοποιήσει το μεγάλο εμπόδιο προς τη γνώση, το θάνατο. 

«Μαζί μου είπα να πάρω ένα δέντρο για σκιά» λέει ο ποιητής. Το δέντρο ως σύμβολο ζωής, ως σύμβολο αιωνιότητας, ως μεταμόρφωση της ίδιας της ζωής, ως σύμβολο ζωής και θανάτου. 

Μεγάλη η ποιητική του διαδρομή από τη Δωδώνη ως την Πάτμο. Απ’ την ελληνική μυθολογία ως την άχρονη αιωνιότητα. 

Στεγνός από δίψα ρίχνει την ονειρόπετρά του στη λίμνη. Στη λίμνη της Μνημοσύνης. 

Σύμφωνα με τα ορφικά το έργο της Μνημοσύνης είναι να δίδονται οδηγίες στους νεκρούς που πάνε στον Άδη. 

Υπάρχει στα δεξιά μια κρήνη, κοντά σ’ αυτή στέκει λευκό το κυπαρρίσι. Εδώ κατεβαίνοντας οι ψυχές των νεκρών δροσίζονται. Αυτές τις κρήνες να μην τις πλησιάσεις καθόλου. Πιο μπροστά θα βρεις δροσερό το νερό να ρέει από τις λίμνες της Μνημοσύνης. Εκεί στέκουν φύλακες. Μπες δεξιά, εκεί που πρέπει, προσέχοντας πολύ καλά τα πάντα. Θα σε ρωτήσουν ποιος είσαι και από πού. Α! Της γαίας είμαι εγώ και υιός του Ουρανού. Του αστροφώτιστου. Έρχομαι από τόπους καθαρούς και καυχιέμαι ότι είμαι από τη δική σας γενιά τη μακάρια. Πλήρωσα για τις πράξεις μου τις άδικες και έχω έρθει ικέτης. 

Έχει στεγνώσει το στόμα μου από τη δίψα και χάνομαι. «Έλα πιες από την κρήνη την αστείρευτη δεξιά απ’ το κυπαρρίσι». Από την κρήνη της λίμνης της Μνημοσύνης, για να μπορείς να βαδίσεις στο δρόμο τον Ιερό τον οποίο βαδίζουν οι μύστες και άλλοι ένδοξοι. 

Ο Παπαδίτσας διψοπρεπώς συγκατανεύει γιατί διψά για την Αλήθεια. Και δενδροπρεπώς φτάνει στο σύννεφο γιατί διαλέγει το σωστό δέντρο και πίνει από την άλλη κρήνη. Όπως δηλώνει ο ίδιος, «η ποίηση πρέπει να αποκαλύπτει υψηλά νοήματα, που να ανεβάζουν τον άνθρωπο από το χαμερπές αδιέξοδο, το άγχος και την απόγνωση του πνεύματος, στην ενόραση του Θείου, που είναι και το βαθύτερο αίτημα της ύπαρξης μα και η μεγάλη της έκπληξη». 

Στο ποιητικό του έργο η απορία για το υπερβατικό και το αιώνιο πένθος. Στεγνός από δίψα μα παρ’ όλα αυτά προτείνει: «Αν διψάσεις εγώ θα σου γίνω νερό». 

Εν Πάτμω 

Μάζετε από το έρεβος 

Ο νους χόρτα μα ευθύς 

Πέλματα αθώα περπάτησαν 

Κι ανέβαζαν το ρίγος 

Στα χείλη, κι απ’ τα χείλη 

Στην οικουμένη. 

Κι όταν αστραπές 

Φύτευαν δάση στων ματιών 

Τα στιγμιαία χαντάκια, 

Θαύμα τα ευώδη χώματα 

Κι ο ήχος ο μονάκριβος 

Του «δόξα σοι το δείξαντι 

Το φως». 

«Δόξα σοι τω δείξαντι το φως». Ύμνος Αγγελικός προς τον Θεό. 

«Και είδον και ήκουσα ως φωνή Αγγέλων πολλών κύκλω του θρόνου και ην ο αριθμός αυτών μυριάδες μυριάδων, και χιλιάδες χιλιάδων. Ο χορός των Αγγελικών όντων» (Αποκάλυψη 5,11). Μιλάμε για μια συνεχή δοξολογία. 

«Πέλματα αθώα περπάτησαν κι ανέβαζαν το ρίγος». Το ρίγος δηλαδή που διαπερνά τον τόπο της ευαισθησίας μας, τον βομβαρδισμένο από μέριμνες της καθημερινότητας και περιορισμένης χρήσης λεξιλογίου. Μαζεύει από το έρεβος ο χαμερπής νους του ανθρώπου ελάχιστη γνώση, χορταριασμένη. Οι αστραπές στα μάτια του και τα μυρωμένα χώματα φτάνει στα χείλη και απ’ τα χείλη του σ’ όλον τον κόσμο μια άλλου είδους γνώση. Εκεί που τον οδηγούν τα αθώα του βήματα, δηλαδή τα ανυποψίαστα.

Το ποιήμα Εν Πάτμω, είναι εμβληματικό στην ποιητική πορεία του Δημήτρη Παπαδίτσα. Όχι μόνο γιατί το συνέθεσε μετά από μια συγκλονιστική εμπειρία που είχε στο σπήλαιο της Αποκάλυψης αλλά και γιατί συμπυκνώνει όλη τη μεταφυσική γνώση και πλούτο της γλώσσας μας από τα αρχαία κείμενα μέχρι την λόγια θρησκευτική παράδοση. 

