Η ΟΡΧΗΣΤΡΑ ΤΩΝ ΧΡΩΜΑΤΩΝ ΤΟΥ ΜΑΝΟΥ ΧΑΤΖΙΔΑΚΙ ΕΡΜΗΝΕΥΕΙ ΓΙΑΝΝΗ ΧΡΗΣΤΟΥ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Έτος μνήμης Γιάννη Χρήστου το 2026, καθώς φέτος συμπληρώθηκαν (στις 8 Ιανουαρίου) εκατό χρόνια από τη γέννηση του μεγάλου συνθέτη. 

Και θυμάμαι το αφιέρωμα που πραγματοποίησε ο Μάνος Χατζιδάκις με την Ορχήστρα των Χρωμάτων στα 20χρονα του συνθέτη. 

Τρίτη 27 Νοεμβρίου 1990, στο παλιό "ΠΑΛΛΑΣ". 

Παραθέτω με συγκίνηση το - συλλεκτικό πλέον - πρόγραμμα εκείνης της ξεχωριστής συναυλίας, το οποίο είναι πραγματικά πολύτιμο για τον πλούτο του υλικού που περιλαμβάνει. 

 

Δέκα χρόνια αργότερα, το 2000, κυκλοφόρησε ένας ψηφιακός δίσκος από την Ορχήστρα των Χρωμάτων, με έργα του Γ. Χρήστου. 

Με διευθυντή ορχήστρας τον Μίλτο Λογιάδη δισκογραφήθηκαν τρία έργα του Γιάννη Χρήστου: το πρώτο του ορχηστρικό έργο «Μουσική του Φοίνικα» (1948-49), που βασίζεται στο μεστό ύφος προχωρημένης σειραϊκής τεχνικής, τα «Εξι τραγούδια σε ποίηση Τ. Σ. Ελιοτ» της δεύτερης περιόδου του Χρήστου (1953-1958) και το έργο «Τοκκάτα» για πιάνο και ορχήστρα. Σολίστ η μέτζο σοπράνο Αλεξάνδρα Παπατζιάκου και η πιανίστρια Νέλλη Σεμιτέκολο, η οποία γνώριζε προσωπικά τον συνθέτη και είναι εξαιρετική ερμηνεύτρια των έργων του. 

Η «Μουσική του Φοίνικα» γνώρισε μεγάλη επιτυχία στο εξωτερικό και στην Ελλάδα, εκδόθηκε από τον οίκο Ricordi και, όπως σημειώνεται στο ένθετο του δίσκου από κείμενα του Γ. Γ. Παπαϊωάννου, «είναι γραμμένο σε δωδεκάφθογγο σύστημα, επεξεργάζεται ένα σύντομο χρωματικό θεματικό μοτίβο, που ακούγεται σε συνεχείς μετασχηματισμούς του εαυτού του (ανανεώνεται όπως ο μυθικός φοίνιξ). Παράλληλα όμως και η συνολική μορφή του έργου ακολουθεί αυτό το οποίο θα αποκαλέσει αργότερα ο συνθέτης «διάγραμμα φοίνικα», δηλαδή «αρχή-εξέλιξη προς το δράμα (κορύφωμα) – επάνοδος στο τέλος-αρχή». Πρόκειται επομένως για μια εντελώς συμμετρική μορφή, όπου το τέλος επαναφέρει ακριβώς την αρχή, συμβολίζοντας την αναγέννηση του φοίνικα, ενώ το μεσαίο κορύφωμα φθάνει συνήθως ύστερα από ένα τεράστιο ανέβασμα διαρκείας, ως την υστερία, η δε πτώση μετά το δραματικό αυτό κορύφωμα είναι αρκετά απότομη».

Τα «Εξι τραγούδια σε ποίηση Τ. Σ. Ελιοτ» γράφτηκαν αρχικά το 1955 με συνοδεία πιάνου και αργότερα, το ’57, ενορχηστρώθηκαν. Εχουν εκδοθεί από δύο εκδοτικούς οίκους στη Γερμανία και είναι το τελευταίο από τα τρία έργα που εκδόθηκαν όσο ο Χρήστου ζούσε. Η πρώτη παγκόσμια εκτέλεση της εκδοχής με ορχήστρα δόθηκε τον Δεκέμβριο του ’58 από τη Συμφωνική Ορχήστρα του ΕΙΡ, με διευθυντή τον Πιέρο Γκουαρίνο και σολίστ την Αλίς Γκαμπάι. Είχα την ευτυχία να ακούσω αυτούς τους θρυλικούς ερμηνευτές (εκδοχή για φωνή και πιάνο) στο παλιό «Παλλάς», θαρρώ τριάντα χρόνια πριν…

Η «Τοκκάτα», έργο του 1962, παίχτηκε σε πρώτη παγκόσμια εκτέλεση στις 23 Απριλίου 1973 στο Δημαρχείο της Οξφόρδης, στο πλαίσιο του Αγγλικού Φεστιβάλ Μπαχ, με σολίστ τον Ζορζ Πλυντερμασέ και τη Βασιλική Φιλαρμονική Ορχήστρα, με διευθυντή τον Ελιακούμ Σαπάιρα. Οπως σημειώνεται στο κείμενο του Γ. Γ. Παπαϊωάννου, «χρησιμοποιείται μια εντελώς νέα τεχνική εκτέλεσης στο πιάνο που επιτρέπει ασύγκριτα πιο γρήγορα, εκτυφλωτικά πιανιστικά περάσματα απ’ ό,τι η ρομαντική τεχνική, καταργώντας το πέρασμα του αντίχειρα και εισάγοντας αστραπιαίες ομόρροπες κινήσεις χεριών και δαχτύλων». 

Ο Γιάννης Χρήστου είναι 100 χρόνια από τη γέννησή του πανταχού παρών!...

ΟΙ "ΠΥΡΙΝΟΙ" ΣΥΝΘΕΤΕΣ ΓΙΑΝΝΗΣ ΧΡΗΣΤΟΥ ΚΑΙ ΣΤΕΦΑΝΟΣ ΒΑΣΙΛΕΙΑΔΗΣ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου

Κάθε χρόνο της Πεντηκοστής θυμάμαι ιδιαίτερα τον Γιάννη Χρήστου και ακούω το περίφημο ορατόριό του Πύρινες Γλώσσες. 
Αλλά θυμάμαι και τον Στέφανο Βασιλειάδη (1933-2004), με το δικό του "Εν Πυρί", αφιερωμένο στον Γιάννη Χρήστου, καθώς τους συνέδεε σχέση ζωής και θανάτου! 

Ο Στέφανος Βασιλειάδης βρισκόταν στο μοιραίο αυτοκίνητο που πήρε τη ζωή όχι μόνο του Γιάννη και της Θηρεσίας Χρήστου, αλλά και της συζύγου τού Βασιλειάδη σ' εκείνο το δυστύχημα της 8ης Γενάρη 1970. Πέρασαν 55 χρόνια...

Με τον μέγιστο έλληνα συνθέτη Γιάννη Χρήστου (1926 – 1970) γνωρίστηκα σαν ήμουν στην αρχή της εφηβείας. Όταν χρειάστηκε, μαζί με κάποιους άλλους συνομηλίκους μου, να κάνουμε κάτι κραυγές – κυριολεκτικά! – στο έργο του «Αναπαράσταση ΙΙΙ» (Ο Πιανίστας) στο Αρχαίο Ωδείο της Πάτρας, στις αρχές της δεκαετίας του '80. 

Μια συναυλία σύγχρονης μουσικής, που είχαν διοργανώσει οι μετέπειτα δάσκαλοί μου (στο Κέντρο Σύγχρονης Μουσικής Έρευνας) Στέφανος Βασιλειάδης και Γιάννης Γ. Παπαϊωάννου, στο πλαίσιο ενός διεθνούς συνεδρίου, νομίζω ιατρικής. Θυμούμαι πάντως κάτι Ιάπωνες να αλαλάζουν μετά τον Πιανίστα του Χρήστου, που έπαιζε μοναδικά ο Γρηγόρης Σεμιτέκολο. Τότε δεν καταλάβαινα φυσικά. Όταν ήρθα στην Αθήνα μυήθηκα για τα καλά στην υπόθεση σύγχρονη ελληνική μουσική, που είχε ως πατριάρχη της, θα έλεγε κανείς, τον πρόωρα αναχωρήσαντα Γιάννη Χρήστου.

Όπου παιζόταν έργο του Χρήστου στην Αθήνα ήμουν παρών. Και βέβαια μάζευα μετά μανίας το δυσεύρετο υλικό των ηχογραφημένων έργων του, που συνήθως ήταν «ζωντανές» εκτελέσεις.

Εντόπισα αμέσως και κάτι που μου κίνησε ιδιαίτερα το ενδιαφέρον. Ανάμεσα στα έργα του κι ένα, μοναδικό, ορατόριο: Πύρινες γλώσσες (Tongues of Fire)! Ορατόριο της Πεντηκοστής για μέτζο σοπράνο, βαρύτονο, τενόρο, μεικτή χορωδία και ορχήστρα (1964). Ένα έργο που ήταν ειδική παραγγελία του Αγγλικού Φεστιβάλ Bach του Λονδίνου, και συγκεκριμένα της διευθύντριάς του Λίνας Λαλάντη, και παρουσιάστηκε σε πρώτη παγκόσμια εκτέλεση από την Ορχήστρα και Χορωδία του Φεστιβάλ Bach υπό την διεύθυνση του Piero Guarino στην Πανεπιστημιακή Εκκλησία της Παρθένου Μαρίας της Οξφόρδης, στις 27 Ιουνίου 1964. Πέρασαν κιόλας 61 χρόνια. 

Η μόνη ηχογράφηση του έργου, που περιλαμβάνεται σ’ έναν από τους 4 ψηφιακούς δίσκους με έργα του Γιάννη Χρήστου που εξέδωσε ο Σείριος του Μ. Χατζιδάκι, είναι αυτή η πρεμιέρα του. Με πολύ σημαντικούς σολίστ: ο μέγας Κώστας Πασχάλης (βαρύτονος), η θρυλική Ίρμα Κολάση (μέτζο σοπράνο) και ο τενόρος Gerald English.
Oι "Πύρινες Γλώσσες" επαναλήφθηκαν πανηγυρικά το 1972 στο "Φεστιβάλ Μπαχ" του Λονδίνου με πολύ μεγάλη επιτυχία, στο "ELISABETH HALL" του "ROYAL FESTIVAL", με μαέστρο τον Μιχάλη Αδάμη, την Αγνή Μπάλτσα, τον ιεραπόστολο της σύγχρονης μουσικής Σπύρο Σακκά και τον  G. Εnglish, αγγλική χορωδία και την Ορχήστρα Δωματίου του Λονδίνου. Υπήρξε θριαμβευτικη υποδοχή του έργου του Γ. Χρήστου. ανάμεσα σε έργα των L. Berio "Folksongs" με την Cathy Barberian και Stockhausen (έργο σε παγκόσμια πρώτη).

