Αχιλλέας Γ. Χαλδαιάκης: “Poetry Set to Music: the example of Theodorakis and Hadjidakis”

Ο Αχιλλέας Γ. Χαλδαιάκης είναι Καθηγητής Βυζαντινής Μουσικολογίας και Ψαλτικής Τέχνης στο Τμήμα Μουσικών Σπουδών της Φιλοσοφικής Σχολής του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών. 

Ο Αχιλλέας Χαλδαιάκης διετέλεσε και Κοσμήτορας της Φιλοσοφικής Σχολής, ενώ σήμερα είναι Μέλος του Συμβουλίου Διοίκησης του ΕΚΠΑ. Το ψαλτικό και επιστημονικό έργο του είναι ευρύτατα γνωστό, ενώ πολλές είναι και οι δημοσιεύσεις του στην ελληνική ξένη βιβλιογραφία. Στις 6 Οκτωβρίου 2025 συμμετείχε σε ένα διεθνές συνέδριο στο Παλέρμο της Ιταλίας με τον γενικό τίτλο: Grecia forma delle arti. Στο συνέδριο αυτό ο Καθηγητής Αχιλλέας Χαλδαιάκης πραγματοποίησε ανακοίνωση με θέμα: “Poetry Set to Music: the example of Theodorakis and Hadjidakis”. 

Παραθέτουμε στη συνέχεια την επιστημονική ανακοίνωση του Καθηγητού Αχιλλέα Χαλδαιάκη, όπως δημοσιεύθηκε στα πρακτικά του διεθνούς συνεδρίου. 

Στην ανακοίνωση του ο Καθηγητής παραπέμπει και σε εκπομπές του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου στο Γ’ Πρόγραμμα της Ελληνικής Ραδιοφωνίας - στην εκπομπή "Εγνατία Οδός" του Γιώργου Ντόβολου - για τους δύο μεγάλους συνθέτες, καθώς και στα βιβλία του «Τα Χατζιδακικά» και «Τα Θεοδωρακικά»: 

For the relationship between the two great composers and the tradition of the so-called Byzantine Music, their influences and inspirations from it, one can listen to a series of related radio-programs given by Panagiotis Andriopoulos, broadcast by the Third Program of Greek Radio, as part of the program “Egnatia Odos”, edited and presented by George Dovolos; a. About Hatzidakis: [1] Μάνος Χατζιδάκις, Εκκλησιαστική Ποίηση και Μουσική [1/2] | 25.10.2025 [2] Μάνος Χατζιδάκις, Εκκλησιαστική Ποίηση και Μουσική [2/2] | 26.10.2025; b. About Theodorakis: [1] Ο «Εκκλησιαστικός» Μίκης Θεοδωράκης [1/3] | 08.11.2025 Ο «Εκκλησιαστικός» Μίκης Θεοδωράκης [2/3] | 09.11.2025 [3] Ο «Εκκλησιαστικός» Μίκης Θεοδωράκης [3/3] | 15.11.2025. Cf.. additionally, Panagiotis Andriopoulos, Τα Χατζιδακικά, Athens 2023; Idem, Τα Θεοδωρακικά, Athens 2025. 

Chaldæakes, Achilleas (2025). 

“Poetry Set to Music: the example of Theodorakis and Hadjidakis”, in Maria Caracausi (a cura di), Grecia Oggi. Incontri tra Le Arti. Pages 35-53. Palermo University Press: Culturesocietà, 20.

 

"ΠΡΟΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΜΟΝ" ΜΕ ΤΗΝ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΟ ΜΑΡΩ ΘΕΟΔΩΡΑΚΗ (ΒΙΝΤΕΟ)

Η ενορία του Ι. Ναού Αγίου Γεωργίου Νέου Ψυχικού παρουσιάζει την διαδικτυακή εκπομπή «Προς Εκκλησιασμόν», όπου φιλοξενούνται εργάτες του πνεύματος και της τέχνης. 

Στην 86η εκπομπή προσκεκλημένη η μουσικός και συγγραφέας Μάρω Θεοδωράκη. 

Παρουσίαση: Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος

Κάμερα - επξεργασία: Κατερίνα Λεονάρδου.

Η Μάρω Θεοδωράκη στην συνέντευξή της αναφέρεται, μεταξύ άλλων, στους σημαντικούς γονείς της Γιάννη Θεοδωράκη και Νίτσα Λουλέ, στον θείο της, Μίκη Θεοδωράκη, στην σχέση της με την μουσική, στο πλούσιο συγγραφικό της έργο, στις εκπαιδευτικές και πολιτιστικές δράσεις της. Αναφέρεται, επίσης, στην ξεχωριστή συνεργασία της με το ιστορικό Ζωγράφειο Λύκειο της Κωνσταντινούπολης και στην μοναδική μορφή του Οικουμενικού Πατριάρχου Βαρθολομαίου.

   

Η Μάρω Θεοδωράκη γεννήθηκε και μεγάλωσε στην Αθήνα. Περιτριγυρισμένη από την ποίηση και τη μουσική – πράγμα φυσικό, αφού είναι ανιψιά του διεθνώς αναγνωρισμένου μουσικοσυνθέτη και στιχουργού Μίκη Θεοδωράκη και κόρη του Γιάννη Θεοδωράκη (ποιητή/δημοσιογράφου) και της Νίτσας Λουλέ (συγγραφέα/δημοσιογράφου). Σπούδασε πιάνο στο Εθνικό Ωδείο (Αθήνα) και έλαβε το δίπλωμα πιάνου με ομόφωνη ψήφο αριστείας (First Class Honours with Distinction). Επιπλέον, σπούδασε “Τραγούδι και Φωνητική”, ενώ παρακολούθησε σεμινάρια για τη “Μουσικοκινητική Αγωγή”, καθώς και για τη “Δραματουργία της Φωνής”. 

Σήμερα, είναι μια καταξιωμένη συγγραφέας. Έχει γράψει περισσότερα από 65 βιβλία για παιδιά, ενώ αποσπάσματα των ιστοριών της έχουν συμπεριληφθεί σε ελληνικά σχολικά βιβλία. Εκτός από τη συγγραφική της καριέρα, η Μάρω Θεοδωράκη διδάσκει το μάθημα “Εκπαίδευση φωνής & υποκριτική μέσα από το τραγούδι” σε διάφορες ελληνικές σχολές υποκριτικής από το 1998 και έχει εργαστεί ως καθηγήτρια “Φωνής και Λόγου” στο Αμερικανικό Κολλέγιο Ελλάδος (Deree College). Έχει επίσης συνθέσει πρωτότυπη μουσική για αρκετές ελληνικές θεατρικές παραστάσεις και έχει συμμετάσχει ως Music Instructor (Voice Teacher & Singing Coach) σε πολλές μουσικές παραστάσεις. Κορυφαία στιγμή στην καριέρα της Μάρως υπήρξε η συνεργασία της με τον Έλληνα σκηνοθέτη Μένιο Δεληιωτζάκη. Συνέθεσε τη μουσική για την αναγνωρισμένη από την κριτική σειρά ντοκιμαντέρ του The Dark Turtle Dove – ένα αφιέρωμα στον διάσημο Έλληνα συγγραφέα Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη – που προβλήθηκε στην Ελληνική Εθνική Τηλεόραση το 2011.

ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΑΦΙΕΡΩΜΕΝΗ ΣΤΟΝ ΜΙΚΗ ΘΕΟΔΩΡΑΚΗ ΚΑΙ ΤΟΝ ΔΙΟΝΥΣΗ ΣΑΒΒΟΠΟΥΛΟ ΣΤΟ ΑΡΣΑΚΕΙΟ ΨΥΧΙΚΟΥ

Στο πλαίσιο των εορτασμών για τα 190 χρόνια από την ίδρυση της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας (1836-2026), το Α’ και το Β’ Αρσάκειο Λύκειο Ψυχικού συνδιοργανώνουν συναυλία αφιερωμένη στους μεγάλους Έλληνες συνθέτες Μίκη Θεοδωράκη και Διονύση Σαββόπουλο, με τίτλο «Όταν τα τραγούδια συνομιλούν». 

Η συναυλία θα πραγματοποιηθεί την Παρασκευή 6 Μαρτίου 2026, στις 7 μ.μ., στο Θέατρο των Αρσακείων Ψυχικού. 

Η εκδήλωση περιλαμβάνει τραγούδια και κείμενα των δύο σημαντικών Ελλήνων, που έχουν σχέση κυρίως με την «πολιτική» και την «ερωτική» διάσταση στο όλο έργο τους. 

Ερμηνεύουν: Η Πέγκυ Ζήνα, η Δάφνη Πανουργιά και η χορωδία του Σχολείου σε διδασκαλία της μουσικού Μαρικίτας Μιχαλοπούλου. 

