Ο ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΣΤΑΥΡΟΣ ΓΙΑΓΚΑΖΟΓΛΟΥ ΓΙΑ ΤΟΝ ΜΑΚΑΡΙΣΤΟ ΠΕΡΓΑΜΟΥ ΙΩΑΝΝΗ

Εις μνήμην Μητροπολίτου Περγάμου και Ακαδημαϊκού Ιωάννου (Ζηζιούλα) 

Καθηγητού της Δογματικής και Συμβολικής Θεολογίας, διδάκτορος του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών 

Σταύρου Γιαγκάζογλου 

Αν. Καθηγητή Τμήματος Θεολογίας ΕΚΠΑ 

Σεβασμιώτατε Μητροπολίτα Λαοδικείας, εκπρόσωπε του Παναγιωτάτου και Οικουμενικού Πατριάρχου μας, 

Σεβασμιώτατοι, 

Θεοφιλέστατοι, 

Εντιμώτατοι, 

Ελλογιμώτατοι, 

Σεβαστοί πατέρες, 

Αδελφοί και αδελφές εν Κυρίω, 

Εκ μέρους του Πρυτάνεως του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών και του Κοσμήτορος της Θεολογικής Σχολής, της οποίας ο Μητροπολίτης Γέρων Περγάμου Ιωάννης υπήρξε απόφοιτος (1955) αλλά και διδάκτωρ (1965), θα επιχειρήσω να καταθέσω λίγες σκέψεις για το έργο και τη θεολογική κληρονομιά του επί σαράντα και πλέον έτη σεβαστού και πεφιλημένου διδασκάλου μου στους ανοικτούς ορίζοντες και δρόμους της ορθόδοξης θεολογίας. 

Ο Μητροπολίτης Περγάμου Ιωάννης ανάλωσε εαυτόν μέχρι τέλους στη διακονία της Θεολογίας και της Εκκλησίας, συνδυάζοντας βαθύτατα και αρμονικά τις δύο εκφράσεις της ζωής και πορείας του ως θεολόγου και κατόπιν ως επισκόπου. Σε όλη τη ζωή του είτε ως λαϊκός είτε ως επίσκοπος ο Περγάμου Ιωάννης υπήρξε θεολόγος της Εκκλησίας και εργάστηκε άοκνα στους κόλπους του Οικουμενικού μας Πατριαρχείου για την ενότητα και την εμπνευσμένη θεολογική μαρτυρία της Ορθόδοξης Εκκλησίας στον σύγχρονο κόσμο. 

Πάνω από διακόσιες είναι οι δημοσιευμένες μελέτες και τα είκοσι περίπου βιβλία του Μητροπολίτη Περγάμου στην ελληνική, αγγλική, γαλλική και γερμανική γλώσσα, δίχως τα διάφορα κείμενα διμερών θεολογικών διαλόγων και ανακοινωθέντων στα οποία εργάσθηκε ως συντάκτης. Τα έργα του έχουν ήδη μεταφραστεί και σε πολλές άλλες γλώσσες του κόσμου. Ο Μητροπολίτης Περγάμου Ιωάννης (Ζηζιούλας), δεν υπήρξε μόνον ο κύριος εκπρόσωπος και εισηγητής της ευχαριστιακής εκκλησιολογίας στη νεοελληνική θεολογία, αλλά και ο πλέον συνεπής και δημιουργικός θεολόγος της γενιάς του '60 με οικουμενική ακτινοβολία και παγκόσμια επίδραση, επεκτείνοντας τη θεολογική ανανέωση του 20ού στον 21ο αιώνα. Η γόνιμη επιρροή που άσκησε σε ορθόδοξους αλλά και σε ρωμαιοκαθολικούς και σε προτεστάντες θεολόγους είναι πρωτόγνωρα σημαντική, καθώς ένας αρκετά σημαντικός αριθμός διδακτορικών και διπλωματικών εργασιών έχουν εκπονηθεί σε πάρα πολλά πανεπιστήμια ανά τον κόσμο, ενώ το έργο του έχει συζητηθεί γόνιμα σε συνέδρια και σε συλλογικούς τόμους. Με το δημιουργικό έργο του ο Ιωάννης Ζηζιούλας εμβάθυνε τον διάλογο της ορθόδοξης θεολογίας με τη δυτική θεολογία, αλλά και με τη σύγχρονη σκέψη και φιλοσοφία, αναπτύσσοντας περαιτέρω τη συμβολή του με επίκεντρο τη σημασία του προσώπου και της ελευθερίας ως κοινωνία και ετερότητα. Με το άγγελμα του θανάτου του ήδη ξεκίνησαν πολλαπλές αναφορές στον διορθόδοξο και στον διαχριστιανικό κόσμο. 

