«Η εμμονή της μνήμης» στην ποίηση του Διονύση Καρατζά

"Η σκιά με τις τιράντες", Εκδόσεις Μετρονόμος, Αθήνα 2023
Σχέδιο εξωφύλλου: Άννα Καρατζά 

Του Δημήτρη Παπανικολάου

«Κι’ ο θάνατος δεν θάχει πια εξουσία» 

Ντύλαν Τόμας 

Η Ποίηση, από την ψυχή του Σύμπαντος εκπορευόμενη, φανερώνει και καταυγάζει την ομορφιά. Και, ως θεϊκή δωρεά, πνεύμα και φως -με την πνοή των Μουσών και τα ηχητικά κύματα των πλανητών-, στέλνει μηνύματα σε κάθε νοσταλγό των ουρανών. 

Ο ποιητής Διονύσης Καρατζάς έρχεται από μακριά και, πλάθοντας εικόνες, μας αποκαλύπτει έναν άλλο κόσμο μεταφυσικής αρχής, θέτοντας τις λέξεις στην υπηρεσία των εννοιών που ενσαρκώνουν το όραμά του. Με φαντασία και νοητική διαδικασία ενός διακριτού εποπτικού ελέγχου, κτίζει το σώμα του ποιήματος με λέξεις «άπεφθης καθαρότητας».1 

Την τελευταία συλλογή του «Η σκιά με τις τιράντες» διατρέχει ένας ελεγειακός τόνος και μια μουσική που πάλλεται «κύμματι θαλάσσης».2 

«Τι ψάχνει να βρει 

και σκάβει στη θάλασσα μονοπάτια; 

Τι θέλει να μάθει 

και φυλλομετράει τα κύματα; 

Κι ύστερα, ακολουθώντας τη σκιά του, 

γιατί κρατάει αυτοσχέδια γράμματα ονείρων; 

Είναι, βλέπεις, 

κι αυτή η αναπάντεχη ομορφιά 

μετά την τρικυμία». 

Εν είδει απολογισμού και μ’ αναστοχαστική ματιά ανασκάπτει την ύλη των ονείρων του και ανασυνθέτει τα βιωθέντα, έχοντας τον χρόνο στο κέντρο της ποιητικής του. Στην ενότητα «επτά επικλήσεις στη μνήμη» καταθέτει νηφάλια το απόσταγμα του ποιητικού βίου ως οντολογική ερμηνεία του Κόσμου. 

«Αγέραστη μνήμη του μέλλοντος, 

σε επικαλούμαι με ωριμότητα θάρρους. 

Αφήνομαι στη σαγήνη του χρόνου 

και πορεύομαι με όσα έζησα και ζω 

μικρός και μέγας». 

Η Ποίηση, ως τέχνη μνημονικής και ψυχικής διεργασίας, απελευθερώνει και ανασταίνει τους πνευματικά ευλαβούντες. Ό,τι ενσταλάζει εντός του η μοναξιά, ο Διονύσης Καρατζάς το αναδιατάσσει δημιουργικά και το μεταγγίζει με λεκτική συνέπεια, προσφέροντάς το δοτικά προς τον καθένα. Στην κατάθεση αυτή εντάσσεται η αισθητική και φιλοσοφική του θεώρηση για το Είναι και Γίγνεσθαι, τον Λόγο και τον Χρόνο. 

Η έννοια του χρόνου, καθοριστικό στοιχείο του στοχασμού του, απαντάται σε όλα του τα έργα ως διερώτηση και υπαρξιακή αγωνία. Ο ποιητής αναμετράται με την αδήριτη ροή του χρόνου, αλλά ταυτόχρονα, ως υποκείμενο αισθαντικότητας και διαισθητικής αντίληψης, θεάται ό,τι κρυσταλώνεται στη στιγμή, εκφράζοντας με τη γραφή το νόημά του. Διακατέχεται από την «εμμονή της μνήμης»,3 καθώς έλκεται από «τον ειδικό δυναμισμό στον κάθετο χρόνο μιας ακινητοποιημένης στιγμής».4 

Οι κραδασμοί της ψυχής και οι ποιητικές αναφορές στις διαστάσεις του χρόνου είναι ευθείες αναγωγές σ’ έναν ονειρικό κόσμο, με την ομορφιά ν’ αναβλύζει αβίαστα από την πηγή της μνήμης. Το όνειρο δρα λυτρωτικά, αίρει τη λήθη και απαλύνει τον πόνο από το πέρασμα του χρόνου. 

«Ασίγαστη μνήμη της γλώσσας, 

εσένα επικαλούμαι επειγόντως 

όταν γράφω αιφνίδιες λέξεις αλήθειας. 

Επειδή η ποίηση πάντα εκπλήσσει 

και πάντα ομολογεί πίστη στο άρρητο». 

Στην ποίησή του Διονύση Καρατζά παρατηρείται λυρισμός και πνευματικότητα, καθώς η γλώσσα του συμπυκνώνει κοιτάσματα αιώνων και αποδίδει την πεμπτουσία των εμπνεύσεών του. 

«Διάφανη μνήμη της βροχής, 

σε επικαλούμαι ευφρόσυνα 

όσο περιμένω να καθαρίσει το φως, 

να λάμψει η φύση 

και μέσα της ν’ ανθίσω». 

Εικόνες ευκρίνειας φανερώνονται από τον εσώτερο εαυτό, ως «αισθηματική αγωγή»5 ηθικής και ελευθερίας. 

Σημειώσεις 

1. Οδυσσέας Ελύτης. «Ιδιωτική οδός», σ.79. Εκδόσεις ύψιλον/βιβλία. Αθήνα 1990 

2. Ιερά Σύνοψις και τα Άγια Πάθη. «Όρθρος του Αγίου και Μεγάλου Σαββάτου». Ωδή Α΄. Ήχος πλ.β΄. Ο Ειρμός, σ.490. Εκδοτικός Οίκος «Αστήρ». Αλ & Ε. Παπαδημητρίου. Αθήνα 1993 

3. Salvador Dali. «Η εμμονή της μνήμης» 1931. Ελαιογραφία. 24 εκ. x 33 εκ. Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης Νέας Υόρκης. 

4. Γκαστόν Μπασελάρ. «Η εποπτεία της στιγμής», σ.165. Μετάφραση: Κωστής Παπαγιώργης. Εκδόσεις Καστανιώτη. Αθήνα 1997 

5. Γκιστάβ Φλομπέρ. «Αισθηματική αγωγή». Μετάφραση: Αριστέα Κομνηνέλλη, επίμετρο: Σωτήρης Παρασχάς. Εκδόσεις Μεταίχμιο. Αθήνα 2021 

Σύναξη πνευματικών προσωπικοτήτων στην Δημοτική Πινακοθήκη Πατρών, στην εκδήλωση προς τιμήν του ποιητή στις 23 Ιανουαρίου 1994: Ηλίας Ανδριόπουλος, συνθέτης. Δημήτρης Δασκαλόπουλος, ποιητής-βιβλιογράφος. Σπύρος Τσακνιάς, κριτικός λογοτεχνίας. Άρης Λεμπεσόπουλος, ηθοποιός και ο ποιητής Διονύσης Καρατζάς. 

Ο Διονύσης Καρατζάς (Πάτρα, 1950) έχει εκδώσει δεκαεφτά ποιητικές συλλογές με τελευταία «Η σκιά με τις τιράντες» (εκδόσεις Μετρονόμος, Αθήνα, 2023). Η συλλογή «Απ’ το μισό παράθυρο» (εκδόσεις Μεταίχμιο, 2006) βραβεύτηκε από την Ακαδημία Αθηνών. Ποιήματά του έχουν μεταφραστεί στα αγγλικά, αλβανικά, αραβικά, γαλλικά, γερμανικά, ιταλικά, ολλανδικά και ρωσικά και έχουν μελοποιηθεί από τους Μίκη Θεοδωράκη, Ηλία Ανδριόπουλο, Γιώργο Ανδρέου, Γιώργο Καζαντζή κ.ά. Από το 1988 είναι μέλος της Εταιρείας Συγγραφέων. Έχει εκπροσωπήσει τη χώρα μας σε διεθνείς ποιητικές συναντήσεις. Έχουν κυκλοφορήσει τέσσερις συλλεκτικές εκδόσεις με ποιήματά του και έργα σημαντικών Ελλήνων εικαστικών, καθώς και πέντε ανθολογίες της ποίησής του.

Ο Δημήτρης Παπανικολάου, είναι συγγραφέας. Διετέλεσε διοικητικός υπεύθυνος της Δημοτικής Πινακοθήκης Πατρών. 