Αξίζει να σημειωθεί ότι και οι δύο ερμηνεύτριες είχαν συνεργαστεί στενά με τον Μίκη Θεοδωράκη σε διάφορες περιόδους, ενώ το ρεπερτόριο τους περιλαμβάνει και τραγούδια του Διονύση Σαββόπουλου. 

Τα Αρσάκεια Σχολεία έχουν πραγματοποιήσει στο παρελθόν πολλές αφιερωματικές εκδηλώσεις στον Μίκη Θεοδωράκη και τον Διονύση Σαββόπουλο, οι οποίοι τίμησαν τα Σχολεία με την αυτοπρόσωπη συμμετοχή τους. 

Με την εκδήλωση της 6ης Μαρτίου η Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία τιμά τους δύο συνθέτες μετά θάνατον, αναδεικνύοντας την μυστική, μουσική τους συνομιλία. 

Όπως, άλλωστε, είχε πει ο Διονύσης Σαββόπουλος για τον Μίκη Θεοδωράκη «το ελληνικό τραγούδι μάς έδωσε μεγάλες στιγμές αλλά ο Μίκης μάς έδωσε κάτι που μόνο αυτός το έδωσε: Πώς να μην χάσουμε τον άλλον.» 

Ο Πρόεδρος της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας, Καθηγητής Γεώργιος Μπαμπινιώτης, έχει γράψει για τον Μίκη Θεοδωράκη: «Η μουσική του και τα τραγούδια του είναι κατόρθωμα και καμάρι τού νεότερου ελληνικού μουσικού πολιτισμού μας και πρέπει να ακούγονται διαρκώς και να προβάλλονται με κάθε ευκαιρία». 

Η εκδήλωση στοιχείται στο πνεύμα του Διονύση Σαββόπουλου, ο οποίος, σε συνέντευξη του στον μαθητή των Αρσακείων Σχολείων Άγη Καράμπελα, προέτρεψε το νέο της εποχής μας: «Να ακούει τραγούδια γενικά, να τα ευχαριστιέται, να μαθαίνει να τα λέει. Ν’ ακούει και τα ελληνικά, να μάθει και λίγη μουσική και να ακολουθήσει το δρόμο της καρδιάς του».

Η είσοδος είναι ελεύθερη για το κοινό. 

Ο "ΑΝΤΩΝΗΣ" ΤΟΥ ΚΑΜΠΑΝΕΛΛΗ ΚΑΙ ΤΟΥ ΘΕΟΔΩΡΑΚΗ ΚΑΙ Ο "ΚΥΡ ΑΝΤΩΝΗΣ" ΤΟΥ ΧΑΤΖΙΔΑΚΙ ΚΑΙ ΤΗΣ ΜΕΛΙΝΑΣ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου

Ένας από τους γνωστότερους και τους πλέον εμβληματικούς δίσκους του Μίκη Θεοδωράκη είναι το «Μαουτχάουζεν» σε στίχους του Ιάκωβου Καμπανέλλη. 

Το έργο του Μ. Θεοδωράκη, συγκεκριμένα, ονομάστηκε ''Η μπαλάντα του Μαουτχάουζεν'' (1966) και χωριζόταν σε τέσσερα τραγούδια, το περίφημο ''Άσμα Ασμάτων (Τι ωραία πού' ν' η αγάπη μου)'', τον ''Αντώνη'', τον ''Δραπέτη'' και το ''Όταν τελειώσει ο πόλεμος'', που η ερμηνεύτρια Μαρία Φαραντούρη τραγούδησε ως ''Άμα τελειώσει ο πόλεμος''. 

Στον δίσκο, το τραγούδι «ο Αντώνης» αναφέρεται σε πραγματικό και υπαρκτό πρόσωπο στο στρατόπεδο. 

Να πως το παρουσιάζει ο ίδιος ο Ιάκωβος Καμπανέλλης, κρατούμενος και αυτός στο συγκεκριμένο στρατόπεδο, στο βιβλίο του «Μαουτχάουζεν»:

«Ήταν μετά το μεσημεριανό φαϊ. Οι Ες-Ες επικεφαλής των συνεργείων των τιμωρημένων είχανε ως εκείνη την ώρα «ξεκάνει» 17 Εβραίους και Ρώσους αιχμαλώτους πολέμου. Μόλις κάποιος παραπατούσε τον σέρνανε στα συρματοπλέγματα του φράχτη. Εκεί ο Ες-Ες τον έχωνε ανάμεσα στο φράχτη και τον πυροβολούσε. Ύστερα έγραφε σε ένα μπλοκ «Ο υπ’αριθ. 137.566 κρατούμενος, αποπειραθείς να δραπετεύσει, εξετελέσθη επι τόπου». Αυτή τη σημείωση την κρατούσε για την βραδυνή αναφορά. Έγραφε όμως άλλη μια και την καρφίτσωνε πάνω στον πεθαμένο «Μόνο η πειθαρχία οδηγεί εις την ελευθερία». Σ’ ένα ανέβασμα της σκάλας του λατομείου, ένας Εβραίος άρχισε να παραπατά. Ο Αντώνης του έκανε νόημα να πλησιάσει. Ο Εβραίος πλησίασε κι ο Αντώνης κράτησε το δικό του αγκωνάρι με το δεξιό και με τ’ αριστερό σήκωσε το αγκωνάρι του Εβραίου. Όμως αυτό έγινε στη μέση της σκάλας. Έμενε ακόμα πολύ ανέβασμα. Ο Ες-Ες τους είδε και τους χώρισε. Διέταξε τον Εβραίο να τρέξει. Αυτός ανέβηκε λίγα σκαλοπάτια, ύστερα άφησε την πέτρα να πέσει και γονάτισε στο σκαλί. Ο Ες-Ες πλησίασε και του είπε να ανοίξει το στόμα. Ο Εβραίος άνοιξε το στόμα. Ο Ες-Ες έβγαλε το περίστροφο, το έχωσε στο στόμα του Εβραίου και πυροβόλησε. Ύστερα γύρισε προς τον Αντώνη και στύλωσε τα μάτια επάνω του. Ο Αντώνης τον κύτταξε άφοβα. Ύστερα πλησίασε τον νεκρό, φορτώθηκε και το δεύτερο αγκωνάρι και συνέχισε να ανεβαίνει την σκάλα. Ο Ες-Ες πάγωσε. Δεν είπε τίποτε. Δεν έκανε τίποτε. 

Όταν όμως ξαναγύρισαν στο λατομείο για να ξαναφορτωθούν αγκωνάρια φώναξε τον Αντώνη να πάει κοντά. Άρχισε να βολτάρει σαν μανιακός ανάμεσα στις πέτρες και να ψάχνει. Βρήκε ένα αγκωνάρι διπλό από τ’άλλα, τό’δειξε στον Αντώνη και του είπε "Αυτό είναι το δικό σου". Ο Αντώνης κύτταξε το αγκωνάρι, ύστερα τον Ες-Ες, ύστερα τα σκόρπια αγκωνάρια γύρω του. Όλοι οι άλλοι κάνανε πως δεν βλέπανε, πως δεν ακούγανε. Στο Μαουτχάουζεν το ένας για όλους και όλοι για έναν, ήταν νόμος. Τρέμανε για το τι θα έβγαινε από τούτο το μπλέξιμο. Αυτός ο Έλληνας το πήγαινε φιρί-φιρί. Ο Ες-Ες είχε κιόλας βγάλει το περίστροφό του από τη θήκη, το 'τριβε νευρικά στο παντελόνι του και ετοιμάζονταν. Ο Αντώνης σταμάτησε μπροστά σ’ένα αγκωνάρι ακόμα πιο μεγάλο από εκείνο που του διάλεξε ο Ες-Ες. «Αυτό είναι το δικό μου», είπε και το φορτώθηκε. Σ’ όλους τους δρόμους που κάνανε ως το βράδυ, ώσπου σήμανε η ώρα για μέσα ο Αντώνης διάλεγε και φορτωνόταν τα πιο βαριά αγκωνάρια. Το ίδιο βράδυ το στρατόπεδο απ’άκρη σ’άκρη μίλαγε για τον Έλληνα τον Αντώνη. 

Τέτοια νέα αναταράζανε το Μαουτχάουζεν. Ήταν μια κρυφή διανομή ελευθερίας.» 

Οι στίχοι του τραγουδιού γράφτηκαν από τον Ιάκωβο Καμπανέλλη στα 1963. 

Εκεί στη σκάλα την πλατιά 

στη σκάλα των δακρύων 

στο Βίνερ Γκράμπεν το βαθύ 

το λατομείο των θρήνων 

Εβραίοι κι αντάρτες περπατούν 

Εβραίοι κι αντάρτες πέφτουν, 

βράχο στη ράχη κουβαλούν 

βράχο σταυρό θανάτου. 

Εκεί ο Αντώνης τη φωνή 

φωνή, φωνή ακούει 

ω καμαράντ, ω καμαράντ 

βόηθα ν΄ ανέβω τη σκάλα. 