Σε μια από τις επιστολές από τις πολλές που αλληλογραφούσε με το φίλο του Επαμεινώνδα Γονατά, καταγράφει με ακρίβεια εκείνες τις μέρες, όταν ξεκίνησε την επεξεργασία της εμβληματικής σύνθεσης Εν Πάτμω, η οποία αποτέλεσε αρχή μιας άλλης περιόδου. Γράφει: 

«Αυτό το ποίημα δένεται μ’ ένα συγκλονιστικό γεγονός. Μετά το γράμμα που σου ‘γραψα, έφυγα τελείως νηστικός και μετά δεκαπεντάλεπτη πορεία βρέθηκα στο σπήλαιο της Αποκαλύψεως. Εις την αριστερά του πλευρά βρίσκεται θέσις όπου εκάθονταν ο Ευαγγελιστής. Εις το σημείον που ακουμπούσε το κεφάλι του, παραμένει αντύπωμα επί του σκληρού βράχου (εκ γρανίτου), όπου διακρίνονται τα χαρακτηριστικά του προσώπου του, και εις απόστασιν 50 εκ. μικρό βαθούλωμα που εχρησιμοποίει ως χειρολαβήν. Εις την οροφήν διακρίνονται τρεις ρωγμαί αίτινες συναντώνται εις ένα σημείων. Εκ του σημείου αυτού βγήκε η φωνή του Θεού. Μόλις άγγιξα το σημείο αυτό (σχηματίζεται και σταυρός. Μυστήριο) ο καλόγερος μου είπε: Μπορώ να σας αφήσω μόνον γιατρέ, διότι πρέπει να υπάγω στο Μοναστήρι, που με ζήτησε ο ηγούμενος; Κάθισα επί τόπου, ακούμπησα στο περβάζι ενός μικρού παραθύρου κι έγραψα αυτό που μου υπαγορεύθη στην καθαρεύουσα. Στην αρχή ήμουν πολύ ήρεμος, σιγά σιγά όμως οι στίχοι άρχισαν να με κατακλύζουν, για να σταματήσω στο τέλος, πέφτοντας μέσα μου η πιο θορυβώδης σιωπή. Είχα να γράψω απ’ τον Απρίλιο». 

«Η Πάτμος, εκτός από τόπος έγινε τρόμος» λέει ο ποιητής. Διαμόρφωσε τις φιλοσοφικές και μεταφυσικές αναζητήσεις του. Το βίωμα της Πάτμου έγινε αφορμή να λάβει τις πρώτες απαντήσεις στις αναζητήσεις του για το Ον. 

«Μέσα σ’ ένα όνειρο μπόρεσα κι έγινα γίγαντας μιας ενάρετης Θεάς. – Το χέρι μου έμαθε τη σαγήνη του βάρους και το ξάγναντο της ελαφράδας. – Ήρθαν μυστικά όλων των χρωμάτων κι όλων των φωνών που μετά βίας τα συγκράτησα, διότι γύρευαν να με θανατώσουν σε στάση παρηγοριάς, και διότι ακόμη τα δοξαστικά τους αρώματα με ήθελαν γύρη τους κι εγώ δεν ξέρω πότε και από ποιον άνεμο σκορπισμένη πάνω στις άλλες γύρινες προετοιμασίες. Ήμουν συντετριμμένος και σκουλήκι μπρος στην αγάπη που σε στιγμές ηρεμίας προφήτευε βίους ενάρετους και νύχτες έναστρες εντός μου να με απολυτρώνουν από το βάρος της ταπεινής πράξεως που σφραγίζει το στόμα κάθε μεγαλείου. 

Πολλές φορές χωρίς να το περιμένω η ματιά του Ιωάννη σαν αξίνα μ’ έσκαβε, «Καγώ Ιωάννης ο ακούων και βλέπω ταύτα. Και ότε ήκουσα και έβλεψα, έπεσα προσκυνήσαι έμπροσθεν των ποδών του αγγέλου του δεικνύοντος μοι ταύτα». (Αποκάλυψη 22,8). Κι ύστερα το αδύνατο χέρι που θέριζε αστραπές. «Και εκ του θρόνου εκπορεύονται αστραπαί και φωναί και βρονταί» (Αποκάλυψη 4, 5).

«Μου ‘ριχνε μερικούς ταπεινούς σπόρους. Έτσι από μέσα μου ξεπετάχτηκαν τόσα δάση και τόσα θηρία που ταιριάζουν στα δάση. Κι όλα τα μυστικά του Θεού που γέννησαν δάση. Τώρα μπορώ να σας ρίξω μια ματιά σαν κεραυνός που καίει έναν βοσκό. Και να δείτε μια στιγμή την όψη μου. Να με δείτε στον ύπνο σας, εαυτό σας, γεμάτο συντριβή, για το κακό που έκαμε στον πλησίον και σήμερα απελπιστικά μετανιώνει. Τώρα μπορώ να σας προσκαλέσω γιατί κι εγώ όσο ήμουν τιποτένιος έκρυβα το πρόσωπό μου». 