Στο κατεξοχήν εκκλησιολογικό έργο του, που έχει ως αφετηρία τη διατριβή του για την «ενότητα της Εκκλησίας εν τη Θεία Ευχαριστία και τω επισκόπω» και το οποίο συμπληρώθηκε περαιτέρω με μια σειρά σημαντικών μελετημάτων, η δομή, τα λειτουργήματα, οι θεσμοί και η όλη περί Εκκλησίας θεολογία προσεγγίζονται υπό το πρίσμα και την εμπειρία της ευχαριστιακής κοινότητας υπό τον επίσκοπο, δηλαδή στο πλαίσιο της τοπικής Εκκλησίας εν συνδέσμω με τις άλλες κατά τόπους Εκκλησίες ανά την οικουμένη. Η υπό τον επίσκοπο θεία Ευχαριστία ως φανέρωση και οικοδομή του Σώματος του Χριστού στην ιστορία καθ’ οδόν προς τα έσχατα της Βασιλείας συνιστά τη βάση όχι μόνο της καθολικότητας κάθε τοπικής Εκκλησίας, αλλά και της ενότητας των τοπικών Εκκλησιών σε ένα σώμα μέσω του συνοδικού θεσμού. Μελετώντας τις πηγές της χριστιανικής θεολογίας κατά τους πρώτους αιώνες ο Ιωάννης Ζηζιούλας δεν έμεινε απλώς στην ιστορική και τυπολογική θεώρηση της ενότητας της Εκκλησίας με κέντρο την Ευχαριστία και τον επίσκοπο, αλλά προχώρησε από την εκκλησιολογία στη συστηματική επέκτασή της σε όλες τις πτυχές της ορθόδοξης θεολογίας καθώς και στις φιλοσοφικές, ανθρωπολογικές και υπαρξιακές προεκτάσεις της βιβλικής και πατερικής παράδοσης. Επιχειρώντας να φωτίσει το αρχέγονο οντολογικό πρόβλημα της σχέσης του «ενός και των πολλών», ο Μητροπολίτης Περγάμου Ιωάννης (Ζηζιούλας) αξιοποίησε τη θεολογική σημασία του προσώπου στη σκέψη των Ελλήνων Πατέρων της Εκκλησίας, προβαίνοντας σε μία καίρια δημιουργική πρόσληψη και επέκτασή του από την περί Αγίας Τριάδος θεολογία και Χριστολογία στη θεολογική ανθρωπολογία, στην εκκλησιολογία, καθώς και στις σύγχρονες ανθρωπιστικές και κοινωνικές επιστήμες. 