Οι Πύρινες γλώσσες παρουσιάστηκαν για πρώτη φορά στην Ελλάδα μόλις το 1992 (11 Ιανουαρίου) στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών, υπό τη διεύθυνση του Θόδωρου Αντωνίου. Μια παράσταση που είδα μαζί με τον Μάνο Χατζιδάκι!  

Ξανάκουσα ζωντανά το έργο σε συναυλία της Ορχήστρας των Χρωμάτων, υπό τον Μίλτο Λογιάδη, στο Ηρώδειο τον Ιούλιο του 2002. 

Τα κείμενα που χρησιμοποιεί ο συνθέτης στο ορατόριό του προέρχονται από την Καινή Διαθήκη, τους ψαλμούς, τις προφητείες καθώς και από ύμνους της Ανατολικής Ορθόδοξης Εκκλησίας. Ο Χρήστου αναπαριστά ηχητικά με τον πιο αξιοθαύμαστο τρόπο την εναγώνια προσμονή των πρώτων χριστιανών πριν από την Πεντηκοστή, που αντιστοιχεί στο ανεπανάληπτο δραματικό κορύφωμα του έργου. 

Σε σημειώσεις του για τις Πύρινες Γλώσσες ο Χρήστου γράφει: 

Να το κάνω δραματικό – με την αρχέτυπη έννοια. 

Η «διανοητικοποίηση» και ο συναισθηματισμός των αντιλήψεων του 18ου – 19ου αιώνα απορρίπτονται! Το στυλιζάρισμα της εποχής μπαρόκ απορρίπτεται! 

Το δράμα έγκειται στο εξής: Θα εισαγάγω τα μη ακροάσιμα μέρη της ελληνικής λειτουργίας, και το επίκεντρο όλου του έργου θα είναι το raison d’ être {ο λόγος ύπαρξης} της λειτουργίας, δηλ. η μετουσίωση του άρτου και του οίνου στο σώμα και το αίμα του Χριστού! Αυτή είναι η ύψιστη μυστηριακή στιγμή. 

Η στιγμή της επελεύσεως του Αγίου Πνεύματος αντιμετωπίζεται σαν καταλυτικό γεγονός! Ακριβώς «καθάπερ φερομένης πνοής βιαίας»! Έκσταση, έντονα δραματική πορεία, η οποία ξεκινώντας από τη σύγχυση και το χάος οδηγείται μέσα από την ένταση και την αγωνία στη λύτρωση και το φως! Γι’ αυτό και το έργο κλείνει θριαμβικά με τον ύμνο: «Φως ο Πατήρ, Φως ο Λόγος, Φως και το Άγιον Πνεύμα, όπερ εν γλώσσαις πυρίναις τοις αποστόλοις επέμφθη». 

Και εδώ παραθέτω τη μαρτυρία του μακαρίτη Στέφανου Βασιλειάδη για τη σχέση του Χρήστου με την θρησκεία και τη μεταφυσική: 

«Έδειχνε πολύ μεγάλο ενδιαφέρον για ό,τι είχε σχέση με τον εσωτερικό κόσμο του ανθρώπου. Όταν τον γνώριζε κανείς και έκανε συντροφιά μαζί του δεν μπορούσε να το υποπτευθεί. Δεν έκανε όπως συνηθίζουν οι λεγόμενοι καλλιεργημένοι άνθρωποι, να προβάλλουν αυτό τους το ενδιαφέρον. Πρόκειται για μια μυστική ζωή του Γιάννη Χρήστου και φαίνεται στο έργο του πολύ αυτή η επαφή και με την άλλη διάσταση, πέρα από τον κόσμο τον φυσικό. Ίσως όμως ο Γιάννης Χρήστου όλα αυτά να τα έβλεπε σαν μια ενότητα μέσα στο δικό του σύμπαν. Η μεταφυσική μπορεί να εκφρασθεί πολύ περισσότερο με αυτούς τους ήχους τους συμπαντικούς και όχι με την πολύ πεπατημένη οδό, όπου είναι πολύ πιο δύσκολο να γίνουν αντιληπτές τέτοιες έννοιες. 

Θυμάμαι όταν ο Γιάννης Χρήστου μου έβαλε να ακούσω τις «Πύρινες γλώσσες» μου περιέγραφε όλη αυτήν την πορεία προς Εμμαούς των δυο μαθητών του Χριστού που συζητούσαν για τα πράγματα τα οποία είχαν συμβεί και πως δήθεν τυχαία ένας διαβάτης τους πλησίασε και τους ρώτησε τι είναι αυτά που λένε. Ο Γιάννης Χρήστου δίνει ήχο από τον εσωτερικό κόσμο, από την ατμόσφαιρα που είχαν μέσα τους οι μαθητές από την δίκη, την σταύρωση και το μαρτύριο, και όλα αυτά δίνονται με τον μουσικό διάλογο του Χριστού που ακόμα δεν έχει αποκαλυφθεί στους μαθητές του, έναν ρόλο που ερμηνεύει σπουδαία ο βαρύτονος Κώστας Πασχάλης». 

Το κείμενο που μελοποιεί ο Χρήστου το …κέντησε κυριολεκτικά. 

Χρησιμοποιεί αποσπάσματα από: 

– Τα Ευαγγέλια του Λουκά και του Ιωάννη 

– Τους Ψαλμούς του Δαβίδ 

– Τις Προφητείες του Ησαΐα 

– Τα Εγκώμια της Μ. Παρασκευής 

– Την Θεία Λειτουργία του Αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου 

– Την υμνολογία της Πεντηκοστής. 

Στην παρτιτούρα του για τις φωνές, ο συνθέτης γράφει κάθε φορά, στα αγγλικά, την πηγή της φράσης που χρησιμοποιεί, π.χ. Psalms 6/1, ISAIAH 52/1, Luke 24 κ.ο.κ. Επίσης, παραθέτει το κείμενο στο τέλος κάθε σελίδας στα αγγλικά. Μένει να δούμε αν η μετάφραση είναι δική του ή χρησιμοποιεί κάποια γνωστή αγγλική μετάφραση της Βίβλου. Σίγουρα, πάντως, έχει υπ’ όψιν του την Θ. Λειτουργία του Αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου, έκδ. The Faith Press edition, London 1930, αφού την παραπέμπει στις σημειώσεις του για το έργο. 

Εν πρώτοις, εκπλήσσει η γνώση όλων αυτών των βιβλικών και λειτουργικών πηγών και κατόπιν ο ιδιοφυής και φιλοσοφικός συνάμα – και θεολογικός θα προσέθετα – συνδυασμός τους. 

Ο Γιάννης Χρήστου για τα αποσπάσματα της Αγίας Γραφής (Παλαιά και Καινή Διαθήκη) δεν χρησιμοποιεί το πρωτότυπο κείμενο, αλλά την νεοελληνική απόδοση του καθηγητή του Πανεπιστημίου Αθηνών, Αρχιμανδρίτη Νεόφυτου Βάμβα (1776-1855), κι αυτό είναι επίσης εκπληκτικό. Γνώριζε και αυτό το κείμενο, δηλαδή την πρώτη ολοκληρωμένη μετάφραση της Βίβλου (1850). Αντίθετα, τα αποσπάσματα της Θ. Λειτουργίας και οι ύμνοι που χρησιμοποιούνται είναι στο πρωτότυπο. 

Έχει, πραγματικά, πολύ ενδιαφέρον αυτή η άποψη. Τα λειτουργικά κείμενα αμετάφραστα, ενώ τα κείμενα των Γραφών σε μια νεοελληνική απόδοση, πολύ κοντά στο πρωτότυπο. Η χρήση των πηγών είναι αντιστικτική και υπηρετεί το βάθος της σύλληψης του συνθέτη, αλλά και την πνευματικότητα που επιδιώκει. 

Το έργο τελειώνει με την τρίφωτο Αγία Τριάδα, όπως ακριβώς και η ταινία του Αντρέι Ταρκόφσκι για τον Αντρέι Ρουμπλιώφ. Η περίφημη εικόνα της Αγίας Τριάδος του Ρουμπλιώφ που γίνεται έγχρωμη και κατακυριεύει την οθόνη. 

Το πώς ο Γιάννης Χρήστου αποδίδει μουσικά το κείμενο που εκείνος εμπνεύσθηκε είναι υπόθεση ολόκληρης μελέτης. «Το μόνο που ξέρω είναι πως το έγραψα με ειλικρίνεια» ομολογούσε στη Γιολάντα Τερέντσιο, σε ραδιοφωνική συνέντευξη το 1964, λίγο μετά την παγκόσμια πρώτη εκτέλεση στην Οξφόρδη, στα πλαίσια του Αγγλικού Φεστιβάλ Μπαχ. «Είναι η στιγμή που δύσκολα μπορεί κανείς να περιγράψει με λόγια, γιατί δεν χωρούνε λόγια, είναι η ώρα που ο άνθρωπος φωτίζεται με μια δύναμη που δεν είναι δική του». 

Μια διάλεξή μου για το λιμπρέτο του Ορατορίου της Πεντηκοστής, ποίημα του Γ. Χρήστου, μπορείτε να δείτε στο blod.gr. 

Τώρα, ο Στέφανος Βασιλειάδης ...απάντησε στις "Πύρινες γλώσσες" του Γιάννη Χρήστου με το έργο του "Εν Πυρί", για κοντραμπάσο και οκτάιχνη μαγνητοταινία (1973)."

Το Εν Πυρί γράφτηκε τρία χρόνια μετά το πολύνεκρο τροχαίο που κόστισε τη ζωή της Αναστασίας Βαοιλειάδη (πρώτης συζύγου του Στέφανου Βασιλειάδη), του Γιάννη Χρήστου (του γνωστού συνθέτη με τον οποίο ο Βασιλειάδης είχε συνδεθεί και συνεργαζόταν εκείνο τον τελευταίο χρόνο) καθώς και της Θηρεσίας Χρήστου Χωρέμη, συζύγου του Γιάννη Χρήστου. 

Η φράση "Εν πυρί" απαντάται συχνά στα βιβλικά και λειτουργικά κείμενα. Ο Βασιλειάδης ήξερε βυζαντινή μουσική από μικρός και γνώριζε τη λειτουργική ζωή της Εκκλησίας. 

Μέσα σ' ένα θρησκευτικό, τελετουργικό και απόκοσμο περιβάλλον, ο συνθέτης υφαίνει ένα "ξένον άκουσμα"  (με αναφορές στο Μυστήριον του Γιάννη Χρήστου, και όχι μόνο), εισάγοντάς μας σ' αυτό που είναι "πυρ καταναλίσκον". Είμαστε όλοι έμπυροι, καιόμενοι, φλεγόμενοι, μέσα στους ήχους του Βασιλειάδη, όπου, όμως, η ελπίδα είναι παρούσα. Η φωτιά δεν είναι καταστρεπτική αλλά φωτιστική, σαν αυτή των "Πυρίνων Γλωσσών" του Γιάννη Χρήστου, σαν τον φωτισμό της Πεντηκοστής "εν είδει πυρίνων γλωσσών". 

