Η ΠΑΡΑΒΟΛΗ ΤΟΥ ΑΣΩΤΟΥ ΥΙΟΥ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΗ ΤΟΥ ΚΟΣΜΟΥ

Οι πρώτοι διδάξαντες: Felia Doubrovska and Serge Lifar  (1929)

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Sergei Prokofiev (1891-1953)
The Prodigal Son, Ballet in Three Scenes, Op 46. 

Ένα από τα περίφημα μπαλέτα που συνέθεσε ο Σεργκέι Προκόφιεφ (1928-29) και χορογράφησε ο θρυλικός Ζορζ Μπαλανσίν (1904 - 1983), ο μεγαλύτερος χορογράφος του 20ού αιώνα. 

Το μπαλέτο Άσωτος υιός, σε τρεις σκηνές, είναι από τις πρώτες δημιουργίες του Μπαλανσίν (1929) και η τελευταία του για τα Ρωσικά Μπαλέτα του Ντιάγκιλεφ. 

Το μπαλέτο αφηγείται με τον δικό του τρόπο την παραβολή του ασώτου υιού της Καινής Διαθήκης. Το λιμπρέτο του Boris Kochno στηρίζεται στην σχετική διήγηση του Κατά Λουκάν Ευαγγελίου. Ο άσωτος γιος, μετανοώντας για την έκλυτη ζωή του, που την πέρασε συντροφιά με τη λάγνα Σειρήνα και τους μέθυσους φίλους του, επιστρέφει γονυπετής στο πατρικό του, όπου τον υποδέχεται με ανοιχτή αγκαλιά ο γέροντας πατέρας του. 

Η πρεμιέρα του έργου πραγματοποιήθηκε την Τρίτη 21 Μαΐου 1929, στο Θέατρο Σάρα Μπερνάρ, στο Παρίσι, με τον συνθέτη στο πόντιουμ. 
Ο Προκόφιεφ, που οραματίστηκε την Σειρήνα σεμνή και σοβαρή, αναστατώθηκε τόσο από την χορογραφία του Balanchine που αρνήθηκε να του πληρώσει τα δικαιώματά του για τη χορογραφία.

Anton Dolin in The Prodigal Son, Ballets Russes, Australian Tour, 1939.

Η πρεμιέρα στο θέατρο Mariinsky της Αγίας Πετρούπολης έγινε 72 χρόνια μετά! Στις 14 Δεκεμβρίου 2001.

Από το ανέβασμα του Ασώτου υιού στο Mariinsky (2013)

Η επιστροφή του Ασώτου στην Αγία Πετρούπολη είχε μεγάλη σημασία. Για πρώτη φορά, ένα μπαλέτο της πιο ριζοσπαστικής περιόδου του Saisons Russes του Diaghilev επέστρεφε στη σκηνή του Θεάτρου Mariinsky, σπάζοντας τα δεσμά κάθε καλλιτεχνικής και ιδεολογικής λογοκρισίας, που επικρατούσε στην τότε Ρωσία. 

Με την επιστροφή του Ασώτου στο Θέατρο Mariinsky και την παραγωγή του με νέους χορευτές, άρχισε να αποκαθίσταται μια αντικειμενική εικόνα της εξέλιξης του μπαλέτου στον 20ο αιώνα. 

Αξίζει να σημειωθεί πως στις 30 Απριλίου 2013 η σπουδαία Ελληνίδα μπαλαρίνα του θεάτρου Mariinsky Αλεξάνδρα Ιωσηφίδη, χόρεψε στη σκηνή του θεάτρου Mariinsky στο «Πουλί της φωτιάς» του Στραβίνσκυ. 

Στο πρόγραμμα της βραδιάς συμπεριλαμβανόταν και ο Άσωτος υιός του Προκόφιεφ, στην ιστορική χορογραφία του Μπαλανσίν (διάρκεια 40 λεπτά).

Τον "Άσωτο Υιό" του Προκόφιεφ χόρεψε και ο μεγάλος Mikhail Baryshnikov (γενν. 1948), πάντα στην χορογραφία του Balanchine, με το Μπαλέτο του Σικάγου. Δημοσιεύουμε εδώ δύο χαρακτηριστικές φωτογραφίες, από το μπαλέτο του Προκόφιεφ με τον Baryshnikov. Είναι από παραστάσεις του Απριλίου 1979 στο Σικάγο, στο πλαίσιο διεθνούς περιοδείας με την εταιρεία Balanchine. 

Hugo Emil Alfvén (1872 – 1960)
Den forlorade sonen - Ο Άσωτος υιός

Ο Hugo Alfven ήταν Σουηδός συνθέτης, βιολονίστας, διευθυντής χορωδιών και ζωγράφος, από τους σημαντικότερους της χώρας του. Η μουσική του θεωρείται ότι ανήκει στο υστερο-ρομαντικό ιδίωμα, αλλά με ενορχήστρωση επιδέξια και πολύχρωμη, που θυμίζει εκείνη του Ρίχαρντ Στράους. Η προγραμματική, κυρίως, μουσική του είναι εμπνευσμένη από το σουηδικό αρχιπέλαγος. 

Η παραβολή του Ασώτου υιού εμπνέει τον σουηδό δημιουργό και συνθέτει μια σουίτα μπαλέτου (Den förlorade sonen, 1957), στην οποία ενσωματώνει λαϊκές μελωδίες και χορούς της πατρίδας του, καθώς η ιστορία του απερίσκεπτου νέου, που εγκαταλείπει την πατρική εστία και σπαταλά την περιουσία της για τις κοσμικές ηδονές, είναι συνήθης στους λαούς και ερμηνεύεται σύμφωνα με τις τοπικές παραδόσεις.

Rodin Auguste (1840-1917)
Ο άσωτος υιός, π. 1884
Εκτίθεται στην Εθνική Γλυπτοθήκη, Άλσος Ελληνικού Στρατού, Γουδή

Η Παραβολή του Ασώτου Υιού εμπνέει διαχρονικά όλους τους τομείς της τέχνης. 

Από την μουσική παρουσιάζουμε, συνοπτικά, χαρακτηριστικά και ολότελα διαφορετικά παραδείγματα.

Αρχίζοντας από την κλασική μουσική έχουμε την λυρική Καντάτα «Ο άσωτος υιός» (L’ Enfant Prodique, 1884) του μεγάλου γάλλου συνθέτη Achille-Claude Debussy (1862-1918) πάνω σ’ ένα ποίημα του Εdouard Guinand. Ο Debussy κέρδισε με αυτό το έργο το πρώτο «Μεγάλο Βραβείο της Ρώμης» (Grand Prix de Rome) και το σκεπτικό για το βραβείο στηρίχθηκε στη μελωδικότητα και το δραματικό στοιχείο της σύνθεσης. 

Η καντάτα περιλαμβάνει εννέα μέρη: εισαγωγή, τέσσερες διηγήσεις, μία σύντομη συνοδεία, ένα ντουέτο, και κλείνει με ένα τρίο της ευχής «Θεέ του Ισραήλ! Δόξα σε Σένα Κύριε» (Dieu d’ Israel! Gloire a toi Seigneur!). 

Η εκτέλεση του έργου, που προτείνουμε εδώ είναι όντως κορυφαία: Jessye Norman (soprano), José Carreras (tenor), Dietrich Fischer-Dieskau (bariton), και η Συμφωνική της Ραδιοφωνίας της Στουτγκάρδης υπό τον Gary Bertini. 

 

Στη συνέχεια περνάμε στο θρυλικό συγκρότημα The Rolling Stones και τον δικό τους άσωτο υιό (Prodigal Son). 

Composer: Wilkins 

Lyricist: Robert Wilkins 

Associated Performers: Mick Jagger, Brian Jones, Keith Richards, Charlie Watts, and Bill Wyman. 

 

Και τώρα στα …καθ’ ημάς. Στο λεγόμενο «έντεχνο» τραγούδι κατά χρονολογική σειρά: 

Το τραγούδι "Η επιστροφή του ασώτου" με τον μεγάλο Στέλιο Καζαντζίδη του έτους 1964 σε στίχους Κώστα Βίρβου και μουσική Μπάμπη Μπακάλη από το album 45άρια 1964.

Το πρώτο λαϊκό τραγούδι εμπνευσμένο από την παραβολή του Ευαγγελίου, με έντονο συγκινησιακό περιεχόμενο: "Τα μαύρα δάκρυά μας λυπήθηκε ο Θεός, απόψε επιστρέφει ο άσωτος υιός". 

 

«Άσωτος υιός», σε μουσική και στίχους του Νίκου Πορτοκάλογλου, από τον δίσκο «Φατμέ» (1982).

Το τραγούδι συμπεριέλαβε αργότερα στον προσωπικό του δίσκο ο Νίκος Πορτοκάλογλου, με τίτλο "Άσωτος υιός" (1996). 

 

Ένα λαϊκό τραγούδι: «Η επιστροφή του Ασώτου» του Μάριου Τόκα, σε στίχους Φίλιππου Γράψα, με τον Δημήτρη Μητροπάνο. Από τον δίσκο «Παρέα μ’ έναν ήλιο» (1994).  

  

«Η Παραβολή του Ασώτου», του Θανάση Παπακωνσταντίνου από τον δίσκο «Της αγάπης γερακάρης» (1996), με ερμηνεύτρια την Μελίνα Κανά.

«Του Ασώτου» σε μουσική και στίχους του Σωκράτη Μάλαμα, από το άλμπουμ «Λαβύρινθος» (1996).

 

"Η επιστροφή του ασώτου" από τους Χαΐνηδες με ερμηνευτή τον Αλκίνοο Ιωαννίδη.

Στίχοι και μουσική: Δημήτρης Αποστολάκης. 