ΣΤΗΝ ΠΑΤΡΑ ΓΙΑ ΤΟΝ ΗΛΙΑ ΑΝΔΡΙΟΠΟΥΛΟ

Παναγιώτης Ρηγόπουλος 

Εφημερίδα ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΣ 

Μια μεγάλη εκδήλωση αφιερωμένη στον σπουδαίο μουσικοσυνθέτη Ηλία Ανδριόπουλο θα πραγματοποιηθεί την Παρασκευή 21 Νοεμβρίου, στις 19:00, στην αίθουσα της Φιλαρμονικής Εταιρείας Πατρών, με αφορμή την κυκλοφορία του νέου του βιβλίου «Σκηνές και εικόνες μιας εποχής». Την εκδήλωση συνδιοργανώνουν ο Σύνδεσμος Αχαΐας-Κύπρου «Αχαιών Ακτή», η Στέγη Γραμμάτων «Κωστής Παλαμάς» και η ΕΣΗΕΠΗΝ, σε μια βραδιά που αναμένεται να αποτελέσει γιορτή για τη μουσική και τον πολιτισμό. 

Για το βιβλίο του Ηλία Ανδριόπουλου θα μιλήσει ο ποιητής Διονύσης Καρατζάς, ενώ για το μουσικό του έργο θα τοποθετηθεί ο πατρινός μουσικός και ιδρυτής του συνόλου «Πολύτροπον», Παναγιώτης Ανδριόπουλος. Τραγούδια του μεγάλου συνθέτη θα ερμηνεύσει η υψίφωνος Δάφνη Πανουργιά, χαρίζοντας στο κοινό στιγμές συγκίνησης και αισθητικής αρμονίας. 

Ο Ηλίας Ανδριόπουλος, ένας από τους πλέον διακριτούς εκπροσώπους της σύγχρονης ελληνικής μουσικής, επιστρέφει στην Πάτρα -μια πόλη με ιδιαίτερη θέση στη δημιουργική του πορεία- όχι μόνο ως συνθέτης, αλλά και ως αφηγητής εμπειριών, σκέψεων και εικόνων μιας εποχής που σφράγισε τη νεότερη Ελλάδα. Εκτός από τις εμβληματικές συναυλίες του στο Αρχαίο Ωδείο και αλλού, είχε διατελέσει και καλλιτεχνικός διευθυντής του Διεθνούς Φεστιβάλ Πάτρας, κατά την περίοδο 1997-1999. 

Η παρουσία του Ηλία Ανδριόπουλου στην Πάτρα αποτελεί μια τιμητική συνάντηση μνήμης, τέχνης και λόγου, εκεί όπου η μουσική συναντά τη συγκίνηση και το βλέμμα επιστρέφει σε όσα ορίζει η καρδιά και το καθαρό συναίσθημα. 

Το νέο του βιβλίο, γραμμένο με λυρικό στοχασμό και βαθιά ευαισθησία, φωτίζει τη σχέση του καλλιτέχνη με τον χρόνο, τη μνήμη και τη δημιουργία. Το βιβλίο περιλαμβάνει έξι δοκίμια και ένα επιμύθιο του μουσικοσυνθέτη, με πρόλογο του Γιώργου Β. Μονεμβασίτη και μουσικό-κοινωνικό-πολιτικό περιεχόμενο.

Ο ίδιος ο συνθέτης, περιγράφοντας στην «Π» το βιβλίο του, έδωσε μία λυρική διάσταση του περιεχομένου του πονήματός του: «Το ελληνικό καλοκαίρι σε απογειώνει και σε ταξιδεύει, εκτινάσσοντας στα ύψη τη χαρά της ζωής, ενώ το φθινόπωρο σε προσγειώνει στην περισυλλογή και στον αναστοχασμό, ίσως με μια δόση μελαγχολίας. Ο κόσμος που πλάθεις ως καλλιτέχνης με την σκέψη και τη φαντασία σου, δεν υπάρχει. Είναι δικός σου. Οταν όμως τον κάνεις αντιληπτό μέσα από τη μουσική και τα τραγούδια σου, τότε οι άνθρωποι ανταποκρίνονται και συνταξιδεύουν μαζί σου, ανακαλύπτοντας εκείνα που ορίζει η καρδιά, η φαντασία και το καθαρό συναίσθημα». 

Η είσοδος για το κοινό θα είναι ελεύθερη.

ΣΥΜΦΩΝΙΚΟΣ ΜΙΚΗΣ ΘΕΟΔΩΡΑΚΗΣ: Η ΑΡΧΗ ΚΑΙ ΤΟ ΤΕΛΟΣ

Ο Μίκης Θεοδωράκης με τον μαέστρο Γιώργο Πέτρου (2018)

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Έναν αιώνα μετά τη γέννηση του Μίκη Θεοδωράκη και η Καμεράτα Ορχήστρα Φίλων της Μουσικής υπό την διεύθυνση του μαέστρου Γιώργου Πέτρου, παρουσιάζουν απόψε, Τρίτη 18 Μαρτίου 2025, στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών, το πρώτο και το τελευταίο συμφωνικό έργο του συνθέτη, που γράφτηκαν σε διάστημα μεγαλύτερο των πενήντα ετών το ένα από το άλλο. Αν και αποτελούν δύο απομακρυσμένους καλλιτεχνικούς πόλους, διακατέχονται από την αμείωτη ορμή του αενάως ανήσυχου πνεύματος που ήταν ο Μίκης Θεοδωράκης. Πρόκειται για τα έργα: Η αποκάλυψη (Ωδή στον Μπετόβεν) (1945) και η  Ραψωδία για βαρύτονο και ορχήστρα εγχόρδων (2009), σε ποίηση Διονύση Καρατζά.

Στην "Αποκάλυψη" συμμετέχουν οι χορωδίες της ΕΡΤ και του Δήμου Αθηναίων, ενώ αφηγητής είναι ο ηθοποιός Κωνσταντίνος Μαρκουλάκης. Στην "Ραψωδία" σολίστ είναι ο βαθύφωνος Τάσος Αποστόλου, ο οποίος έχει ερμηνεύσει το έργο με επιτυχία και στο παρελθόν. 

Είναι γνωστό ότι ο Μίκης Θεοδωράκης είχε ως πρότυπό του τον μεγάλο συνθέτη L.V. Beethoven. Το διακήρυξε ο ίδιος σε όλους τους τόνους. Η σχέση του με τον μεγάλο συμφωνιστή οικοδομήθηκε απ' όταν ο Θεοδωράκης ήταν έφηβος!

Η Αποκάλυψη (Ωδή στον Μπετόβεν), γράφτηκε από τον συνθέτη το 1945, όταν ήταν 20 χρονών! Για ορχήστρα εγχόρδων, αφηγητή και χορωδία. 

Έγραψε ο συνθέτης στις 25 Σεπτεμβρίου 2018, όταν παρουσιάστηκε το έργο αυτό στο Μέγαρο Μουσικής σε α' παγκόσμια εκτέλεση: 

«Γιατί «Αποκάλυψη» και γιατί «Μπετόβεν»; Γιατί την ίδια εποχή αποκαλύφθηκαν μέσα μου ως προς την Τέχνη η Συμφωνική Μουσική και ως προς τον Φιλοσοφικό διαλογισμό, τον πατριωτισμό και την κοινωνία, η Αντίσταση και ο Μαρξισμός. Παράλληλα σφραγίστηκε υπαρξιακά και για πάντα η μπετοβενική διάσταση της Τέχνης της Μουσικής. 

Το 1942 υπήρξε για μένα σταθμός. Πρώτον, άκουσα για πρώτη φορά Συμφωνική Μουσική (την 9η του Μπετόβεν). Δεύτερον, ανέπτυξα την θεωρία μου «Για τη Συμπαντική Αρμονία», που έμελλε να γίνει ο οδηγός σε όλη μου τη ζωή (Σκέψη και Δράση) και τρίτον, άρχισα τη σύνθεση του πρώτου χορωδιακού-συμφωνικού μου έργου με τον αρχικό τίτλο «Συμφωνία αρ. 1», τον οποίο μετέτρεψα αργότερα σε «Αποκάλυψη», για να την ξεχωρίσω από την «Πρώτη Συμφωνία» (1948-1953). 

«Η Αποκάλυψη» τελείωσε στις 31 Ιανουαρίου του 1945, γιατί στο μεταξύ μεσολάβησαν κορυφαία γεγονότα, που με απομάκρυναν από την σύνθεση. Όμως η εγγραφή μου στο Ωδείο Αθηνών, στην τάξη Αρμονίας, Αντίστιξης και Φούγκας με καθηγητή τον Φιλοκτήτη Οικονομίδη το φθινόπωρο του 1943 διεδραμάτισε αντιθέτως καταλυτικό ρόλο στη διαμόρφωση του έργου, που είναι άλλωστε εμφανής. 