Το "Εν Πυρί" ηχεί σαν να έχει γεννηθεί μέσα από μια απόλυτη αναγκαιότητα, σχεδόν σωματική, του συνθέτη να αντιμετωπίσει τον χαμό και τον θάνατο. Στο τέλος του έργου, ενώ ο μουσικός είναι ακόμα στη σκηνή αποκαλύπτεται ένας ισχνός τόνος σηματοδοτώντας αυτό που παραμένει –αυτό που «έχει αντέξει και ξεπεράσει την καταστροφή».

Το "Εν Πυρί" είχε γραφτεί αρχικά για κοντραμπάσο και μαγνητοταινία, και η πρώτη του εκτέλεση έγινε το 1973 από τον Ανδρέα Ροδουσάκη, με τον οποίο ο συνθέτης πήγε και στην Στοκχόλμη, όπου καταγράφηκε το έργο το 1976, κι αυτή η ιστορική ερμηνεία εκδόθηκε πρόσφατα σε δίσκο. 
Ωστόσο το 1989, ο Στέφανος Βασιλειάδης πρότεινε στον Μarcel Spinei να παίξει το έργο με τσέλο. Σ' αυτή τη δεύτερη εκδοχή (για τσέλο), η πρώτη εκτέλεση  από τον M. Spinei έγινε στις 15 Σεπτεμβρίου 1989, στο Α' Πρόγραμμα της Ελληνικής Ραδιοφωνίας. 
Το έργο έχει παιχθεί επανειλημμένα στην Ελλάδα και το εξωτερικό τόσο από τον πρώτο διδάξαντα, Α. Ροδουσάκη, αλλά και από τους Βασίλη Παπαβασιλείου και Ευγένιο Πολίτη. 

Το εξώφυλλο του LP των Holotype Editions/ 

Τον Σεπτέμβριο του 2017 κυκλοφόρησε ένα LP από την ελληνική εταιρεία Holotype Editions με δύο έργα του Στ. Βασιλειάδη: Εν Πυρί και Βάκχες (1974). Στην έκδοση συνέβαλε σημαντικά η οικογένεια του συνθέτη και κυρίως η κόρη του Έβη Βασιλειάδη. 
Το "Εν Πυρί" με τον κορυφαίο Ανδρέα Ροδουσάκη στο κοντραμπάσο και τον ίδιο τον Βασιλειάδη μπροστά από την κονσόλα, προέρχεται από εγγραφή σε στούντιο της σουηδικής ραδιοφωνίας, το 1976, που ήδη μνημονεύσαμε.
Εδώ παραθέτουμε μία άλλη σημαντική ερμηνεία, αυτήν του Βασίλη Παπαβασιλείου. Στην ταυτόχρονη επιμέλεια και διεύθυνση του προηχογραφημένου υλικού βρίσκεται ο συνθέτης Δημήτρης Καμαρωτός. 

Παραθέτω στη συνέχεια και το σημείωμα του Δημήτρη Καμαρωτού για το "Εν Πυρί", από το πρόγραμμα της μεγάλης συναυλίας για τα δέκα χρόνια από την αναχώρηση του Στέφανου Βασιλειάδη, που πραγματοποιήθηκε τον Ιανουάριο 2015 στο θέατρο του Κολλεγίου Αθηνών και έκλεισε με τον Β. Παπαβασιλείου να παίζει το "Εν Πυρί".

Επίσης, αξίζει να αναφερθεί πως την Παρασκευή 22 Νοεμβρίου 2024 πραγματοποιήθηκε στη Μουσική Βιβλιοθήκη, στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών, ένα αφιέρωμα "μνήμης χάριν" στον Στέφανο Βασιλειάδη, με αφορμή τα 20 χρόνια από τον θάνατό του και την πρόσφατη παράδοση του Αρχείου του στη Μουσική Βιβλιοθήκη «Λίλιαν Βουδούρη». Ήταν μια ξεχωριστή, όντως, συναυλία όπου ο Χάρης Παζαρούλας ερμήνευσε έργα Ελλήνων συνθετών για σόλο κοντραμπάσο και ηλεκτρονικά μέσα. Στο επίκεντρο της συναυλίας βρισκόταν - αναπόφευκτα - το εμβληματικό Εν Πυρί του Στέφανου Βασιλειάδη,

Γιάννης Χρήστου και Στέφανος Βασιλειάδης, οι "πύρινοι" ανήκουν στην προσωπική μου μυθολογία, που σημαίνει πως υπάρχουν πάντα μέσα μου, "μ' έναν φανατισμό που δεν είναι παρά σωφροσύνη στον κύβο" (Ελύτης).

ΟΙ "ΠΥΡΙΝΟΙ" ΣΥΝΘΕΤΕΣ ΓΙΑΝΝΗΣ ΧΡΗΣΤΟΥ ΚΑΙ ΣΤΕΦΑΝΟΣ ΒΑΣΙΛΕΙΑΔΗΣ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου

Κάθε χρόνο της Πεντηκοστής θυμάμαι ιδιαίτερα τον Γιάννη Χρήστου (1926 – 1970) και ακούω το περίφημο ορατόριό του Πύρινες Γλώσσες. 

Αλλά θυμάμαι και τον Στέφανο Βασιλειάδη (1933-2004/φέτος συμπληρώθηκαν, στις 23 Μαϊου, 20 χρόνια από τον θάνατό του), με το δικό του "Εν Πυρί", αφιερωμένο στον Γιάννη Χρήστου, καθώς τους συνέδεε σχέση ζωής και θανάτου! 

Ο Στέφανος Βασιλειάδης βρισκόταν στο μοιραίο αυτοκίνητο που πήρε τη ζωή όχι μόνο του Γιάννη και της Θηρεσίας Χρήστου, αλλά και της συζύγου τού Βασιλειάδη, σ' εκείνο το δυστύχημα της 8ης Ιανουαρίου 1970. Πέρασαν 54 χρόνια...

Με τον μέγιστο έλληνα συνθέτη Γιάννη Χρήστου γνωρίστηκα σαν ήμουν στην αρχή της εφηβείας. Όταν χρειάστηκε, μαζί με κάποιους άλλους συνομηλίκους μου, να κάνουμε κάτι κραυγές – κυριολεκτικά! – στο έργο του «Αναπαράσταση ΙΙΙ» (Ο Πιανίστας) στο Αρχαίο Ωδείο της Πάτρας, στις αρχές της δεκαετίας του '80. 

Μια συναυλία σύγχρονης μουσικής, που είχαν διοργανώσει οι μετέπειτα δάσκαλοί μου (στο Κέντρο Σύγχρονης Μουσικής Έρευνας) Στέφανος Βασιλειάδης και Γιάννης Γ. Παπαϊωάννου, στο πλαίσιο ενός διεθνούς συνεδρίου, νομίζω ιατρικής. Θυμούμαι πάντως κάτι Ιάπωνες να αλαλάζουν μετά τον Πιανίστα του Χρήστου, που έπαιζε μοναδικά ο Γρηγόρης Σεμιτέκολο. Τότε δεν καταλάβαινα φυσικά. Όταν ήρθα στην Αθήνα μυήθηκα για τα καλά στην υπόθεση σύγχρονη ελληνική μουσική, που είχε ως πατριάρχη της, θα έλεγε κανείς, τον πρόωρα αναχωρήσαντα Γιάννη Χρήστου.

Όπου παιζόταν έργο του Χρήστου στην Αθήνα ήμουν παρών. Και βέβαια μάζευα μετά μανίας το δυσεύρετο υλικό των ηχογραφημένων έργων του, που συνήθως ήταν «ζωντανές» εκτελέσεις.

Εντόπισα αμέσως και κάτι που μου κίνησε ιδιαίτερα το ενδιαφέρον. Ανάμεσα στα έργα του κι ένα, μοναδικό, ορατόριο: Πύρινες γλώσσες (Tongues of Fire)! Ορατόριο της Πεντηκοστής για μέτζο σοπράνο, βαρύτονο, τενόρο, μεικτή χορωδία και ορχήστρα (1964). Ένα έργο που ήταν ειδική παραγγελία του Αγγλικού Φεστιβάλ Bach του Λονδίνου, και συγκεκριμένα της διευθύντριάς του Λίνας Λαλάντη, και παρουσιάστηκε σε πρώτη παγκόσμια εκτέλεση από την Ορχήστρα και Χορωδία του Φεστιβάλ Bach υπό την διεύθυνση του Piero Guarino στην Πανεπιστημιακή Εκκλησία της Παρθένου Μαρίας της Οξφόρδης, στις 27 Ιουνίου 1964. Πριν ακριβώς 60 χρόνια!  

Η μόνη ηχογράφηση του έργου, που περιλαμβάνεται σ’ έναν από τους 4 ψηφιακούς δίσκους με έργα του Γιάννη Χρήστου που εξέδωσε ο Σείριος του Μ. Χατζιδάκι, είναι αυτή η πρεμιέρα του. Με πολύ σημαντικούς σολίστ: ο μέγας Κώστας Πασχάλης (βαρύτονος), η θρυλική Ίρμα Κολάση (μέτζο σοπράνο) και ο τενόρος Gerald English.
Oι "Πύρινες Γλώσσες" επαναλήφθηκαν πανηγυρικά το 1972 στο "Φεστιβάλ Μπαχ" του Λονδίνου με πολύ μεγάλη επιτυχία, στο "ELISABETH HALL" του "ROYAL FESTIVAL", με μαέστρο τον Μιχάλη Αδάμη, την Αγνή Μπάλτσα, τον ιεραπόστολο της σύγχρονης μουσικής Σπύρο Σακκά και τον  G. Εnglish, αγγλική χορωδία και την Ορχήστρα Δωματίου του Λονδίνου. Υπήρξε θριαμβευτικη υποδοχή του έργου του Γ. Χρήστου. ανάμεσα σε έργα των L. Berio "Folksongs" με την Cathy Barberian και Stockhausen (έργο σε παγκόσμια πρώτη).

Οι Πύρινες γλώσσες παρουσιάστηκαν για πρώτη φορά στην Ελλάδα μόλις το 1992 (11 Ιανουαρίου) στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών, υπό τη διεύθυνση του Θόδωρου Αντωνίου. Μια συναυλία που είδα κι άκουσα μαζί με τον Μάνο Χατζιδάκι!  

Ξανάκουσα ζωντανά το έργο σε συναυλία της Ορχήστρας των Χρωμάτων, υπό τον Μίλτο Λογιάδη, στο Ηρώδειο τον Ιούλιο του 2002. 