Δίσκος: Χαΐνηδες – Ο ξυπόλητος πρίγκηπας (2000)

Η Διοτίμα Λιαντίνη, καθηγήτρια Θρησκευτικής Εικονογραφίας και Μουσειοδιδακτικής, στο Τμήμα Κοινωνικής Θεολογίας, της Θεολογικής Σχολής του ΕΚΠΑ, μας έχει δώσει μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα μονογραφία για την εικονογραφία του ασώτου υιού, με προοπτική τη διδακτική της παραβολής, ως θέμα της Ιστορίας της τέχνης και συνάμα ως θέμα θεολογικού και ηθικού προβληματισμού, μέσα από τις εικαστικές τέχνες. 

Η πρωτοτυπία της μονογραφίας εντοπίζεται στο γεγονός ότι η Διοτίμα Λιαντίνη «διαβάζει» και ερμηνεύει τις εικονογραφήσεις με βάση τα κείμενα της Βίβλου και τα ερμηνευτικά σχόλια των Πατέρων και Εκκλησιαστικών Συγγραφέων στην παραβολή: είτε η ερμηνεία τους είναι κυριολεκτική, είτε είναι αλληγορική και συμβολική. Στην διεξοδική έρευνά της για το θέμα, πολύτιμη πηγή για τη διδακτική προσέγγιση υπήρξε και η ακολουθία της Κυριακής του Ασώτου στο Τριώδιον. 

Η συγγραφέας επισημαίνει πώς "είναι πράγματι εκπληκτική η διαπίστωση ότι οι καλλιτέχνες, ιδιαίτερα στα μεσοβυζαντινά ιστορημένα χειρόγραφα, τις υστεροβυζαντινές και μεταβυζαντινές τοιχογραφίες και εικόνες, καθώς και στα δυτικά ιστορημένα χειρόγραφα του μεσαίωνα, γνωρίζουν τη θεολογική εκκλησιαστική ερμηνεία της παραβολής και την αποτυπώνουν με τα σύνεργα της τέχνης τους στο καλλιτεχνικό τους δημιούργημα. Αν δεν αναζητούσαμε τη θεολογική – πατερική ερμηνεία, η εικόνα σε ορισμένες περιπτώσεις θα μας ήταν ακατανόητη και μη ερμηνεύσιμη. Στην πορεία της εργασίας και στην έρευνα του θέματος χρησιμοποιήσαμε την ιστορική και ερμηνευτική μέθοδο, για να επιτύχουμε το μουσειοδιδακτικό στόχο. Αυτό σημαίνει ότι αφού αναγκαία παραθέτουμε τα σπουδαιότερα βιογραφικά και ιστορικά στοιχεία των δημιουργών από την πλευρά της Ιστορίας της τέχνης, προκειμένου να προσδιορισθούν το χρονικό πλαίσιο δημιουργίας, οι επιδράσεις, η τεχνοτροπία και η σκοποθεσία των έργων, προχωρούμε στη θεολογική τους ή την κοινωνική τους (ανάλογα με τα έργα) «ανάγνωση» και στο ηθικό δίδαγμα που προσφέρουν. Όλα τα παρατιθέμενα έργα τέχνης θα μπορούσαν να αποτελέσουν μια μουσειακή έκθεση της θεματικής της παραβολής του ασώτου". 

Hieronymus Bosch, Ο άσωτος υιός, 1510, Rotterdam, Μουσείο Boymans-van Beuningen

Στη συνέχεια η εκπομπή "Προς Εκκλησιασμόν" της Ενορίας του Ι. Ναού Αγίου Γεωργίου Ψυχικού, με προσκεκλημένη την συγγραφέα και ιστορικό της Τέχνης, Διοτίμα Λιαντίνη. 

Η ΒΑΠΤΙΣΗ ΤΟΥ ΧΡΙΣΤΟΥ ΔΙΑ ΧΕΙΡΟΣ ΔΟΜΗΝΙΚΟΥ ΘΕΟΤΟΚΟΠΟΥΛΟΥ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου

Τέσσερα έργα με την Βάπτιση του Χριστού δια χειρός El Greco εντοπίσαμε.

Το πρώτο - κατά σειρά χρονολόγησης - είναι αυτό που βρίσκεται σήμερα στο Ιστορικό Μουσείο Κρήτης και το οποίο αποκτήθηκε προ ετών.

Το άγνωστο μέχρι πρότινος έργο με τη Βάπτιση του Χριστού,  ο Δήμος Ηρακλείου Κρήτης απέκτησε το 2004 μέσω δημοπρασίας του οίκου Christie’s του Λονδίνου. 

Σύμφωνα με το Δελτίον Χριστιανικής Αρχαιολογικής Εταιρείας:

"Το έργο εμφανίστηκε στην αγορά ως δημιουργία του Δομήνικου Θεοτοκόπουλου. Η μελέτη αυτή ενισχύει την απόδοση του έργου στον κρητικό ζωγράφο και υποστηρίζει ότι έγινε με την άφιξη του νεαρού ζωγράφου στη Βενετία το 1567. Αποτελούσε φύλλο τριπτύχου και μάλιστα την εσωτερική πλευρά του δεξιού φύλλου. Εντοπίζεται ακόμα μια παράσταση από το ίδιο τρίπτυχο, που σήμερα φυλάσσεται στο Agnes Etherington Art Centre του Πανεπιστημίου Kingston στον Καναδά, απεικονίζει την Προσκύνηση των Ποιμένων και ίσως αποτελούσε την εσωτερική πλευρά του αριστερού φύλλου του τριπτύχου. Στην περίπτωση αυτή τα δυο φύλλα του τριπτύχου έχουν ακριβώς την ίδια θέση με τις αντίστοιχες παραστάσεις στο γνωστό τρίπτυχο της Μόδενας, που φέρει την υπογραφή του Δομήνικου Θεοτοκόπουλου". 

Στο έργο, διαβάζουμε σε σχετικό σημείωμα του Ιστορικού Μουσείου Κρήτης "απεικονίζεται η Βάπτιση του Χριστού με πρωταγωνιστικές μορφές τον ίδιο τον Ιησού και τον άγιο Ιωάννη τον Πρόδρομο που συνοδεύονται από τρεις φτερωτούς αγγέλους μέσα σε φυσικό περιβάλλον που αναπαριστά το τοπίο του ποταμού Ιορδάνη. Το έργο είναι ανυπόγραφο, μπορεί όμως, βάσει τεχνοτροπικών κριτηρίων, να αποδοθεί με βεβαιότητα στον Δομήνικο Θεοτοκόπουλο και να ενταχθεί στα έργα της προχωρημένης βενετικής παραγωγής του. Υψηλή ποιότητα εργασίας, χρωματική αρμονία, έντονη βενετική επίδραση, όπως για παράδειγμα η διαμόρφωση του φυσικού τοπίου, και μανιεριστική πνοή χαρακτηρίζουν τη σύνθεση".

Στις Συγκρίσεις που εντοπίζει ο επισκέπτης στην ιστοσελίδα του Ιστορικού Μουσείου Κρήτης, διαβάζουμε και τα εξής κατατοπιστικά σε σχέση με τον εν λόγω πίνακα του Greco:

"Παράσταση της Βάπτισης φιλοτέχνησε ο Θεοτοκόπουλος και στο ενυπόγραφο Τρίπτυχο της Modena [1568]. Τα δύο έργα παρουσιάζουν πολλές εικονογραφικές και τεχνοτροπικές ομοιότητες, όπως η απόδοση των δένδρων στα άκρα της σύνθεσης και η εκτεταμένη χρήση αποχρώσεων του καφέ και του χρυσού στην απόδοση του ουρανού. Είναι εμφανές βέβαια ότι υπάρχουν και διαφορές, καθώς μάλιστα ο πίνακας που ανήκει στον Δήμο Ηρακλείου αποτελεί μία περισσότερο εκλεπτυσμένη και επεξεργασμένη παραλλαγή του θέματος". 

Εδώ να σημειώσουμε ότι το έργο του Δομήνικου Θεοτοκόπουλου «Άποψη του Όρους και της Μονής Σινά» που επίσης φυλάσσεται στο Ιστορικό Μουσείο Κρήτης εκτέθηκε πριν λίγα χρόνια στην Ιαπωνία, στο πλαίσιο της Έκθεσης «El Greco’s Visual Poetics» που διοργανώθηκε στην Ιαπωνία, στο Εθνικό Μουσείο Τέχνης στην Οσάκα (16/10/2012 – 24/12/2012) και στο Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης στο Τόκιο (19/01/2013 – 07/04/2013). Πρόκειται για την μεγαλύτερη αναδρομική Έκθεση για τον Ελ Γκρέκο που έχει γίνει ποτέ στην Ιαπωνία.
«Η Βάπτιση του Χριστού» ταξίδεψε στην Κύπρο και εκτέθηκε για δύο μήνες (Οκτώβριος-Νοέμβριος 2012) στο Λεβέντειο Δημοτικό Μουσείο Λευκωσίας, στο πλαίσιο Έκθεσης που πραγματοποιήθηκε με αφορμή την Κυπριακή Προεδρία στην Ευρωπαϊκή Ένωση.