Ο καιρός της Αποκάλυψης δεν είναι του παρελθόντος, του παρόντος ούτε του μέλλοντος. Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν θα υπάρχει ένας καιρός των εσχάτων, αυτό που συνηθίζουμε να λέμε Δευτέρα Παρουσία. «Πάλιν έρχομαι και παραλήψομαι υμάς προς εμαυτόν» (Ιωάνν. 14,1). Η Αποκάλυψη βιώνεται κάθε μέρα, είναι ο καιρός του εδώ και τώρα και του όχι ακόμα. Οι σιωπές που βιώνει ο Ποιητής από την Πάτμειο εμπειρία τον μεταβιβάζουν από επίπεδο σε επίπεδο, και από βάθος σε βάθος. Απόλυτου λόγου και σιωπής, ύπαρξης και ανυπαρξίας. Ο άπειρος τόπος και ο αιώνιος χρόνος, δύο έννοιες που είναι τόσο μακριά μας και τόσο κοντά μας. Συντρίβεται και νιώθει σαν σκουλήκι μπρος στο μεγαλείο της αγάπης. «Αχρόνως και αγαπητικώς προέρχεται εις διάκρισιν υποστάσεων» (Μάξιμος Ομολογητής). Παραιτείται από την αυθεντία της ορθότητας, παραιτείται από τον ηδονισμό των συναισθημάτων, παίρνει τους ταπεινούς σπόρους που του ‘ριξε ο Ιωάννης και από μέσα του ξεπετάχτηκε μια ποίηση που εντάσσεται στην εν έκσταση δημιουργία, δηλαδή αποδεχόμενος ότι από αλλού δέχεται την ύλη που καλείται να μορφοποιήσει. 

«Μου υπαγορεύθηκε στην καθαρεύουσα» θα πει για την Πάτμο. Ελληνοκεντρικός, λόγω της αρχαιολατρίας του επηρεάζεται από τον Πλώτινο, τον Ηράκλειτο. Η φαινομενολογία του κόσμου που περικλείει το σύμπαν. Τα όρια της γλώσσας μας, των ανθρώπων, είναι τα όρια του κόσμου μας, και κόσμος είναι ότι μπορεί ο άνθρωπος να γνωρίσει, τα προσιτά δεδομένα της πραγματικότητας. «Το επιστητόν, μαθητόν» όπως όρισε ο Αριστοτέλης. 

Θα ήταν λάθος όμως να υποτεθεί ότι η σύγχρονη Ελλάδα δεν τον ενδιέφερε. Η Ελλάδα και ο πολυαίματος και καθημαγμένος λαός της, βρίσκονται σχεδόν παντού στην ποίησή του. «Λαέ της πείνας, λαέ του μισού φράγκου, δυνατέ λαέ Κουρελή, που γύριζες από μάχη, τρελαίνομαι να βλέπω τα γυμνά μπράτσα σου τα κοκκαλιάρικα, τα δίκαια, τα νικηφόρα. Ερημώνεται ο τόπος, ακόμα κυβερνούν οι δοσίλογοι.» ή «αγνώριστη η Πατρίδα, μισή αποσκευές, και μισή επαγγέλματα του ποδαριού, εισπνέει το θλιμμένο της θυμάρι». 

Το ιερό, ως υπερβατική προϋπόθεση, η έμμεση επίκληση του Θείου, ή του Θεού, ειδικότερα, δεν λείπει σε καμία σχεδόν από τις συλλογές του. Π.χ. «Θεέ και Κύριέ μου με ζέσταινε ο μαγνήτης σου και το μυαλό μου, μέσα στη μοναξιά σου, γλυστράει σαν ψάρι» ή «Προσπαθώ Κύριε να σε συνηθίσω, να σου λέω κάθε πρωί τα μυστικά μου, να μην σου ζητάω τίποτα, και να μου δίνεις τα πάντα». 

Όταν σταματά η έμπνευσή του, όταν βρίσκεται αντιμέτωπος με τη φθορά και το θάνατο, εγκαταλείπει τα νέα σχήματα και τους αρχαίους Θεούς, επικαλείται τον Κύριο και προσβλέπει στον Άγιό του. Δείγματα τέτοια υπάρχουν σε επιστολές προς το φίλο του, Επαμεινώνδα Γονατά. Του γράφει: «Ο Θεός να μας δίνει δύναμη, διότι διακονούμε το καλό» ή «Ο Θεός να μας αγαπάει και δια του Ευαγγελιστού Ιωάννου του Θεολόγου (πολύ σωστά το αναφέρεις κι εσύ) μας οδηγεί προς τον απόλυτο λόγο» ή «Ο Ναζωραίος καθημερινώς κερδίζει το μέσα μου και αγωνίζεται να με μεταβάλει σε άγγελο». 

Εν Πάτμω 

Ήταν η οργή που κραύγαζε 

Κι ανέβαινε η πραότης 

Απέραντη απ’ το στήθος 

Μέσα της ο μεγάλος 

Μίσχος μονήρης έτρεμε 

Κι ανύπαρχτος ευωδίαζε 

Τα ουράνια. 

Τ’ ανύπαρχτα, που θεία 

Και βροντερά σκοτείνιαζαν 

Χρώματα αιθρίας. 