Τα κείμενα που χρησιμοποιεί ο συνθέτης στο ορατόριό του προέρχονται από την Καινή Διαθήκη, τους ψαλμούς, τις προφητείες καθώς και από ύμνους της Ανατολικής Ορθόδοξης Εκκλησίας. Ο Χρήστου αναπαριστά ηχητικά με τον πιο αξιοθαύμαστο τρόπο την εναγώνια προσμονή των πρώτων χριστιανών πριν από την Πεντηκοστή, που αντιστοιχεί στο ανεπανάληπτο δραματικό κορύφωμα του έργου. 

Σε σημειώσεις του για τις Πύρινες Γλώσσες ο Χρήστου γράφει: 

Να το κάνω δραματικό – με την αρχέτυπη έννοια. 

Η «διανοητικοποίηση» και ο συναισθηματισμός των αντιλήψεων του 18ου – 19ου αιώνα απορρίπτονται! Το στυλιζάρισμα της εποχής μπαρόκ απορρίπτεται! 

Το δράμα έγκειται στο εξής: Θα εισαγάγω τα μη ακροάσιμα μέρη της ελληνικής λειτουργίας, και το επίκεντρο όλου του έργου θα είναι το raison d’ être {ο λόγος ύπαρξης} της λειτουργίας, δηλ. η μετουσίωση του άρτου και του οίνου στο σώμα και το αίμα του Χριστού! Αυτή είναι η ύψιστη μυστηριακή στιγμή. 

Η στιγμή της επελεύσεως του Αγίου Πνεύματος αντιμετωπίζεται σαν καταλυτικό γεγονός! Ακριβώς «καθάπερ φερομένης πνοής βιαίας»! Έκσταση, έντονα δραματική πορεία, η οποία ξεκινώντας από τη σύγχυση και το χάος οδηγείται μέσα από την ένταση και την αγωνία στη λύτρωση και το φως! Γι’ αυτό και το έργο κλείνει θριαμβικά με τον ύμνο: «Φως ο Πατήρ, Φως ο Λόγος, Φως και το Άγιον Πνεύμα, όπερ εν γλώσσαις πυρίναις τοις αποστόλοις επέμφθη». 

Και εδώ παραθέτω τη μαρτυρία του μακαρίτη Στέφανου Βασιλειάδη για τη σχέση του Χρήστου με την θρησκεία και τη μεταφυσική: 

«Έδειχνε πολύ μεγάλο ενδιαφέρον για ό,τι είχε σχέση με τον εσωτερικό κόσμο του ανθρώπου. Όταν τον γνώριζε κανείς και έκανε συντροφιά μαζί του δεν μπορούσε να το υποπτευθεί. Δεν έκανε όπως συνηθίζουν οι λεγόμενοι καλλιεργημένοι άνθρωποι, να προβάλλουν αυτό τους το ενδιαφέρον. Πρόκειται για μια μυστική ζωή του Γιάννη Χρήστου και φαίνεται στο έργο του πολύ αυτή η επαφή και με την άλλη διάσταση, πέρα από τον κόσμο τον φυσικό. Ίσως όμως ο Γιάννης Χρήστου όλα αυτά να τα έβλεπε σαν μια ενότητα μέσα στο δικό του σύμπαν. Η μεταφυσική μπορεί να εκφρασθεί πολύ περισσότερο με αυτούς τους ήχους τους συμπαντικούς και όχι με την πολύ πεπατημένη οδό, όπου είναι πολύ πιο δύσκολο να γίνουν αντιληπτές τέτοιες έννοιες. 

Θυμάμαι όταν ο Γιάννης Χρήστου μου έβαλε να ακούσω τις «Πύρινες γλώσσες» μου περιέγραφε όλη αυτήν την πορεία προς Εμμαούς των δυο μαθητών του Χριστού που συζητούσαν για τα πράγματα τα οποία είχαν συμβεί και πως δήθεν τυχαία ένας διαβάτης τους πλησίασε και τους ρώτησε τι είναι αυτά που λένε. Ο Γιάννης Χρήστου δίνει ήχο από τον εσωτερικό κόσμο, από την ατμόσφαιρα που είχαν μέσα τους οι μαθητές από την δίκη, την σταύρωση και το μαρτύριο, και όλα αυτά δίνονται με τον μουσικό διάλογο του Χριστού που ακόμα δεν έχει αποκαλυφθεί στους μαθητές του, έναν ρόλο που ερμηνεύει σπουδαία ο βαρύτονος Κώστας Πασχάλης». 

Μια διάλεξή μου για το λιμπρέτο του Ορατορίου της Πεντηκοστής, ποίημα και αυτό του Γ. Χρήστου, μπορείτε να δείτε στο επόμενο βίντεο. Στο τέλος καταθέτει την προσωπική του μαρτυρία για τον Γιάννη Χρήστου, ο μεγάλος συνθέτης Θόδωρος Αντωνίου. 

Τώρα, ο Στέφανος Βασιλειάδης ...απάντησε στις "Πύρινες γλώσσες" του Γιάννη Χρήστου με το έργο του "Εν Πυρί", για κοντραμπάσο και οκτάιχνη μαγνητοταινία (1973). 

Η φράση "Εν πυρί" απαντάται συχνά στα βιβλικά και λειτουργικά κείμενα. Ο Βασιλειάδης ήξερε βυζαντινή μουσική από μικρός και γνώριζε τη λειτουργική ζωή της Εκκλησίας. 

Μέσα σ' ένα θρησκευτικό, τελετουργικό και απόκοσμο περιβάλλον, ο συνθέτης υφαίνει ένα "ξένον άκουσμα"  (με αναφορές στο Μυστήριον του Γιάννη Χρήστου, και όχι μόνο), εισάγοντάς μας σ' αυτό που είναι "πυρ καταναλίσκον". Είμαστε όλοι έμπυροι, καιόμενοι, φλεγόμενοι, μέσα στους ήχους του Βασιλειάδη, όπου, όμως, η ελπίδα είναι παρούσα. Η φωτιά δεν είναι καταστρεπτική αλλά φωτιστική, σαν αυτή των "Πυρίνων Γλωσσών" του Γιάννη Χρήστου, σαν τον φωτισμό της Πεντηκοστής "εν είδει πυρίνων γλωσσών". 

Το "Εν Πυρί" είχε γραφτεί αρχικά για κοντραμπάσο και μαγνητοταινία, και η πρώτη του εκτέλεση έγινε το 1973 από τον Ανδρέα Ροδουσάκη, με τον οποίο ο συνθέτης πήγε και στην Στοκχόλμη, όπου καταγράφηκε το έργο το 1976, κι αυτή η ιστορική ερμηνεία εκδόθηκε πρόσφατα σε δίσκο. 
Ωστόσο το 1989, ο Στέφανος Βασιλειάδης πρότεινε στον Μarcel Spinei να παίξει το έργο με τσέλο. Σ' αυτή τη δεύτερη εκδοχή (για τσέλο), η πρώτη εκτέλεση  από τον M. Spinei έγινε στις 15 Σεπτεμβρίου 1989, στο Α' Πρόγραμμα της Ελληνικής Ραδιοφωνίας. 
Το έργο έχει παιχθεί επανειλημμένα στην Ελλάδα και το εξωτερικό τόσο από τον πρώτο διδάξαντα, Α. Ροδουσάκη, αλλά και από τους Βασίλη Παπαβασιλείου και Ευγένιο Πολίτη. 

Το εξώφυλλο του LP των Holotype Editions/ 

Τον Σεπτέμβριο του 2017 κυκλοφόρησε ένα LP από την ελληνική εταιρεία Holotype Editions με δύο έργα του Στ. Βασιλειάδη: Εν Πυρί και Βάκχες (1974). Στην έκδοση συνέβαλε σημαντικά η οικογένεια του συνθέτη και κυρίως η κόρη του Έβη Βασιλειάδη. 
Το "Εν Πυρί" με τον κορυφαίο Ανδρέα Ροδουσάκη στο κοντραμπάσο και τον ίδιο τον Βασιλειάδη μπροστά από την κονσόλα, προέρχεται από εγγραφή σε στούντιο της σουηδικής ραδιοφωνίας, το 1976, που ήδη μνημονεύσαμε.
Εδώ παραθέτουμε μία άλλη σημαντική ερμηνεία, αυτήν του Βασίλη Παπαβασιλείου. Στην ταυτόχρονη επιμέλεια και διεύθυνση του προηχογραφημένου υλικού βρίσκεται ο συνθέτης Δημήτρης Καμαρωτός. 

Παραθέτω στη συνέχεια και το σημείωμα του Δημήτρη Καμαρωτού για το "Εν Πυρί", από το πρόγραμμα της μεγάλης συναυλίας για τα δέκα χρόνια από την αναχώρηση του Στέφανου Βασιλειάδη, που πραγματοποιήθηκε τον Ιανουάριο 2015 στο θέατρο του Κολλεγίου Αθηνών και έκλεισε με τον Β. Παπαβασιλείου να παίζει το "Εν Πυρί".

Γιάννης Χρήστου και Στέφανος Βασιλειάδης, οι "πύρινοι", ανήκουν στην προσωπική μου μυθολογία, που σημαίνει πως υπάρχουν πάντα μέσα μου, "μ' έναν φανατισμό που δεν είναι παρά σωφροσύνη στον κύβο" (Ελύτης).

ΕΝΑ ΑΦΙΕΡΩΜΑ ΣΤΟΝ ΓΙΑΝΝΗ ΧΡΗΣΤΟΥ ΣΤΑ ΓΙΑΝΝΕΝΑ ΕΝ ΕΤΕΙ 1993

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Με αφορμή την επέτειο 54 χρόνων από τον θάνατο του μεγάλου συνθέτη Γιάννη Χρήστου (8 Ιανουαρίου 1926 - 8 Ιανουαρίου 1970), θυμόμαστε ένα εξαιρετικό αφιέρωμα για τον Γιάννη Χρήστου, που πραγματοποιήθηκε στα Γιάννενα στις 6 Μαρτίου 1993, σε συνεργασία του Αρχείου Ελλήνων Μουσουργών Θωμά Ταμβάκου (Α.Ε.Μ.Θ.Τ.), του Κέντρου Σύγχρονης Μουσικής Έρευνας (ΚΣΥΜΕ), του Πνευματικού Κέντρου Δήμου Ιωαννιτών και του Δημοτικού Ραδιοφώνου Ιωαννίνων, με τη συμμετοχή δύο σπουδαίων γυναικών μουσικών, συνεργατών του Γ. Χρήστου, της Alice Gabbai και της Νέλλης Σεμιτέκολο και του Marcel Spinei. 

Σε εκείνο το αφιέρωμα τις σχετικές εισηγήσεις για το έργο του Γιάννη Χρήστου έκαναν δύο στενοί φίλοι του, οι αείμνηστοι Γιάννης Γ. Παπαϊωάννου και Στέφανος Βασιλειάδης καθώς και ο Θωμάς Ταμβάκος. 