Μα κει στη σκάλα την πλατιά 

και των δακρύων τη σκάλα 

τέτοια βοήθεια είναι βρισιά 

τέτοια σπλαχνιά είν’ κατάρα. 

Ο Εβραίος πέφτει στο σκαλί 

και κοκκινίζει η σκάλα 

κι εσύ λεβέντη μου έλα εδώ 

βράχο διπλό κουβάλα. 

Παίρνω διπλό, παίρνω τριπλό 

μένα με λένε Αντώνη 

κι αν είσαι άντρας, 

έλα εδώ στο μαρμαρένιο αλώνι. 

Να πούμε ότι ο ''Αντώνης'', το δεύτερο αυτό τραγούδι της ''Μπαλάντας του Μαουτχάουζεν'', έγινε το μουσικό θέμα για το θρυλικό κινηματογραφικό ''Ζ'' του Κώστα Γαβρά και του Βασίλη Βασιλικού. 

Να θυμηθούμε ότι το τραγούδι ακουγόταν ως ανεπίσημος εθνικός ύμνος του Χορασάν (Αφγανιστάν) το 1980 με τίτλο «Watan ishqe tu iftekharam» («Πατρίδα μου, η αγάπη μου για σένα είναι τιμή μου), ενάντια στο υποκινούμενο από την ΕΣΣΔ πραξικόπημα. Κι ακόμα, όταν το Νοέμβριο του 2001 το ΝΑΤΟ ανέλαβε τη διοίκηση του Αφγανιστάν, έπειτα από την ανατροπή των Ταλιμπάν, κατόπιν απόφασης του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ, ο αφγανικός στρατός μπήκε στην Καμπούλ πάνω σε ανοιχτά στρατιωτικά φορτηγά, τραγουδώντας τον ''Αντώνη'' του Θεοδωράκη στη γλώσσα τους σα να επρόκειτο επίσης για τον δικό τους Εθνικό Ύμνο! Υπάρχει, μάλιστα, βίντεο όπου ο Αφγανός ερμηνευτής Abdel Wahab Madadi ερμηνεύει στην αφγανική τηλεόραση τον ''Αντώνη'' και οι αντιδράσεις κυρίως των νέων φανερώνουν τη δυναμική του τραγουδιού στη συγκεκριμένη ασιατική χώρα.

 

Αρκετά χρόνια αργότερα, τον Οκτώβριο του 2014, τη μάχη των Κούρδων μαχητών στο Κομπάνι,  το οποίο πολιορκούσαν ανελέητα οι τζιχαντιστές, εμψύχωνε και πάλι ο "Αντώνης" του Μίκη Θεοδωράκη. Το βίντεο, στο οποίο πρωταγωνιστούσαν γυναίκες μαχητές, ξεκινά με τον «Αντώνη», ενώ ακολουθεί το «Ποιος δεν μιλά για τη λαμπρή».

Ο ...ΑΓΙΟΣ "ΚΥΡ ΑΝΤΩΝΗΣ" ΤΗΣ ΜΕΛΙΝΑΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΜΑΝΟΥ 

Το τραγούδι Ο κυρ-Αντώνης σε στίχους και μουσική Μάνου Χατζιδάκι, τραγούδησε σε πρώτη εκτέλεση η Νάνα Μούσχουρη. Ήταν η συμμετοχή του συνθέτη στο Γ' Φεστιβάλ Τραγουδιού του Ε.Ι.Ρ τον Ιούλιο του 1961. Την ίδια χρονιά ηχογραφήθηκε Ο κυρ-Αντώνης, πάντα με τη Νάνα Μούσχουρη.

Το τραγούδι ερμήνευσαν την ίδια εποχή ο Στέλιος Καζαντζίδης με τη Μαρινέλλα, ο Πάνος Γαβαλάς με τη Ρία Κούρτη (λαϊκές εκδοχές του τραγουδιού), η Νινή Ζαχά, η Ζωή Κουρούκλη, η Βίκυ Λέανδρος και πολλοί νεώτεροι τραγουδιστές.

Ο ίδιος ο Χατζιδάκις επέλεξε τον Γιώργο Νταλάρα να τραγουδήσει τον Κυρ-Αντώνη στη Λαϊκή Αγορά του (σε ενορχήστρωση Νίκου Κυπουργού), ήτοι στον κύκλο των 30 τραγουδιών που επέλεξε να επανεκτελέσει το 1987 (μετά τη Ρωμαϊκή Αγορά). Αλλά τη μελωδία του Κυρ-Αντώνη συμπεριέλαβε ο Χατζιδάκις και στους λυρικούς Δεκαπέντε Εσπερινούς του (1964), δηλαδή την ορχηστρική εκδοχή 15 τραγουδιών του για πιάνο, άρπα, δύο κιθάρες και κοντραμπάσο.

Όμως η ονειρική ερμηνεία του ποιητικού αυτού πλάσματος του χατζιδακικού σύμπαντος, βρίσκεται στο πασίγνωστο, πλέον, φιλμάκι, στο οποίο η Μελίνα μετέφραζε στα γαλλικά τους στίχους του τραγουδιού, που έλεγε ο ίδιος ο συνθέτης, καθισμένη στα γόνατα του σχεδόν. Προέρχεται από ένα αφιέρωμα της γαλλικής τηλεόρασης στον Μάνο Χατζιδάκι και τη Μελίνα Μερκούρη, του 1960, τη χρονιά που οι δυο τους θριάμβευσαν στις Κάννες με το Ποτέ την Κυριακή του Ζυλ Ντασσέν.

Το τραγούδι από το βιντεάκι αυτό συμπεριελήφθη στο δίσκο ... Μελίνα του Μάνου (Σείριος 2004), μαζί με άλλα δύο ιστορικά βίντεο που, εκτός από τα τραγούδια, αναδεικνύουν την μοναδική, την αληθινά ερωτική σχέση Μελίνας και Μάνου.

Αυτό το βίντεο παραθέτουμε και στη συνέχεια, προς ρεμβασμόν ονειρικό, στην αυλή του κυρ- Αντώνη που μετρούσε τ' άστρα... Κι εμείς μαζί του...

Ο Κυρ Αντώνης πάει καιρός που ζούσε στην αυλή

μ'ένα κανάτι μ' ένα κρεβάτι και με κρασί πολύ

είχε δυο μάτια γαλανά κι αχτένιστα μαλλιά

κι ένα λουλούδι πάντα φορούσε στα ρούχα τα παλιά

Αχ κυρ Αντώνη πως σ' αγαπάμε

και μαζί σου τ' άστρα μετράμε

τις φωτιές για σένα πηδάμε

ώσπου να 'ρθει η βροχή.

Και τον καημό σου πάντα ξεχνάμε

σαν πουλιά μαζί τριγυρνάμε

σαν παιδιά μαζί σου γελάμε

σαν κάνεις προσευχή

Ο κυρ Αντώνης βιάζεται να πάει να κοιμηθεί

γιατί το βράδυ στα όνειρά του θέλει να θυμηθεί

ότι ποτέ δεν έζησε, μες στο όνειρό του ζει

μα η νύχτα φεύγει και λυπημένο τον βρίσκει η χαραυγή

Αχ κυρ Αντώνη πως σ' αγαπάμε

και μαζί σου τ'άστρα μετράμε

τις φωτιές για σένα πηδάμε

ώσπου να 'ρθει η βροχή.

Και τον καημό σου πάντα ξεχνάμε

σαν πουλιά μαζί τριγυρνάμε

σαν παιδιά με σένα γελάμε

σαν κάνεις προσευχή

Μα ένα βράδυ ο κυρ Αντώνης στρώνει να κοιμηθεί

κι εμείς ξυπνάμε τον καρτεράμε στην πόρτα να φανεί

Μα ο κυρ Αντώνης δεν θα βγεί ποτέ του στην αυλή

αφού για πάντα μες στο όνειρό του θέλησε πια να ζει.

Ο ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΣ ΤΟΥ ΜΙΚΗ ΘΕΟΔΩΡΑΚΗ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Το 2026 συμπληρώνονται 50 χρόνια από το ανέβασμα στο Εθνικό Θέατρο της παράστασης «Καποδίστριας» του Νίκου Καζαντζάκη σε σκηνοθεσία Αλέξη Σολομού, μουσική Μίκη Θεοδωράκη και μουσική διδασκαλία Έλλης Νικολαΐδη. 

Ηθοποιοί: Ν. Τζόγιας, Ζ. Τσάπελης, Λ. Καλλέργης, Αλέκα Κατσέλη, Θ. Μορίδης, Δ. Μαλαβέτας, Γ. Αργύρης κ.ά. 

Ο Καζαντζάκης έγραψε τον «Καποδίστρια» στην Αίγινα το 1944 και η ιστορική τραγωδία του έγινε θεατρικό έργο. Η πρώτη παράσταση του έργου δόθηκε από το Εθνικό Θέατρο της Ελλάδος στις 25 Μαρτίου 1946, στο πλαίσιο των εορτασμών για την Ελληνική Επανάσταση του 1821. Η σκηνοθεσία ήταν του Σωκράτη Καραντινού και τα σκηνικά και τα κουστούμια του Νίκου Εγγονόπουλου. Την παράσταση παρακολούθησαν ο Νίκος και η Ελένη Καζαντζάκη. 