Άλλη Βάπτιση του Δομήνικου Θεοτοκόπουλου (1597-1600), λάδι σε μουσαμά, 350 x 144 εκ. βρίσκεται στο Museo del Prado της Μαδρίτης, μαζί με άλλα έργα του ζωγράφου. Φιλοτεχνήθηκε για την Αγία Τράπεζα της εκκλησίας Dona Maria de Aragon του Κολεγίου Augustine στη Μαδρίτη.
Η σύνθεση εκτυλίσσεται σε δύο επίπεδα, το γήινο και ιστορικό, θα λέγαμε (κάτω μέρος του πίνακα) και το ουράνιο και υπερφυσικό (πάνω μέρος), με τον Θεό Πατέρα να είναι στο κέντρο της σύνθεσης , μέσα σε δόξα. Το ενοποιό στοιχείο των δύο επιπέδων είναι το Άγιο Πνεύμα "εν είδει περιστεράς", που κατέρχεται επί τον βαπτιζόμενον Ιησούν.
Οι μορφές εμφανίζονται με έντονη επιμήκυνση που δίνει την αίσθηση πως αιωρούνται!
Ο Χριστός, σχεδόν γυμνός, σε στάση δέησης και ο Ιωάννης ο Πρόδρομος και Βαπτιστής ενδεδυμένος με τρίχας καμήλους, όπως λέει το Ευαγγέλιο, εμβαπτίζει ρίχνοντας νερό στον Χριστό.
Πίσω από τον Χριστό εικονίζονται αγγελικές μορφές, που κρατούν το έντονα κόκκινο ιμάτιό του, σύμβολο του πάθους και του μαρτυρίου του.
Το έργο έχει σαφώς βυζαντινές επιρροές και εκφράζει μια έντονη πνευματικότητα. Θα λέγαμε ότι απεικονίζει όντως τη Θεοφάνεια!
Στη συνέχεια μια μεταγενέστερη "Βάπτιση" (1608-1614), λάδι σε μουσαμά, 330 x 211 εκ. στο Hospital de San Juan Bautista de Afuera του Τολέδο.

Είναι γνωστό ότι το σχήμα που προτιμούσε ο ζωγράφος για τις μεγάλες θρησκευτικές συνθέσεις ήταν το παραλληλόγραμμο στο οποίο το ύψος ήταν υπερδιπλάσιο της βάσης. Αυτή η αναλογία αναδεικνύει την καθετότητα των μορφών και διαρρυθμίζει τη σκηνή σε δύο επάλληλα επίπεδα. Στο κατώτερο τμήμα οι μορφές είναι πιο σωματώδεις, ενώ στο ανώτερο ο χώρος προορίζεται για τις θεϊκές αποκαλύψεις και τους χορούς των αγγέλων.
Αυτή η ιεράρχηση φαίνεται καθαρά στο έργο του «Η Βάπτιση του Χριστού». Η στενόμακρη φόρμα που συναντάται σε πολλούς πίνακές του με θρησκευτικό περιεχόμενο είναι χαρακτηριστική. Μ’ αυτόν τον τρόπο υπερβαίνει τη φυσική πραγματικότητα και δημιουργεί μια ψευδαίσθηση μορφών που αιωρούνται.

Ο Δομήνικος Θεοτοκόπουλος έχει χαρακτηριστεί από τους ειδικούς ως ο ζωγράφος που δημιούργησε μια τέχνη με υψηλή πνευματικότητα, όπου Βυζάντιο, Αναγέννηση και Μανιερισμός συγχωνεύονται για να δημιουργήσουν ένα ολότελα πρωτότυπο και μοναδικό ύφος. Ο ασκητισμός, η πνευματικότητα των μορφών κι αυτό το τόσο εσωτερικευμένο πάθος, που συναντάμε στα έργα του, στάθηκαν αφορμή για επικρίσεις, καθώς ο Θεοτοκόπουλος αποστασιοποιήθηκε από τα εκφραστικά πρότυπα του Νότου και από την προτίμηση για τα αισθησιακά στοιχεία της τέχνης. Σύμφωνα με τους ειδικούς, μόνο ο Θεοτοκόπουλος συνδύασε ιδιοφυώς την πνευματικότητα και το ήθος της αγιογραφίας με την αναγεννησιακή θεματική και, κυρίως, τεχνική, δηλαδή την ουσία της αγιογραφίας με την καινοτομία της Αναγέννησης. 

Και στις "Βαπτίσεις" του Γκρέκο ανιχνεύουμε την πνευματικότητα στο έργο του, ως στοιχείο που χαρακτήριζε τον αγώνα του. Έναν αγώνα για μια τέχνη όχι απλώς υψηλής αισθητικής αλλά και πνευματικής έκφρασης και φώτισης. Η πνευματικότητα του Greco είναι «φλεγόμενη» (Μάρω Βαμβουνάκη). Όπως παρατηρεί, εξάλλου, και ο Νίκος Καζαντζάκης: «Οι μορφές του φαίνεται να είναι κρεμασμένες απ’ τα μαλλιά απ’ το χέρι του Θεού και να τείνουν προς τον ουρανό ενώ το βάρος τους τις δένει με τη γη».

Η ΣΤΑΥΡΩΣΗ ΤΟΥ ΑΠΟΣΤΟΛΟΥ ΑΝΔΡΕΑ ΑΝΑΠΟΔΑ ΚΑΙ ΣΤΑΥΡΟΣΧΗΜΑ ΣΕ ΕΡΓΑ ΤΟΥ 16ου ΑΙΩΝΑ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Σε μία φορητή εικόνα του Βυζαντινού και Χριστιανικού Μουσείου Αθηνών αποδίδεται η σκηνή του μαρτυρικού θανάτου του Αγίου Αποστόλου Ανδρέα, που σταυρώθηκε ανάποδα, με το κεφάλι προς τα κάτω. Μια μεταβυζαντινή εικόνα του β΄μισού του 16ου αι., έργο του Μιχαήλ Δαμασκηνού, ενός από τους σημαντικότερους Κρητικούς ζωγράφους. 

Ο ζωγράφος «αφηγείται» το επεισόδιο της Σταύρωσης του Αγίου Ανδρέα με τρόπο που θυμίζει την βενετσιάνικη τέχνη της εποχής του. Υπάρχουν όμως στην εικόνα και στοιχεία της βυζαντινής τέχνης. Το έργο απεικονίζει μεταξύ δύο ελιών κατά τον άξονα της εικόνας μπηγμένο στο έδαφος και στημένο ανάποδα τον σταυρό, όπου κρέμεται με το κεφάλι κάτω ο πρωτόκλητος Ανδρέας, δεμένος με σχοινιά από χέρια και πόδια στο ξύλο. Τρεις περνούν άλλα σχοινιά και στερεώνουν τον σταυρό στα δέντρα, ο ένας αριστερά με τη βοήθεια στρατιώτη με κράνος, άλλος με μακρυές περισκελίδες και σκούφο σκαρφαλωμένος σε κλαδί ψηλά, τρίτος δεξιά μελαμψός, με κοντό χιτώνα και κρεμασμένο από τη μέση σπαθί. Ρωμαίος αξιωματικός προστάζει νεαρό στο απέναντι δέντρο επάνω, ακουμπισμένος με σταυρωμένα πόδια στον κορμό ελιάς δεξιά. Δύο στρατιώτες μοιρασμένοι πιο πίσω, με αναγεννησιακές στολές και δόρατα που φέρουν πέλεκυ, φαίνεται να προσέχουν ό,τι γίνεται αριστερά τους, δημιουργώντας διαγώνιους άξονες που προκαλούν ισορροπία στην όλη σύνθεση. Γύρω από τα δέντρα μικρά διακοσμητικά φυτά στο έδαφος. 

Ο Μιχαήλ Δαμασκηνός γεννήθηκε στον βενετοκρατούμενο Χάνδακα, το σημερινό Ηράκλειο, γύρω στα 1530/35 και πέθανε στα 1592/93. Έζησε στην Κρήτη και την Ιταλία και άφησε πλούσιο καλλιτεχνικό έργο. Την περίοδο 1577-1582 εργάστηκε στη Βενετία, όπου και ήλθε σε επαφή με τα σύγχρονα ρεύματα της τέχνης. Στα έργα του συνυπάρχουν η βυζαντινή αγιογραφία και οι επιρροές από τη δυτική ζωγραφική. 

Βλέποντας αυτόν τον πίνακα του Μιχαήλ Δαμασκηνού, αναγόμαστε σε έναν άλλο με την Σταύρωση του Αγίου Ανδρέα, αυτόν του ιταλού ζωγράφου Carlo Braccesco (1478-1501). Μισό αιώνα πριν. 

Εδώ ο Απόστολος σταυρώνεται κανονικά, όχι ανάποδα, και μάλιστα σε δέντρο. Η σταύρωση είναι ανάλογη του Χριστού, δηλ. δεν είναι σε χιαστί σταυρό. 

Στο κέντρο της σύνθεσης δεσπόζει ο εσταυρωμένος Απόστολος, αριστερά ευγενείς και στρατιώτες με αναγεννησιακές φορεσιές και στολές και δεξιά λαός γονυπετής και όρθιος που προσβλέπει με δέος στον Πρωτόκλητο. Κάποιοι τον δείχνουν κιόλας. Το φόντο είναι παραλιακό, μιας και ο μαθητής του Χριστού μαρτύρησε κατά την παράδοση στην παραλία της Πάτρας, όπου και ο ναός του. Ανάμεσα στους στρατιώτες κι ένας μελαμψός, όπως και στον πίνακα του Δαμασκηνού. Εδώ όλοι είναι παρατηρητές, μιας και η σταύρωση έχει συντελεστεί. Σταυρωτές και πιστοί ατενίζουν ταυτόχρονα τον Πρωτόκλητο, ο οποίος μιμούμενος τον Δασκαλό του, υφίσταται σταυρικό θάνατο. 

Τον 16ο αιώνα το μαρτύριο του Αποστόλου Ανδρέα εξακολουθεί να εμπνέει Δύση και Ανατολή και να μας δίνει έργα τέχνης απαράμιλλα, με ποικίλους συμβολισμούς.

Ψηφιακή Έκθεση Χαρακτικών και Έκθεση Εντύπων με Έργα της Άριας Κομιανού στο "Αληθώς"

Η Άρια Κομιανού, διάσημη και αξιομνημόνευτη χαράκτρια του Νέου Ελληνισμού, έφυγε στην Αιωνιότητα στις 30 Ιουλίου 2015. Φέτος, δηλαδή, συμπληρώνονται 10 ολόκληρα χρόνια χωρίς την χαμογελαστή παρουσία της. 