Παρουσιάστηκαν τα περίφημα «Έξι τραγούδια» σε ποίηση Τ.Σ. Έλιοτ, με την πρώτη διδάξασα, την Alice Gabbai, αφού η πρώτη ηχογράφηση του έργου έγινε κατά πάσα πιθανότητα το 1955, και μάλλον στο σπίτι του Γιάννη Χρήστου (στην Αλεξάνδρεια), με την γαλλίδα μεσόφωνο Alice Gabbai και τον ιταλό πιανίστα Piero Guarino. Είχαμε την τύχη να τους ακούσουμε ζωντανά, πολλά χρόνια μετά, στο ΠΑΛΛΑΣ της Αθήνας, όπου είχαν έλθει με πρόσκληση του Γιάννη Γ. Παπαϊωάννου. Στα Γιάννενα πιάνο έπαιξε η περίφημη Νέλλη Σεμιτέκολο, στενή συνεργάτης και φίλη του Γιάννη Χρήστου και αυτόπτης μάρτυς του θανάτου του, αφού επέβαινε στο μοιραίο αυτοκίνητο που τα ξημερώματα της 8ης Ιανουαρίου 1970 ανετράπη με αποτέλεσμα να ανασυρθούν νεκροί ο Χρήστου και η σύζυγος του Βασιλειάδη. 

Στο αφιέρωμα στα Γιάννενα παρουσιάστηκε, επίσης, ο «Επίκυκλος», έργο για μαγνητοταινία, που παρουσιάστηκε για πρώτη φορά σε μορφή ελεύθερου happening τον Δεκέμβριο του 1968 στο Ξενοδοχείο Χίλτον της Αθήνας, κατά την 3η Ελληνική Εβδομάδα Σύγχρονης Μουσικής, ως παρέμβαση ενδιάμεσα στα άλλα έργα του προγράμματος. Όπως σημειώνει και η Anna-Martine Lucciano στο βιβλίο της για τον Γιάννη Χρήστου [Βιβλιοσυνεργατική, Αθήνα 1987]: «Ο ‘Επίκυκλος’ υποτίθεται ότι εγκαινίαζε την 3η Εβδομάδα και ότι διαρκούσε όλη την ημέρα (το έργο αποτελούσε μια μαγνητοταινία που έπαιζε το ρόλο του ηχητικού φόντου και συμπορευόταν με την προβολή μιας ταινίας του ζωγράφου Κοσμά Ξενάκη: η ταινία χρησίμευε πάνω στη σκηνή ως ‘σκηνικό’). Όλοι όσοι ήθελαν μπορούσαν να πάρουν μέρος στο έργο που, με τον τρόπο αυτό, εμφανιζόταν ως ένα ανοικτό χάππενινγκ: έτσι οι προσωπικές πρωτοβουλίες του συνθέτη και το δικαίωμά του να επέμβει εκμηδενίζονται τελείως. Με την έννοια αυτή το έργο αντιπροσωπεύει την πιο εξτρεμιστική, θα λέγαμε, τοποθέτηση του Χρήστου: ένα είδος αυτοκατάργησης του συνθέτη». 

Στα Γιάννενα ο «Επίκυκλος» παρουσιάστηκε στη λογική του 1968, με προβολή της ταινίας του Κοσμά Ξενάκη, ο οποίος ήταν γλύπτης, σκηνογράφος, αρχιτέκτονας και ζωγράφος, αδελφός του πρωτοπόρου συνθέτη Ιάννη Ξενάκη. 

Τέλος, το αφιέρωμα περιλάμβανε το έργο του Στέφανου Βασιλειάδη «Εν πυρί», αφιερωμένο στη μνήμη του Γιάννη Χρήστου. Το "Εν Πυρί" είχε γραφτεί αρχικά για κοντραμπάσο και μαγνητοταινία, και η πρώτη του εκτέλεση έγινε το 1973 από τον Ανδρέα Ροδουσάκη, με τον οποίο ο συνθέτης πήγε και στην Στοκχόλμη, όπου καταγράφηκε το έργο το 1976, κι αυτή η ιστορική ερμηνεία εκδόθηκε πρόσφατα σε δίσκο. Ωστόσο το 1989, ο Στέφανος Βασιλειάδης πρότεινε στον Μarcel Spinei να παίξει το έργο με τσέλο. Σ' αυτή τη δεύτερη εκδοχή (για τσέλο), η πρώτη εκτέλεση από τον M. Spinei έγινε στις 15 Σεπτεμβρίου 1989, στο Α' Πρόγραμμα της Ελληνικής Ραδιοφωνίας. Μία από τις μετέπειτα ζωντανές εκτελέσεις του έργου ήταν αυτή στα Γιάννενα το 1993, που την πλαισίωνε εικαστική σύνθεση του Παντελή Ξαγοράρη. 

Στο αφιέρωμα, που πραγματοποιήθηκε στον κινηματογράφο «ΜΠΙΤΑ», προβλήθηκε η ταινία του Μίμη Κουγιουμτζή από τις πρόβες των «Περσών» και των «Βατράχων», με μουσική του Γιάννη Χρήστου, ενώ υπήρξε και έκθεση με φωτογραφικές μαρτυρίες που επιμελήθηκαν ο Θωμάς Ταμβάκος και ο Δημήτρης Καραγεώργος. Η εικαστική εικόνα ήταν του Τάκη Στεφάνου. 

Ήταν πραγματικά ένα αφιέρωμα στον Γιάννη Χρήστου από τους δικούς του ανθρώπους, οι οποίοι συμμετείχαν με πάθος και αφοσίωση στο έργο του πραγματικά πρωτοπόρου συνθέτη και αληθινού διανοούμενου.

ΓΙΑ ΤΟ ΟΡΑΤΟΡΙΟ ΤΗΣ ΠΕΝΤΗΚΟΣΤΗΣ "ΠΥΡΙΝΕΣ ΓΛΩΣΣΕΣ" ΤΟΥ ΓΙΑΝΝΗ ΧΡΗΣΤΟΥ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου

Κάθε χρόνο της Πεντηκοστής θυμάμαι ιδιαίτερα τον Γιάννη Χρήστου και ακούω το περίφημο ορατόριό του Πύρινες Γλώσσες. 

Με τον μέγιστο έλληνα συνθέτη Γιάννη Χρήστου (1926 – 1970) γνωρίστηκα σαν ήμουν στην αρχή της εφηβείας. Όταν χρειάστηκε, μαζί με κάποιους άλλους συνομηλίκους μου, να κάνουμε κάτι κραυγές – κυριολεκτικά! – στο έργο του «Αναπαράσταση ΙΙΙ» (Ο Πιανίστας) στο Αρχαίο Ωδείο της Πάτρας, στις αρχές της δεκαετίας του '80. 

Μια συναυλία σύγχρονης μουσικής, που είχαν διοργανώσει οι μετέπειτα δάσκαλοί μου Στέφανος Βασιλειάδης και Γιάννης Γ. Παπαϊωάννου, στο πλαίσιο ενός διεθνούς συνεδρίου, νομίζω ιατρικής. Θυμούμαι πάντως κάτι Ιάπωνες να αλαλάζουν μετά τον Πιανίστα του Χρήστου, που έπαιζε μοναδικά ο Γρηγόρης Σεμιτέκολο. Τότε δεν καταλάβαινα φυσικά. Όταν ήρθα στην Αθήνα μυήθηκα για τα καλά στην υπόθεση σύγχρονη ελληνική μουσική, που είχε ως πατριάρχη της, θα έλεγε κανείς, τον πρόωρα αναχωρήσαντα Γιάννη Χρήστου.

Όπου παιζόταν έργο του Χρήστου στην Αθήνα ήμουν παρών. Και βέβαια μάζευα μετά μανίας το δυσεύρετο υλικό των ηχογραφημένων έργων του, που συνήθως ήταν «ζωντανές» εκτελέσεις.

Εντόπισα αμέσως και κάτι που μου κίνησε ιδιαίτερα το ενδιαφέρον. Ανάμεσα στα έργα του κι ένα, μοναδικό, ορατόριο: Πύρινες γλώσσες (Tongues of Fire)! Ορατόριο της Πεντηκοστής για μέτζο σοπράνο, βαρύτονο, τενόρο, μεικτή χορωδία και ορχήστρα (1964). Ένα έργο που ήταν ειδική παραγγελία του Αγγλικού Φεστιβάλ Bach του Λονδίνου, και συγκεκριμένα της διευθύντριάς του Λίνας Λαλάντη, και παρουσιάστηκε σε πρώτη παγκόσμια εκτέλεση από την Ορχήστρα και Χορωδία του Φεστιβάλ Bach υπό την διεύθυνση του Piero Guarino στην Πανεπιστημιακή Εκκλησία της Παρθένου Μαρίας της Οξφόρδης, στις 27 Ιουνίου 1964. 

Η μόνη ηχογράφηση του έργου, που περιλαμβάνεται σ’ έναν από τους 4 ψηφιακούς δίσκους με έργα του Γιάννη Χρήστου που εξέδωσε ο Σείριος του Μ. Χατζιδάκι, είναι αυτή η πρεμιέρα του. Με πολύ σημαντικούς σολίστ: ο μέγας Κώστας Πασχάλης (βαρύτονος), η θρυλική Ίρμα Κολάση (μέτζο σοπράνο) και ο τενόρος Gerald English. 

Οι Πύρινες γλώσσες παρουσιάστηκαν για πρώτη φορά στην Ελλάδα μόλις το 1992 (11 Ιανουαρίου) στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών, υπό τη διεύθυνση του Θόδωρου Αντωνίου. Μια παράσταση που είδα μαζί με τον Μάνο Χατζιδάκι!  

Ξανάκουσα ζωντανά το έργο σε συναυλία της Ορχήστρας των Χρωμάτων, υπό τον Μίλτο Λογιάδη, στο Ηρώδειο τον Ιούλιο του 2002. 

Τα κείμενα που χρησιμοποιεί ο συνθέτης στο ορατόριό του προέρχονται από την Καινή Διαθήκη, τους ψαλμούς, τις προφητείες καθώς και από ύμνους της Ανατολικής Ορθόδοξης Εκκλησίας. Ο Χρήστου αναπαριστά ηχητικά με τον πιο αξιοθαύμαστο τρόπο την εναγώνια προσμονή των πρώτων χριστιανών πριν από την Πεντηκοστή, που αντιστοιχεί στο ανεπανάληπτο δραματικό κορύφωμα του έργου. 

Σε σημειώσεις του για τις Πύρινες Γλώσσες ο Χρήστου γράφει: 

Να το κάνω δραματικό – με την αρχέτυπη έννοια. 