Ποιος ανακράζει μόνος 

Χωρίς ο ουρανός 

Να περάσει το σώμα του Άγνωστος. 

Και ποιος δεν έγινε άνεμος 

Στον άνεμο, 

Ποιος δέντρο 

Στο δάσος; 

Ως δι’ εσόπτρου 

Βλέπουμε να διαβαίνει 

Ο τρέμων μίσχος. 

Αποκολλούνται τα πέταλα του άνθους από το μίσχο, αφήνοντάς τον μοναχό, να διασπείρουν την ευωδία στα ουράνια, στον άνεμο. Παρ’ όλα αυτά ευωδιάζει ακόμα ο τρέμων μίσχος, ανύπαρχτος, αλλά παρών. 

Το ίδιο και με το Λόγο, που το άνθος του, απογυμνώνεται σε μίσχο, στη διάρκειά του, που τρέμει μέσα στο αχανές, και νοσταλγεί την αφετηρία του, το δημιουργό του, τον Ποιητή. 

«Ουχί και το λέγει έργον εστί και το ποιείν εκ του λόγου γίγνεται; Εμοί δε εικότως πρόκειται βιούν μεν κατά τον λόγον και νοείν τα σημαινόμενα», δηλαδή: «Ούτε και το λέγειν αποτελεί έργο, και ούτε η ποίηση γίνεται εκ του λόγου; Εγώ πάντως πρόκειται να ζήσω με σύμφωνα με το λόγο και να σκέφτομαι τα σημαινόμενα» (Κλήμης ο Αλεξανδρεύς). 

Ως δι’ εσόπτρου βλέπουμε να διαβαίνει ο τρέμων μίσχος, ο τρέμων λόγος. 

Γνωρίζουμε σπαράγματα μόνο της Αλήθειας. 

«Εκ μέρους, γιγνώσκομεν και εκ μέρους προφητεύομεν. Όταν δε θα έλθει το τέλειον το εκ μέρους καταργηθήσεται» (Α’ Κορ. 13. 9-10). 

Η αποκάλυψη των κρυπτών μπαίνει σε άλλο επίπεδο. Η σχέση φανερώνει το κρυπτό. Η σχέση όχι η αφηρημένη αλλά η σχέση η προσωπική. Αυτός ο καιρός δεν μετράει με τους χρονικούς προσδιορισμούς, που μετράμε εμείς της φθορά μας και το θάνατό μας. Δεν είναι ο καιρός του κόσμου τούτου. 

«Βλέπομεν γαρ άρτι δι’ εσόπτρου εν αινίγματι» (Α. Κορ. 13,12), δηλαδή «Τώρα βλέπουμε αμυδρά σαν μέσα σε θολό καθρέπτη. Τότε όμως θα βλέπουμε πρόσωπο προς πρόσωπο. 

Μέσω των αισθήσεων έχουμε αντίληψη του τρισδιάστατου Χώρου. Η κίνηση στις τρεις διαστάσεις του χώρου δημιουργεί το Χρόνο. Αλλά η τέταρτη διάσταση του Χρόνου είναι αντιληπτή μόνο έμμεσα, μέσω της τέχνης ή της πίστης. Επειδή ζούμε στις τρεις διαστάσεις όπου υπάρχουν, ζουν, και κινούνται τα πνευματικά όντα. Αυτή η συνειδητοποίηση της τέταρτης διάστασης μέσα στον τρισδιάστατο χώρο που ζούμε, είναι σαν να βλέπει κάποιος από μία χαραμάδα ή σ’ ένα κάτοπτρο θαμπό (δι’ εσόπτρου) και πάντα μέσω συμβόλων (εν αινίγματι). «Η αθέατη ρωγμή» σύμφωνα με τον Ελύτη. Τα όντα που βρίσκονται στην τέταρτη διάσταση έχουν άμεση αντίληψη (πρόσωπο προς πρόσωπο) του Θεού. Μόνο δι’ εσόπτρου εν αινίγματι εδώ, ενώ εκεί όλα ανοιχτά είναι, μένοντας ανεξήγητα αινίγματα. 

«Στους κινδύνους των βράχων με την χτενισιά της θύελλας θ’ αποχαιρετήσεις το αίνιγμά σου» (Οδ. Ελύτης, Η Μαρίνα των Βράχων). 

«Άπασα η επίγειος ζωή ημών, από της γεννήσεως μέχρι τελευταίας αναπνοής, θα φανεί εν τη υστάτη αυτής τελειώσει ως ενιαία τις άχρονος πράξις. Θα είναι δυνατόν να ίδωμεν το περιεχόμενον και την ποιότητα αυτής εν ριπή οφθαλμού (Άγιος Σωφρόνιος Ζαχάρωφ, Οψόμεθα τον Θεόν καθώς εστί).

«Βλέπομεν γαρ άρτι δι’ εσόπτρου». Από αυτή τη φράση από την 1η προς Κορινθίους του Παύλου, προέρχεται ο τίτλος της ταινίας του Μπέργκμαν «Μέσα απ’ το σπασμένο καθρέπτη και μάλιστα θαμπά». 