Α΄ 

Όμως υπάρχουν τα έργα της, με τα οποία είχε πλουτίσει προ ετών μέλη του Μορφωτικού Κέντρου Λόγου και Τέχνης "Αληθώς". 

Έτσι, καθηκόντως και οφειλετικώς, το "Αληθώς", της Ενορίας Βανάτου εν Ζακύνθω, παρουσιάζει Ψηφιακή Έκθεση Χαρακτικών Έργων της Καλλιτέχνιδος, για να τιμήσει την καλή φίλη και διαπρεπή εικαστική δημιουργό, 10 χρόνια μετά την αναχώρησή της από τη ζωή. Τα έργα της ψηφιακής αυτής έκθεσης πρωτοεκτέθηκαν καθ' όλο το καλοκαίρι του 2020 (εν καιρώ πανδημίας) στην έδρα του "Αληθώς", στο Βανάτο της Ζακύνθου, για τα πέντε χρόνια από τον θάνατό της. Η τωρινή (ψηφιακή πλέον) Έκθεση βρίσκεται EΔΩ. 

Β΄ 

Στην Αίθουσα της Βιβλιοθήκης του "Αληθώς" (απέναντι από τον Ναό της Παναγούλας Βανάτου Ζακύνθου), θα λάβει χώραν επίσης Έκθεση Εκδόσεων με Χαρακτικά της Άριας Κομιανού και ολίγων από τα έργα της, ενδεικτικών της τέχνης της, κατά το πανηγυρικό διήμερο 14 και 15 Αυγούστου 2025, απογευματινές και βραδινές ώρες. 

ΣΥΝΤΟΜΟ ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΑΡΙΑΣ ΚΟΜΙΑΝΟΥ 

Η Άρια Κομιανού (1938-2015) ήταν χαράκτρια με καταγωγή από την Κέρκυρα, γεννημένη στην Αθήνα. Σπούδασε χαρακτική και τέχνη του βιβλίου στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών (1960-1969) υπό τον καθηγητή Κώστα Γραμματόπουλο. Παρουσίασε το έργο της σε πολυάριθμες ατομικές και ομαδικές εκθέσεις, τόσο στην Ελλάδα όσο και στο εξωτερικό, και συμμετείχε σε σημαντικές διεθνείς διοργανώσεις, όπως η Μπιενάλε Χαρακτικής της Αλεξάνδρειας και του Μπάντεν-Μπάντεν. Εκτός από την εικαστική δραστηριότητά της, εργάστηκε και ως εικονογράφος βιβλίων. Το 2013 δώρισε το πατρικό σπίτι της στην Κέρκυρα, το οποίο μετετράπη σε Ίδρυμα Χαρακτικής. Η Κομιανού υπήρξε επίσης ιδρυτικό μέλος της Ένωσης Ελλήνων Χαρακτών και μέλος της διεθνούς ομάδας χαρακτών Κίουα στην Ιαπωνία.

ΜΙΑ ...ΑΛΛΟΚΟΤΗ ΗΜΕΡΙΔΑ ΣΤΗ ΖΑΚΥΝΘΟ ΓΙΑ ΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΕΡΕΙΠΙΩΝ...

Το Τμήμα Περιβάλλοντος του Ιονίου Πανεπιστημίου διοργανώνει την ημερίδα: 

«Η ζωή των ερειπίων. Αποτύπωση & διαχείριση του πολιτιστικού περιβάλλοντος», η οποία θα πραγματοποιηθεί τη Δευτέρα 19 Μαΐου 2025, στις 18:00, στο Αμφιθέατρο του Τμήματος (Μ. Μινώτου-Γιαννοπούλου, Παναγούλα, Ζάκυνθος). 

Η δράση αυτή φιλοδοξεί να εξερευνήσει την πολλαπλή σημασία των ερειπωμένων μνημείων μέσα από διαφορετικές προσεγγίσεις, συνδυάζοντας την ακαδημαϊκή έρευνα με την καλλιτεχνική δημιουργία και τις σύγχρονες τεχνολογικές πρακτικές. 

Κατά τη διάρκεια της εκδήλωσης, θα παρουσιαστεί το φωτογραφικό project εγκαταλελειμμένων/ απομονωμένων μνημείων της Ζακύνθου στο φυσικό τους περιβάλλον “zantPHOTex”, το οποίο αποτελεί έργο του Τμήματος Περιβάλλοντος του Ιονίου Πανεπιστημίου, στο πλαίσιο του Τοπικού Προγράμματος LEADER/CLLD του Προγράμματος Αγροτικής Ανάπτυξης της Ελλάδας 2014–2020, με τη συγχρηματοδότηση της Ελλάδας και της Ευρωπαϊκής Ένωσης (Ευρωπαϊκό Γεωργικό Ταμείο Αγροτικής Ανάπτυξης), που υλοποιήθηκε από το Δίκτυο ΣΥΝεργασίας Ζακύνθου. 

Στη συνέχεια, ακαδημαϊκοί, καλλιτέχνες, δημοσιογράφοι και ερευνητές από διάφορους τομείς θα αναδείξουν, μέσα από τις εισηγήσεις τους, τον ρόλο της φωτογραφίας, της μουσειολογίας, του κινηματογράφου, της ψηφιακής τεκμηρίωσης και της διαχείρισης της πολιτιστικής κληρονομιάς στη διαμόρφωση της σύγχρονης αντίληψης για τα ερείπια και την αξιοποίησή τους. 

Η ημερίδα θα εστιάσει σε ζητήματα, όπως την φωτογραφική και καλλιτεχνική αποτύπωση των ερειπίων ως μέσο καταγραφής και αισθητικής ερμηνείας, την κινηματογραφική και θεατρική αξιοποίηση των ερειπίων μέσα από την αφήγηση και τη σκηνογραφία, τη μουσειολογική και ιστορική προσέγγιση των εγκαταλελειμμένων μνημείων και τη σημασία τους στη συλλογική μνήμη, τις δυνατότητες της τρισδιάστατης ψηφιοποίησης και της τεχνολογίας στη διάσωση και ανάδειξη δύσβατων και άγνωστων μνημείων και τέλος την αναζωογόνηση των ερειπίων μέσα από πολιτιστικές δράσεις, όπως παραστάσεις, φεστιβάλ και συναυλίες που μεταμορφώνουν την εμπειρία του χώρου. 

Οι ομιλητές θα παρουσιάσουν παραδείγματα από τη Ζάκυνθο και άλλες περιοχές της Ελλάδας, εστιάζοντας σε ερείπια που συνυπάρχουν με το φυσικό περιβάλλον και αφηγούνται τη δική τους ιστορία. Παράλληλα, θα συζητηθούν οι προκλήσεις και οι προοπτικές διαχείρισής τους στο σύγχρονο πολιτιστικό τοπίο. 

Στο καλλιτεχνικό μέρος, η ηθοποιός και μέλος του Τ.Π. Αλεξάνδρα Ντούζεβιτς-Πήλικα θα αναγνώσει ποιήματα του π. Παναγιώτη Καποδίστρια για ερειπωμένα μνημεία της Ζακύνθου και οι «Τραγουδιστάδες τση Ζάκυθος» θα ντύσουν μελωδικά την βραδιά. 

Παράλληλα, στο φουαγιέ του αμφιθεάτρου το κοινό θα έχει την δυνατότητα να δει σε μορφή πολυμεσικής έκθεσης τις φωτογραφίες των εγκαταλελειμμένων/ απομονωμένων μνημείων της Ζακύνθου στο φυσικό τους περιβάλλον του προγράμματος “zantPHOTex”. 

Η ημερίδα είναι ανοιχτή στο κοινό και απευθύνεται σε φοιτητές, ερευνητές, επαγγελματίες του χώρου της πολιτιστικής κληρονομιάς και κάθε ενδιαφερόμενο για την ιστορία, την τέχνη και τις σύγχρονες τεχνολογικές πρακτικές στην τεκμηρίωση και προβολή των μνημείων, με ταυτόχρονη μετάδοση μέσω της εφαρμογής ΖΟΟΜ, στη διεύθυνση: 

https://ionio-gr.zoom.us/j/98271534337 (Meeting ID: 982 7153 4337) 

Για περισσότερες πληροφορίες: https://envi.ionio.gr/ ή c.karydis@ionio.gr

Περιλήψεις Εισηγήσεων Ημερίδας «Η ζωή των ερειπίων. Αποτύπωση & διαχείριση» 

«Το πρόγραμμα zantPHOTex: Στόχοι και σκοποί» 

Αναπλ. Καθηγητής Χρήστος Καρύδης 

Τμήμα Περιβάλλοντος, Ιόνιο Πανεπιστήμιο 

Η σημερινή Ζάκυνθος με μεγάλο αριθμό μνημείων όπως οι εκκλησίες, τα μοναστήρια, τα ενετικά γεφύρια, τα υδραγωγεία, οι μύλοι και οι βαρδιόλες απομονωμένα ή δυσπρόσιτα μερικά από αυτά, συνυπάρχουν μέσα στη φύση και μέσα σε ένα περιβάλλον που δεν σταματά να ζεί και να αναπτύσσεται. Κύριο μέλημα του προγράμματος zantPHOTex είναι η φωτογραφική εικαστική αποτύπωση των αρχιτεκτονικών λεπτομερειών και στοιχείων αυτών των άγνωστων για ορισμένους εγκαταλελειμμένων πολιτισμικών μνημείων της Ζακύνθου. Στόχος του προγράμματος είναι μέσω του φωτογραφικού φακού να γίνει η καταγραφή γενικών ή ειδικών διασκοσμητικών ή ιστορικών στοιχείων πάνω στις μέχρι σήμερα διατηρημένες επιφάνεις τους. Σκοπός η δημιουργία μόνιμης ψηφιακής έκθεσης αλλά και ιστοσελίδας που οι ενδιαφερόμενοι θα μπορούν να γνωρίσουν τα μνημεία μέσα από φωτογραφικό υλικό που θα συνοδεύεται από σύντομα ιστορικά και λαογραφικά (μύθοι, κ.α.) στοιχεία, με κατάλληλη βιβλιογραφία αλλά και με το γεωγραφικό τους στίγμα μέσα στο νησί. 