Το 1967 ο Ιωάννης Ζηζιούλας, σε μία περίοδο που δεν είχε ξεσπάσει το οικολογικό πρόβλημα, δημοσίευσε ένα δοκίμιο με τίτλο «Η ευχαριστιακή θεώρηση του κόσμου και ο σύγχρονος άνθρωπος». Στο ανέλπιστα προφητικό αυτό κείμενο καλύπτονται σχεδόν όλες οι βασικές πτυχές της ορθόδοξης θεώρησης του οικολογικού προβλήματος. Ο Μητροπολίτης Περγάμου ερμήνευσε ευχαριστιακά το περί δημιουργίας του κόσμου δόγμα της Εκκλησίας και ανέδειξε τη ζωτική σημασία του για την αντιμετώπιση του σύγχρονου οικολογικού προβλήματος. Το λειτουργικό ήθος της ορθόδοξης Παράδοσης συγκεφαλαιώνει μία ιδιάζουσα θεώρηση του κόσμου και της δημιουργίας του Θεού ως τελικού νοήματος και λόγου υπάρξεώς της. Η ορθόδοξη Λειτουργία συνιστά μία κατ’ εξοχήν ευχαριστιακή πράξη αναφοράς του κόσμου και της ζωής από τον άνθρωπο στον Θεό. Είναι μια πρόσληψη του υλικού κόσμου από τον άνθρωπο, που δεν τον χρησιμοποιεί για την ικανοποίηση της ατομικής του αυτοτέλειας και επιβίωσης αλλά τον αναφέρει στον Δημιουργό του. Η έμπρακτη αυτή σχέση του ανθρώπου με τον Θεό, αναδεικνύει την προσωπική χρήση της δημιουργίας, το νόημα και το τέλος της υλικής πραγματικότητας. Ο άνθρωπος μεταφέρει στην ευχαριστιακή πράξη τον ίδιο τον εαυτό του, την έμπρακτη σχέση του με το φυσικό περιβάλλον, τις σχέσεις του με τους άλλους ανθρώπους. Τα τίμια δώρα, ο άρτος και ο οίνος, ως τα υλικά στοιχεία που συνοψίζουν τη ζωή, καθαγιάζονται και μεταβάλλονται εν Αγίω Πνεύματι σε σώμα και αίμα Χριστού. Σε αυτό το υλικό σώμα της ανθρώπινης φύσης του Χριστού ενσωματώνονται και τα υπόλοιπα υλικά δώρα του κόσμου που προσκομίζουν οι πιστοί στην Εκκλησία. Τα πάντα στην Ευχαριστία περνούν μέσω της ύλης του κόσμου, ο οποίος συνιστά τον τόπο αλλά και τον τρόπο συνάντησης Θεού και ανθρώπου. Η ίδια η Ευχαριστία προσφέρεται «υπέρ της του κόσμου ζωής». Είναι μια κοσμική λειτουργία. Η ευχαριστιακή πράξη της αναφοράς του κόσμου στον Θεό, αποκαλύπτει την προσωπική σχέση του ανθρώπου με την κτίση. Ως πρόσωπο, αλλά και μικρόκοσμος, που συγκεφαλαιώνει στην ύπαρξή του την ολότητα της κτίσεως, ο άνθρωπος μπορεί να απελευθερώσει την ύλη από τους περιορισμούς της, από φορέα θανάτου και φθοράς να την αθανατίσει μέσα από τη σχέση και κοινωνία με τον Θεό. Καθώς επισημαίνει ο Μητροπολίτης Περγάμου Ιωάννης, «όλα αυτά είναι μια πίστη και μια πράξη, που δεν είναι δυνατόν να επιβληθεί σε κανένα... όλα αυτά συνιστούν όχι απλώς έναν τύπο, αλλά ένα ήθος, το οποίο πάρα πολύ χρειάζεται ο σημερινός κόσμος. Γιατί ο κόσμος σήμερα δεν χρειάζεται ηθική, αλλά ήθος. Όχι ένα προγραμματισμό, αλλά μια στάση και μια νοοτροπία. Όχι μια νομοθεσία, αλλά ένα πολιτισμό». 