Αυτή η φράση αφορά την κατανόηση του Θεού, που έχουμε όταν είμαστε ζωντανοί, εννοώντας ότι θα ξεκαθαρίσει μόνο μετά το θάνατο. «Η Αλήθεια δια του Θανάτου μόνον δίδεται» (Οδ. Ελύτης, τα Ελεγεία της Οξόπετρας). Είναι η πρώτη ταινία της τριλογίας της πίστης. Θα ακολουθήσουν το χειμωνιάτικο φως και η Σιωπή. «Το μέσα απ’ τον σπασμένο καθρέπτη ήταν μια απελπισμένη προσπάθεια να παρουσιαστεί μια απλή φιλοσοφία. Ο Θεός είναι αγάπη και αγάπη είναι Θεός. Ένα άτομο που περιτριγυρίζεται από αγάπη, περιτριγυρίζεται και απ’ το Θεό. Αυτή είναι που ονόμασα κατακτηθείσα βεβαιότητα» θα πει ο Ίνγκμαρ Μπέργκμαν. «Ο Θεός να μου απλώσει το χέρι του, να μου αποκαλυφθεί, να μου μιλήσει. Αλλά εκείνος σωπαίνει. Τον φωνάζω στο σκοτάδι, μα κανείς δεν φαίνεται να υπάρχει εκεί. Ίσως δεν υπάρχει. Τότε η ζωή θα είναι μια εξωφρενική φρίκη. Θεέ μου εσύ που είσαι κάπου, που πρέπει να είσαι κάπου» κραυγάζει ο μεγάλος σκηνοθέτης. 

Στο χάος αυτό μοναδική λύση μπορεί να αποτελέσει μόνο η αγάπη. Αυτό είναι ένα ακόμα μεγαλύτερο μυστικό που μας αποκαλύπτει ο Απόστολος Παύλος. 

Οι Δελφοί για την κάθαρση, η Πάτμος για τον προσωπικό του φιλοσοικό και υπαρξιακό στοχασμό. Τόπος εμβληματικός στην ποίηση του Δημήτρη Παπαδίτσα. 

Στις 22 Απριλίου του 1987 έφυγε, παίρνοντας μαζί του ένα δέντρο να ‘χει για σκιά, νερό της μνημοσύνης να ‘χει να πίνει, και τους σπόρους του Ιωάννη για να φυτεύει.

______________

Δείτε ΕΔΩ από το Αρχείο της ΕΡΤ ένα κινηματογραφικό δοκίμιο ποίησης του Δ. Παπαδίτσα με εικόνες από το νησί της Πάτμου και το μοναστήρι του Αγίου Ιωάννου. Οι ηθοποιοί ΒΑΣΙΛΗΣ ΔΙΑΜΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ και ΒΑΣΙΛΗΣ ΠΑΠΑΒΑΣΙΛΕΙΟΥ διαβάζουν αποσπάσματα από την «ΑΠΟΚΑΛΥΨΗ ΤΟΥ ΙΩΑΝΝΗ», ενώ ο φακός του σκηνοθέτη ΓΙΑΝΝΗ ΣΜΑΡΑΓΔΗ κινείται στην Ιερά Μονή του ΑΓΙΟΥ ΙΩΑΝΝΟΥ του ΘΕΟΛΟΓΟΥ και στο Ιερό Σπήλαιο της Αποκάλυψης. Η απαγγελία από τον καθηγητή Δ. ΜΑΡΩΝΙΤΗ του ποιήματος «ΕΝ ΠΑΤΜΩ» του Δ. ΠΑΠΑΔΙΤΣΑ και το πράσινο τοπίο της Πάτμου ολοκληρώνουν την εικόνα για το ιερό νησί.

ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΟΙΗΤΙΚΗ ΣΥΛΛΟΓΗ ΤΟΥ ΓΙΑΝΝΗ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΠΟΥΛΟΥ "ΤΑ ΔΥΣΤΡΟΠΑ ΣΥΜΦΩΝΑ"

Νίκος Παλουμπιώτης 

«Με τα χρώματα του ιλίγγου στην όρασή μας σ’ ένα ρυθμό ραγισμένης ελπίδας θα προφέρουμε στην τελετή τα απροσάρμοστα φωνήεντα, τα δύστροπα σύμφωνα». 

Αν αφαιρέσει κανείς από μια συλλαβή το σύμφωνο τι μένει; Η κραυγή, το επιφώνημα: του θαυμασμού, του τρόμου, της έκπληξης. 

Αν αφαιρέσει κανείς τα φωνήεντα από τις λέξεις τι απομένει; Γίνεται βουητό, βρυχηθμός, λυγμός, βροντή. Μονάχα με τα σύμφωνα πως θα μιλήσει το ποίημα; Το σύμφωνο πολλές φορές δυστροπεί. Άλλες όμως ισορροπεί. Γίνεται ένδυμα που προστατεύει και υποβαστάζει τα ευαίσθητα και εύθραυστα φωνήεντα. 

Το αυθεντικό σύμφωνο ντύνει τις συλλαβές, που μπορεί να έχει την έννοια της απόκρυψης που προσφέρει η ομορφιά του ίδιου του ενδύματος, την ομορφιά που κρύβει και αποκαλύπτει ταυτόχρονα.