Το έργο ανέβηκε μετά από 30 χρόνια, πάλι από το Εθνικό Θέατρο, το 1976 (ανέβηκε από 5/11/1976-12/12/1976) και επαναλήφθηκε την Θεατρική περίοδο 1981 – 1982 (26/2/1982). 

Η τραγωδία διαδραματίζεται στις τελευταίες στιγμές πριν από τη δολοφονία του Καποδίστρια. Ο ήρωας γνωρίζει ότι υπάρχει συνωμοσία εναντίον του και προσπαθεί να αντιμετωπίσει την κρίση με εσωτερικό και εξωτερικό διάλογο με άλλους ιστορικούς χαρακτήρες, όπως ο Μακρυγιάννης και ο Κολοκοτρώνης. Το έργο εξερευνά την ένταση ανάμεσα στις αρχές της ελευθερίας και της τάξης, και τις συνέπειες της πολιτικής αδιαλλαξίας. 

Από το πρόγραμμα της παράστασης του Εθνικού Θεάτρου

Η μουσική της παράστασης είναι γραμμένη από τον Μίκη Θεοδωράκη για χορωδία, βιολιά (Ι, ΙΙ & ΙΙΙ), φλάουτο, κιθάρα και βιολοντσέλο. Μέσα στην παρτιτούρα ορχήστρας και κυρίως στο σπαρτίτο διακρίνεται η συνοδεία κιθάρας. Ωστόσο, ανάμεσα στις παρτιτούρες δεν βρέθηκε πάρτα για κιθάρα, σύμφωνα με σχετική σημείωση στο Αρχείο του Εθνικού Θεάτρου. 

Στο σπαρτίτο για φωνή και κιθάρα αναγράφονται τα λόγια της φωνής με τις συγχορδίες που την συνοδεύουν καθώς και κάποιες μελωδικές γραμμές, γραμμένες μόνο για φωνή. Οι συγχορδίες φαίνεται να είναι γραμμένες για κιθάρα. Η μουσική απευθύνεται κυρίως στον χορό, εκτός από το σόλο της Γριάς Σουλιώτισσας, το οποίο ερμήνευσε η Αλέκα Κατσέλη. 

Ο Θεοδωράκης στοιχείται στη λογική του συγγραφέα. Ο Καζαντζάκης δίνει πρωταγωνιστικό ρόλο στον Χορό των Γυναικών, οι οποίες λειτουργούν ως το πολιτισμικό απόθεμα σοφίας, ελπίδας και μελλοντικής ανάτασης της κοινωνίας: «Καινούργια Ελλάδα θυγατέρα βαθιά στον κόρφο μου κρατώ και τη βυζαίνω». 

Ο Καζαντζάκης χρησιμοποιεί γενικά ποιητική γλώσσα και στοιχεία χορού, με έντονη λυρική διάσταση και φιλοσοφικές προεκτάσεις. Η θεατρική γραφή συνδυάζει ιστορικά γεγονότα με υπαρξιακά ερωτήματα σχετικά με την προσωπική ελευθερία, την ηθική ευθύνη και την ιστορική μοίρα. 

Στις παρτιτούρες των χορωδιακών μερών αναγράφονται τα ονόματα των ερμηνευτών του χορού. Πρόκειται για τους Καρδαρά Ασπασία, Φρούση Λένα, Καρτσάτου Κατερίνα, Ιωάννου Ιφιγένεια.

Μουσική δομή της παράστασης: 

Αρ. 1 Οι μεγάλες πόρτες, Χορωδία «Οι μεγάλες πόρτες ανοίξανε» 

Αρ. 2 Αχ στης γης να πιαστώ (unissono), Χορωδία inc. «Αχ στη γης να πιαστώ να ριζώσω» 

Αρ. 3 Ο μεγάλος ο νούς σου. inc. «Ο μεγάλος ο νους σου πατέρα μου» 

Αρ. 4 Κυβερνήτη μας, χορωδία inc. «Κυβερνήτη μας δάφνες σου στρώσαμε» 

Αρ. 4α Το τραγούδι της Σουλιώτισσας (σόλο Αλέκας, αργά), inc. «Αν δεν στοίχειωσε τ’ ανθρωπογεφύρι» 

Αρ. 5 Presto, inc. «Τρεις κυράδες σαν ήρθες σε δέχτηκαν».

Η ΚΙΚΗ ΜΟΡΦΟΝΙΟΥ ΤΟΥ ΜΑΝΟΥ ΧΑΤΖΙΔΑΚΙ ΚΑΙ ΤΟΥ ΜΙΚΗ ΘΕΟΔΩΡΑΚΗ

Μάνος Χατζιδάκις, Κική Μορφονιού και Μενέλαος Παλλάντιος στο Γ' Πρόγραμμα 

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου

Η σπουδαία μεσόφωνος της Εθνικής Λυρικής Σκηνής Κική Μορφωνιού απεβίωσε την Πέμπτη 18 Δεκεμβρίου 2025, αφήνοντας μια ξεχωριστή κληρονομιά στην ερμηνεία της λυρικής τέχνης στην Ελλάδα. Σε μια μοναδική σταδιοδρομία τριών δεκαετιών στην Εθνική Λυρική Σκηνή, ερμήνευσε όλο το ρεπερτόριο της μεσοφώνου αφήνοντας ανεξίτηλο στίγμα σε πάνω από σαράντα όπερες. Οι «Αθάνατες» οι εμφανίσεις της μαζί με τη Μαρία Κάλλας στο Αρχαίο Θέατρο της Επιδαύρου, ως Ανταλτζίζα στη Νόρμα (1960) και Νέρις στη Μήδεια (1961). 

Εδώ θα εξετάσουμε τη σχέση και συνεργασία της αείμνηστης σολίστ με τον Μάνο Χατζιδάκι και τον Μίκη Θεοδωράκη, από τη γέννηση των οποίων γιορτάζουμε φέτος τα 100 χρόνια. 

Ο «φίλος της καρδιάς» για την Κική Μορφονιού ήταν ο Μάνος Χατζιδάκις. Σε συνέντευξη της στην Μαρία Κατσουνάκη, η Κ. Μορφωνιού είχε πει: «Ηταν σπουδαίος άνθρωπος, μου λείπει αφάνταστα. Τα βράδια βγαίναμε παρέα οι τρεις μας, με τον σύζυγό μου, πολύ συχνά. Υπάρχουν πολλές πτυχές του βίου του που δεν είναι ευρέως γνωστές. Oπως ότι ο Μάνος είχε “υιοθετήσει” τρεις φτωχές, ηλικιωμένες χήρες στην Καισαριανή που τις συντηρούσε». 

Σε άλλη συνέντευξή της, στον Γιάννη Πανταζόπουλο για τη Lifo, είπε για τον Μάνο Χατζιδάκι: 

"Ένας άρχοντας, η μεγαλύτερη μουσική διάνοια που έχει περάσει από την Ελλάδα. Είχε ευαισθησία, αισθητική, ήταν ποιητής και πάντα βρισκόταν σε συνεχόμενο πόλεμο με τον λαϊκισμό. Αναμορφωτής, φιλεύσπλαχνος, σοφός, πρωτοπόρος και ασυμβίβαστος στην ζωή του. Ο Μάνος, γεννήθηκε για να μαγεύει και να ταξιδεύει τους άλλους μαζί του". 

Ο Μάνος Χατζιδάκις συνεργάστηκε με την Κική Μορφωνιού στην φημισμένη όπερα των Μπέρτολτ Μπρεχτ και Κουρτ Βάιλ «Μαχαγκόνι», που ανέβηκε για πρώτη φορά στο θέατρο Ολύμπια της Εθνικής Λυρικής Σκηνής τη χειμερινή περίοδο 1977-1978. Στις δοκιμές διηύθυνε ο Μάνος Χατζιδάκις, ενώ στην παράσταση ο Χανς Βέρνερ Πίντγκεν. Παραθέτουμε στη συνέχεια ένα αρχειακό βίντεο της ΕΡΤ. Τα πλάνα από τις πρόβες τραβήχτηκαν από τον σκηνοθέτη Ανδρέα Βελισσαρόπουλο. Διακρίνονται ο Μίνως Βολανάκης που υπέγραφε τη σκηνοθεσία της παράστασης, ο τενόρος Ζάχος Τερζάκης, η υψίφωνος Βάσω Παπαντωνίου και ο βαθύφωνος Δημήτρης Καβράκος. Συμμετείχαν επίσης, οι λυρικοί τραγουδιστές: Θέμις Σερμιέ, Δημήτρης Στεφάνου, Κική Μορφονιού, Μιχάλης Χελιώτης και Ανδρέας Κουλουμπής. Τη σκηνογραφία υπέγραφε ο Διονύσης Φωτόπουλος. Ο Μάνος Χατζιδάκις, που τότε ήταν μέλος του Δ.Σ. της Εθνικής Λυρικής Σκηνής, δίνει συνέντευξη στη Σούλα Αλεξανδροπούλου.