Το έργο αυτό το παρουσίασα στον Δάσκαλό μου που ήταν διευθυντής της Κρατικής Ορχήστρας αλλά και της Χορωδίας Αθηνών, των οποίων μέλος ήμουν κι εγώ. Προς μεγάλη μου έκπληξη, μου ανακοίνωσε ότι το προγραμμάτισε για το φθινόπωρο του 1945! Και μου ζήτησε να ετοιμάσω τα υλικά, δηλαδή τις πάρτες των μουσικών και των χορωδών. Πλην όμως, λίγο αργότερα με κάλεσε στο γραφείο του, για να με ρωτήσει τι έκανα στα Δεκεμβριανά. Δηλαδή στις μάχες μεταξύ του ΕΛΑΣ και των Άγγλων, που διήρκεσαν από τον Δεκέμβριο του 1944 έως τις αρχές του Ιανουαρίου του 1945. Κάποιος φαίνεται ότι με «κάρφωσε», γνωρίζοντας ασφαλώς ότι ο Οικονομίδης έπνεε μένεα κατά των κομμουνιστών, που όπως μου είπε και ο ίδιος «είχαν κάψει το σπίτι της αδελφής του». 

Του απάντησα ότι υπήρξα μέλος του ΕΛΑΣ και ότι πολέμησα στην πρώτη γραμμή επί 33 μέρες! Πρόσθεσα μάλιστα ότι, εάν διάβαζε προσεκτικά το έργο, θα έβλεπε ότι, αναζητώντας τον Θεό, τον ανακάλυπτα τελικά στο πρόσωπο του Εργάτη. Στους προλετάριους όλων των εθνών! 

Όπως ήταν φυσικό, ο άνθρωπος κόντεψε να πάθει έμφραγμα από τον μεγάλο θυμό του. Μεταξύ πολλών άλλων, μου φώναξε ότι «δεν θέλει να με ξαναδεί μπροστά του» και μου πέταξε κατάμουτρα το αντίγραφο της μουσικής μου σύνθεσης. Αυτή ήταν η γένεση και ο θάνατος του έργου αυτού, που έμεινε κυριολεκτικά θαμμένο τόσα χρόνια, μέχρι που ο φίλτατος διευθυντής της εξαίρετης Καμεράτας-Oρχήστρας των Φίλων της Μουσικής, Γιώργος Πέτρου, επανέλαβε την ρήσιν «Δεύρο έξω» και έτσι νεκραναστημένο το παρουσιάζει στη συναυλία της 12.10.2018! 

Ο τίτλος «Η Αποκάλυψη» περιγράφει τον αγωνιώδη αγώνα των «εύθραυστων» εφήβων για την κατανόηση του αινίγματος της ζωής, που ξεκινά από την αναζήτηση του Θεού. Ένα κομμάτι μου τον αναζήτησε στον χώρο της Φιλοσοφίας με την θεωρία της Συμπαντικής Αρμονίας. Ένα άλλο, στον τομέα της Τέχνης, ξεκινώντας από το φιλόδοξο και δύσκολο εγχείρημα της σύνθεσης του πρώτου συμφωνικού μου έργου με μοναδικά ακούσματα την «Ωδή στη Χαρά» και ανταποδίδοντας με ανεξήγητη τόλμη και αυτοπεποίθηση τη δική μου «Ωδή στον Μπετόβεν». Ας μην ξεχνάμε ότι αναφέρομαι στην ελληνική επαρχία της δεκαετίας του 1930-1940 με τελευταίο σταθμό την Τρίπολη της Αρκαδίας (1940-1943), όπου ήταν παντελώς άγνωστη η Συμφωνική Μουσική. 

Όμως, με την κήρυξη του πολέμου το πνευματικό και ιδεολογικό μου οπλοστάσιο άρχισε να μεταμορφώνεται μέσα μου. Από τον ακραίο φιλοσοφικό ιδεαλισμό, γνώρισα και ενστερνίσθηκα τελικά τον Μαρξισμό, που με οδήγησε να πορευτώ από την ιδεολογία στην πράξη, δηλαδή στην ένταξή μου στο ΕΑΜ-ΕΛΑΣ. Σ’ αυτό, μεγάλο ρόλο διεδραμάτισε και η οικογένειά μου με τη μεγάλη και δραματική φόρτιση, με τη μητέρα μου από τον Τσεσμέ της Μικράς Ασίας και θύμα της μεγάλης εθνικής μας καταστροφής και τον πατέρα μου Κρητικό, απόγονο σειράς αγωνιστών από το 1800 ως το 1912, τότε που και ο ίδιος, σε ηλικία 16 ετών, κατατάχθηκε εθελοντής και τραυματίστηκε σοβαρότατα στο Μπιζάνι, το Φρούριο που προστάτευε τα Γιάννενα. 

Όμως η τελική μεγάλη στροφή που καταγράφει το έργο, έγινε κατά τη διάρκεια της Μάχης του Δεκέμβρη. Όλες τις μέρες της μάχης, το κουβαλούσα πάνω μου και στη μάχη αυτή ουσιαστικά ολοκληρώθηκε. (Τον Γενάρη του 1945 το καθαρόγραψα μέσα σε συνθήκες τρομακτικής παρανομίας). Τελικά, ο Θεός μού αποκαλύφθηκε στο πρόσωπο του Εργάτη! 

Έτσι, θα έλεγα ότι η πεμπτουσία του έργου αυτού είναι ο εσωτερικός μου αγώνας που με οδήγησε από την καθαρή Φιλοσοφία στον Μαρξισμό και μάλιστα στην πιο ακραία του μορφή: τον ένοπλο αγώνα.

Καιρός όμως να μιλήσουμε για το σήμερα, όπου χωρίς να το καταλάβω και χωρίς να το έχω συνειδητοποιήσει ως τώρα, βρέθηκα φορτωμένος με 93 χρόνια μιας θυελλώδους, θα τη χαρακτήριζα, ζωής. 

Εκείνο το συναίσθημα που κυριαρχεί τώρα μέσα μου είναι η μεγάλη περιέργεια. Η συγκίνηση αλλά και η λύτρωση… Και όλα αυτά τα οφείλω στους συνεργάτες της Μεγάλης Μουσικής Βιβλιοθήκης της Ελλάδας «Λίλιαν Βουδούρη» με επικεφαλής την κ. Μεράκου, στον κ. Πέτρου, στους Μουσικούς της Καμεράτας-Ορχήστρας των Φίλων της Μουσικής, στη Χορωδία του Δήμου Αθηναίων και στον διευθυντή της Σταύρο Μπερή και στον Νίκο Καραθάνο, που θα δώσουν το Φιλί της Ζωής στο ξεχασμένο αυτό έργο μου. 

Τους ευχαριστώ όλους και όλες από τα βάθη της καρδιάς μου». 

Από την γενική δοκιμή της "Αποκάλυψης" (11-10-2018), με την παρουσία του συνθέτη.
Φωτ. Χάρης Ακριβιάδης

Ο μαέστρος Γιώργος Πέτρου είπε σε συνέντευξη του για την «Αποκάλυψη» του Μίκη Θεοδωράκη:

«Μιλώντας καθαρά με μουσικά κριτήρια για αυτό το έργο, θα έλεγα ότι πρόκειται για ένα «θαύμα». Είναι καταπληκτικό πώς ένα παιδί 15-17 ετών, σε μια κατοχική Αθήνα και μια ταραγμένη Αθήνα της Απελευθέρωσης, έχει απορροφήσει μια τεράστια μουσική παράδοση της Ευρώπης, και χωρίς προσβάσεις σε ηχογραφήσεις, μουσικό υλικό, ή κάθε μέσο πληροφορίας το οποίο στην εποχή μας θεωρούμε αυτονόητο, αναπτύσσει μια ολοκληρωμένη, σύγχρονη (για το 1945), νεοκλασική μουσική γλώσσα, δημιουργώντας ένα έργο με μεγάλη δομή και άρτια γραφή για τα έγχορδα και τη χορωδία, κάνοντας χρήση αναφορών στον μεγάλο Μπετόβεν, καθώς και στη μεγάλη Τέχνη της αντίστιξης της κλασικής εποχής, μέσα από ένα πρίσμα μοντέρνας οπτικής των μέσων του 20ού αιώνα. Είναι ένα συγκινησιακά φορτισμένο έργο, που καταπιάνεται με την πιο αρχέγονη φιλοσοφική αναζήτηση του ανθρώπινου νου: τη σχέση του Ανθρώπου με τον Θεό». 