Αν αφαιρέσεις από τις λέξεις τα σύμφωνα και τα φωνήεντα τι μένει; Το κενό. Εκ πρώτης όψεως. Στην πραγματικότητα όμως θα δεις ένα εύθραυστο αόρατο αποτύπωμα. Εκείνο της μουσικής του κόσμου από τα βάθη του σύμπαντος και έρχεται σε μας άγνωστο σύνορο, αόρατο. Γι’ αυτό κάθε λέξη δεν είναι φωνήεντα και σύμφωνα, αυτά είναι ένα ένδυμα, είναι ήχος μοναδικός, η παγκόσμια γλώσσα του ανθρώπου. Το μεγάλο πρόβλημα λοιπόν στη διαχείριση των λέξεων είναι το βάρος τους. Ελάχιστοι το μέτρησαν σωστά και τόλμησαν να το σηκώσουν. 

Η τραχύτητα των συμφώνων- βράχοι που περιμένουν τη δροσερή αύρα των φωνηέντων. Είναι το βουητό του ανέμου στα απόκρημνα μέρη της μοναξιάς του βίου, σκήτες απρόσιτες ποτισμένες δάκρυα μυρωμένα. Στα γκρεμνά η βιοτή μας. Στην ξερολιθιά η ελπίδα μας. Πάνω από τα τρομερά βάραθρα η ύπαρξη αποζητά τη ‘’φοβερά προστασία’’. 

«Θα καψαλίσουμε τα φτερά των αγγέλων, 

Η γύμνια τους θα μας εκδιώξει σε αγκάθινους βάτους του σαρκασμού – της ειρωνείας – της υποταγής

Στους ήχους της ηλεκτρονικής αλαλίας στην αφασία της σιωπής». 

«Μιλούμε με λέξεις ανώφελες για τη σιωπή. Με σιωπές για ό,τι θα άρμοζε να μιλούμε» θα πει η Ιουλίτα Ηλιοπούλου. 

Καψαλισμένα τα φτερά των αγγέλων απ’ τον ουρανό της ποίησης, μας λέει ο ποιητής, υποταγμένος στον εκχυδαϊσμό, στα στερεότυπα, στη ρηχότητα. 

«Τα όρια της γλώσσας μου είναι τα όρια του κόσμου μου» θα πει ο σοφός Βιντγχεστάιν. 

Στην γλώσσα του ανθρώπινου επιστητού είναι αδύνατον να σημανθεί ο άλλος δρόμος της υπέρβασης, να εκφράσει τα μη κοινώς αποδεκτά. 

Υπάρχουν έννοιες που γλιστράνε, που ανήκουν στη χώρα του ονείρου και που δεν έχουν παράδοση προφορική ή γραπτή. Ο σαρκασμός, η ειρωνεία, η υποταγή υπονομεύουν τη μέθεξη του κάλους. Η ρηχότητα το θάμβος της ομορφιάς, τον μεγάλο Έρωτα. 

Γνωρίζει όμως ο ποιητής ότι τα πράγματα που τον ενδιαφέρουν, όπως κάθε ποιητή, δεν ενδιαφέρουν κανένα και αυτό σημαίνει αφόρητη μοναξιά. Ο θόρυβος της ηλεκτρονικής αλαλίας, όπως αναφέρει, και η αφασία της νεκρικής σιωπής, εμποδίζουν τις εκφραστικές δυνατότητες της γλώσσας να μετατρέψουν τη χειρονομία, τη μοναδικότητα του χαμόγελου, την άρρητη εκφραστική του βλέμματος σε ποίηση, σε έκπληξη. Επομένως το έλλειμα υπάρχει και η απροσδιοριστία μεγαλώνει. «Όμως η αυθεντική ποίηση αυτό δεν το φοβάται. Εκεί προτεραιότητα δεν έχει η κατανόηση ούτε η πληροφορία. Έχει εκείνο που δεν γνωρίζω. Έχει η ενεργοποίηση συνειρμών σχέσεων. Έμπνευση δεν είναι να προσπαθήσω να εκφράσω αυτά που γνωρίζω. Αυτό δεν θα έχει κανένα ενδιαφέρον» γράφει ο Χρήστος Γιανναράς. 

Λέει ο ποιητής: 

«Λέξεις γράφουμε. Αποφάγια λόγου αδιάβαστα. 

Μυστικά ψιθυρίζουμε που κανένα αυτί δεν θ’ ακούσει» 

Και αλλού «Βαδίζουμε σε αχάρακτο μονοπάτι σκοταδιού και φευγαλέων λάμψεων». 

Η Αγγελάκη Ρουκ γράφει : «Θα έγραφα ένα γράμμα στα γράμματα. Θα τους έλεγα ότι δεν φταίνε αυτά όταν λαθεύω, όταν ανορθόγραφα εξομολογούμαι, όταν παρερμηνεύω τις καλοσύνες της μέρας, όταν πέφτω σε παραπτώματα». 

«Υπάρχει ένα μπλέ πουλί στην καρδιά μου λέει ο Μπουκόφσκυ που θέλει να βγει έξω, αλλά του ρίχνω ουΐσκυ και καπνό τσιγάρου, και οι πόρνες και ο μπάρμαν, ποτέ δεν ξέρουν ότι υπάρχει εκεί». 

«Λάμπει μέσα μου εκείνο που αγνοώ. Μα ωστόσο λάμπει» ομολογεί ο Ελύτης. 

«Εκ μέρους γιγνώσκομεν και εκ μέρους προφητεύομεν. Όταν δε θα έρθει το τέλειον, τότε το εκ μέρους καταργηθήσεται» (1 κορ. 13, 9-10). 