«Μνημεία παραδομένα στη φύση της Ζακύνθου. Από την μεθοδολογία στην καλλιτεχνική δημιουργία»

Απόστολος Βαϊνόπουλος 

Διαχείριση Πολιτισμικής Κληρονομιάς, ΜSc - Συντηρητής Αρχαιοτήτων και Έργων Τέχνης

Ιωάννης-Πορφύριος Καποδίστριας
Μουσειολόγος, ΜSc - Συντηρητής Αρχαιοτήτων και Έργων Τέχνης

Το φωτογραφικό project zantPHOTex εστιάζει σε ερειπωμένα μνημεία της Ζακύνθου, αποτυπώνοντας τη σχέση τους με το φυσικό περιβάλλον μέσα από μια συνδυαστική προσέγγιση τεκμηρίωσης και καλλιτεχνικής δημιουργίας. Με χρήση σύγχρονων μέσων, πραγματοποιήθηκε φωτογραφική αποτύπωση, έρευνα, κατηγοριοποίηση και αισθητική επεξεργασία των εικόνων, αναδεικνύοντας τη φθορά ως μορφή τέχνης. Τα αποτελέσματα του έργου θα διαχυθούν μέσω ψηφιακής έκθεσης και κοινωνικών δικτύων, με σκοπό την ανάδειξη της πολιτιστικής κληρονομιάς και της φωτογραφίας ως εργαλείο αφηγηματικής αποτύπωσης της ιστορίας. 

«Από τη γοητεία στον εφιάλτη των ερειπίων» 

Νάσια Χουρμουζιάδη 

Αν. Καθηγήτρια Μουσειακής Θεωρίας και Εκθεσιακού Σχεδιασμού Τμήμα Πολιτισμικής Τεχνολογίας και Επικοινωνίας Πανεπιστήμιο Αιγαίου 

Είναι οικεία σε όλους μας η γοητεία που ασκούν πάνω στους ανθρώπους τα ορατά υλικά κατάλοιπα των κτισμάτων του παρελθόντος, φαινόμενο που έχει εμπνεύσει πλήθος καλλιτεχνών, αλλά που, επιπλέον, έχει απασχολήσει συστηματικά ερευνητές διαφορετικών γνωστικών πεδίων. Ωστόσο, αυτή η ρομαντική ενατένιση, δεν μπορεί να καλύψει τους προβληματισμούς που η διαχείριση των ερειπίων αυτών προκαλεί, είτε μας απασχολεί η παρούσα ζωντανή υλικότητά τους, είτε η μνημονική δραστικότητα, είτε, τέλος, η ιστορικότητά τους. Η φωτογραφική καταγραφή, επομένως, των ερειπίων που έχουν γίνει ένα με τη Ζακυνθινή φύση ανοίγει τον ασκό του Αιόλου που, μαζί με την αισθητική τέρψη, μας φέρνει -ευτυχώς ή δυστυχώς- αντιμέτωπους με το ερώτημα: τι κάνουμε μετά; 

«Πέρα από την πεπατημένη: Η τρισδιάστατη ψηφιοποίηση μεταμορφώνει την αξία μιας αθέατης κληρονομιάς» 

Αναπλ. Καθηγητής Δημήτριος Μακρής 

Τμήμα Συντήρησης Αρχαιοτήτων και Έργων Τέχνης, Πανεπιστήμιο Δυτικής Αττικής 

Τα απομονωμένα μνημεία πολιτιστικής κληρονομιάς - παραγνωρισμένα και ευάλωτα λόγω δύσκολης (γεωγραφικής/επικοινωνιακής) προσβασιμότητας - κρύβουν ποικίλες πολιτιστικές και συλλογικές ιστορίες. Θα διερευνήσουμε πώς οι τρέχουσες τεχνολογίες τρισδιάστατης ψηφιοποίησης φέρνουν επανάσταση στην τεκμηρίωση και τη διατήρηση αυτών των δυσπρόσιτων μνημείων/τοπόσημων. Γεφυρώνοντας τα γεωγραφικά και υλικοτεχνικά εμπόδια, αυτές οι τεχνολογίες δημιουργούν ακριβή ψηφιακά δίδυμα που προστατεύουν την κληρονομιά που βρίσκεται σε κίνδυνο από την περιβαλλοντική φθορά, την παραμέληση ή την καταστροφή. Τα τρισδιάστατα μοντέλα εκδημοκρατίζουν την πρόσβαση, επιτρέποντας την εικονική εξερεύνηση στο ευρύτερο κοινό, και προωθώντας την εμπλοκή των τοπικών κοινωνιών. Τα απομονωμένα μνημεία/τοπόσημα μετατρέπονται σε ζωντανούς πολιτιστικούς κόμβους αποδεικνύοντας τη διαρκή δύναμη της κληρονομιάς στην ψηφιακή εποχή. 

«Αρχιτεκτονικά ερείπια, αναφορά στη ζακυνθινή οπτικοακουστική σκηνογραφία» 

Τώνης Λυκουρέσης 

Γενικός Γραμματέας Δ.Σ. Εταιρείας Ελλήνων Σκηνοθετών - Σκηνοθέτης, Σεναριογράφος 

Τα διάσπαρτα χαλάσματα παλαιών κτισμάτων (αστικές και αγροτικές κατοικίες), τα ερείπια εκκλησιαστικών ναών και μονών, τα γιοφύρια κ.α., συνυπάρχουν και αναδύονται μέσα στο φυσικό αλλά και αστικό τοπίο της Ζακύνθου. Η παρουσία και οι ιδιαιτερότητες αυτών των πέτρινων ερειπίων που επιβιώνουν έως και σήμερα, υπογραμμίζουν στην ανάπτυξη ενός δραματουργικού αφηγήματος τις θέσεις και τις δυναμικές των αντίστοιχων άλλοτε οικισμών, φορτίζοντας έτσι συναισθηματικά τον θεατή με ποικίλες αναφορές στο προσωπικό αλλά και ιστορικό παρελθόν των πρωταγωνιστικών χαρακτήρων ενός έργου. 

«Τραγουδώντας στη σιωπή: Μουσικές παρεμβάσεις σε ερειπωμένους τόπους» 

Σπύρος Καμπιώτης 

CEO Ionian TV, Εκδότης Εφημερίδας «ΗΜΕΡΑ» 

Στην ομιλία παρουσιάζεται ένα μοναδικό πολιτιστικό εγχείρημα που φέρνει τη μουσική στο επίκεντρο της μνήμης και της αναγέννησης. Μέσα από το έργο του μουσικού σχήματος Τραγουδιστάδες τση Ζάκυθος, αναδεικνύεται πώς εγκαταλελειμμένα μνημεία μετατράπηκαν σε ζωντανές σκηνές πολιτισμού (Ενετικό φρούριο Ζακύνθου, Ναός Αγίου Αχιλλείου Πρεσπών). Με τη δύναμη της μουσικής, αυτοί οι χώροι αποκτούν ξανά φωνή και νόημα. Οι Τραγουδιστάδες τση Ζάκυθος είναι ένα φωνητικό σύνολο που ιδρύθηκε με σκοπό την αναβίωση της ζακυνθινής πολυφωνίας και της επτανησιακής μουσικής παράδοσης. Μέσα από συναυλίες και παραστάσεις σε χώρους γεμάτους ιστορία και σιωπή, η μουσική λειτουργεί ως καταλύτης για τη συλλογική μνήμη και τη συναισθηματική επανασύνδεση με το παρελθόν. Η ομιλία τονίζει τη σημασία της τέχνης ως μέσο ανάκτησης της ταυτότητας και της πολιτιστικής συνέχειας.

ΡΑΦΑΗΛ: "Η ΣΧΟΛΗ ΤΩΝ ΑΘΗΝΩΝ" ΚΑΙ "ΠΑΡΝΑΣΣΟΣ"

Αναγέννηση: Οι πίνακες του Ραφαήλ Η Σχολή των Αθηνών και Παρνασσός 

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Πάμε πολύ πίσω… 

Μεταφερθείτε νοερά στη Ρώμη και στο Βατικανό του τέλους του 15ου αιώνα και των αρχών του 16ου. Ο Πάπας Ιούλιος Β’ (1503-1513) επιλέγει για κατοικία του μερικές αίθουσες του επάνω ορόφου, στην βόρεια πτέρυγα του παλατιού του Βατικανού. Τα νέα διαμερίσματα του Ιουλίου Β’ αποτελούνται από τέσσερις κύριες διαδοχικές αίθουσες, που φέρουν τα ονόματα: Αίθουσα της Υπογραφής, του Ηλιοδώρου, του Κωνσταντίνου και της Πυρκαγιάς του Μπόργκο. Κάθε μία αίθουσα είχε συγκεκριμένο εικονογραφικό θέμα, που πρότεινε ο ίδιος ο Πάπας μαζί με τους ουμανιστές και τους θεολόγους που τον περιέβαλαν. 

Οι Αίθουσες είχαν ήδη τοιχογραφηθεί κατά ένα μέρος από σπουδαίους καλλιτέχνες, αλλά μόλις ο Πάπας είδε την δουλειά του μεγάλου ζωγράφου της Αναγέννησης Ραφαήλ (1483-1520), του ανέθεσε εξ ολοκλήρου το έργο. 

Στην πραγματοποίηση αυτού του θεμελιώδους έργου για τη δυτική τέχνη, ο Ραφαήλ αποδεικνύεται κάτι παραπάνω από απλός εκτελεστής προκαθορισμένων θεμάτων. Γίνεται ευφυής και ευαίσθητος ερμηνευτής εκείνου του πολύπλοκου και διαποτισμένου από ουμανιστική κουλτούρα κλίματος που αποτελεί το ρωμαϊκό περιβάλλον του Πάπα Ιουλίου Β’. 