Στη θεολογική σκέψη του ο Μητροπολίτης Περγάμου Ιωάννης (Ζηζιούλας) επιχείρησε την ερμηνευτική και υπαρξιακή προσέγγιση των δογμάτων, σύμφωνα με την προτροπή και επισήμανση του δασκάλου του, του π. Γεωργίου Φλωρόφσκυ, για την ανάγκη μιας νεοπατερικής σύνθεσης με αφετηρία την ευχαριστιακή εκκλησιολογία και τη θεολογική σημασία του προσώπου. Η εκκλησιολογία δεν είναι απλώς ένα κεφάλαιο της Δογματικής, αλλά ο τόπος και ο τρόπος που καλλιεργείται η πίστη και το δόγμα. Το ζήτημα της ερμηνευτικής είναι καίριο τόσο για τα δόγματα όσο και για την ίδια την Αγία Γραφή και τη λατρευτική ζωή της Εκκλησίας. Δίχως ερμηνεία τα δόγματα και η λατρεία απολιθώνονται και γίνονται αρχαιολογικά θρησκευτικά σύμβολα, τα οποία δεν συμ-βάλλουν στη βιωματική προσπέλαση και υπαρξιακή μετοχή του ανθρώπου στην αλήθεια για τον Θεό, τον άνθρωπο και τον κόσμο. Πέρα από το γεγονός ότι τα ίδια τα δόγματα αποτελούν ερμηνεία της Αγίας Γραφής, η ερμηνευτική τους ανάδειξη στον σύγχρονο άνθρωπο επιβάλλεται να κομίζει το έντονα σωτηριολογικό και υπαρξιακό μήνυμά τους. Δεν υπάρχει δόγμα της Εκκλησίας δίχως σωτηριολογικό για τον άνθρωπο περιεχόμενο. Το εκκλησιολογικό υπόβαθρο της πίστης δεν σημαίνει ότι η Εκκλησία συνιστά απλώς ένα «θεσμό», αλλά κυρίως και κατ’ εξοχήν έναν «τρόπο υπάρξεως». Η Εκκλησία βιώνει και εκφράζει έναν τρόπο σχέσεως του ανθρώπου με τον Θεό, τον συνάνθρωπο, την ιστορία και τον κόσμο. Τα δόγματα βεβαιώνουν τελικώς τη σημασία που έχει η θεολογία για το είναι του ανθρώπου και του κόσμου. Συνεπώς, το κύρος και η αποδοχή των δογμάτων δεν αντλείται από έναν δογματισμό νομικής υφής, αλλά από το υπαρξιακό και οντολογικό τους περιεχόμενο. Κατ’ αυτόν τον τρόπο ο Περγάμου Ιωάννης (Ζηζιούλας) συνέβαλε γόνιμα και δημιουργικά στα καίρια ζητήματα της εκκλησιολογίας, απελευθερώνοντάς την από μία σχολαία και τυπικά θεσμική αντίληψη και συνδέοντας τη θεολογία ολόκληρη με τα υπαρξιακά προβλήματα του ανθρώπου. Επικεντρώνοντας το ενδιαφέρον του στη σχέση Ελληνισμού και Χριστιανισμού, θεωρεί τη συνάντηση αυτή ως πηγή και μέσο για την ερμηνευτική κατανόηση της χριστιανικής πίστης, αλλά και ως ένα ιστορικό παράδειγμα ενσάρκωσης του Ευαγγελίου στον πολιτισμό που κυριαρχούσε επί αιώνες στη μεσογειακή λεκάνη. Το όλο θεολογικό οικοδόμημα της ελληνικής Ορθοδοξίας προήλθε από τη δημιουργική σύνθεση των Ελλήνων Πατέρων της Εκκλησίας, σύνθεση μεταξύ του οντολογικού ερωτήματος και του κοσμολογικού ενδιαφέροντος της ελληνικής σκέψης με τον βαθύτατα ιστορικό και συνάμα εσχατολογικό προσανατολισμό της βιβλικής παράδοσης. Εδώ κυριαρχεί η βιβλική και πατερική σημασία της ελευθερίας και του προσώπου έναντι της απρόσωπης αναγκαιότητας και αιωνιότητας του κόσμου. 