Για να πάψει το σκοτάδι και να σταματήσουν οι φευγαλέες λάμψεις. 

Τελικά η ποίηση γράφεται με ελάχιστα υλικά που προέρχονται από τον τόπο του άρρητου που οδηγούν σε μεγάλα διαστήματα σιωπής, που καταλήγουν στην άγνοια. Όπου «η άγνοια υπερτέρα πάσης γνώσεως» κατά τον Άγιο Ισαάκ τον Σύρο. 

«Την πόρτα θα ανοίξουμε 

χωρίς φόβο 

Αλλότρια και άλλα περιττά συναισθήματα 

θα καούν στη στιγμή. 

Τα χέρια μας 

κουπιά, φτερά, μάτια 

θα ανοίξουν δρόμο 

στο όραμα. 

Σαν πυγολαμπίδες μεσ’ στο απέραντο σκοτάδι 

ενός πληγιασμένου σύμπαντος 

θα διδαχτούμε για πολλοστή φορά τη σιωπή. 

Τότε μόνο θα μπορέσουμε 

να κοιτάξουμε κατάματα τον Άγγελο». 

Σ’ ένα ποίημά του ο Ιβάν Γκολ με τίτλο οι «πόρτες» αναφέρεται σε μία πόρτα, εκτός των άλλων που είναι ελεύθερη, χωρίς σύρτη, χωρίς μάνταλο, που είναι απέναντι από το ρολόι, υπονοώντας ότι είναι εκτός του χρόνου τούτου. Αν και είναι ελεύθερη δεν τη σπρώχνει κανείς. Μια πόρτα που οδηγεί πέρα από σένα. Αυτή την πόρτα θέλει να διαβεί ο ποιητής, χωρίς φόβο. Ν’ ανοιχτεί δρόμος στο όραμα, όπως λέει, ν’ απαλλαγεί από κάθε τι το περιττό. Ν’ αφουγκραστεί τη σιωπή. Να βρεί την αντριωσύνη που χρειάζεται, και μια άλλη ελευθερία για να σπρώξει αυτή την πόρτα να βγει στο ξέφωτο. 

Στον άλλο τόπο, τον Ερωτικό. 

«Αντριωμένος θα ξαμολυθώ στα ξέφωτα 

για λίγο άνεμο, για λίγο χώμα γιασεμιού 

για λίγη μυσταγωγία τζιτζικιών» 

λέει ο ποιητής. 

Αποζητά να γίνει συμπολίτης με τον Άγγελο, να συναναστραφεί μαζί του, 

«Ραμμένα στόματα στο χείλος του πηγαδιού 

Αύριο θ’ αναζητούμε το χρώμα των ουρανών 

Αύριο η μέρα μας θα κρέμεται 

στο τσιγκέλι των ακούραστων εξουσιών 

Ο θυμός χορεύει με το φόβο 

και ο θάνατος προγραμματίζει τις καθημερινές μας διαδρομές 

το ερωτηματικό σαν βδέλλα στο μάγουλο 

ρουφά το αίμα της σάρκας μας» 

Στο βαθύ πηγάδι της ύπαρξής μας, ρίχνουμε πέτρα και δεν ακούμε ούτε νερό ούτε πάτο. Ερειπιώνες αισθήματα λογαριασμοί, παράφοροι έρωτες, διαψεύσεις χάσκουν στη μαύρη τρύπα του πηγαδιού.

Σκύβει ο ποιητής να δει το χρώμα του ουρανού, το φεγγάρι στο τζάμι του νερού. Όμως δεν βλέπει. Ερωτηματικά τον βασανίζουν. Η άνιση μάχη μας με τα γιατί. Ο θάνατος στις δικές του διαδρομές στις δικές του ράγες. Και κάποια «πάρε με όταν φτάσεις» που μένουν αναπάντητα. Χρειαζόμαστε άμεσα ένα συναπάντημα στο χείλος του απύθμενου πηγαδιού. Όπως αντάμωναν κάποτε οι άνθρωποι που πήγαιναν για νερό και συζητούσαν. Αντάμωμα όσων δε θα σκιαχτούν το βάθος, ούτε θα θελήσουν να ιδιοποιηθούν το πηγάδι. Κάποιος μύθος λέει ότι σε κάποια πόλη δεν υπάρχουν σπίτια ή άνθρωποι παρά μόνο πηγάδια. Κάποια ήταν πολυτελή με στόμιο από μάρμαρο, άλλα ταπεινά από τούβλα και άλλα πιο φτωχά γυμνές τρύπες στη γη. Όλα όμως ήταν ξεροπήγαδα, κανένα δεν είχε νερό. Κάποια στιγμή σκέφτηκαν για να αυξήσουν την αυτοπεποίθησή τους να γεμίσουν με αντικείμενα. Μερικά γέμισαν με κοσμήματα και πολύτιμους λίθους. Άλλα, πιο πρακτικά, γέμισαν με ηλεκτρονικές συσκευές και μηχανές. Άλλα φιλότεχνα γέμισαν με έργα τέχνης, και τέλος κάποια διανοούμενα με βιβλία. Όμως, αν και γέμισαν μέχρις επάνω δε χόρτασαν. Έτσι αποφάσισαν να διευρύνουν το στόμιό τους , με αποτέλεσμα να πλησιάζει το ένα το άλλο και να κινδυνεύουν να χάσουν την ταυτότητά τους, δημιουργώντας ένα τεράστιο λάκκο. Ευτυχώς, βρέθηκε μόνο ένα που σκέφτηκε ν’ αυξήσει τη χωρητικότητά του σκάβοντας προς τα κάτω. Αλλά προχωρώντας προς το βάθος συνάντησε …..νερό. Πρώτη φορά συναντούσε τέτοιο παράξενο νερό. Άρχισε να καταβρέχει τα τοιχώματα και το στόμιό του, και είδε έκπληκτο μετά από λίγο να πρασινίζουν, να στολίζονται με λουλούδια και αργότερα να φυτρώνουν δένδρα που δεν άργησαν να δώσουν καρπούς. Έρχονταν και άνθρωποι και άρχισαν να δημιουργούνται σχέσεις. «Ένδον σκάπτε». Σκάβε μέσα σου, έλεγαν οι Αρχαίοι. «Ένδον η πηγή του Αγαθού και αεί αναβλύειν δυναμένη, εάν αεί σκάπτεις» Μάρκος Αυρήλιος –δηλ. Σκάβε μέσα σου. Μέσα σου είναι η πηγή του καλού και θ’ αναβλύζει πάντα αν πάντα την αναζητάς. Να εξετάζεις βαθειά τον εαυτό σου, να είσαι βαθυστόχαστος. Να μη μένουν ραμμένα τα στόματα στο χείλος του πηγαδιού.