Η πρώτη από τις Αίθουσες του Βατικανού, η Αίθουσα της Υπογραφής, αποτελεί ένα από τα σπουδαιότερα δείγματα της αναγεννησιακής κουλτούρας και τέχνης. 

Το όνομά της προέρχεται από τη χρήση της ως έδρας του δικαστηρίου της «Υπογραφής Χάριτος», παρόλο που σήμερα υπερισχύει η υπόθεση ότι η αίθουσα φιλοξενούσε τη βιβλιοθήκη του Πάπα Ιουλίου Β’. Αυτός ο σπουδαίος πάπας εμπιστεύεται στην τέχνη το καθήκον να προβάλει την πνευματική και κοσμική δύναμη της Εκκλησίας, πλαισιωμένος από μεγάλους καλλιτέχνες όπως ο Μιχαήλ Άγγελος και ο Ραφαήλ. Σκεφθείτε ότι οι δύο αυτοί τιτάνες της ζωγραφικής δούλευαν την ίδια ακριβώς εποχή στο Βατικανό. Ο Μιχαήλ Άγγελος φιλοτεχνούσε την οροφή Καπέλα Σιξτίνα, του Παπικού Παρεκκλησίου, και ο Ραφαήλ τα διαμερίσματα του Πάπα Ιουλίου Β’. 

Ο Πάπας Ιούλιος δια χειρός Ραφαήλ 

Οι δύο πίνακες που εξετάζουμε εδώ, βρίσκονται δίπλα – δίπλα στην Αίθουσα της Υπογραφής (Stanza della Segnatura) της πτέρυγας "Stanze di Rafaello" δηλαδή "Τα δωμάτια Ραφαήλ" στο Αποστολικό Παλάτι του Βατικανού. 

Πρόκειται για έναν σχεδόν τετράγωνο χώρο, περίπου δέκα επί οκτώ μέτρων, πλήρως τοιχογραφημένο, με φρέσκα ενιαίας εικονογραφικής βάσης. 

Ο Ραφαήλ αφοσιώθηκε στην διακόσμηση της Αίθουσας από την άφιξή του στην Ρώμη το 1508 μέχρι το 1511, αρχίζοντας από την οροφή, όπου μέσα σε τέσσερις ροζέτες εμφανίζονται η Θεολογία, η Δικαιοσύνη, η Φιλοσοφία και η Ποίηση. Σε αντιστοιχία με την οροφή, στους τοίχους απεικονίζονται: η Φιλονικία, η Σχολή των Αθηνών, ο Παρνασσός και η απεικόνιση των Αρετών. 

Το κεντρικό θέμα είναι η εξύμνηση του Αληθούς, με τη διπλή του όψη: της εξ αποκαλύψεως αλήθειας που εκφράζεται στην Φιλονικία για τα Άχραντα Μυστήρια ή Θρίαμβος της Ευχαριστίας [ο εικονισμός ενός θαύματος που έκαμε ένα δύσπιστο Βοημό ιερέα να πεισθεί για την μετουσίωση του άρτου και του οίνου σε σώμα και αίμα Χριστού] και της αλήθειας της λογικής που δοξάζεται στη Σχολή των Αθηνών. Η εξύψωση του Καλού, έκφραση του οποίου είναι ο τοίχος της Δικαιοσύνης, με τα έργα «Ο Γρηγόριος Θ’ εγκρίνει τα Δεκρετάλια» και «Ο Ιουστινιανός δέχεται τους Πανδέκτες». Τέλος, το Ωραίο εξυμνείται στον «Παρνασσό». 

Αληθινό, Καλό και Ωραίο, ως συμπληρωματικές διαδρομές που έχουν στόχο την προσέγγιση της Έσχατης Αλήθειας και του Υπέρτατου Καλού, μέσω της αρμονικής συμφιλίωσης του αρχαίου κόσμου και της χριστιανικής τέχνης. Η πολυπλοκότητα των εννοιών μεταφράζεται σε εικόνες σαφείς, που εκφράζουν την πλήρη συνένωση μορφής και περιεχομένου. 

Όπως έγραψε ο τεχνοκριτικός Ζαν – Λουί Βωντουαγιέ, «στην Αίθουσα αυτή επικοινωνούν δια μέσου των αιώνων και θα επικοινωνούν για αιώνες (αν η βαρβαρότητα δεν νικήσει αύριο τον πολιτισμό) η αρχαία Ομορφιά και η μοντέρνα Ομορφιά. Με τις υπέροχες αυτές τοιχογραφίες το ιδεώδες της Αναγέννησης γίνεται πραγματικότητα. Η αποστολή του νέου χρυσού αιώνα εκπληρώθηκε». 

ΣΧΟΛΗ ΤΩΝ ΑΘΗΝΩΝ 

Η Σχολή των Αθηνών, ή Scuola di Αtene στην ιταλική γλώσσα, είναι μια από τις διασημότερες νωπογραφίες του Ραφαήλ. Θεωρείται από πολλούς το απόλυτο αριστούργημά του και η τέλεια ενσάρκωση του κλασικού πνεύματος της ύστερης αναγέννησης. 

"Η Σχολή των Αθηνών" δημιουργήθηκε μεταξύ του 1510 και 1511 και είναι χρονικά η δεύτερη τοιχογραφία που ολοκλήρωσε, με πρώτη την τοιχογραφία με τίτλο "Η έρις της Θείας Ευχαριστίας", (La Disputa), στον ακριβώς απέναντι τοίχο του δωματίου. 

Το δωμάτιο "Stanza della Segnatura" ήταν ο χώρος μελέτης της βιβλιοθήκης του Πάπα Ιουλίου Β΄. Οι τοιχογραφίες του Ραφαήλ συνδυάζουν με αρμονία το πνεύμα της ελληνικής αρχαιότητας με τον Χριστιανισμό, και σαν καθρέφτης αντικατοπτρίζουν το πλούσιο περιεχόμενο της βιβλιοθήκης του Πάπα. Οι τοιχογραφίες του καταπιάνονται με τα θέματα της θεολογίας, της φιλοσοφίας, της σοφίας, το δίκαιο και της ποιητικής τέχνης. Το θέμα που απέδωσε ο Ραφαήλ στο δωμάτιο μαρτυρεί την αντίληψη των Ανθρωπιστών της Αναγέννησης περί συμβατότητας και πνευματικής αρμονίας μεταξύ της χριστιανικής διδασκαλίας και της ελληνικής φιλοσοφίας. Κατά την περίοδο της Αναγέννησης πίστευαν πως αυτά τα δύο είναι συμβατά και πως το θέμα της σοφίας είναι κατάλληλο για το δωμάτιο αυτό, αφού σε αυτό υπογράφηκε και σφραγίστηκε η πλειοψηφία των σημαντικότερων Παπικών εγγράφων. 

Ο ίδιος ο Ραφαήλ δεν ονόμασε το έργο του «Η Σχολή των Αθηνών», όπως είναι σήμερα γνωστό. Έγραψε δύο λέξεις: “Causarum Cognitio”, "Αιτίες Γνώριζε", δηλαδή προσπάθησε να συνειδητοποιείς και να γνωρίζεις τις αιτίες, φιλοσοφικό συμπέρασμα μελέτης των έργων του Αριστοτέλη, "Μεταφυσικά" και "Φυσικά". 

Πράγματι, ο Αριστοτέλης φαίνεται να είναι το κεντρικό πρόσωπο στη τοιχογραφία. Ωστόσο, όλοι οι φιλόσοφοι που απεικονίζονται συμμερίζονται το “Causarum Cognitio”, δηλαδή, δημιούργησαν το έργο τους δίνοντας λύσεις, αφού πρώτα προσπάθησαν να καταλάβουν τις αρχέγονες αιτίες του κάθε προβλήματος που αντιμετώπιζαν κατά το "γνώσης των πρώτων αιτιών". Πολλοί έζησαν πριν από τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη, και μόλις το ένα τρίτο ήταν Αθηναίοι. 

Το έργο περιλαμβάνει ρωμαϊκά στοιχεία, αλλά συνάμα έχει ένα γενικό ημικυκλικό καθορισμό, έχοντας τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη στο κέντρο, με όλα τα άλλα να περιφέρονται γύρω από αυτούς. Ένα σύστημα που θα μπορούσε κάποιος να υπαινιχθεί πως παραπέμπει στην Πυθαγόρεια Μονάδα, και πως ο Ραφαήλ ζωγράφισε την τοιχογραφία με ένα αρχαιοελληνικό σύστημα. Άλλωστε κάμποσα έχουν γραφτεί για την «κρυφή γεωμετρία» του πίνακα. Αλλά η σημαντικότητα αυτού του πίνακα είναι μεγάλη και για τον τρόπο με τον οποίο γίνεται ο χειρισμός των τεχνικών στοιχείων που αποδίδουν τέλεια την αίσθηση του βάθους και του χώρου. 

Κι ας σημειώσουμε εδώ πως ο χώρος της «Σχολής των Αθηνών» δεν είναι άλλος από τον υπό κατασκευή – εκείνη την εποχή – Άγιο Πέτρο της Ρώμης. Έτσι, η απεικόνιση των φιλοσόφων της αρχαιότητας ξετυλίγεται στο εσωτερικό ενός μεγαλοπρεπούς οικοδομήματος που καταλήγει σε στέρεες ημικυκλικές αψίδες εμπνευσμένες από την ύστερη ρομανική αρχιτεκτονική. 

Η άποψη που επικρατεί γενικώς – και με μία δόση «υπερηφάνειας» από εμάς τους Έλληνες – είναι ότι στον πίνακα παρουσιάζονται όλοι οι μεγάλοι φιλόσοφοι και επιστήμονες της αρχαιότητας. 