Ένα έργο του Θεοδωράκη που θα μπορούσε κάποιος να ανιχνεύσει αναλογίες με την Missa Solemnis του Μπετόβεν, όπου το έργο είναι εκκλησιαστικό, βασισμένο σε κείμενο λειτουργικό, αλλά είναι ξεκάθαρη η υποκειμενική διάθεση, τόσο συνεπαρμένη από ψυχικές αντιθέσεις, από ανθρώπινα πάθη, από την φλόγα ακατανίκητων κι ανικανοποίητων πόθων. 

Η θρησκευτική γαλήνη είναι το ζητούμενο...

 

Μίκης Θεοδωράκης και Διονύσης Καρατζάς στο Βραχάτι, 23 Αυγούστου 1986 

H Ραψωδία για βαρύτονο και ορχήστρα εγχόρδων (2009) σε ποίηση Διονύση Καρατζά αποτελεί το «κύκνειο άσμα» του Μίκη Θεοδωράκη. Έτσι την χαρακτηρίζει άλλωστε ο ίδιος ο συνθέτης σημειώνοντας τα εξής: «Δεν πιστεύω ότι υπάρχει μεγαλύτερη ευτυχία για έναν συνθέτη από το να έχει ένα δικό του πρωτογενές θεματικό υλικό, όπως αυτό των έργων του “Λυρικού Βίου” κι έτσι να μπορέσει να αφήσει ελεύθερη τη φαντασία και την τεχνική του στην ανασύνθεση του υλικού αυτού. Αυτό είχα ακριβώς την τύχη να κάνω από το 1995 μέχρι χτες, που, με το Κύκνειο Άσμα μου, τη Ραψωδία για βαρύτονο και ορχήστρα εγχόρδων, έκλεισα οριστικά τον κύκλο της ενασχόλησής μου με τη μουσική σύνθεση, κύκλο που άνοιξα με τη σύνθεση της “Κασσιανής” (1942). Δηλαδή κράτησε 68 ολόκληρα χρόνια! Για την περίοδο αυτής της ανακύκλωσης του “Λυρικού Βίου”, το μόνο που έχω να προσθέσω είναι ότι υπήρξε πλούσια σε ποσότητα και εξαιρετική σε ωριμότητα». Η Ραψωδία είναι αφιερωμένη στον Γερμανό φίλο του Θεοδωράκη Πέτερ Χάνσερ-Στρέκερ ως ένα είδος φόρου τιμής του συνθέτη στη χώρα που ο ίδιος αποκαλεί «πατρίδα του συμφωνικού του έργου». Όπως έχει δηλώσει: «Θεωρώ τον εαυτό μου έναν συμφωνιστή […] που γεννήθηκε στο Αιγαίο και […] έναν Κρητικό μελωδό που έζησε στο Παρίσι». 

Μορφολογικά η Ραψωδία για βαρύτονο, θα μπορούσε να χαρακτηριστεί άτυπη σουίτα, αφού αποτελείται από σειρά διακεκριμένων μερών. Έχει δεκαέξι μέρη. Τα περισσότερα από τα μέρη της -τα 10 συγκεκριμένα- έχουν οργανική μορφή, ενώ τα υπόλοιπα έξι είναι τραγούδια. Η διάταξη των μερών είναι η ακόλουθη. Οκτώ μελωδικά ορχηστρικά, δύο τραγούδια, ένα ρυθμικό ορχηστρικό εμβόλιμο, τέσσερα τραγούδια και μια ρυθμική απόληξη. 

Οι μελωδίες των ορχηστρικών, προέρχονται από τραγούδια που υπάρχουν σε κύκλους τραγουδιών που γεννήθηκαν από τον ποιητικό λόγο του Πατρινού ποιητή Διονύση Καρατζά («Η Βεατρίκη στην οδό Μηδέν», «Τα πρόσωπα του Ήλιου») και είναι ενταγμένοι, οι κύκλοι, στην περίοδο του «Λυρικού Βίου». Τα τραγούδια προέρχονται από τον κύκλο «Τα πρόσωπα του Ήλιου». Η επιλογή των στίχων ανήκει στον συνθέτη. 

Πάτρα, 22 Σεπτεμβρίου 1995

Θυμίζουμε εδώ ότι ο Διονύσης Καρατζάς συνεργάστηκε σε τέσσερις κύκλους τραγουδιών, βασισμένους σε ποίηση του, με τον Μίκη Θεοδωράκη. Τα «Πρόσωπα του Ήλιου» το 1987, το «Ως Αρχαίος Άνεμος» επίσης το ’87 που μάλιστα το ερμήνευε ο ίδιος και η Σοφία Μιχαηλίδου στην α’ εκτέλεση (το ίδιο έργο επανακυκλοφόρησε πριν από δύο χρόνια με τον Μπάμπη Τσέρτο και την Ειρήνη Καράγιαννη), η «Βεατρίκη στην οδό μηδέν» που κυκλοφόρησε σε δίσκο το 1994, ένα έργο για πιάνο και φωνή με ερμηνεύτρια την σπουδαία Μαρία Φαραντούρη και την εξαίσια Ντόρα Μπακοπούλου στο πιάνο και τα «Λυρικότερα» το 1994 που μάλιστα είχαν πρωτοκυκλοφορήσει στη Γερμανία με τον ξένο τίτλο «Poetica». 

Με την Ραψωδία για βαρύτονο ο Μίκης Θεοδωράκης επιλέγει να κλείσει τον συνθετικό του βίο με Διονύση Καρατζά! Κι ακόμα επιλέγει την συμφωνική φόρμα, αλλά στοιχούμενος στην μελωδία και δη στο τραγούδι, αφού και τα ορχηστρικά μέρη του έργου είναι τραγούδια χωρίς λόγια. 

Η πρώτη παρουσίαση του έργου έγινε από την Εθνική Συμφωνική Ορχήστρα της ΕΡΤ, στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών, στις 30 Ιανουαρίου 2013, με σολίστ τον σπουδαίο βαρύτονο Δημήτρη Τηλιακό και μαέστρο τον Μίλτο Λογιάδη. 

Η πλέον πρόσφατη ερμηνεία του έργου – που δεν έχει κυκλοφορήσει ακόμα σε δίσκο – είναι αυτή που πραγματοποιήθηκε στις 20 Ιουλίου 2021 για τα 96α γενέθλια του Μίκη Θεοδωράκη στον Κήπο του Μεγάρου Μουσικής Αθηνών. 

Η Κρατική Ορχήστρα Αθηνών, υπό τη διεύθυνση του Νίκου Χαλιάσα, παρουσίασε έργα του Μίκη Θεοδωράκη, με σολίστ την μεσόφωνο Μαίρη-Έλεν Νέζη και τον βαθύφωνο Τάσο Αποστόλου, ο οποίος ερμήνευσε στιβαρά και αισθαντικά, ταυτόχρονα, την Ραψωδία. Άλλωστε την είχε ερμηνεύσει και στο παρελθόν (2016) στο Μέγαρο Μουσικής, υπό τη διεύθυνση του Γιώργου Πέτρου. 

Μετά τη συναυλία ο καλλιτεχνικός διευθυντής της ΚΟΑ, μαέστρος Λουκάς Καρυτινός, δήλωσε: "Ως Κρατική Ορχήστρα Αθηνών και ως Έλληνες πρέπει να πούμε ένα τεράστιο ευχαριστώ στον Μίκη, ο οποίος σε όλη του την πορεία δεν άφησε ποτέ κατά μέρος τη συμφωνική μουσική δείχνοντας σε όλους μας, ότι - παράλληλα με οποιοδήποτε άλλο είδος - δεν πρέπει να αφιστάμεθα από την ουσιαστική εκδοχή της μουσικής, που είναι η συμφωνική. Έχοντας μελετήσει το έργο του και έχοντάς τον ζήσει από κοντά, θέλω να μεταφέρω στους συμπολίτες μας τη διαρκή του αγωνία για την ανάταση της Ελλάδας σε όλους τους τομείς." 

Ήταν, νομίζω, η τελευταία συναυλία με συμφωνικά έργα του Μίκη Θεοδωράκη, πριν την αναχώρησή του από τα επίγεια. 

Μας αποχαιρέτησε με το μελωδικό κύκνειο άσμα του σε ποίηση Διονύση Καρατζά. 

Ίσως αποχαιρέτησε και την Πάτρα των παιδικών του χρόνων, μιας που ο Δ. Καρατζάς είναι ο ποιητής της «Πάτρας των αγγέλων». Κι ο Μίκης σταθερά Αρχάγγελος!