   

Στις 16 Αυγούστου 1981 ο Μάνος Χατζιδάκις δίνει μια εξαιρετική συναυλία στο πλαίσιο της διοργάνωσης «Μουσικός Αύγουστος», που ο ίδιος διηύθυνε, στο Ηράκλειο της Κρήτης. Τραγουδούν η μέτζο σοπράνο Κική Μορφονιού, ο βαρύτονος Σπύρος Σακκάς και η Χορωδία του Τρίτου Προγράμματος υπό τη διεύθυνση του Αντώνη Κοντογεωργίου. Στο πιάνο ο Μάνος Χατζιδάκις. Ακούγονται αποσπάσματα από τα έργα «Καπετάν – Μιχάλης», «Ο Μεγάλος Ερωτικός», «Αμοργός» και ολόκληροι οι δύο αδισκογράφητοι κύκλοι τραγουδιών «Αποστολή» και «Τα Πινδαρικά». Η συναυλία - ντοκουμέντο ανήκει στο αρχείο της ΕΡΤ και βρίσκεται αναρτημένη στο διαδίκτυο. 

Το έργο «Αποστολή», ανάθεση της Πολεμικής Αεροπορίας, βασίζεται σε κείμενο που αναφέρεται σε πραγματικά περιστατικά, σχετικά με τον ηρωικό θάνατο του 21χρονου ανθυποσμηναγού Ελευθερίου Αθανασάκη (23.7.1943). Ο Χατζιδάκις μελοποιεί στο έργο αυτό και στίχους του Ευάγγελου Αβέρωφ (1910-1990). Η Κική Μορφωνιού ερμηνεύει μοναδικά!

   

Για «Τα Πιναδαρικά», σύμφωνα με κείμενο του ίδιου του Χατζιδάκι, η ανάθεση έγινε από τον Ντίνο Γιαννόπουλο, τον πρώτο καλλιτεχνικό διευθυντή του Φεστιβάλ Αθηνών, ο οποίος ζήτησε από τον Χατζιδάκι να συνθέσει μία σκηνική καντάτα για το Φεστιβάλ Κέρκυρας, ένα ρέκβιεμ ουσιαστικά στη μνήμη του Αμερικανού κορυφαίου μαέστρου Thomas Shippers που είχε συνδεθεί με τον συγκεκριμένο μουσικό θεσμό της Κέρκυρας και είχε φύγει από τη ζωή το 1977 σε ηλικία 47 ετών. 

Πέντε ποιήματα του Πινδάρου μελοποίησε ο Χατζιδάκις, από τους Ύμνους, τους Παιάνες, τα Εγκώμια και τους Θρήνους του, φτιάχνοντας έναν μικρό κύκλο τραγουδιών για δύο λυρικές φωνές, της Κικής Μορφονιού και του Σπύρου Σακκά. Το έργο παρουσιάστηκε ζωντανά στο Μικρό Θέατρο Κήπου κατά τις εκδηλώσεις του Μουσικού Αυγούστου 1981 και αργότερα παρουσιάστηκε στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών από την «Ορχήστρα των Χρωμάτων», υπό τον Μίλτο Λογιάδη.

Πρόγραμμα της συναυλίας του "Μουσικού Αυγούστου" (1981)

Στα 1993 ο Σείριος του Μάνου Χατζιδάκι εκδίδει ένα διπλό ψηφιακό δίσκο (cd) με τον τίτλο «Η τέχνη της Κικής Μορφονιού». Πρόκειται για άριες και αποσπάσματα από όπερες – ηχογραφήσεις από το αρχείο της ΕΡΤ. Με αυτή την έκδοση ο Χατζιδάκις – ένα χρόνο πριν πεθάνει – τιμά την φίλη του Κική Μορφονιού και προσφέρει στο κοινό ξεχωριστά δείγματα της υψηλής τέχνης της.

Η Κική Μορφονιού τραγούδησε και Μίκη Θεοδωράκη και μάλιστα σε πρώτη εκτέλεση. 

Τον Απρίλιο του 1985 στο θέατρο του Κολλεγίου Αθηνών παρουσιάζεται σε πρώτη εκτέλεση το έργο «Ακολουθία εις κεκοιμημένους (Requiem)». Διευθύνει ο Αντώνης Κοντογεωργίου με σολίστ τους Φραγκίσκο Βουτσίνο, Κική Μορφονιού, Μ. Ικέουτσι, τη Χορωδία «Τραγουδιστές» και την Παιδική Χορωδία του Δημοτικού Ωδείου Λάρισας (Δημήτρης Καρβούνης). 

Σε χειρόγραφό του ο συνθέτης αναφέρει: «Με την αφιέρωση του έργου αυτού στους νεκρούς της σφαγής των Καλαβρύτων αποτίω φόρο τιμής στη μνήμη των εθνομαρτύρων της νεότερης ιστορίας μας.»

Το 1987 η Εθνική Λυρική Σκηνή ανεβάζει την όπερα, σε δύο Πράξεις, του Μίκη Θεοδωράκη «Κώστας Καρυωτάκης». Η Κική Μορφονιού ερμηνεύει την «Ρωμιοσύνη».

 

Σε συνέντευξή της στον Αντώνη Μποσκοϊτη, η Κική Μορφονιού είπε για τους δύο  συνθέτες μας: "Ακούμε τα πρώτα λαϊκά τραγούδια του Μάνου σήμερα και λέμε «Δώσε μου κι άλλα ν’ ακούω»! Το ίδιο και του Θεοδωράκη, που είχε τρομερές τεχνικές γνώσεις πάνω στο τραγούδι και στη μουσική".

Τους ερμήνευσε και …έφυγε στα 100χρονά τους.

"ΤΑ ΘΕΟΔΩΡΑΚΙΚΑ" ΣΤΑ ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΑ

"ΤΑ ΘΕΟΔΩΡΑΚΙΚΑ" του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου στην ΒΙΒΛΙΟΝΕΤ, την μεγαλύτερη βιβλιογραφική βάση δεδομένων στην Ελλάδα και στα κεντρικά βιβλιοπωλεία της Αθήνας. 

Κεντρική διάθεση: "Εν Αθήναις" (Μαυροκορδάτου 9)

"Πολιτεία" (Ασκληπιού 1-3)

"Ναυτίλος" (Χαριλάου Τρικούπη 28)

Music Corner (δισκοπωλείο, Πανεπιστημίου 56 και Εμμ. Μπενάκη)

και σε άλλα επιλεγμένα βιβλιοπωλεία.

ΜΙΑ ΔΙΩΡΗ ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΤΟΥ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗ ΑΝΔΡΙΟΠΟΥΛΟΥ ΣΤΗΝ "ΓΛΙΣΤΡΙΔΑ" (ΗΧΗΤΙΚΟ)

Ο Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος καλεσμένος της εκπομπής Γλιστρίδα, στο street radio.gr, το Σάββατο 6 Δεκεμβρίου 2025, σε μία δίωρη συζήτηση, με αφορμή τα βιβλία του "Τα Χατζιδακικά" και "Τα Θεοδωρακικά". 

Μιλάμε για ...πολλή κουβέντα με τους Βασίλη Γραβαρίτη, Σπύρο Μαντζαβίνο και Μάριο Ρήγα.

Στην εκπομπή παρελαύνουν "μυθολογικά" πρόσωπα του σύγχρονου ελληνισμού: Κ.Π. Καβάφης, Γιάννης Τσαρούχης, Γιάννης Χρήστου, Νίκος Σκαλκώτας, Βασίλης Φωτόπουλος, Μάτση Χατζηλαζάρου, Ραλλού Μάνου και φυσικά στο κέντρο Μάνος Χατζιδάκις και Μίκης Θεοδωράκης. 

 

"ΤΑ ΘΕΟΔΩΡΑΚΙΚΑ" ΣΤΟΝ "ΝΑΥΤΙΛΟ"

"ΤΑ ΘΕΟΔΩΡΑΚΙΚΑ" του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου στην προθήκη του βιβλιοπωλείου "Ναυτίλος" (Χαριλάου Τρικούπη 28, Αθήνα).

ΚΥΚΛΟΦΟΡΗΣΑΝ "ΤΑ ΘΕΟΔΩΡΑΚΙΚΑ" ΤΟΥ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗ ΑΝΔΡΙΟΠΟΥΛΟΥ

Εξώφυλλο: Ιωάννης - Πορφύριος Καποδίστριας 

Μόλις κυκλοφόρησε το βιβλίο του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου, με τίτλο "ΤΑ ΘΕΟΔΩΡΑΚΙΚΑ". 