Η «διανοητικοποίηση» και ο συναισθηματισμός των αντιλήψεων του 18ου – 19ου αιώνα απορρίπτονται! Το στυλιζάρισμα της εποχής μπαρόκ απορρίπτεται! 

Το δράμα έγκειται στο εξής: Θα εισαγάγω τα μη ακροάσιμα μέρη της ελληνικής λειτουργίας, και το επίκεντρο όλου του έργου θα είναι το raison d’ être {ο λόγος ύπαρξης} της λειτουργίας, δηλ. η μετουσίωση του άρτου και του οίνου στο σώμα και το αίμα του Χριστού! Αυτή είναι η ύψιστη μυστηριακή στιγμή. 

Η στιγμή της επελεύσεως του Αγίου Πνεύματος αντιμετωπίζεται σαν καταλυτικό γεγονός! Ακριβώς «καθάπερ φερομένης πνοής βιαίας»! Έκσταση, έντονα δραματική πορεία, η οποία ξεκινώντας από τη σύγχυση και το χάος οδηγείται μέσα από την ένταση και την αγωνία στη λύτρωση και το φως! Γι’ αυτό και το έργο κλείνει θριαμβικά με τον ύμνο: «Φως ο Πατήρ, Φως ο Λόγος, Φως και το Άγιον Πνεύμα, όπερ εν γλώσσαις πυρίναις τοις αποστόλοις επέμφθη». 

Παραθέτω τη μαρτυρία του μακαρίτη Στέφανου Βασιλειάδη για τη σχέση του Χρήστου με την θρησκεία και τη μεταφυσική: 

«Έδειχνε πολύ μεγάλο ενδιαφέρον για ό,τι είχε σχέση με τον εσωτερικό κόσμο του ανθρώπου. Όταν τον γνώριζε κανείς και έκανε συντροφιά μαζί του δεν μπορούσε να το υποπτευθεί. Δεν έκανε όπως συνηθίζουν οι λεγόμενοι καλλιεργημένοι άνθρωποι, να προβάλλουν αυτό τους το ενδιαφέρον. Πρόκειται για μια μυστική ζωή του Γιάννη Χρήστου και φαίνεται στο έργο του πολύ αυτή η επαφή και με την άλλη διάσταση, πέρα από τον κόσμο τον φυσικό. Ίσως όμως ο Γιάννης Χρήστου όλα αυτά να τα έβλεπε σαν μια ενότητα μέσα στο δικό του σύμπαν. Η μεταφυσική μπορεί να εκφρασθεί πολύ περισσότερο με αυτούς τους ήχους τους συμπαντικούς και όχι με την πολύ πεπατημένη οδό, όπου είναι πολύ πιο δύσκολο να γίνουν αντιληπτές τέτοιες έννοιες. 

Θυμάμαι όταν ο Γιάννης Χρήστου μου έβαλε να ακούσω τις «Πύρινες γλώσσες» μου περιέγραφε όλη αυτήν την πορεία προς Εμμαούς των δυο μαθητών του Χριστού που συζητούσαν για τα πράγματα τα οποία είχαν συμβεί και πως δήθεν τυχαία ένας διαβάτης τους πλησίασε και τους ρώτησε τι είναι αυτά που λένε. Ο Γιάννης Χρήστου δίνει ήχο από τον εσωτερικό κόσμο, από την ατμόσφαιρα που είχαν μέσα τους οι μαθητές από την δίκη, την σταύρωση και το μαρτύριο, και όλα αυτά δίνονται με τον μουσικό διάλογο του Χριστού που ακόμα δεν έχει αποκαλυφθεί στους μαθητές του, έναν ρόλο που ερμηνεύει σπουδαία ο βαρύτονος Κώστας Πασχάλης». 

Ο Γιάννης Χρήστου ήταν μοναδική περίπτωση. Νομίζω κυρίως λόγω της βαθιάς και ανυπόκριτης πνευματικότητάς του. Το επέκεινα τον ...έτρωγε... Και προσπάθησε με κάθε τρόπο να αποδώσει λάμψεις από το άβατο...

Παραθέτουμε, στη συνέχεια, την διάλεξη μας στην Μεγάλη Μουσική Βιβλιοθήκη της Ελλάδος "Λίλιαν Βουδούρη", στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών (23-11-2015) για τις "Πύρινες Γλώσσες" του Γιάννη Χρήστου, το περίφημο Ορατόριο της Πεντηκοστής. 

Η εκδήλωση κλείνει με μια σημαντική αναφορά στον Γιάννη Χρήστου από τον συνθέτη και ακαδημαϊκό, αείμνηστο Θόδωρο Αντωνίου.

«Το μόνο που ξέρω είναι πως το έγραψα με ειλικρίνεια» ομολογούσε ο Γιάννης Χρήστου στη Γιολάντα Τερέντσιο, σε ραδιοφωνική συνέντευξη το 1964, λίγο μετά την παγκόσμια πρώτη εκτέλεση στην Οξφόρδη, στα πλαίσια του Αγγλικού Φεστιβάλ Μπαχ. «Είναι η στιγμή που δύσκολα μπορεί κανείς να περιγράψει με λόγια, γιατί δεν χωρούνε λόγια, είναι η ώρα που ο άνθρωπος φωτίζεται με μια δύναμη που δεν είναι δική του». 

Το σπουδαίο αυτό έργο του Γιάννη Χρήστου «Πύρινες Γλώσσες» μας αποκαλύπτεται ως αέναη Πεντηκοστή.

Δείτε την διάλεξη και στο blod.gr 

Η ΟΡΧΗΣΤΡΑ ΤΩΝ ΧΡΩΜΑΤΩΝ ΤΟΥ ΜΑΝΟΥ ΧΑΤΖΙΔΑΚΙ ΕΡΜΗΝΕΥΕΙ ΓΙΑΝΝΗ ΧΡΗΣΤΟΥ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Ημέρα μνήμης Γιάννη Χρήστου σήμερα, 8 Ιανουαρίου 2021, 51 χρόνια μετά τον αδόκητο θάνατο του μεγάλου συνθέτη. 

Και θυμάμαι το αφιέρωμα που πραγματοποίησε ο Μάνος Χατζιδάκις με την Ορχήστρα των Χρωμάτων στα 20χρονα του συνθέτη. 

Τρίτη 27 Νοεμβρίου 1990, στο παλιό "ΠΑΛΛΑΣ". 

Παραθέτω με συγκίνηση το - συλλεκτικό πλέον - πρόγραμμα εκείνης της ξεχωριστής συναυλίας, το οποίο είναι πραγματικά πολύτιμο για τον πλούτο του υλικού που περιλαμβάνει. 

 

Δέκα χρόνια αργότερα, το 2000, κυκλοφόρησε ένας ψηφιακός δίσκος από την Ορχήστρα των Χρωμάτων, με έργα του Γ. Χρήστου. 

Με διευθυντή ορχήστρας τον Μίλτο Λογιάδη δισκογραφήθηκαν τρία έργα του Γιάννη Χρήστου: το πρώτο του ορχηστρικό έργο «Μουσική του Φοίνικα» (1948-49), που βασίζεται στο μεστό ύφος προχωρημένης σειραϊκής τεχνικής, τα «Εξι τραγούδια σε ποίηση Τ. Σ. Ελιοτ» της δεύτερης περιόδου του Χρήστου (1953-1958) και το έργο «Τοκκάτα» για πιάνο και ορχήστρα. Σολίστ η μέτζο σοπράνο Αλεξάνδρα Παπατζιάκου και η πιανίστρια Νέλλη Σεμιτέκολο, η οποία γνώριζε προσωπικά τον συνθέτη και είναι εξαιρετική ερμηνεύτρια των έργων του. 

Η «Μουσική του Φοίνικα» γνώρισε μεγάλη επιτυχία στο εξωτερικό και στην Ελλάδα, εκδόθηκε από τον οίκο Ricordi και, όπως σημειώνεται στο ένθετο του δίσκου από κείμενα του Γ. Γ. Παπαϊωάννου, «είναι γραμμένο σε δωδεκάφθογγο σύστημα, επεξεργάζεται ένα σύντομο χρωματικό θεματικό μοτίβο, που ακούγεται σε συνεχείς μετασχηματισμούς του εαυτού του (ανανεώνεται όπως ο μυθικός φοίνιξ). Παράλληλα όμως και η συνολική μορφή του έργου ακολουθεί αυτό το οποίο θα αποκαλέσει αργότερα ο συνθέτης «διάγραμμα φοίνικα», δηλαδή «αρχή-εξέλιξη προς το δράμα (κορύφωμα) – επάνοδος στο τέλος-αρχή». Πρόκειται επομένως για μια εντελώς συμμετρική μορφή, όπου το τέλος επαναφέρει ακριβώς την αρχή, συμβολίζοντας την αναγέννηση του φοίνικα, ενώ το μεσαίο κορύφωμα φθάνει συνήθως ύστερα από ένα τεράστιο ανέβασμα διαρκείας, ως την υστερία, η δε πτώση μετά το δραματικό αυτό κορύφωμα είναι αρκετά απότομη».

Τα «Εξι τραγούδια σε ποίηση Τ. Σ. Ελιοτ» γράφτηκαν αρχικά το 1955 με συνοδεία πιάνου και αργότερα, το ’57, ενορχηστρώθηκαν. Εχουν εκδοθεί από δύο εκδοτικούς οίκους στη Γερμανία και είναι το τελευταίο από τα τρία έργα που εκδόθηκαν όσο ο Χρήστου ζούσε. Η πρώτη παγκόσμια εκτέλεση της εκδοχής με ορχήστρα δόθηκε τον Δεκέμβριο του ’58 από τη Συμφωνική Ορχήστρα του ΕΙΡ, με διευθυντή τον Πιέρο Γκουαρίνο και σολίστ την Αλίς Γκαμπάι. Είχα την ευτυχία να ακούσω αυτούς τους θρυλικούς ερμηνευτές (εκδοχή για φωνή και πιάνο) στο παλιό «Παλλάς», θαρρώ τριάντα χρόνια πριν…

Η «Τοκκάτα», έργο του 1962, παίχτηκε σε πρώτη παγκόσμια εκτέλεση στις 23 Απριλίου 1973 στο Δημαρχείο της Οξφόρδης, στο πλαίσιο του Αγγλικού Φεστιβάλ Μπαχ, με σολίστ τον Ζορζ Πλυντερμασέ και τη Βασιλική Φιλαρμονική Ορχήστρα, με διευθυντή τον Ελιακούμ Σαπάιρα. Οπως σημειώνεται στο κείμενο του Γ. Γ. Παπαϊωάννου, «χρησιμοποιείται μια εντελώς νέα τεχνική εκτέλεσης στο πιάνο που επιτρέπει ασύγκριτα πιο γρήγορα, εκτυφλωτικά πιανιστικά περάσματα απ’ ό,τι η ρομαντική τεχνική, καταργώντας το πέρασμα του αντίχειρα και εισάγοντας αστραπιαίες ομόρροπες κινήσεις χεριών και δαχτύλων». 