Μάνος Χατζιδάκις, Μίκης Θεοδωράκης, Μυρτώ Θεοδωράκη, Διονύσης Καρατζάς 
Πάτρα, 1 Αυγούστου 1989 

Οι φωτογραφίες του Διονύση Καρατζά με τον Μίκη Θεοδωράκη είναι από το προσωπικό αρχείο του ποιητή, τον οποίο και ευχαριστώ από καρδιάς για την ευγενική παραχώρηση. 

"ΟΙ ΛΕΞΕΙΣ" ΤΟΥ ΔΙΟΝΥΣΗ ΚΑΡΑΤΖΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΗΜΕΡΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Στην μεγάλη αραβική εφημερίδα Al-Araby Al-Jadeed την Κυριακή 6 Σεπτεμβρίου 2020 δημοσιεύτηκαν στα αραβικά επτά ποιήματα του Πατρινού ποιητή Διονύση Καρατζά. 

Τα ποιήματα είναι από τη συλλογή «Ταξίδια εσωτερικού» (εκδ. Μεταίχμιο, 2009) και είναι τα εξής: Πρόγραμμα εκδρομής, Εσπερινό, Ο ποιητής, Οι λέξεις, Πανταχόθεν ελεύθερος, Παράπονο, Απ' το νερό κρατιέμαι. 

Ποιήματα του Διονύση Καρατζά έχουν μεταφραστεί σε ευρωπαϊκές γλώσσες (αγγλικά, γαλλικά, ιταλικά, ολλανδικά) και το 2010 κυκλοφόρησε ανθολογία της ποίησής του στα γερμανικά.  

Τα ποιήματα που δημοσιεύτηκαν στην Al-Araby Al-Jadeed μετέφρασε από τα ελληνικά στα αραβικά ο καθηγητής της Αραβικής γλώσσας και δόκιμος μεταφραστής Ρόνι Μπου Σάμπα, πτυχιούχος Αραβικής και Ελληνικής Φιλολογίας, Θεολογίας και υπ. Διδάκτωρ του Πανεπιστημίου Αθηνών. Ο Ρόνι Μπου Σάμπα ήλθε το 2006 στην Ελλάδα και σπούδασε Ελληνική Φιλολογία στο Πανεπιστήμιο Πατρών. Από τότε χρονολογείται και η σχέση του με τους Πατρινούς ποιητές. 

Από την εποχή των σπουδών του στην Πάτρα, ο Ρόνι Μπου Σάμπα ασχολείται συστηματικά με τις μεταφράσεις ελλήνων ποιητών στα αραβικά και πολλές μεταφράσεις του δημοσιεύονται σε φιλολογικά περιοδικά και εφημερίδες. Συνεργάζεται με την ευρείας κυκλοφορίας στον αραβικό κόσμο εφημερίδα Al-Araby Al-Jadeed. Στο πλαίσιο αυτής της συνεργασίας απέστειλε ποιήματα του Διονύση Καρατζά, τα οποία δημοσιεύτηκαν τόσο στην έντυπη όσο και στην ηλεκτρονική μορφή της αραβικής εφημερίδας, με ευμεγέθη φωτογραφία του Πατρινού ποιητή. 

Μέχρι τώρα ο Ρόνι Μπου Σάμπα έχει δημοσιεύσει μεταφράσεις ποιημάτων δεκάδων ελλήνων ποιητών και επίκειται η έκδοση μιας Ανθολογίας Ελλήνων Ποιητών στα αραβικά, από το Υπουργείο Πολιτισμού, η οποία ήδη παρουσιάστηκε σε εκθέσεις βιβλίου σε αραβικές χώρες. 

Σήμερα, 9 Φεβρουαρίου, με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Ελληνικής Γλώσσας, ο Ρόνι Μπου Σάμπα επέλεξε και ανάρτησε στα ελληνικά και αραβικά το ποίημα του Διονύση Καρατζά "Οι λέξεις", σημειώνοντας χαρακτηριστικά:

"Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Ελληνικής Γλώσσας μοιράζομαι αυτό το ποίημα του Πατρινού ποιητή Διονύση Καρατζά που μας προτείνει πώς να διαφυλάξουμε την κάθε γλώσσα".

Ο ποιητής, άλλωστε, μας έχει πει για την δυνατή σχέση του με τις λέξεις: 

"Από μικρός είχα περιέργεια έκπληξης που μου πρόσφεραν οι λέξεις. Για παράδειγμα, έλεγα θάλασσα και άκουγα κύματα ή έβλεπα ουρανό. Έλεγα αγάπη και μέσα μου γεννιούνταν ονόματα πόνου, χαράς, αλήθειας. Στην ποίηση, συνεπώς, οδηγήθηκα από επιθυμία, που μου έγινε ανάγκη, να γνωρίσω τον κόσμο που με περιβάλλει και με περιέχει. Αλλιώς, να βρίσκω συγγένεια στη φύση, τα πράγματα και τους ανθρώπους". 

Παραθέτουμε, με την ευκαιρία, και ένα άλλο ποίημα του Δ. Καρατζά, όπου πάλι οι λέξεις πρωταγωνιστούν!

Η προσευχή του Θεού 

Σαν το βαθύ νερό μιλούσε. 

Οι λέξεις του από ψηλά 

έσταζαν άγνωστο δάκρυ. 

Εγώ άκουγα μέσα μου βροχή. 

Ο Θεός ήταν. 

Προσευχόταν να μην τον αγνοώ.

Ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΚΑΡΑΤΖΑΣ ΣΤΟ ΙΔΡΥΜΑ ΤΕΧΝΩΝ ΘΕΟΧΑΡΑΚΗ ΣΤΗΝ ΑΘΗΝΑ

Φωτογραφίες: Μαρία Κοσσυφίδου 

Την Δευτέρα 4 Νοεμβρίου 2024, στο Café Merlin, στο Ίδρυμα Εικαστικών Τεχνών & Μουσικής Β&Μ Θεοχαράκη, στο πλαίσιο του κύκλου «Απογεύματα ποίησης - Συναντήσεις με σύγχρονους ποιητές», προσκεκλημένος ήταν ο ποιητής Διονύσης Καρατζάς. 

Στον κύκλο αυτό ποιητές διαβάζουν ποιήματά τους και συνομιλούν με το κοινό την πρώτη Δευτέρα κάθε μήνα. Τον ποιητή καλωσόρισε ο Διευθυντής του Ιδρύματος Φώτης Παπαθανασίου και στην συνέχεια η υπεύθυνη του κύκλου, η ποιήτρια Ιουλίτα Ηλιοπούλου, αναφέρθηκε στα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της ποίησης του Διονύση Καρατζά. 

Στη συνέχεια ο ποιητής διάβασε ποιήματά του από διάφορες συλλογές του, τα οποία είχε χωρίσει ο ίδιος σε ενότητες, αντιπροσωπευτικές της τέχνης του. 

Ακολούθησε μια ζεστή συζήτηση με το κοινό. Ο Δ. Καρατζάς, απαντώντας σε σχετικές ερωτήσεις, αναφέρθηκε στις εμπνεύσεις του, στην ξεχωριστή συνεργασία του με τον Μίκη Θεοδωράκη, στις μελοποιήσεις ποιημάτων του, στα αυτοβιογραφικά στοιχεία που υπάρχουν στο έργο του και σε άλλες πτυχές της δημιουργίας του. 

Παρόντες ήσαν φίλοι του ποιητή και της ποίησης, αλλά και άνθρωποι των γραμμάτων και των τεχνών, όπως η Αλίκη Καγιαλόγλου, ο Γιώργος Μονεμβασίτης, η Αναστασία Βούλγαρη, η Βίκη Σίμου, η Αφεντούλα Ραζέλη, η Μαρία Κοσσυφίδου κ.α.

ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΚΑΡΑΤΖΑΣ: "ΤΟ ΚΕΝΤΗΜΑ ΜΙΑΣ ΖΩΗΣ" - ΓΙΑ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΤΗΣ ΜΑΡΓΑΡΙΤΑΣ ΘΕΟΔΩΡΑΚΗ

Το βιβλιοπωλείο Discover και οι εκδόσεις IANOS παρουσίασαν την Δευτέρα 4 Δεκεμβρίου 2023, το βιβλίο της Μαργαρίτας Μίκη Θεοδωράκη «Αναμνήσεις ενός κοριτσιού». Την κεντρική παρουσίαση της συγγραφέως και του βιβλίου είχε ο Διονύσης Καρατζάς, ποιητής και αποσπάσματα από το βιβλίο διάβασε ο ηθοποιός Παναγιώτης Πετράκης. 