Μία από τις πλέον βασικές συνέπειες της οντολογικής και ερμηνευτικής μεθόδου της θεολογίας στο έργο του Ιωάννη Ζηζιούλα υπήρξε η σημασία της θεολογικής έννοιας του προσώπου. Στις μελέτες του καταδεικνύεται ότι η έννοια του προσώπου ως υποστάσεως, δηλαδή, ως απόλυτης και πρωταρχικής οντολογικής κατηγορίας, γεννήθηκε στον χώρο της ελληνικής πατερικής σκέψης και μάλιστα ως αποτέλεσμα της σύνθεσης του αρχαιοελληνικού ενδιαφέροντος για την οντολογία με την κοινωνική-κοινοτική και ιστορική προσέγγιση της αλήθειας από το βιβλικό πνεύμα, στο πλαίσιο του έργου των Ελλήνων Πατέρων της Εκκλησίας –ιδιαίτερα των Καππαδοκών– για τη διατύπωση του δόγματος της Αγίας Τριάδος. Κατά τον Ιωάννη Ζηζιούλα, στο έργο των Καππαδοκών συντελέσθηκε μια αληθινή φιλοσοφική επανάσταση με τον ταυτισμό δύο όρων, οι οποίοι ήταν προηγουμένως ασυμβίβαστοι στη φιλοσοφία. Πρόκειται για τους όρους «πρόσωπον» και «υπόστασις». Ο ταυτισμός αυτός, που έγινε από τους Καππαδόκες Πατέρες για να αποφευχθεί ο Σαββελιανισμός στην περί Αγίας Τριάδος διδασκαλία, σήμαινε για πρώτη φορά ότι μια κατηγορία που δηλώνει βασικά «σχέση» αποκτά περιεχόμενο και νόημα «υποστάσεως», γίνεται δηλαδή πρωταρχική οντολογική κατηγορία. Κατά τον Περγάμου Ιωάννη οι Καππαδόκες πατέρες πραγματοποιούν μία μετάβαση από την έννοια του προσώπου ως προσωπείου, σε εκείνην του προσώπου ως υποστάσεως, ως απόλυτης, μοναδικής, πλήρους, ανεπανάληπτης και αναντικατάστατης ταυτότητας. 

Η σημασία του ανθρώπου ως μοναδικού, ανόμοιου και αναντικατάστατου προσώπου, η οποία πήγασε από τη θεολογία των Ελλήνων Πατέρων της Εκκλησίας διαμόρφωσε τον απόλυτο σεβασμό στην αξιοπρέπεια κάθε ανθρώπου και οδήγησε σταδιακά στη διακήρυξη για τον σεβασμό των δικαιωμάτων του ανθρώπου στον σύγχρονο κόσμο και πολιτισμό μας. Η αξιοποίηση της έννοιας του προσώπου ως πρωταρχικής θεολογικής κατηγορίας επιτρέπει στον Ιωάννη Ζηζιούλα να παρέμβει κριτικά και διαλεκτικά στον νεώτερο δυτικό περσοναλισμό και να συμπληρώσει τις αδυναμίες και τα αδιέξοδά του. Καταδεικνύει έτσι τη δυνατότητα και δυναμική της σύγχρονης θεολογίας να διαλέγεται γόνιμα και δημιουργικά με τη φιλοσοφία, την τέχνη και γενικότερα με τις επιστήμες του ανθρώπου. Τούτο επιμαρτυρεί και το γεγονός ότι οι παραπάνω θέσεις του Μητροπολίτη Περγάμου Ιωάννη αποτελούν αντικείμενο συζήτησης και σε χώρους πέρα από τη θεολογία, ακόμη και στις θετικές επιστήμες. 