Εικάζεται πως κάθε μεγάλος φιλόσοφος είναι στον πίνακα, αλλά η αναγνώριση όλων τους είναι αδύνατη, για δύο λόγους: αφενός γιατί ο Ραφαήλ δεν άφησε καμία περιγραφή των προσώπων που σχεδίασε, και αφετέρου διότι και ο Ραφαήλ σχεδίασε ορισμένους από τους φιλοσόφους όπως τους φανταζόταν. Ο Ραφαήλ συνδύασε την φαντασία του με τις γνώσεις του και δημιούργησε ένα δικό του σύστημα εικονογραφίας για να ζωγραφίσει τους εικονιζόμενους, για τους οποίους είχε μεν διαβάσει, αλλά που δεν τους είχε απαραίτητα δει να απεικονίζονται. Για παράδειγμα, ο Σωκράτης είναι άμεσα αναγνωρίσιμος στο κέντρο της τοιχογραφίας, γιατί γνωρίζουμε σήμερα, όπως και ο Ραφαήλ τότε, ένα πρότυπο της φυσιογνωμίας του, δηλαδή πώς περίπου έμοιαζε ο Σωκράτης, από προτομές του φιλοσόφου ή ανδριάντες. 

Αντίθετα, το πρόσωπο που εικάζεται να αντιστοιχεί στον Επίκουρο απέχει πολύ από τα πρότυπα της φυσιογνωμίας του που συναντούμε σε προτομές. 

Γνωρίζουμε τελεσίδικα πώς στο κέντρο της τοιχογραφίας παριστάνεται ο Πλάτωνας, με τη μορφή του Λεονάρντο Ντα Βίντσι, στα αριστερά να δείχνει με το χέρι του προς τον ουρανό και ο Αριστοτέλης διαφωνώντας – θα λέγαμε - με το δεξί του χέρι να δείχνει προς την γη. Ο Πλάτων κρατάει το έργο του "Τίμαιος" ενώ ο Αριστοτέλης κρατάει το δικό του έργο "Ηθικά". Οι χειρονομίες εκφράζουν την ουσία της σκέψης τους: η μία οραματικά υπερβατική και η άλλη εγκόσμια. Η Ιδέα και η Εμπειρία, ισόπαλες πνεύμα του Ραφαήλ, προβάλλουν ισότιμες και στη μεγάλη αυτή τοιχογραφία. 

Από κει και πέρα, διάφοροι μελετητές εκφράζουν διαφορετικές απόψεις ως προς το ποιοι είναι οι εικονιζόμενοι, οι οποίοι ανέρχονται στους 58. 

Μπροστά από τους δύο μεγάλους φιλοσόφους, απλωμένος στα σκαλιά είναι ο Διογένης, που ήταν ο κυριότερος εκπρόσωπος της κυνικής φιλοσοφίας και διεκήρυττε την αυτάρκεια - λέγεται ότι ζούσε σε πιθάρι. 

Σε πρώτο πλάνο, στο κέντρο, στηριζόμενος σε μαρμάρινο κύβο, φαίνεται να είναι ο Ηράκλειτος, ο οποίος έχει παρασταθεί με όμοιο τρόπο σε ένα πίνακα του Michelangelo Buonarotti, γι' αυτό του μοιάζει στο πρόσωπο, όπως τον απέδωσε ο Ραφαήλ. Μυστηριώδης παραμένει κυρίως η δεξιά πλευρά της νωπογραφίας, όπου λίγες μορφές έχουν αναγνωριστεί με βεβαιότητα. Μια νεότερη πρόταση παρουσιάζει ο Γερμανός μελετητής Φρανκ Κάιμ, συνεργάτης του Πανεπιστημίου της Ουλμ. Ο Κάιμ ερμηνεύει την αινιγματική γωνία της τοιχογραφίας ως καλλιτεχνική απεικόνιση «μιας αστρονομικής διένεξης», που χαρακτήριζε την εποχή της Αναγέννησης -«τη διάσταση μεταξύ γεωκεντρικής και ηλιοκεντρικής κοσμοθεωρίας». 

Ο Σωκράτης εκ των αριστερών του Πλάτωνα, ο Πυθαγόρας που γράφει κάτι σ’ ένα βιβλίο και ο Ευκλείδης ή ο Αρχιμήδης που σκύβει πάνω από ένα μαυροπίνακα χρησιμοποιώντας ένα διαβήτη για να σχεδιάσει κάποιο γεωμετρικό σχήμα ή για να αποδείξει κάποιο θεώρημα. Στον Αρχιμήδη ο Ραφαήλ έδωσε τη μορφή του μεγάλου καλλιτέχνη και υποστηρικτή του Μπραμάντε.  

Πίσω του ο Ζωροάστρης με την ουράνια σφαίρα και ο Πτολεμαίος με τη γήινη σφαίρα. Στην άκρη του φρέσκου, στην προτελευταία μορφή, αναγνωρίζεται η πασίγνωστη αυτοπροσωπογραφία του Ραφαήλ.

Ο Μιχαήλ Άγγελος με τα ρούχα του Ηράκλειτου, καθιστός σε στάση περισυλλογής. Μια αναφορά στο στυλ του καλλιτέχνη που την ίδια εποχή ήταν αφοσιωμένος στην τοιχογράφηση της οροφής της Καπέλα Σιξτίνα, όπως προείπαμε. 

Μία λίστα με υποθετικά ονόματα που απεικονίζονται είναι η εξής 

1: Ζήνων ο Κιτιεύς 

2: Επίκουρος 

3: (Φεδερίκος II, Δούκας της Μάντοβα;) 

4: Αναξίμανδρος ή Εμπεδοκλής; 

5: Αβερρόης 

6: Πυθαγόρας 

7: Αλκιβιάδης ή ο Αλέξανδρος ο Μέγας; 

8: Αντισθένης ή ο Ξενοφών; 

9: Αισχίνης ή ο Ξενοφών; 

10: Παρμενίδης; 

11: Πλωτίνος 

12: Ευκλείδης ή Αρχιμήδης (Μπραμάντε) 

Έχει ενδιαφέρον το γεγονός ότι ο σημερινός Προκαθήμενος της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας, ο Πάπας Φραγκίσκος, διάδοχος του Ιουλίου του Β’, έκανε ιδιαίτερη αναφορά στον πίνακα «Η Σχολή των Αθηνών», κατά την ομιλία του Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο στο Στρασβούργο, τον Νοέμβριο του 2014.

«Ένας από τους καλύτερους πίνακες του Ραφαήλ, ο οποίος βρίσκεται στο Βατικανό, είναι η Σχολή της Αθήνας» σημείωσε ο Πάπας και πρόσθεσε: «Ο Πλάτων και ο Αριστοτέλης είναι στο επίκεντρο. Ο Πλάτων δείχνει προς τον ουρανό, στον κόσμο των ιδεών. Ο Αριστοτέλης δείχνει προς τα έξω, προς αυτόν που παρακολουθεί τη σκηνή, προς τον κόσμο, την πραγματικότητα. Για μένα αυτή είναι η εικόνα και η ιστορία της Ευρώπης, η οποία συνδέει τον ουρανό και τη γη. Οι λαοί της Ευρώπης ανέκαθεν ξεχώριζαν. Ο ουρανός είναι το άνοιγμα στον Θεό και η γη αναπαριστά την πρακτική και συγκεκριμένη ικανότητα της Ευρώπης να αντιμετωπίζει καταστάσεις και προβλήματα». 

Προσχέδιο του Ραφαήλ για τη Σχολή των Αθηνών

ΠΑΡΝΑΣΣΟΣ 

Δίπλα από την «Σχολή των Αθηνών», όπως είπαμε, έχουμε τον περίφημο «Παρνασσό». Με την απεικόνιση του Παρνασσού, του όρους των Μουσών, ο Ραφαήλ εξυμνεί την ποίηση ως μια ανώτερη δραστηριότητα του πνεύματος, μέσω της οποίας ο άνθρωπος μπορεί να έχει πρόσβαση στην κατανόηση του θείου μυστηρίου. 

Ο Απόλλωνας στο κέντρο του Παρνασσού θεωρείται συνήθως ο αυτονόητος πρωταγωνιστής της παράστασης. Είναι ο θεματοφύλακας του κόσμου της ποίησης. 

Η αναγνώριση στην εικόνα των αρχαίων και σύγχρονων ποιητών, που εμφανίζονται διάσπαρτοι στα διάφορα τμήματα της νωπογραφίας, είναι αμφίβολη και εντελώς υποθετική, σύμφωνα με πολλούς μελετητές. 

Οι ποιητές που απεικονίζονται είναι δεκαοκτώ, εκ των οποίων εννέα σύγχρονοι και εννέα αρχαίοι. Εννέα, όπως ο αριθμός των Μουσών, σύμφωνα με ένα παιχνίδι αριθμητικών αντιστοιχιών, συνηθισμένο στην κουλτούρα της εποχής. 

Οι μορφές διαδέχονται η μία την άλλη, σύμφωνα με ένα ρυθμό μουσικό. 

Κατά μία ερμηνεία: 

Στην αριστερή πλευρά του Απόλλωνα απεικονίζονται οι τέσσερις Μούσες: Μελπομένη, Τερψιχόρη, Πολύμνια, Καλλιόπη, οι επικοί ποιητές: Δάντης, Όμηρος, Βιργίλιος, Angelo Poliziano, Αινείας (καθιστός) και πέντε λυρικοί ποιητές: Αλκαίος, Κόριννα, Σαπφώ, Ανακρέων, Πετράρχης. 

Στην δεξιά πλευρά, οι πέντε μούσες: Ευτέρπη, Θάλεια, Κλειώ, Ουρανία, Ερατώ, οι ποιητές Βοκκάκιος, Αριόστο, Οβίδιος, Οράτιος (καθιστός), αλλά και ανώνυμοι ποιητές του μέλλοντος. 