Το βιβλίο περιλαμβάνει κείμενα που αποτελούν σπουδή στο έργο του μεγάλου έλληνα συνθέτη  Μίκη Θεοδωράκη. 

Τα περιεχόμενα είναι τα ακόλουθα: 

- Οι εκκλησιαστικές συνθέσεις του Μίκη Θεοδωράκη και η σχέση του με τη βυζαντινή μουσική

- Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος και Μίκης Θεοδωράκης 

- Ο Νίκος Σκαλκώτας του Μίκη Θεοδωράκη 

- Τετράγωνο αρ. 40: Ένα μπαλέτο του Μίκη Θεοδωράκη για το Ελληνικό Χορόδραμα 

- Ο Νικηφόρος Βρεττάκος του Μίκη Θεοδωράκη 

- Ο Διονύσης Καρατζάς του Μίκη Θεοδωράκη 

- Κατάσταση Πολιορκίας του Μίκη Θεοδωράκη από τον Θάνο Μικρούτσικο 

- Mikis Theodorakis le français 

- Μίκης Θεοδωράκης στα αραβικά.

Στον πρόλογο του βιβλίου ο συγγραφέας Π.Α. Ανδριόπουλος σημειώνει: 

Ο Μίκης Θεοδωράκης είναι ποταμός χρυσορρόας! Ανεξάντλη- τος, ακένωτος, διαχρονικός: μελωδός, ποιητής, αγωνιστής, στοχαστής. Ο Θεοδωράκης σαρκώνει τον Αριστοτέλη: «ὁ ἄνθρωπος φύσει πολιτικὸν ζῷον». Είναι ο Διόνυσος που μας εκβακχεύει. Ο ίδιος είναι Μωυσής που οδηγεί τον λαό στη γη της Μουσικής Ποιητικής. Είναι αυτός που μας δίδαξε ότι πρέπει να είμαστε άξιοι της ελευθερίας μας. 

Εύστοχα μας τοποθετεί τον Θεοδωράκη η Ιουλίτα Ηλιοπούλου: 

"Δημόσιος ο ίδιος ως σύμβολο, ως κοινός τόπος αναφοράς, ως κομβικό σημείο που πάνω του τέμνονται οι πολλοί δρόμοι της σύγχρονης ιστορίας, της τέχνης, της ανθρώπινης περιπέτειας, καταφέρνει ωστόσο να παραμένει ο μοναχικός ιδιώτης ενός γλαυκού ουρανού που με την αυθορμησία παιδιού ονομάζει τα πράγματα κι αυτά τον ακολουθούν στο παιχνίδι τής κάθε λεπτού δημιουργίας". 

Τα κείμενα του βιβλίου τούτου είναι αποτέλεσμα αγάπης του... αθέατου —αν είναι δυνατόν!— Μίκη Θεοδωράκη. 

Του Θεοδωράκη των εκκλησιαστικών συνθέσεων της εφηβείας του, της σπουδής της βυζαντινής μουσικής στην εξορία και τη φυλακή, των μεγάλων εκκλησιαστικών έργων της Μεταπολίτευσης. 

Του Θεοδωράκη της Γαλλίας και του Πωλ Ελυάρ. 

Του Θεοδωράκη του Νίκου Σκαλκώτα, της Ραλλούς Μάνου, του Νικηφόρου Βρεττάκου, του Διονύση Καρατζά, του Θάνου Μικρούτσικου, του Ρόνι Μπου Σάμπα. 

Ο Μίκης Θεοδωράκης με την κόρη του Μαργαρίτα - φωτό: Παναγιώτης Ανδριόπουλος

Του Θεοδωράκη που είπε σε ευχαριστήριο μήνυμά του προς το Πανεπιστήμιο του Βοσπόρου, όταν τον ανακήρυξε επίτιμο διδάκτορα (2009), ότι και μόνο το άκουσμα της λέξης «Βόσπορος» τον γεμίζει χαρά και τον παραπέμπει στα μέτρα και τις κλίμακες της βυζαντινής παράδοσης από την οποία εμπνεύστηκε ο ίδιος. Τόνισε, μάλιστα, ότι η Ελλάδα και η Τουρκία μοιράζονται τη μεγάλη παράδοση του Βυζαντίου και επεσήμανε ότι οι μουσικές κλίμακες στην παραδοσιακή τουρκική μουσική είναι οι ίδιες με τις μουσικές κλίμακες της ελληνικής παραδοσιακής μουσικής, ακόμα και του ρεμπέτικου. 

Τα Θεοδωρακικά είναι απαύγασμα και εκδηλώσεων που πραγματοποιήσαμε με το Καλλιτεχνικό Σύνολο «Πολύτροπον» για να προβάλουμε τον Θεοδωράκη τον ατελεύτητο. Όσο κι αν τον σπουδάζεις, πάντα κάτι θα σου ξεφεύγει... 

Εγκάρδιες ευχαριστίες: 

Για τη στήριξη στην έρευνα και στις εκδηλώσεις μας, στους ξεχωριστούς ανθρώπους και φίλους της Μεγάλης Μουσικής Βιβλιοθήκης «Λίλιαν Βουδούρη» Αλέξανδρο Χαρκιολάκη, Στεφανία Μεράκου, Βάλια Βράκα, Ειρήνη Κρίκη. 

Στον Δημήτρη Καραδήμα για τη συναντίληψη και τις πολύτιμες παρατηρήσεις του. 

Στον Ιωάννη–Πορφύριο Καποδίστρια για την εξαιρετική artwork προσφορά του. 

Ο Θεοδωράκης είναι αναμφισβήτητα οικουμενικός, συμπαντικός. Κρατώ βαθιά μέσα μου, σε μιαν άλλη διάσταση, τη φωνή της Μαρίας Φαραντούρη να τραγουδάει μοναδικά το υπέροχο ασματικό τρισάγιο του Διονύση Καρατζά, στη μουσική του Μίκη Θεοδωράκη: «Άγιος ο έρωτας, άγιος ο καημός, άγιος ο θάνατος, ελέησον ημάς».

ΤΡΙΠΤΥΧΟ ΑΦΙΕΡΩΜΑ ΣΤΟΝ "ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΟ" ΜΙΚΗ ΘΕΟΔΩΡΑΚΗ ΑΠΟ ΤΟ Γ' ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ

Στο Τρίτο Πρόγραμμα της Ελληνικής Ραδιοφωνίας και στην εκπομπή Εγνατία Οδός, που επιμελείται και παρουσιάζει ο Γεώργιος Ντόβολος, πραγματοποιήθηκε και μεταδόθηκε ένα τρίπτυχο αφιέρωμα στον “εκκλησιαστικό” Μίκη Θεοδωράκη. 

Προσκεκλημένος ο θεολόγος και μουσικός Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος, με αφορμή το βιβλίο του «Τα Θεοδωρακικά», όπου περιλαμβάνεται και ένα ειδικό κεφάλαιο για τη σχέση του μεγάλου έλληνα συνθέτη με την εκκλησιαστική μουσική γενικά και με την βυζαντινή μουσική ειδικότερα. 

Στις εκπομπές του Τρίτου Προγράμματος αναδείχθηκαν άγνωστες πτυχές του έργου του Μίκη Θεοδωράκη, στο πλαίσιο των 100 χρόνων από τη γέννηση του, και παρουσιάστηκαν οι καταγραφές βυζαντινών μελών που έκανε ο συνθέτης κατά την εξορία του στη Ζάτουνα και, εν συνεχεία, στις φυλακές του Ωρωπού. 

Ακούγονται αποσπάσματα από εκκλησιαστικά έργα του συνθέτη (Θ. Λειτουργία, Νεκρώσιμη Ακολουθία κ.α.), αλλά και τραγούδια που επηρεάστηκαν από βυζαντινές μελωδίες. 

Η πρώτη εκπομπή ΕΔΩ 

Η δεύτερη εκπομπή ΕΔΩ 

Η τρίτη εκπομπή ΕΔΩ

ΓΙΑ ΤΟΝ "ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΟ" ΜΙΚΗ ΘΕΟΔΩΡΑΚΗ ΣΤΟ Γ' ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ

Τρίτο Πρόγραμμα Ελληνικής Ραδιοφωνίας

Εγνατία Οδός

Επιμέλεια - παρουσίαση: Γεώργιος Ντόβολος

Εκπομπές για τον "εκκλησιαστικό" Μίκη Θεοδωράκη

Με αφορμή την έκδοση με γενικό τίτλο «Τα Θεοδωρακικά», η οποία περιλαμβάνει άγνωστες πτυχές του έργου του κορυφαίου συνθέτη και στο πλαίσιο των 100 χρόνων από τη γέννηση του Μίκη Θεοδωράκη, συνεχίζουμε ένα τρίπτυχο αφιέρωμα με αναφορά στον «Εκκλησιαστικό» Μίκη. Αυτή τη φορά εστιασμένο στις επιρροές του Έλληνα συνθέτη από την μονοφωνική ψαλτική, τις οποίες καταγράφει ο ίδιος συστηματικά. Από τα νεανικά του χρόνια στην Τρίπολη και την μελοποίηση της Κασσιανής μέχρι και τις φυλακές του Ωρωπού δεν έπαψε ούτε στιγμή να ενδιαφέρεται για την Εκκλησιαστική μουσική στο σύνολό της. Συνοδοιπόρο σε αυτό το αφιέρωμα έχουμε τον Παναγιώτη Ανδριόπουλο θεολόγο, μουσικό αλλά και οφφικιάλιο του Οικουμενικού Πατριαρχείου ο οποίος επιμελείται και την εν λόγω έκδοση.