Ο Μητροπολίτης Περγάμου Ιωάννης (Ζηζιούλας) εστίασε τη θεολογική προβληματική του στην έννοια της αλήθειας ως πραγματικότητας του εσχατολογικού μέλλοντος και της ερχόμενης Βασιλείας του Θεού. Στην πατερική σκέψη η αλήθεια συναρτάται με την οντολογία, με την ιστορία και την εσχατολογία, καθώς και με την έννοια της κοινωνίας, δηλαδή, της σχέσης και της κοινότητας. Ο άνθρωπος καθίσταται εκκλησιολογική υπόσταση και πρόσωπο μέσα στην εν Χριστώ ζωή της Εκκλησίας. Στην εποχή της ύστερης νεωτερικότητας, η εκκλησιολογική αυτή έννοια της αλήθειας του προσώπου ως κοινωνίας και σχέσης μέσα στον χώρο και στον χρόνο διαθέτει όλες τις προϋποθέσεις για ένα γόνιμο διάλογο με τη φιλοσοφία, την τέχνη και τις φυσικές επιστήμες. Συνάμα, αν η αλήθεια είναι θέμα σχέσεως, όχι μόνο χώρου και χρόνου, αλλά κυρίως και κατ’ εξοχήν κοινωνίας των προσώπων, τότε η θεολογία έχει σαφώς καίριες προεκτάσεις στον σύγχρονο κόσμο και πολιτισμό, εφόσον διαλέγεται γόνιμα μαζί του. 

Στηριζόμενος στην ευχαριστιακή εμπειρία και θεολογία της Ορθόδοξης Εκκλησίας, ο Μητροπολίτης Περγάμου Ιωάννης επιχείρησε την επαναφορά και προβολή της εσχατολογικής διάστασης στο κέντρο της θεολογικής σκέψης. Η σχέση ιστορίας και εσχατολογίας είναι οργανική αλλά τα έσχατα δεν πρέπει να θεωρούνται ούτε ως κατάληξη μιας δυναμικής του ιστορικού γίγνεσθαι, με την αριστοτελική έννοια της εντελέχειας, ούτε ακόμη ως επαναφορά στην αρχική ιδεατή κατάσταση κατά πλατωνικό τρόπο. Πρόκειται μάλλον για μία διαλεκτική σχέση ιστορίας και εσχατολογίας, κατά την οποία τα έσχατα με την παρουσία του Χριστού εισβάλλουν στην ιστορία, χωρίς να μετατρέπονται σε ιστορία. Η διαλεκτική αυτή σχέση βιώνεται και συνειδητοποιείται κατ’ εξοχήν στη Θεία Ευχαριστία και εισάγει στη θεολογική και φιλοσοφική γλώσσα και σκέψη την έννοια μιας «εικονολογικής οντολογίας». Τούτο σημαίνει ότι η τελική αλήθεια των όντων, είναι παρούσα πραγματικά στην ιστορία αλλά μόνο με τη μορφή του Σταυρού και της «μυστηριακής» παρουσίας. Αυτό που ήδη τώρα βιώνεται «εν εσόπτρω και εν αινίγματι», στα έσχατα θα είναι πλήρης και αδιάπτωτη κατάσταση. Τη σύνδεση αλήθειας και εσχάτων ο Μητροπολίτης Περγάμου στηρίζει, πέραν της Θείας Ευχαριστίας, κυρίως, στη θεολογία του αγίου Μαξίμου του Ομολογητή, για τον οποίο η αλήθεια είναι κατάσταση των μελλόντων. 

Τα τελευταία χρόνια και μάλιστα κατά την περίοδο της πανδημίας ο Μητροπολίτης Περγάμου Ιωάννης (Ζηζιούλας) επιχείρησε να ανασυνθέσει ολόκληρο το θεολογικό έργο του με άξονα την εσχατολογική οντολογία του αγίου Μαξίμου Ομολογητή, θεωρώντας ότι αληθινά πραγματικό είναι αυτό που θα είναι πραγματικό στα έσχατα. Το σημαντικό αυτό έργο δεν πρόλαβε να ολοκληρωθεί, όπως θα ήθελε ο ίδιος, ωστόσο μεγάλο μέρος του έχει ήδη συγγραφεί και μπορεί να εκδοθεί με τον ήδη προαναγγελθέντα τίτλο «Αναμιμνήσκοντας το Μέλλον: Μια εσχατολογική οντολογία» («Remembering the Future: An Eschatological Ontology»). 