Ο Γιάννης Χρήστου είναι 51 χρόνια μετά την αναχώρησή του πανταχού παρών!...

ΕΝΑ ΑΦΙΕΡΩΜΑ ΣΤΟΝ ΓΙΑΝΝΗ ΧΡΗΣΤΟΥ ΣΤΑ ΓΙΑΝΝΕΝΑ ΕΝ ΕΤΕΙ 1993

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Το 2020 συμπληρώθηκαν 50 χρόνια από τον θάνατο του μεγάλου συνθέτη Γιάννη Χρήστου και 40 χρόνια από την δημιουργία του Αρχείου Ελλήνων Μουσουργών Θωμά Ταμβάκου, του μοναδικού αυτού ιδιωτικού Αρχείου, που είναι πια μια πολύτιμη πηγή για Έλληνες και ελληνικής καταγωγής δημιουργούς λόγιας μουσικής. 

Έτσι, θυμόμαστε ένα εξαιρετικό αφιέρωμα για τον Γιάννη Χρήστου, που πραγματοποιήθηκε στα Γιάννενα στις 6 Μαρτίου 1993, σε συνεργασία Αρχείου Ελλήνων Μουσουργών Θωμά Ταμβάκου (Α.Ε.Μ.Θ.Τ.), Κέντρου Σύγχρονης Μουσικής Έρευνας (ΚΣΥΜΕ) Πνευματικού Κέντρου Δήμου Ιωαννιτών και του Δημοτικού Ραδιοφώνου Ιωαννίνων, με τη συμμετοχή δύο σπουδαίων γυναικών μουσικών, συνεργατών του Γ. Χρήστου, της Alice Gabbai και της Νέλλης Σεμιτέκολο και του Marcel Spinei. 

Σε εκείνο το αφιέρωμα τις σχετικές εισηγήσεις για το έργο του Γιάννη Χρήστου έκαναν δύο στενοί φίλοι του, οι αείμνηστοι Γιάννης Γ. Παπαϊωάννου και Στέφανος Βασιλειάδης καθώς και ο Θωμάς Ταμβάκος. 

Παρουσιάστηκαν τα περίφημα «Έξι τραγούδια» σε ποίηση Τ.Σ. Έλιοτ, με την πρώτη διδάξασα, την Alice Gabbai, αφού η πρώτη ηχογράφηση του έργου έγινε κατά πάσα πιθανότητα το 1955, και μάλλον στο σπίτι του Γιάννη Χρήστου (στην Αλεξάνδρεια), με την γαλλίδα μεσόφωνο Alice Gabbai και τον ιταλό πιανίστα Piero Guarino. Είχαμε την τύχη να τους ακούσουμε ζωντανά, πολλά χρόνια μετά, στο ΠΑΛΛΑΣ της Αθήνας, όπου είχαν έλθει με πρόσκληση του Γιάννη Γ. Παπαϊωάννου. Στα Γιάννενα πιάνο έπαιξε η περίφημη Νέλλη Σεμιτέκολο, στενή συνεργάτης και φίλη του Γιάννη Χρήστου και αυτόπτης μάρτυς του θανάτου του, αφού επέβαινε στο μοιραίο αυτοκίνητο που τα ξημερώματα της 8ης Ιανουαρίου 1970 ανετράπη με αποτέλεσμα να ανασυρθούν νεκροί ο Χρήστου και η σύζυγος του Βασιλειάδη. 

Στο αφιέρωμα στα Γιάννενα παρουσιάστηκε, επίσης, ο «Επίκυκλος», έργο για μαγνητοταινία, που παρουσιάστηκε για πρώτη φορά σε μορφή ελεύθερου happening τον Δεκέμβριο του 1968 στο Ξενοδοχείο Χίλτον της Αθήνας, κατά την 3η Ελληνική Εβδομάδα Σύγχρονης Μουσικής, ως παρέμβαση ενδιάμεσα στα άλλα έργα του προγράμματος. Όπως σημειώνει και η Anna-Martine Lucciano στο βιβλίο της για τον Γιάννη Χρήστου [Βιβλιοσυνεργατική, Αθήνα 1987]: «Ο ‘Επίκυκλος’ υποτίθεται ότι εγκαινίαζε την 3η Εβδομάδα και ότι διαρκούσε όλη την ημέρα (το έργο αποτελούσε μια μαγνητοταινία που έπαιζε το ρόλο του ηχητικού φόντου και συμπορευόταν με την προβολή μιας ταινίας του ζωγράφου Κοσμά Ξενάκη: η ταινία χρησίμευε πάνω στη σκηνή ως ‘σκηνικό’). Όλοι όσοι ήθελαν μπορούσαν να πάρουν μέρος στο έργο που, με τον τρόπο αυτό, εμφανιζόταν ως ένα ανοικτό χάππενινγκ: έτσι οι προσωπικές πρωτοβουλίες του συνθέτη και το δικαίωμά του να επέμβει εκμηδενίζονται τελείως. Με την έννοια αυτή το έργο αντιπροσωπεύει την πιο εξτρεμιστική, θα λέγαμε, τοποθέτηση του Χρήστου: ένα είδος αυτοκατάργησης του συνθέτη». 

Στα Γιάννενα ο «Επίκυκλος» παρουσιάστηκε στη λογική του 1968, με προβολή της ταινίας του Κοσμά Ξενάκη, ο οποίος ήταν γλύπτης, σκηνογράφος, αρχιτέκτονας και ζωγράφος, αδελφός του πρωτοπόρου συνθέτη Ιάννη Ξενάκη. 

Τέλος, το αφιέρωμα περιλάμβανε το έργο του Στέφανου Βασιλειάδη «Εν πυρί», αφιερωμένο στη μνήμη του Γιάννη Χρήστου. Το "Εν Πυρί" είχε γραφτεί αρχικά για κοντραμπάσο και μαγνητοταινία, και η πρώτη του εκτέλεση έγινε το 1973 από τον Ανδρέα Ροδουσάκη, με τον οποίο ο συνθέτης πήγε και στην Στοκχόλμη, όπου καταγράφηκε το έργο το 1976, κι αυτή η ιστορική ερμηνεία εκδόθηκε πρόσφατα σε δίσκο. Ωστόσο το 1989, ο Στέφανος Βασιλειάδης πρότεινε στον Μarcel Spinei να παίξει το έργο με τσέλο. Σ' αυτή τη δεύτερη εκδοχή (για τσέλο), η πρώτη εκτέλεση από τον M. Spinei έγινε στις 15 Σεπτεμβρίου 1989, στο Α' Πρόγραμμα της Ελληνικής Ραδιοφωνίας. Μία από τις μετέπειτα ζωντανές εκτελέσεις του έργου ήταν αυτή στα Γιάννενα το 1993, που την πλαισίωνε εικαστική σύνθεση του Παντελή Ξαγοράρη. 

Στο αφιέρωμα, που πραγματοποιήθηκε στον κινηματογράφο «ΜΠΙΤΑ», προβλήθηκε η ταινία του Μίμη Κουγιουμτζή από τις πρόβες των «Περσών» και των «Βατράχων», με μουσική του Γιάννη Χρήστου, ενώ υπήρξε και έκθεση με φωτογραφικές μαρτυρίες που επιμελήθηκαν ο Θωμάς Ταμβάκος και ο Δημήτρης Καραγεώργος. Η εικαστική εικόνα ήταν του Τάκη Στεφάνου. 

Ήταν πραγματικά ένα αφιέρωμα στον Γιάννη Χρήστου από τους δικούς του ανθρώπους, οι οποίοι συμμετείχαν με πάθος και αφοσίωση στο έργο του πραγματικά πρωτοπόρου συνθέτη και αληθινού διανοούμενου.

Ο "ΠΡΟΜΗΘΕΑΣ ΔΕΣΜΩΤΗΣ" ΤΟΥ ΓΙΑΝΝΗ ΧΡΗΣΤΟΥ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Φέτος συμπληρώθηκε μισός αιώνας από τον πρόωρο (σε αυτοκινητιστικό) θάνατο του μεγάλου συνθέτη Γιάννη Χρήστου. Όσο περνάει ο καιρός, τόσο ανακαλύπτουμε την μοναδικότητά του, την ολωσδιόλου ξεχωριστή περίπτωσή του.

Από το σπουδαίο έργο του εστιάζουμε σήμερα στην μουσική που έγραψε για την τραγωδία «Προμηθέας Δεσμώτης» του Αισχύλου, η οποία ανέβηκε από το Εθνικό Θέατρο στις 6 Ιουνίου 1963, σε μετάφραση Ιωάννη Γρυπάρη. 

Ο Γιάννης Χρήστου έγραψε μουσική για φωνές ηθοποιών, φωνές χορού, ορχήστρα και μαγνητοταινία. 

Στην φωτογραφία που προτάσσουμε της ανάρτησης βλέπουμε από αριστερά: τον Γιάννη Χρήστου, την Ελένη Χατζηαργύρη (Ιώς), τον Αλέξη Μινωτή (Προμηθέας) και κάτω την σπουδαία χορογράφο Μαρία Χορς. Η φωτογραφία είναι από τα παρασκήνια του θεάτρου της Επιδαύρου. 

Έχει μεγάλο ενδιαφέρον το γεγονός ότι ο Γ. Χρήστου γράφει μουσική πάνω στο κείμενο του Γρυπάρη, το οποίο είχε μελοποιήσει – βυζαντινότροπα – και η Εύα Πάλμερ – Σικελιανού για τις Δελφικές Γιορτές του 1927. 

Σε συνέντευξη του το 1963, ο Γιάννης Χρήστου είχε πει για το έργο: "Αναλαμβάνοντας να συνθέσω για πρώτη φορά μουσική για τραγωδία και μάλιστα για μια τραγωδία σαν τον Προμηθέα, ομολογώ πως αντιμετώπισα το πράγμα με το δέος εκείνο που προξενεί σε όλους ο Αισχύλος. Κατάλαβα όμως απ’ την αρχή ότι είχα να κάνω μ’ ένα έργο κοσμογονικό! Αυτό ταίριαζε βέβαια στη μουσική ιδιοσυγκρασία μου, δηλαδή θέλω να πω ότι ένα κοσμογονικό έργο με εμπνέει περισσότερο εύκολα απ’ ό,τι ένα κοινό ή απλοϊκό έργο, αλλά απ’ την άλλη μεριά το γεγονός ότι έπρεπε να ντύσω μουσικά τον Αισχύλο, με τρόμαζε αφάνταστα. Τελικά, ξεπέρασα όλες τις δυσκολίες με τη βοήθεια του ενστίκτου. Η ελληνική καταγωγή μου με βοήθησε να ανακαλύψω μέσα μου τις ελληνικές μελωδίες κι όλα τ’ άλλα στοιχεία που χρειαζόμουν για να γράψω μια μουσική για τον Προμηθέα δεσμώτη. Και μπορώ να σας βεβαιώσω ότι βγήκε μια μουσική που δεν είναι εγκεφαλική, αλλά και που δεν είναι μελιστάλακτη". 