Η πρώτη εκπομπή ΕΔΩ

Η δεύτερη εκπομπή ΕΔΩ

Ακολουθεί μία ακόμα εκπομπή το Σάββατο 15 Νοεμβρίου 2025, στις 7 το πρωί. 

ΣΤΟ ΤΡΙΤΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΓΙΑ ΤΗ ΣΧΕΣΗ ΤΟΥ ΜΙΚΗ ΘΕΟΔΩΡΑΚΗ ΜΕ ΤΗΝ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΜΟΥΣΙΚΗ

Τρίτο Πρόγραμμα ΕΡΤ

Εγνατία Οδός 

Επιμέλεια - παρουσίαση: Γεώργιος Ντόβολος

Σάββατο 8 και Κυριακή 9 Νοεμβρίου, 7 - 8 το πρωί. 

Με αφορμή την έκδοση με γενικό τίτλο "Τα Θεοδωρακικά”, και στο πλαίσιο των 100 χρόνων από τη γέννηση του Μίκη Θεοδωράκη, εγκαινιάζουμε ένα νέο τρίπτυχο αφιέρωμα με αναφορά στον εκκλησιαστικό Μίκη. Αυτή τη φορά εστιασμένο στις επιρροές του μεγάλου έλληνα συνθέτη από την μονοφωνική ψαλτική, τις οποίες καταγράφει ο ίδιος συστηματικά. Από τα νεανικά του χρόνια στην Τρίπολη και την μελοποίηση της Κασσιανής μέχρι και τις φυλακές του Ωρωπού δεν έπαψε στιγμή να ενδιαφέρεται για την εκκλησιαστική μουσική στο σύνολό της. 

Συνοδοιπόρο σε αυτό το αφιέρωμα θα έχουμε τον Παναγιώτη Ανδριόπουλο θεολόγο, μουσικό αλλά και οφικιάλιο του Οικουμενικού Πατριαρχείου ο οποίος επιμελείται και την εν λόγω έκδοση.

ΤΡΑΓΟΥΔΙΑ ΤΟΥ ΜΙΚΗ ΘΕΟΔΩΡΑΚΗ ΑΠΟ ΤΟΝ ΑΝΔΡΕΑ ΚΑΙ ΤΟΝ ΛΟΥΚΑ ΑΔΑΜΟΠΟΥΛΟ

Το Διεθνές Ίδρυμα Γιάννη Κουτσοχέρα και Λένας Στρέφη - Κουτσοχέρα, με την υποστήριξη του Δήμου Αιγιαλείας και του Πολιτιστικού Συλλόγου Φίλων Άνω Ζήριας, διοργάνωσε συναυλία του Ανδρέα & Λουκά Αδαμόπουλου, με τον τίτλο: “Στου τραγουδιού την κόψη”. 

Ήταν ένα αφιέρωμα στους Μίκη Θεοδωράκη & Μάνο Χατζιδάκι - με αφορμή και τα 100 χρόνια από τη γέννησή τους - βασισμένο πάνω σε τρεις ιστορικές παραστάσεις: “Όμορφη Πόλη”, “Οδός Ονείρων” & “Μαγική Πόλις”. 

Μέσα από τραγούδια - σταθμούς οι δύο πατρινοί συνθέτες έκαναν ένα ταξίδι στο χρόνο, σε μια μουσική συνοδοιπορία με θέματα από έργα των Bach, Haydh, Grieg, Beethoven, Franck, Debussy. Η εκδήλωση πραγματοποιήθηκε στο υπαίθριο θέατρο "Γιάννης Κουτσοχέρας" στη Ζήρια, της Αιγιάλειας το Σάββατο 9 Αυγούστου 2025. 

Τραγούδι οι: Αλίκη Ζαφείρη, Μαρίνα Αγγελοπούλου, Ιωάννα Γκέλλη, Ευτυχία-Μαρία Κοντογεωργοπούλου, Φωτεινή Ξυπολιά, Φλωρεντία Τασιάνη, Λάμπης Κονόμης, Βασίλης Κωνσταντάρας, Σεραφείμ Μαργαρίτης. 

Στο πιάνο ο Ανδρέας Αδαμόπουλος και στο μπουζούκι ο Κυριάκος Γιαννόπουλος. 

Ενορχηστρώσεις και σχόλια ο Λουκάς Αδαμόπουλος, 

Φωνητική διδασκαλία: Αλίκη Ζαφείρη. 

Παραθέτουμε εδώ τρία τραγούδια από αυτή την συναυλία: 

- "Όμορφη πόλη" σε στίχους Γιάννη Θεοδωράκη 

- "Αυτούς που βλέπεις" σε ποίηση Μιχάλη Κατσαρού 

- "Όταν με δείτε να μιλώ" σε ποίηση Γιάννη Ρίτσου.

   

Σε δύο συναυλίες που έδωσαν ο Λουκάς και ο Ανδρέας Αδαμαόπουλος στο κινηματοθέατρο "Πάνθεον" στην Πάτρα, στις 20 & 22 Οκτωβρίου 2025, ο Λουκάς Αδαμόπουλος προλόγισε τα τραγούδια αυτά ως εξής: 

Όμορφη πόλη σε στίχους Γιάννη Θεοδωράκη από την ομώνυμη μουσικοθεατρική παράσταση (1962) 

Η «Όμορφη πόλη» είναι η Αθήνα, αλλά και κάθε πόλη που στενάζει κάτω από την καταπίεση. Ο Θεοδωράκης εδώ εκφράζει την ουτοπική του πίστη στον άνθρωπο: πως η ομορφιά μπορεί να κυριαρχήσει και η ελπίδα να δικαιωθεί. Γραμμένο μέσα σε περίοδο αγώνα, έγινε σύμβολο αντίστασης στη δικτατορία. Η ομορφιά δεν είναι απλώς αισθητική έννοια· είναι πολιτική αξία: το δικαίωμα σε έναν ελεύθερο, φωτεινό κόσμο. Ανήκει στην περίοδο του λαϊκού ορατορίου, όπου ο Μίκης αξιοποιεί λαϊκούς ρυθμούς, χορωδίες και απλές μελωδίες, για να δημιουργήσει συλλογική συγκίνηση. Ο ρυθμός είναι βαδιστικός, σχεδόν εμβατηριακός — τραγούδι του δρόμου, αλλά και της ελπίδας. Στην αποψινή εκδοχή, έχουμε επεξεργαστεί μια μουσική συνύφανση του τραγουδιού με τη Reverie –ονειροπόληση του Claude Debussy 

Αυτούς που βλέπεις σε ποίηση Μιχάλη Κατσαρού από τη μουσικοθεατρική παράσταση "Μαγική πόλη" (1963) 

Ο στίχος «Αυτούς που βλέπεις πάλι θα τους ξαναδείς», περιγράφει τη διαρκή επανάκαμψη των καταπιεστών, την ανακύκλωση των δυνάμεων της εξουσίας και της αδικίας, με διαφορετικά ονόματα, κάθε φορά, σε ευθεία αντιπαράθεση με το στίχο «ο πιο μικρός, ο πιο πικρός… που τον φυλάνε τ' άστρα» που αναφέρεται στον αδικαίωτο νεκρό ήρωα. Ωστόσο, η θυσία του δεν είναι μάταιη. Εδώ ο Μίκης εκφράζει τη μεταδικτατορική του κριτική στάση — όχι πια την επαναστατική φλόγα, αλλά τη στοχαστική παρατήρηση μιας κοινωνίας που έχει κουραστεί. Στην αποψινή εκδοχή, έχουμε επεξεργαστεί μια μουσική συνύφανση του τραγουδιού με το 1ο θέμα από την πιάνο σονάτα Op.13, No 8 του L.V.Beethoven 

Όταν με δείτε να μιλώ σε ποίηση Γιάννη Ρίτσου από τη μουσικοθεατρική παράσταση "Όμορφη πόλη" (1962)