Η εσχατολογική αυτή ερμηνευτική δεν είναι θεωρητική ενατένιση, αλλά προκύπτει από την εν Χριστώ πίστη και τη λειτουργική βίωσή της στη Θεία Ευχαριστία εν Αγίω Πνεύματι. Κατά την τελευταία περίοδο του έμπονου βίου του ο Περγάμου Ιωάννης αναφερόταν συχνά στην καίρια σημασία των αναστάσιμων εμφανίσεων του Χριστού στην κοινότητα των μαθητών του ως βάση και θεμέλιο της εσχατολογικής εμπειρίας και πρόγευσης της Βασιλείας, την οποία εμπειρία προλαμβάνει και βιώνει μυστηριακά η Εκκλησία ως Σώμα Χριστού καθ’ οδόν προς τα έσχατα. 

Σήμερα προπέμπουμε στη Βασιλεία του Θεού έναν μεγάλο θεολόγο της Εκκλησίας την οποία εξελάμβανε ως κοινωνία εσχάτων. Στο σημαντικό έργο του είχαμε το προνόμιο να μαθητεύσουμε μαζί με πολλούς άλλους. Η θεολογική παρακαταθήκη και κληρονομιά του Μητροπολίτη Γέροντος Περγάμου μπορεί να αξιοποιηθεί και να εμπνεύσει όχι μόνο τη δική μας γενιά αλλά και τις επερχόμενες. 

Σεβασμιώτατε και πεφιλημένε διδάσκαλε, «τὰ σὰ ἐκ τῶν σῶν», σε ευχαριστούμε για όλα, αναπαύσου εν Χώρα ζώντων και εν σκηναίς δικαίων, «ἐπ’ ἐλπίδι ἀναστάσεως ζωῆς αἰωνίου»!

ΔΟΚΙΜΙΑ ΓΙΑ ΤΟΝ ΔΙΑΛΟΓΟ ΘΕΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΑΠΟ ΤΟΝ ΣΤΑΥΡΟ ΓΙΑΓΚΑΖΟΓΛΟΥ

Στην 15η Διεθνή Έκθεση Βιβλίου Θεσσαλονίκης, την Κυριακή 6 Μαϊου 2018, πραγματοποιήθηκε η  παρουσίαση του βιβλίου του Σταύρου Γιαγκάζογλου "ΣΤΟ ΜΕΤΑΙΧΜΙΟ ΤΗΣ ΘΕΟΛΟΓΙΑΣ -  Δοκίμια για τον διάλογο θεολογίας και πολιτισμού"(εκδόσεις ΔΟΜΟΣ). 

Ομιλητές: 

-Χρυσόστομος Σταμούλης, Καθηγητής Θεολογικής Σχολής ΑΠΘ 

-Ισίδωρος Ζουργός, Συγγραφέας  

-Δημήτρης Μαυρόπουλος, Εκδότης-συγγραφέας 

και ο συγγραφέας του βιβλίου. 

Γιαγκάζογλου Σταύρος ΣΤΟ ΜΕΤΑΙΧΜΙΟ ΤΗΣ ΘΕΟΛΟΓΙΑΣ by Panagiotis Andriopoulos on Scribd

"ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΚΑΙ ΤΕΧΝΗ" ΣΤΟ 2ο ΤΕΥΧΟΣ ΤΟΥ ΠΕΡΙΟΔΙΚΟΥ "ΑΝΘΙΒΟΛΑ"

Μόλις κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις ΕΝ ΠΛΩ η Ετήσια έκδοση χριστιανικού διαλόγου και πολιτισμού «Ανθίβολα». 