Από το πρόγραμμα των Επιδαυρίων 1963

Στη συνέχεια παραθέτω κάποιες παρατηρήσεις για την μουσική του Χρήστου στον Προμηθέα, όπως δημοσιεύονται στο Αρχείο του Εθνικού Θεάτρου. 

"Στο ογκώδες αυτό έργο του Γ. Χρήστου η παρτιτούρα ορχήστρας μόνο απαριθμεί 247 σελίδες. Εδώ καταγράφονται για πρώτη φορά ηχητικά στοιχεία πέραν των συμβατικών οργάνων ορχήστρας. 

Η χρήση μαγνητοφώνου (μαγνητοταινίας) κατά την "Εισαγωγή" (φέρει την ένδειξη πάντα σε ppp, multiple glissandi sullo corde del pianoforte, con ledita nel interiore del pfte al di la ditto tastiera) συμπληρώνει την πυκνή ορχηστρική γραμμή. 

Επίσης, η χρήση αρμόνιου και η μουσική επένδυση όχι μόνο των χορικών αλλά και των μονολόγων ή των σόλο φωνών επαυξάνει την παρέμβαση της μουσικής στην τραγωδία. Ενδιαφέρον παρουσιάζει η απόδοση ηχητικών εφέ στο πεντάγραμμο, τα οποία παρεμβαίνουν σε ορισμένες πράξεις του έργου (θάλασσα, σίφουνας, κεραυνός, βροντές στην Έξοδο Β΄). Διαρκής είναι και η μουσική παρέμβαση των κρουστών στην παράσταση. Η ένδειξη misterioso είναι συχνή. Ειδικά για το μαγνητόφωνο αναγράφεται στην παρτιτούρα η οδηγία «να μην βγει πάρτα για το μαγνητόφωνο». Άλλη ένδειξη για την χρησιμοποίηση των glissandi στη μουσική βρίσκουμε στον Πρόλογο Γ΄ “multiple glissandi con tutte le ditto sulle corde del pianoforte. Lasciando vibrane col pedale”. 

Στην παρτιτούρα χρησιμοποιείται άλλοτε τσελέστα και άλλοτε πιάνο. Ως παρατήρηση του συνθέτη σημειώνεται ότι «η celesta γράφεται στην πάρτα του πιάνου». Επίσης, υποδεικνύεται ότι η πιανίστρια αναλαμβάνει να παίζει και την celesta. Γίνεται πλήρης και λεπτομερής καταγραφή του κειμένου επί της παρτιτούρας σε ξεχωριστό πεντάγραμμο. Όλα τα χορικά είναι γραμμένα σε απαγγελτική μορφή. 

Από το βιβλίο της Άννας - Martine Lucciano για τον Γιάννη Χρήστου

Με τη μουσική αυτή και τα στοιχεία ηλεκτρονικής μουσικής που την πλαισιώνουν εγκαινιάζεται ένας κύκλος θεατρικών έργων που εμπλέκουν το νέο αυτό ηχητικό υλικό στα έργα τους. Μετά το Μινωτή που έκανε το ξεκίνημα στον Προμηθέα (1963), ακολούθησε ο Σολομός με τις Ικέτιδες του Αισχύλου (1964) σε μουσική Ι. Ξενάκη και το 1965 και τέλος πάλι ο Μινωτής στον Αγαμέμνονα με τον Χρήστου. 

Η κριτική της εποχής αναφέρει ότι η μουσική υπερκάλυπτε σε πολλά σημεία τον λόγο και ότι η ισχυρή προσωπικότητα του Χρήστου επιβλήθηκε στην ισορροπία της μουσικής με το έργο, με αποτέλεσμα να υπάρχει ένα αυτόνομο μουσικό έργο εις βάρος του όλου έργου και της κατανόησης του κοινού. Είναι λογικό η κριτική να αντιμετώπιζε με αμηχανία τις καινοτομίες αυτές καθότι δεν υπήρχε μέχρι τότε μουσική με την προσθήκη μαγνητοταινίας (με επεξεργασμένα εφέ - επεξεργασία ήχου) και με αυτή την μετα-σειριακή αισθητική σε κάποια άλλη παράσταση του Εθνικού Θεάτρου. Κάποιοι κριτικοί αντίθετα θεώρησαν την μουσική ως την καλύτερη υποστήριξη της δραματουργίας του λόγου. 

Υπάρχει η σημείωση σε μία πάρτα οργάνου ότι «λόγω βροχής αναβλήθει η 2α παράστασις του Προμηθέως Δεσμώτου το Σάββατον 6 - 7 - 63». Σε άλλες πάρτες οργάνων αναγράφονται επίσης δύο ημερομηνίες παραστάσεων στην Επίδαυρο: 15/ 6/ 63 (πιθανώς να αναφέρεται σε πρόβα καθότι η πρεμιέρα έγινε μία μέρα μετά στις 16/ 6/ 63) και 7/ 7/ 63. 

Στο έργο αυτό ο Χρήστου κάνει πρώτη φορά χρήση μαγνητοταινίας εφαρμόζοντας τεχνικές της λεγόμενης «συγκεκριμένης μουσικής» (musiqe concrete) με έναν δικό του όμως τρόπο. Το έργο αυτό ανήκει στην 3η συνθετική περίοδο του συνθέτη 1959 - 1964, τη λεγόμενη «μετα-σειραϊκή ή meta-serial» περίοδο. 

Πάνω, αριστερά: Νίκος Καζής (Ερμής).
Πάνω, στο κέντρο: Αλέξης Μινωτής (Προμηθεύς) και ο Χορός.

Ο Χρήστου το 1964 χρησιμοποίησε μέρος της μουσικής του Προμηθέα στην παράσταση για την αμερικανική τηλεόραση με τίτλο: «Greece: The inner world»."

Αξίζει να σημειωθεί πως ο Φοίβος Ανωγειανάκης σε κριτική του για την μουσική του Γ. Χρήστου έγραψε: «Επίτευξι θεωρούμε στην μουσική για τον «Προμηθέα» (όσο και αν αυτό εκπλήττει τους «ορθοδόξους» της μοντέρνας μουσικής) το συνδυασμό της ατονικής τεχνικής με την παραδοσιακή μουσική… Λόγος, μουσική και όρχηση συνέθεσαν μία από τις ωραιότερες στιγμές που έχουμε χαρεί ποτέ στο χώρο του αρχαίου θεάτρου».

Σημαντική είναι για το θέμα μας ανακοίνωση του μουσικολόγου και μελετητή του έργου του Γιάννη Χρήστου, Κωστή Ζουλιάτη, με θέμα: "Ο Προμηθέας στην μουσική δημιουργία του 20ού αιώνα: Γιάννης Χρήστου - Luigi Nono", που πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο Μουσικολογικού Συνεδρίου στην Κέρκυρα το 2018. 

Στις μέρες μας ξαναπαίχτηκε αυτή η εξαιρετική μουσική του Γιάννη Χρήστου, στις «Ημέρες Μουσικού Θεάτρου» της Εναλλακτικής Σκηνής της Εθνικής Λυρικής Σκηνής στο Κέντρο Πολιτισμού Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος (9,11 Ιουλίου 2017). Στην παράσταση συμμετείχαν σπουδαστές της Δραματικής Σχολής του Εθνικού Θεάτρου και μέλη της Συμφωνικής Ορχήστρας της ΕΡΤ υπό την διεύθυνση του Χαράλαμπου Γωγιού.

Η ΔΙΑΛΕΞΗ ΤΟΥ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗ ΑΝΔΡΙΟΠΟΥΛΟΥ ΓΙΑ ΤΟ ΕΡΓΟ "ΠΥΡΙΝΕΣ ΓΛΩΣΣΕΣ" ΤΟΥ ΓΙΑΝΝΗ ΧΡΗΣΤΟΥ (ΒΙΝΤΕΟ)

Η διάλεξη του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου στην Μεγάλη Μουσική Βιβλιοθήκη της Ελλάδος "Λίλιαν Βουδούρη", στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών (23-11-2015) για τις "Πύρινες Γλώσσες" του Γιάννη Χρήστου, το περίφημο Ορατόριο της Πεντηκοστής. 

Η εκδήλωση κλείνει με μια σημαντική αναφορά στον Γιάννη Χρήστου από τον συνθέτη και ακαδημαϊκό, αείμνηστο Θόδωρο Αντωνίου.

Αναρτούμε την διάλεξη αυτή - που αποτελεί μια προσέγγιση στο λιμπρέτο του συγκεκριμένου έργου -  με αφορμή τα 50 χρόνια από τον θάνατου μεγάλου συνθέτη (1970). 

Ο ομιλητής αναφέρθηκε ιδιαίτερα στο κείμενο που μελοποίησε ο Γιάννης Χρήστου στο έργο του «Πύρινες γλώσσες», όπου χρησιμοποιεί αποσπάσματα από: Τα Ευαγγέλια του Λουκά και του Ιωάννη, τους Ψαλμούς του Δαβίδ, τις Προφητείες του Ησαΐα, τα Εγκώμια της Μ. Παρασκευής, την Θεία Λειτουργία του Αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου και την υμνολογία της Πεντηκοστής. 

Από την σχετική έρευνα προκύπτει η βαθειά γνώση του Γιάννη Χρήστου όχι μόνο της Βίβλου, αλλά και της λειτουργικής παράδοσης της Ορθόδοξης Εκκλησίας. Στο κείμενο που «έπλεξε» για να μελοποιήσει τίποτα δεν είναι τυχαίο. Όλα είναι προσεκτικά και στοχαστικά επιλεγμένα και τοποθετημένα, ώστε να έλθει μετά η μουσική και να ντύσει την «θεολογία» του συνθέτη. 

«Το μόνο που ξέρω είναι πως το έγραψα με ειλικρίνεια» ομολογούσε ο Γιάννης Χρήστου στη Γιολάντα Τερέντσιο, σε ραδιοφωνική συνέντευξη το 1964, λίγο μετά την παγκόσμια πρώτη εκτέλεση στην Οξφόρδη, στα πλαίσια του Αγγλικού Φεστιβάλ Μπαχ. «Είναι η στιγμή που δύσκολα μπορεί κανείς να περιγράψει με λόγια, γιατί δεν χωρούνε λόγια, είναι η ώρα που ο άνθρωπος φωτίζεται με μια δύναμη που δεν είναι δική του». 

Το σπουδαίο αυτό έργο του Γιάννη Χρήστου «Πύρινες Γλώσσες» μας αποκαλύπτεται ως αέναη Πεντηκοστή.