Εδώ ο Μίκης γίνεται η φωνή του λαού, του καταπιεσμένου, του πληγωμένου. Το τραγούδι ανήκει στην περίοδο της πολιτικής στράτευσης, όπου ο Μίκης εκφράζει το δράμα αλλά και την αξιοπρέπεια του ελληνικού λαού μετά τον Εμφύλιο. Η μουσική γίνεται όργανο αφύπνισης· είναι η φωνή της Ρωμιοσύνης που δεν υποτάσσεται. Ένα τραγούδι συλλογικής ψυχής, σε απόλυτη σύνδεση με το επαναστατικό πνεύμα και την ποιητική λιτότητα του Ρίτσου. Στην αποψινή εκδοχή, έχουμε επεξεργαστεί μια μουσική συνύφανση του τραγουδιού με τη 10η παραλλαγή από την passacaglia σε σολ ελάσσονα του Georg Friendrich Haendel

ΠΑΡΑΓΩΓΕΣ ΤΟΥ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΟΥ ΣΥΝΟΛΟΥ "ΠΟΛΥΤΡΟΠΟΝ" ΓΙΑ ΤΟΝ ΜΙΚΗ ΘΕΟΔΩΡΑΚΗ (ΒΙΝΤΕΟ)

Με αφορμή την επέτειο των τεσσάρων χρόνων από την αναχώρηση του Μίκη Θεοδωράκη (2 Σεπτεμβρίου 2021), αλλά και την επέτειο των 100 χρόνων από τη γέννησή του (1925), παρουσιάζουμε παραγωγές του Καλλιτεχνικού Συνόλου «Πολύτροπον» (υπεύθυνος: Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος), αφιερωμένες στον μεγάλο συνθέτη 

Την Πέμπτη 15 Μαΐου 2025 στην Αίθουσα Διδασκαλίας της Μουσικής Βιβλιοθήκης του Συλλόγου «Οι Φίλοι της Μουσικής» στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών, το "Πολύτροπον" παρουσίασε την εκδήλωση με θέμα: «MIKIS THEODORAKIS LE FRANÇAIS». 

Για την σχέση του Μίκη Θεοδωράκη με την Γαλλία, όπου σπούδασε και έζησε κατά διαστήματα, μίλησαν οι:

- Elisabeth Bargue, Δρ Ιστορικός Τέχνης - Μουσειολόγος 

- Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος, θεολόγος - μουσικός

Στην εκδήλωση παρουσιάστηκαν οι δύο κύκλοι τραγουδιών του Μίκη Θεοδωράκη σε ποίηση του γάλλου ποιητή Paul Éluard (1895-1952) για φωνή και πιάνο, καθώς και τραγούδια του συνθέτη στα γαλλικά.

Επίσης, σε μια έκτακτη εμφάνιση, η Χορωδία Εκπαιδευτηρίων «Απόστολος Παύλος» Κορίνθου απέδωσε πέντε τραγούδια του Μίκη Θεοδωράκη, υπό την διεύθυνση της Ευαγγελίας Τσίρτση – Αλαβέρα.

Ερμήνευσαν: 

- Δάφνη Πανουργιά, τραγούδι 

- Φένια Παπαδόδημα, τραγούδι 

- Μάριος Καζάς, πιάνο  

- Φιλική συμμετοχή: Θανάσης Γεωργάρας, μπουζούκι 

Παραθέτουμε, στη συνέχεια, το βίντεο και το αναλυτικό πρόγραμμα της εκδήλωσης. 

Μια λιγότερο γνωστή αλλά ιδιαίτερα χαρακτηριστική πλευρά του Μίκη Θεοδωράκη, αυτή του συνθέτη έργων εκκλησιαστικής μουσικής, παρουσίασε ο θεολόγος και μουσικός Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος στην εκδήλωση με θέμα "Οι Εκκλησιαστικές συνθέσεις του Μίκη Θεοδωράκη" που πραγματοποιήθηκε την Δευτέρα 21 Φεβρουαρίου 2022 και διοργάνωσε η Μουσική Βιβλιοθήκη «Λίλιαν Βουδούρη» του Συλλόγου "Οι Φίλοι της Μουσικής" στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών. 

Προλόγισε η μουσικολόγος Στεφανία Μεράκου, Διευθύντρια της Μουσικής Βιβλιοθήκης. 

Από τις πρώτες, ευρύτερα γνωστές, συνθέσεις του Μίκη Θεοδωράκη είναι το περίφημο Τροπάριο της Κασσιανής, το οποίο ο ίδιος ως έφηβος παρουσίασε σε ναό της Τρίπολης το 1942. Έτσι ξεκινάει ουσιαστικά την συνθετική του πορεία, η οποία, στη μακρά διαδρομή της, περιλαμβάνει και έργα εκκλησιαστικού περιεχομένου, όπως η "Η Θεία Λειτουργία του Ιωάννου του Χρυσοστόμου", και η "Ακολουθία εις Κεκοιμημένους", αλλά και έργα στα οποία έχει συμπεριλάβει ύμνους της Εκκλησίας, όπως τα Εγκώμια της Μ. Παρασκευής στην Συμφωνία αρ. 3. 

Ο Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος παρουσίασε όλη τη σχετική εργογραφία και αναφέρθηκε στην έντονη παρουσία του βυζαντινού μέλους και σε άλλες συνθέσεις του, όπως το περίφημο "Άξιον εστί". 

Η διάλεξη συνοδευόταν από ανέκδτο υλικό, το οποίο εν πολλοίς προέρχεται και από το Αρχείο Μίκη Θεοδωράκη που φυλάσσεται στην Μουσική Βιβλιοθήκη «Λίλιαν Βουδούρη» του Συλλόγου Οι Φίλοι της Μουσικής. Μετά την διάλεξη παρουσιάστηκαν για πρώτη φορά εκκλησιαστικές συνθέσεις του Μίκη Θεοδωράκη σε μεταγραφή για φωνή και πιάνο. 

Η μεταγραφή πραγματοποιήθηκε ειδικά για την συγκεκριμένη εκδήλωση, από την συνθέτρια Θεοδώρα Μαγγίνα. 

Πρόκειται για τα νεανικά έργα του συνθέτη: 

- Ύμνος στο Θεό (1942) 

- Παράδεισος – Ο Μονόλογος του Αδάμ (1942) 

- Εσπερινός - Διασκευή από το δεύτερο μέρος του Σεξτέτου του L.V. Beethoven op. 81b με προσθήκη «Σε υμνούμεν» (1948) 

- "Μετά των Αγίων", από την "Ακολουθία εις Κεκοιμημένους".

Ερμηνεύουν: 

Δάφνη Πανουργιά, σοπράνο

Μάριος Καζάς, πιάνο

Την Δευτέρα 4 Αυγούστου 2025, πραγματοποιήθηκε ένα αφιέρωμα στον ποιητή Νικηφόρο Βρεττάκο στην γενέτειρά του, στις Κροκεές Λακωνίας, στο πλαίσιο των εορτασμών των 100 χρόνων από την ίδρυση της Φιλαρμονικής και του Πολιτιστικού Συλλόγου Κροκεών (1925-2025). 

Το αφιέρωμα, που επιμελήθηκε ο Γεώργιος Αντ. Παυλάκος, περιλάμβανε μελοποιημένη ποίηση του Νικηφόρου Βρεττάκου και με αφορμή τα 100 χρόνια από τη γέννηση του Μίκη Θεοδωράκη, παρουσιάστηκε η Καντάτα «Μαργαρίτα» του συνθέτη, για χορωδία, ορχήστρα και αφηγητή, σε ποίηση Νικηφόρου Βρεττάκου, το οποίο έγραψε ο Θεοδωράκης το 1946, σε ηλικία 21 ετών. «Θαύμαζα από την Τρίπολη την ποίηση του Βρεττάκου που υπήρξε ο πρώτος που μας μύησε στην σύγχρονη ποίηση.», έχει γράψει ο Θεοδωράκης. Το έργο «Μαργαρίτα» διηύθυνε ο Βαλερύ Ορέσκιν, ο οποίος έκανε και την μεταγραφή του έργου για μικρό μουσικό σύνολο. Αφηγητής: Κωνσταντίνος Κωνσταντόπουλος. 

Για την «Μαργαρίτα» των Θεοδωράκη – Βρεττάκου μίλησε ο Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος.

 

Τον Μάρτιο του 2009 σε εκδήλωση του Συνδέσμου Φιλολόγων Πάτρας για τον Γιάννη Ρίτσο, που πραγματοποιήθηκε στην αίθουσα της Φιλαρμονικής Εταιρείας – Ωδείου Πατρών, παρουσιάσαμε με το Καλλιτεχνικό Σύνολο "Πολύτροπον" τον Επιτάφιο του Ρίτσου στην ανυπέρβλητη μουσική του Μίκη Θεοδωράκη. 

Οι φίλοι μου, Μαριμέλ Χρύση - τραγούδι και Τάσος Σπηλιωτόπουλος - πιάνο, ενστερνίστηκαν την χατζιδακική άποψή μου για μια λυρική εκδοχή του έργου κι έτσι το παίξαμε για φωνή και πιάνο.

Στη μνήμη του Μίκη Θεοδωράκη.