[ΟΙ ΕΝΝΕΑ ΜΟΥΣΕΣ 

1) Καλλιόπη: Μούσα της επικής ποίησης, της ρητορικής και των καλών τεχνών (Καλλιέπουσα) 

2) Ευτέρπη: Η μούσα της μουσικής (ευ + τέρπω) 

3) Κλειώ: Η μούσα της ιστορίας. Συνήθως απεικονίζεται με δάφνινο στεφάνι. Το όνομά της προέρχεται από το ρήμα κλείω= αφηγούμαι 

4) Ερατώ: Η μούσα της λυρικής ποίησης και των ύμνων. Προστάτρια της ποίησης και του έρωτα. Σύμβολό της η λύρα. Το όνομά της προέρχεται από τη λέξη έρως. 

5) Μελπομένη: Η μούσα της τραγωδίας. Συνήθως απεικονίζεται με τραγική μάσκα και κοθόρνους (μέλπω= ψάλλω, υμνώ) 

6) Πολύμνια: Η μούσα της ιερής ποίησης. Προστάτρια των ύμνων που απευθύνονται στους θεούς (πολύ + ύμνος) αλλά και της μάθησης (πολύ + μνεία) 

7) Τερψιχόρη: Η μούσα του χορού και των δραματικών χορικών (τέρπω+ χορός) 

8) Θάλεια: Προστάτιδα της κωμωδίας και της ευπρεπούς ευθυμίας (θαλλώ = ευδοκιμώ, θάλλος = βλαστάρι) 

9) Ουρανία: Η μούσα της αστρονομίας (ουρανία = η αναφερόμενη στον ουρανό)]. 

Ο Απόλλωνας καθισμένος στην κορυφή του Παρνασσού κοντά στην Κασταλία πηγή, με το κεφάλι δαφνοστεφανωμένο, ο Θεός είναι αφοσιωμένος στις μελωδίες που συνθέτει με μια λύρα της εποχής του Ραφαήλ, σα να ήθελε ο καλλιτέχνης να υπογραμμίσει τη διαχρονικότητα του απολλώνιου άσματος. Οι χορδές του οργάνου είναι επτά, εδώ όμως είναι εννέα, όπως και οι Μούσες. 

Ωστόσο η Franca Camiz το 1984 με την ευκαιρία της έκθεσης Ραφαήλ στο Βατικανό ανακατασκεύασε το μουσικό όργανο που παίζει ο Απόλλωνας, δηλ. τη βιόλα (λύρα) ντα μπράτσο, ένα έγχορδο συνοδείας, χρησιμοποιώντας όσες πηγές της εποχής έδιναν στοιχεία για το όργανο. Το αποτέλεσμα ήταν ένα όργανο του οποίου ο ήχος, ναι μεν, ταίριαζε για συνοδεία, αλλά το οποίο ο μουσικός δύσκολα θα μπορούσε να παίζει τραγουδώντας συγχρόνως. Μήπως, λοιπόν, ο τραγουδιστής εδώ δεν είναι ο Απόλλων; Τότε ποιος; Αν δεχτούμε ως κεντρικό ερμηνευτή τον Όμηρο που δεσπόζει αριστερά, τυφλό, με το κεφάλι προς τα πίσω, τότε ο Απόλλων μπορεί να συνοδεύει με τη λύρα ντα μπράτσο την απαγγελία του μεγάλου ποιητή. 

Η λύρα ντα μπράτσο παίζεται στον ώμο με δοξάρι και εμφανίζεται στην εικονογραφία με μεγάλη συχνότητα, σε διάφορες παραλλαγές, στα τέλη του 15ου και στον 16ο αιώνα, να συνοδεύει μουσική αυτοσχεδιασμών και αφηγηματική ποίηση. 

Σύμφωνα με ερευνητές των μουσικών οργάνων, στο πνεύμα της Αναγέννησης και της λατρείας προς την Ελληνική αρχαιότητα, το όνομα της λύρας (δηλ. του οργάνου που εξελίχθηκε και διαμορφώθηκε στο Βυζάντιο και επιζεί ακόμη και σήμερα σε πολλές περιοχές του Αιγαίου Πελάγους), δόθηκε και στην lyra da braccio, ένα τοξωτό όργανο με επτά χορδές, απόγονο της ευρωπαϊκής βιέλας και πρόγονο της βιόλας ντα γκάμπα. 

Σε σχέδιο του Ραφαήλ, σήμερα στη Lille, στο Musee des Beau Arts, βλέπουμε την αλλαγή γνώμης και την επικαιροποίηση του μουσικού οργάνου, με τον σχεδιασμό της λύρας ντα μπράτσο. 

Η εμφάνιση της λύρας (βιόλας) ντα μπράτσο, των παραλλαγών της, η αντικατάσταση της αρχαίας λύρας με αυτό το έγχορδο που παίζεται με δοξάρι και δανείζεται την ονομασία της λύρας, είναι ένα μεγάλο θέμα που ξεπερνά τα όρια της παρούσας ανακοίνωσης. 

Η μορφή που αναγνωρίζεται καλύτερα είναι του τυφλού Ομήρου, την ώρα που τραγουδά παρουσία του Εννίου. 

Πίσω από τον Όμηρο αναγνωρίζονται αριστερά ο Δάντης, δεξιά ο Βιργίλιος, δηλαδή τα έπη όλων των μεγάλων εποχών, ελληνικής, ρωμαϊκής, ιταλικής λογοτεχνίας, αναγέννησης. Η αποθέωση των αρχαίων ποιητών από τον Ραφαήλ είναι συνεπής με τους ουμανιστικούς προσανατολισμούς που δανείζονται από τον κλασικό κόσμο όχι μόνο γενικές αρμονίες, αλλά και τη σύνταξη ενός συγκεκριμένου ιδιώματος, που αποτελεί σύνθεση του αρχαίου και του μοντέρνου. 

Ξεχωριστή είναι η θέση της Σαπφούς. Η Σαπφώ είναι καθισμένη αριστερά, δίπλα στο παράθυρο που εισχωρεί στην τοιχογραφία, κρατώντας στο υψωμένο δεξί χέρι της περγαμηνή, ενώ το αριστερό ακουμπάει σε αρχαιοπρεπή λύρα. Η Σαπφώ που είχε ριχτεί (αυτοκτονήσει) στη θάλασσα κοντά στο Άκτιο, αποτελεί εδώ ίσως έμμεση αναφορά στην περίφημη ναυμαχία, όπου ο Οκταβιανός νίκησε τον Μάρκο Αυρήλιο, εγκαινιάζοντας την ένδοξη βασιλεία του (Αύγουστος). 

Αν δει κανείς τα διάφορα στάδια μετεξέλιξης της τοιχογραφίας του Παρνασσού, όπως μας τη δείχνουν χαρακτικά και σχέδια της εποχής, γίνεται φανερό ότι το αρχικό του θέμα, εμπλουτίστηκε βαθμηδόν με την έννοια της έμπνευσης, με τη σύλληψη της ταυτόχρονης παρουσίας παρελθόντος, παρόντος και μέλλοντος. Σε ένα πρώτο, αρκετά πλήρες σχέδιο, όπως το απαθανατίζει το χαρακτικό του Marcantonio Raimondi, ο Απόλλωνας παίζει αρχαία λύρα με τις μούσες γύρω του, στους ποιητές της αρχαιότητας.

Οι επιρροές του Ραφαήλ στους μεταγενέστερους είναι ένα τεράστιο θέμα στην ιστορία της τέχνης. Εδώ επισημαίνω μόνο κάτι ελληνικό: 

Στη Ζωφόρο των Προπυλαίων Πανεπιστημίου Αθηνών ανιχνεύουμε στα μορφολογικά πρότυπα του έργου τη μακρυσμένη στο χρόνο μητέρα όλων των παραστάσεων ανάλογου περιεχομένου, τη «Σχολή των Αθηνών» και τον «Παρνασσό» του Ραφαήλ. Στο κεντρικό τμήμα της ζωφόρου απεικονίζεται ένθρονος ο βασιλιάς Όθων να πλαισιώνεται από τις αλληγορικές μορφές των Ελευθερίων Τεχνών, ενώ το δυτικό και ανατολικό τμήμα κοσμούνται με μυθικές και ιστορικές μορφές του αρχαίου κόσμου. 

[Η ζωγραφική ζωφόρος στη στοά των προπυλαίων του Πανεπιστημίου. Τα σχέδια έγιναν από τον αυστριακό ζωγράφο Karl Rahl (1812-1865) στα τέλη του 1859, στη Βιέννη. Η μεταφορά τους στην τοιχογραφία εκτελέστηκε από τον πολωνό ζωγράφο Eduard Lebiedzky (1862-1915) το 1889. Οι αρχιτέκτονες Χριστιανός και Θεόφιλος Χάνσεν και ο ευεργέτης Σίμων Σίνας συνέβαλαν στην επιλογή της θεματολογίας και του ζωγράφου. Ο Σίνας ανέλαβε τη δαπάνη ανάθεσης των σχεδίων (24.000 δραχμές), ενώ οι μακεδόνες ευεργέτες Στέργιος και Νικόλαος Δούμπας τη δαπάνη εκτέλεσης του έργου (70.000-100.000 δραχμές)].

Εν κατακλείδι: 

Ο Ραφαήλ αναδείχθηκε ο υπέρτατος ερμηνευτής της πνευματικής σαφήνειας και της κλασικής ομορφιάς, θεμελίων μιας άποψης του κόσμου που αποτελεί τον θρίαμβο της έννοιας της απόλυτης και αρμονικής ισορροπίας μεταξύ φύσης, ατόμου και ιστορίας, σε συντονισμό με μια κοινωνία αριστοκρατική, εκλεπτυσμένη και καλλιεργημένη.