Ο Διονύσης Καρατζάς τιτλοφόρησε την εισήγησή του «Το κέντημα μιας ζωής» και πραγματικά και η δική του ομιλία ήταν ένα κέντημα λέξεων και βιωμάτων από το βιβλίο αλλά και από τη δική του πολύχρονη γνωριμία με την συγγραφέα και τον σπουδαίο πατέρα της, Μίκη Θεοδωράκη. Ο ποιητής μας, που ευτύχησε να μελοποιηθούν δεκάδες ποιήματά του σε τέσσερις κύκλους τραγουδιών του Μίκη Θεοδωράκη ανέφερε στην εισήγησή του: 

Μίκης Θεοδωράκης και Διονύσης Καρατζάς στο Βραχάτι (23-8-1986) 

Οι «Αναμνήσεις ενός κοριτσιού» της Μαργαρίτας δεν είναι τυπικό μυθιστόρημα, ούτε τυπικό ημερολόγιο. Είναι μια καταγραφή στιγμών από περιπετειώδη ταξίδια ψυχής σε χρόνο ανάγκης, ονείρων, διαψεύσεων, ματαιώσεων και δύσβατης αγάπης. Είναι μια γλωσσική αναπαράσταση της προσωπικής ζωής της στο οικογενειακό, καλλιτεχνικό, κοινωνικό και πολιτικό περιβάλλον, με την τεχνική του κεντήματος. Η Μαργαρίτα έμαθε από μικρή, κοντά στη θεία της Μιμόζα, να κεντάει σταυροβελονιά. Γι’ αυτό ξέρει και να κεντάει με λέξεις τους πόνους και τους πόθους της ζωής της. Η ίδια γράφει σε ποίημά της που παραθέτει στο βιβλίο της (σελ. 36): 

Κεντώ, κεντώ, κεντώ 

τους πόθους της ζωής μου 

Τα δάχτυλά μου σκλήρυναν 

πολύ, μάτωσαν, χτυπήθηκαν 

Αλλά συνεχίζουν ακατάπαυστα το 

πάνω κάτω της βελόνας 

Πέφτε η βελόνα, χάνεται 

Κι εγώ χάνω τα μυστικά των πόθων μου. 

Κεντώ, κεντώ 

Πάλι κεντώ 

Τρέχει η βελόνα κι οι κλωστές γιομίζουν χρώματα μπροστά μου 

Κι ο πόθος πάλι αστράφτει πλουμιστός, πολύχρωμος. 

Κι ο πόνος μπαινοβγαίνει στις τρύπες του καμβά. 

Η Μαργαρίτα Θεοδωράκη με τον πατέρα της στο Ηρώδειο (2012) - Φώτο: Ιδιωτική Οδός 

Διαβάζοντας το βιβλίο της Μαργαρίτας, ένιωσα να ζωντανεύουν μέσα μου τα πρόσωπα, τα γεγονότα, οι καταστάσεις και τα συναισθήματα που συνθέτουν το ιδιαίτερο οδοιπορικό της ζωής της. Σ’ αυτό το ζωντάνεμα βοήθησε το ύφος της γραφής της. Με τρόπο προφορικό, αυθόρμητο και ατίθασο πότε με περιγραφές και πότε με ποιήματα και σκέψεις, καταθέτει την αλήθεια της και ξεδιπλώνει βιώματα, συναντήσεις, αγωνίες, αδιέξοδα, αγάπες και τρυφερές στιγμές πάντα με επίκεντρο τον πατέρα της, τον Μίκη. Σαν να αλλάζει κλωστή και χρώμα, κάνει παύσεις στην αφήγηση με φράσεις που ξαφνιάζουν, όπως «αυτό όμως είναι μια άλλη ιστορία, θα την πω μια άλλη φορά» ή «καλημέρα σας» ή «κάποια μέρα, αν θέλετε, θα σας διηγηθώ τις εφόδους του Στρατού στο σπίτι μας». Αυτή η ανεπιτήδευτη και ειλικρινής διάθεσή της να μιλήσει στον αναγνώστη με την αμεσότητα της κουβέντας τη διευκολύνει να ελευθερώνει τους δαίμονές της και να λυτρώνεται. 

Η Μαργαρίτα, πληθωρική στην απαισιοδοξία και ταυτόχρονα υπερβολική στη δίψα της για ζωή, παρουσιάζει ένα πολύχρωμο και πολύσημο αφηγηματικό κέντημα. Στον μέσον κυριαρχούν ο πατέρας και η κόρη, δηλαδή ο Μίκης και η Μαργαρίτα, που κοιτάζονται στα μάτια, σαν να μεταγγίζουν ο ένας στον άλλον σιωπές και μοναξιά. Τους πλαισιώνουν διακριτικά η μάνα και ο γιος, δηλαδή η Μυρτώ και ο Γιώργος, που συμπληρώνουν την οικογένεια του πάθους και των παθών. Πίσω τους απεικονίζονται οι πρόγονοι με τις μικρασιάτικες και κρητικές ρίζες τους κι από κοντά πόλεις με ξεχωριστό φορτίο συγκίνησης -Σμύρνη, Παρίσι, Αθήνα, Μόσχα, Μακρόνησος- και άλλα μέρη με συναισθηματικό βάθος και πλάτος. Στα πλάγια του καμβά διακρίνονται τα αγαπημένα ζώα της Μαργαρίτας, τα σκυλιά και οι γάτες, και, βέβαια, πολλή φύση, βουνά, θάλασσες, ζώα και πουλιά, δέντρα και ποικίλα λουλούδια. Κάπου αχνοφαίνεται το πηγάδι, που κρύβει τους αυτοκαταστροφικούς-αυτοκτονικούς ιδεασμούς της Μαργαρίτας, τους ψυχικούς μετεωρισμούς της «θάνατος και θέλω να ζήσω», όπως γράφει. 

Οι φωτογραφίες που παρατίθενται στο βιβλίο δεν τεκμηριώνουν τόσο τα αφηγηματικά μέρη όσο συντηρούν το ενδιαφέρον και τη συγκίνηση και δοκιμάζουν την ισορροπία ανάμεσα στη φθορά του χρόνου και την αφθαρσία της στιγμής. 

Στο βιβλίο της «Αναμνήσεις ενός κοριτσιού» η Μαργαρίτα δεν εγκλωβίζεται σε νοσταλγικές αναφορές προσπαθώντας να διασώσει μια ειδυλλιακή ζωή δίπλα σε έναν σπουδαίο πατέρα και μέσα σ’ ένα ιδανικό οικογενειακό και κοσμοπολίτικο περιβάλλον. Οι αναμνήσεις της στοιχειοθετούν τη δύσκολη πορεία ενηλικίωσής της σε εποχές αβεβαιότητας και μεγάλων κινδύνων, αλλά και σε συνθήκες σπάνιων εμπειριών από τη μουσική διαδρομή και διεθνή αναγνώριση του Μίκη. 

Σε συνέντευξή της (εφ. ΤΑ ΝΕΑ, 11-2-2021) η Μαργαρίτα σημειώνει: «Ζούσα δίπλα σε έναν άνθρωπο που απολάμβανε την απόλυτη δόξα και όταν είσαι παιδί νομίζεις ότι αυτή η δόξα είναι και για σένα. Αυτό, μεγαλώνοντας, μπορεί να σε διαλύσει». Στο βιβλίο της, κατασταλαγμένη πια, γράφει (σελ. 229): «Η ηλικιωμένη κόρη δεν είναι μια ιδέα! Δεν είναι ένα τραγούδι «Μαργαρίτα Μαργαρώ»! είναι ένας άνθρωπος γεμάτος αισθήματα και πάθη, πλημμυρισμένη από απόλυτη αγάπη για τον πατέρα της τον απλό άνθρωπο. Όχι αυτόν με το φωτοστέφανο ενός αγίου». 

Και ο εκδότης της, ο Νίκος Καρατζάς, τονίζει σε συνέντευξή του (εφ. ΠΡΩΤΟ ΘΕΜΑ, 6-12-2020) ότι «το βιβλίο της Μαργαρίτας είναι εστιασμένο στο Μίκη και αποτελεί φόρο τιμής στον πατέρα, όχι στον καλλιτέχνη». 

Η Μαργαρίτα-Ασπασία Θεοδωράκη με το βιβλίο της «Αναμνήσεις ενός κοριτσιού» θυμίζει την τρυφερή ανάγκη μας να ξεχωρίζουμε στο φως τις σκιές και να μεταλλάσσουμε τη χαρά σε αγάπη, την επώδυνη πληγή σε ιαματική πηγή και τον πόνο σε αλήθεια. Γι’ αυτό χρειαζόμαστε τη μνήμη, για να μπορούμε να νιώθουμε δυνατοί και, ανυπόκριτα με τόλμη, να μοιραζόμαστε τα όνειρά μας. Και αυτό πετυχαίνει η Μαργαρίτα με την κεντητή γραφή της.