Ο Γιάννης Αλεξανδρόπουλος προτιμά δρόμους λασπωμένους παρά αποστειρωμένους σε βολεμένες κοσμοθεωρίες. Στην ποίησή του καλεί τους πάντες «έλα όπως είσαι, έλα όπως εγώ θέλω να είσαι. Έλα σαν φίλος ή σαν γνωστός εχθρός». Όπως είχε πει ο Κερτ Κομπέιν των Νιρβάνα σ’ ένα στίχο του. Ο ποιητής προσκαλεί τον αναγνώστη να επαναπροσδιορίσει τις ανθρώπινες σχέσεις, το στοχασμό στο νόημα της ζωής, στο βίωμα. Η υπαρξιακή αγάπη, η μνήμη, η νοσταλγία, ο θάνατος, ο χρόνος, είναι στοιχεία της ποιητικής του συλλογής. Ανήσυχες οι συζητήσεις του, ατέλειωτες με φίλους, συνοδοιπόρους, συντρόφους ποιητές. 

«Οι σημερινοί άθλιοι του κόσμου 

Φυτεύουν τα βγαλμένα μάτια τους 

Στις χωματερές της πληροφορίας 

Κάτω από το δέρμα του 

το ανθρώπινο είδος αναζητά οδό διαφυγής 

μια σκουληκότρυπα μέσα στο χρόνο.» 

ή «βρίσκομαι στην κορυφή του βουνού 

και από κάτω όλος ο κόσμος 

χαροπαλεύει πιασμένος στις παγίδες 

της τεχνητής νοημοσύνης.» 

Ο Γιάννης Αλεξανδρόπουλος υπαινίσσεται στην ποίησή του εκτός των άλλων ότι ο θαυμαστής του συστήματος είναι ένας δούλος. Έρχεται και φεύγει λοιπόν από τη ζωή άγευστος. Ανυποψίαστος στα μυστήρια της ζωής. Η υποδούλωση μπορεί να γίνεται με τη βία του δυνάστη. Σήμερα όμως γίνεται με την ελεύθερη επιλογή του δυναστευόμενου. Ο ίδιος ο άνθρωπος φραγγελώνει τον εαυτό του για να αριστεύσει, να κορυφώσει τις επιτυχίες του και τις επιδόσεις που του ζητά το σύστημα. Αυτό σηματοδοτεί την κοινωνία της επίδοσης, κάνοντας την ανελευθερία μοδάτη. Η τεχνολογία υπόσχεται τα πάντα αλλά σε ένα σύμπαν που ξορκίζεται η έκπληξη, ο άλλος δρόμος ο Ερωτικός, η ελευθερία ως βάσανο. 

Οι σημερινοί άνθρωποι έχουμε θέμα μόνο με την παράλυση. Είναι αδιάφορο θέμα η συν-χώρηση. Μας φτάνει το νοήμον προηγμένο θηλαστικό. Πουλάμε τα πρωτοτόκια της ποιότητας για κάθε τυχαίο πιάτο φακής. 

Ο Γιάννης Αλεξανδρόπουλος γνωρίζει ότι θέλουμε μια καρδιά και ένα μυαλό που θα κοιτάνε μόνο κάτω. Ο ποιητής γνωρίζει ότι περιθωριοποιούνται από τη δομημένη εξουσία της κοινωνίας και των ιδανικών της οι αληθινοί ποιητές, οι αληθινοί καλλιτέχνες. 

‘Όπως και να ‘χει πάντως «Ποιητικά κατοικεί ο άνθρωπος πάνω σ’ αυτή τη γη. Όλο μόχθο, εντελώς επάξια αλλά ποιητικά κατοικεί», όπως έχει πει ο Χαίντερλιν. 

Μάϊος 2023