Εφημερίδα Σύμβουλος Επιχειρήσεων (8-12-2023)

ΤΟ "ΚΥΚΝΕΙΟ ΑΣΜΑ" ΤΟΥ ΜΙΚΗ ΘΕΟΔΩΡΑΚΗ ΣΕ ΠΟΙΗΣΗ ΔΙΟΝΥΣΗ ΚΑΡΑΤΖΑ

Μίκης Θεοδωράκης και Διονύσης Καρατζάς στο Βραχάτι, 23 Αυγούστου 1986 

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

H Ραψωδία για βαρύτονο και ορχήστρα εγχόρδων (2009) σε ποίηση Διονύση Καρατζά αποτελεί το «κύκνειο άσμα» του Μίκη Θεοδωράκη. Έτσι την χαρακτηρίζει άλλωστε ο ίδιος ο συνθέτης σημειώνοντας τα εξής: «Δεν πιστεύω ότι υπάρχει μεγαλύτερη ευτυχία για έναν συνθέτη από το να έχει ένα δικό του πρωτογενές θεματικό υλικό, όπως αυτό των έργων του “Λυρικού Βίου” κι έτσι να μπορέσει να αφήσει ελεύθερη τη φαντασία και την τεχνική του στην ανασύνθεση του υλικού αυτού. Αυτό είχα ακριβώς την τύχη να κάνω από το 1995 μέχρι χτες, που, με το Κύκνειο Άσμα μου, τη Ραψωδία για βαρύτονο και ορχήστρα εγχόρδων, έκλεισα οριστικά τον κύκλο της ενασχόλησής μου με τη μουσική σύνθεση, κύκλο που άνοιξα με τη σύνθεση της “Κασσιανής” (1942). Δηλαδή κράτησε 68 ολόκληρα χρόνια! Για την περίοδο αυτής της ανακύκλωσης του “Λυρικού Βίου”, το μόνο που έχω να προσθέσω είναι ότι υπήρξε πλούσια σε ποσότητα και εξαιρετική σε ωριμότητα». Η Ραψωδία είναι αφιερωμένη στον Γερμανό φίλο του Θεοδωράκη Πέτερ Χάνσερ-Στρέκερ ως ένα είδος φόρου τιμής του συνθέτη στη χώρα που ο ίδιος αποκαλεί «πατρίδα του συμφωνικού του έργου». Όπως έχει δηλώσει: «Θεωρώ τον εαυτό μου έναν συμφωνιστή […] που γεννήθηκε στο Αιγαίο και […] έναν Κρητικό μελωδό που έζησε στο Παρίσι». 

Μορφολογικά η Ραψωδία για βαρύτονο, θα μπορούσε να χαρακτηριστεί άτυπη σουίτα, αφού αποτελείται από σειρά διακεκριμένων μερών. Έχει δεκαέξι μέρη. Τα περισσότερα από τα μέρη της -τα 10 συγκεκριμένα- έχουν οργανική μορφή, ενώ τα υπόλοιπα έξι είναι τραγούδια. Η διάταξη των μερών είναι η ακόλουθη. Οκτώ μελωδικά ορχηστρικά, δύο τραγούδια, ένα ρυθμικό ορχηστρικό εμβόλιμο, τέσσερα τραγούδια και μια ρυθμική απόληξη. 

Οι μελωδίες των ορχηστρικών, προέρχονται από τραγούδια που υπάρχουν σε κύκλους τραγουδιών που γεννήθηκαν από τον ποιητικό λόγο του Πατρινού ποιητή Διονύση Καρατζά («Η Βεατρίκη στην οδό Μηδέν», «Τα πρόσωπα του Ήλιου») και είναι ενταγμένοι, οι κύκλοι, στην περίοδο του «Λυρικού Βίου». Τα τραγούδια προέρχονται από τον κύκλο «Τα πρόσωπα του Ήλιου». Η επιλογή των στίχων ανήκει στον συνθέτη. 

Πάτρα, 22 Σεπτεμβρίου 1995

Θυμίζουμε εδώ ότι ο Διονύσης Καρατζάς συνεργάστηκε σε τέσσερις κύκλους τραγουδιών, βασισμένους σε ποίηση του, με τον Μίκη Θεοδωράκη. Τα «Πρόσωπα του Ήλιου» το 1987, το «Ως Αρχαίος Άνεμος» επίσης το ’87 που μάλιστα το ερμήνευε ο ίδιος και η Σοφία Μιχαηλίδου στην α’ εκτέλεση (το ίδιο έργο επανακυκλοφόρησε πριν από δύο χρόνια με τον Μπάμπη Τσέρτο και την Ειρήνη Καράγιαννη), η «Βεατρίκη στην οδό μηδέν» που κυκλοφόρησε σε δίσκο το 1994, ένα έργο για πιάνο και φωνή με ερμηνεύτρια την σπουδαία Μαρία Φαραντούρη και την εξαίσια Ντόρα Μπακοπούλου στο πιάνο και τα «Λυρικότερα» το 1994 που μάλιστα είχαν πρωτοκυκλοφορήσει στη Γερμανία με τον ξένο τίτλο «Poetica». 

Με την Ραψωδία για βαρύτονο ο Μίκης Θεοδωράκης επιλέγει να κλείσει τον συνθετικό του βίο με Διονύση Καρατζά! Κι ακόμα επιλέγει την συμφωνική φόρμα, αλλά στοιχούμενος στην μελωδία και δη στο τραγούδι, αφού και τα ορχηστρικά μέρη του έργου είναι τραγούδια χωρίς λόγια. 

Η πρώτη παρουσίαση του έργου έγινε από την Εθνική Συμφωνική Ορχήστρα της ΕΡΤ, στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών, στις 30 Ιανουαρίου 2013, με σολίστ τον σπουδαίο βαρύτονο Δημήτρη Τηλιακό και μαέστρο τον Μίλτο Λογιάδη. 

Η πλέον πρόσφατη ερμηνεία του έργου – που δεν έχει κυκλοφορήσει ακόμα σε δίσκο – είναι αυτή που πραγματοποιήθηκε στις 20 Ιουλίου 2021 για τα 96α γενέθλια του Μίκη Θεοδωράκη στον Κήπο του Μεγάρου Μουσικής Αθηνών. 

Η Κρατική Ορχήστρα Αθηνών, υπό τη διεύθυνση του Νίκου Χαλιάσα, παρουσίασε έργα του Μίκη Θεοδωράκη, με σολίστ την μεσόφωνο Μαίρη-Έλεν Νέζη και τον βαθύφωνο Τάσο Αποστόλου, ο οποίος ερμήνευσε στιβαρά και αισθαντικά, ταυτόχρονα, την Ραψωδία. Άλλωστε την είχε ερμηνεύσει και στο παρελθόν (2016) στο Μέγαρο Μουσικής, υπό τη διεύθυνση του Γιώργου Πέτρου. 

Μετά τη συναυλία ο καλλιτεχνικός διευθυντής της ΚΟΑ, μαέστρος Λουκάς Καρυτινός, δήλωσε: "Ως Κρατική Ορχήστρα Αθηνών και ως Έλληνες πρέπει να πούμε ένα τεράστιο ευχαριστώ στον Μίκη, ο οποίος σε όλη του την πορεία δεν άφησε ποτέ κατά μέρος τη συμφωνική μουσική δείχνοντας σε όλους μας, ότι - παράλληλα με οποιοδήποτε άλλο είδος - δεν πρέπει να αφιστάμεθα από την ουσιαστική εκδοχή της μουσικής, που είναι η συμφωνική. Έχοντας μελετήσει το έργο του και έχοντάς τον ζήσει από κοντά, θέλω να μεταφέρω στους συμπολίτες μας τη διαρκή του αγωνία για την ανάταση της Ελλάδας σε όλους τους τομείς." 

Ήταν, νομίζω, η τελευταία συναυλία με συμφωνικά έργα του Μίκη Θεοδωράκη, πριν την αναχώρησή του από τα επίγεια. 

Μας αποχαιρέτησε με το μελωδικό κύκνειο άσμα του σε ποίηση Διονύση Καρατζά. 

Ίσως αποχαιρέτησε και την Πάτρα των παιδικών του χρόνων, μιας που ο Δ. Καρατζάς είναι ο ποιητής της «Πάτρας των αγγέλων». Κι ο Μίκης σταθερά Αρχάγγελος!

Μάνος Χατζιδάκις, Μίκης Θεοδωράκης, Μυρτώ Θεοδωράκη, Διονύσης Καρατζάς 
Πάτρα, 1 Αυγούστου 1989 

Οι φωτογραφίες του Διονύση Καρατζά με τον Μίκη Θεοδωράκη είναι από το προσωπικό αρχείο του ποιητή, τον οποίο και ευχαριστώ από καρδιάς για την ευγενική παραχώρηση. 

ΓΙΑ ΤΗΝ "ΡΑΨΩΔΙΑ" ΤΟΥ ΜΙΚΗ ΘΕΟΔΩΡΑΚΗ ΚΑΙ ΤΟΥ ΔΙΟΝΥΣΗ ΚΑΡΑΤΖΑ ΣΤΗΝ "ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟ"

Παναγιώτης Ρηγόπουλος 

Με το έργο του Διονύση Καρατζά, σφραγίστηκε το συνθετικό κύκνειο άσμα του Μίκη Θεοδωράκη και ίσως μέσω αυτής της επιλογής, ο μεγάλος συνθέτης να ήθελε να αποχαιρετήσει και να τιμήσει την πόλη των παιδικών του χρόνων! 

Και η παρτιτούρα, που για πρώτη φορά φέρνει στη δημοσιότητα σήμερα η «Π.τ.Κ», είναι από αυτή την άγνωστη σε πολλούς «Ραψωδία για βαρύτονο και ορχήστρα εγχόρδων», που ακόμα δεν έχει ηχογραφηθεί και είναι βασισμένη σε στίχους του Πατρινού ποιητή. Ένα έργο που ο αείμνηστος συνθέτης ολοκλήρωσε το 2009 και ο ίδιος είχε χαρακτηρίσει ως το τελευταίο του συνθετικό πόνημα!

Μάλιστα, είχε σημειώσει σχετικά ο Μίκης: 

«Δεν πιστεύω ότι υπάρχει μεγαλύτερη ευτυχία για έναν συνθέτη από το να έχει ένα δικό του πρωτογενές θεματικό υλικό, όπως αυτό των έργων του «Λυρικού Βίου» κι έτσι να μπορέσει να αφήσει ελεύθερη τη φαντασία και την τεχνική του στην ανασύνθεση του υλικού αυτού. Αυτό είχα ακριβώς την τύχη να κάνω από το 1995 μέχρι χτες, που, με το Κύκνειο Άσμα μου, τη Ραψωδία για βαρύτονο και ορχήστρα εγχόρδων, έκλεισα οριστικά τον κύκλο της ενασχόλησής μου με τη μουσική σύνθεση, κύκλο που άνοιξα με τη σύνθεση της «Κασσιανής» (1942). Δηλαδή κράτησε 68 ολόκληρα χρόνια! Για την περίοδο αυτής της ανακύκλωσης του «Λυρικού Βίου», το μόνο που έχω να προσθέσω είναι ότι υπήρξε πλούσια σε ποσότητα και εξαιρετική σε ωριμότητα». 

Όπως σημειώνει στην «Π.τ.Κ» ο θεολόγος – μουσικός και ερευνητής της Πατρινής μουσικής ιστορίας, κ. Παναγιώτης Ανδριόπουλος, η Ραψωδία είναι αφιερωμένη στον Γερμανό φίλο του Θεοδωράκη, Πέτερ Χάνσερ-Στρέκερ ως ένα είδος φόρου τιμής του συνθέτη στη χώρα που ο ίδιος αποκαλεί «πατρίδα του συμφωνικού του έργου. 

Και εξηγεί στην εφημερίδα μας: 

«Οι μελωδίες των ορχηστρικών μερών, προέρχονται από τραγούδια που υπάρχουν σε κύκλους τραγουδιών που γεννήθηκαν από τον ποιητικό λόγο του Πατρινού ποιητή («Η Βεατρίκη στην οδό Μηδέν», «Τα πρόσωπα του Ήλιου») και είναι ενταγμένοι αυτοί οι κύκλοι, στην περίοδο του «Λυρικού Βίου». Τα τραγούδια προέρχονται από τον κύκλο «Τα πρόσωπα του Ήλιου» και η επιλογή των στίχων ανήκει στον συνθέτη. Η συγκεκριμένη Ραψωδία για βαρύτονο, θα μπορούσε να χαρακτηριστεί άτυπη σουίτα, αφού αποτελείται από σειρά διακεκριμένων μερών, συνολικά δεκαέξι μέρη. Τα 10 από αυτά έχουν οργανική μορφή, ενώ τα υπόλοιπα έξι είναι τραγούδια. Η διάταξη των μερών είναι η ακόλουθη. Οκτώ μελωδικά ορχηστρικά, δύο τραγούδια, ένα ρυθμικό ορχηστρικό εμβόλιμο, τέσσερα τραγούδια και μια ρυθμική απόληξη.»

«ΕΤΣΙ ΑΠΟΧΑΙΡΕΤΗΣΕ ΤΗΝ ΠΑΤΡΑ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΚΩΝ ΤΟΥ ΧΡΟΝΩΝ» 

Αξίζει να σημειωθεί, ότι όπως μάς επισημαίνει ο κ. Παναγιώτης Ανδριόπουλος, η ποίηση του Διονύση Καρατζά ενυπάρχει σε τέσσερις κύκλους τραγουδιών του Μίκη Θεοδωράκη: Τα «Πρόσωπα του Ήλιου» το 1987, το «Ως Αρχαίος Άνεμος» επίσης το ’87 που μάλιστα το ερμήνευε ο ίδιος και η Σοφία Μιχαηλίδου στην α’ εκτέλεση (το ίδιο έργο επανακυκλοφόρησε πριν από δύο χρόνια με τον Μπάμπη Τσέρτο και την Ειρήνη Καράγιαννη), η «Βεατρίκη στην οδό μηδέν» που κυκλοφόρησε σε δίσκο το 1994, ένα έργο για πιάνο και φωνή με ερμηνεύτρια την σπουδαία Μαρία Φαραντούρη και την εξαίσια Ντόρα Μπακοπούλου στο πιάνο και τα «Λυρικότερα» το 1994 που μάλιστα είχαν πρωτοκυκλοφορήσει στη Γερμανία με τον ξένο τίτλο «Poetica». 

Για να υπογραμμίσει στην «Π.τ.Κ» ο Πατρινός θεολόγος- μουσικός: 

«Με την «Ραψωδία για βαρύτονο» ο Μίκης Θεοδωράκης επιλέγει να κλείσει τον συνθετικό του βίο με Διονύση Καρατζά! Κι ακόμα επιλέγει την συμφωνική φόρμα, αλλά στοιχούμενος στην μελωδία και δη στο τραγούδι, αφού και τα ορχηστρικά μέρη του έργου είναι τραγούδια χωρίς λόγια. Ήταν, νομίζω, η τελευταία συναυλία με συμφωνικά έργα του Μίκη Θεοδωράκη, πριν την αναχώρησή του από τα επίγεια. Μας αποχαιρέτησε με το μελωδικό κύκνειο άσμα του σε ποίηση Διονύση Καρατζά. Ίσως αποχαιρέτησε και την Πάτρα των παιδικών του χρόνων, μιας που ο Δ. Καρατζάς είναι ο ποιητής της «Πάτρας των αγγέλων». Κι ο Μίκης σταθερά, Αρχάγγελος!» 

Η ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΟΥ ΕΡΓΟΥ ΣΤΟ ΜΕΓΑΡΟ 

Ας σημειωθεί, ότι η πρώτη παρουσίαση του έργου έγινε από την Εθνική Συμφωνική Ορχήστρα της ΕΡΤ, στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών, στις 30 Ιανουαρίου 2013, με σολίστ τον σπουδαίο βαρύτονο Δημήτρη Τηλιακό και μαέστρο τον Μίλτο Λογιάδη. 

Η πλέον πρόσφατη ερμηνεία του έργου – που δεν έχει κυκλοφορήσει ακόμα σε δίσκο – είναι αυτή που πραγματοποιήθηκε στις 20 Ιουλίου 2021 για τα 96α γενέθλια του Μίκη Θεοδωράκη στον Κήπο του Μεγάρου Μουσικής Αθηνών. 

Η Κρατική Ορχήστρα Αθηνών, υπό τη διεύθυνση του Νίκου Χαλιάσα, παρουσίασε έργα του Μίκη Θεοδωράκη, με σολίστ την μεσόφωνο Μαίρη-Έλεν Νέζη και τον βαθύφωνο Τάσο Αποστόλου, ο οποίος ερμήνευσε στιβαρά και αισθαντικά, ταυτόχρονα, την Ραψωδία. Άλλωστε την είχε ερμηνεύσει και στο παρελθόν (2016) στο Μέγαρο Μουσικής, υπό τη διεύθυνση του Γιώργου Πέτρου.