Πρόκειται για το δεύτερο τεύχος, του τρέχοντος έτους 2018. 

Διευθυντές της έκδοσης είναι ο Σταύρος Γιαγκάζογλου (Επίκουρος Καθηγητής της Δογματικής στο Τμήμα Θεολογίας του ΕΚΠΑ, σύμβουλος του Υπουργείου Παιδείας) και ο Δημήτρης Αγγελής (θεολόγος, Δρ Φιλοσοφίας, ποιητής και εκπαιδευτικός). Το πρώτο τεύχος του περιοδικού «Ανθίβολα» (2017) περιλάμβανε και ένα αφιέρωμα στον φονταμενταλισμό, με σημαντικά κείμενα – συμβολές. 

Το δεύτερο τεύχος αποτελεί ένα αφιέρωμα στο θέμα: «Εκκλησία και Τέχνη», που αποσκοπεί σε ένα γόνιμο διάλογο για το άνοιγμα της Ορθοδοξίας προς τις σύγχρονες εκφράσεις της τέχνης και του πολιτισμού. Άλλωστε τα «Ανθίβολα» έρχονται για να υπηρετήσουν έναν ανοικτό και απροκατάληπτο διάλογο με την εποχή μας. 

Οι εκδόσεις ΕΝ ΠΛΩ θα παρουσιάσουν του νέο τεύχος των Ανθιβόλων στην Θεσσαλονίκη την Κυριακή 6 Μαϊου 2018 και ώρα 1.30μ.μ. στο Περίπτερο 15 – STAND 20-24, στο πλαίσιο της 15ης Διεθνούς Εκθέσεως Βιβλίου Θεσσαλονίκης. 

Ομιλητές: 

- Θούλη Μισιρλόγλου Διευθύντρια του Μακεδονικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης 

- Γιώργος Ζωγραφίδης Αναπληρωτής καθηγητής, Τμήμα Φιλοσοφίας και Παιδαγωγικής ΑΠΘ

- Παναγιώτης Υφαντής Αναπληρωτής καθηγητής, Τμήμα Θεολογίας ΑΠΘ 

- Δημήτρης Κόκορης Επίκουρος καθηγητής νεοελληνικής γραμματείας, Τμήμα Φιλοσοφίας και Παιδαγωγικής ΑΠΘ 

Τα Περιεχόμενα του τεύχους είναι: 

Περί τέχνης ὁ λόγος 

ΣΤΑΥΡΟΣ ΓΙΑΓΚΑΖΟΓΛΟΥ 

«Ἡ ὀμορφιά θά σώσει τόν κόσμο». Σημειώσεις γιά μία θεολογία τοῦ κάλλους 

ΘΑΝΑΣΗΣ Ν. ΠΑΠΑΘΑΝΑΣΙΟΥ 

Πολιτισμοί καί Εὐαγγέλιο: καί κατάφαση καί ἔνταση 

ΣΩΤΗΡΗΣ ΓΟΥΝΕΛΑΣ 

Ἀπό τή σωκρατική ψυχή στό πρότυπο τοῦ ἁγίου. Στή θέση τοῦ «μετα-ανθρώπου» ὁ ἅγιος 

π.ΑΝΤΩΝΙΟΣ ΠΙΝΑΚΟΥΛΑΣ 

Οἱ θεολογικές προϋποθέσεις τῆς ἐκκλησιαστικῆς ἀρχιτεκτονικῆς 

ΓΙΩΡΓΟΣ ΚΟΡΔΗΣ 

Περί τῶν προϋποθέσεων καί τοῦ χαρακτήρα τῆς σύγχρονης εἰκονογραφικῆς τέχνης 

ΒΑΣΩ ΓΩΓΟΥ 

Ἡ εἰκονογράφηση τῶν σχολικῶν βιβλίων Θρησκευτικῶν 

ΑΧΙΛΛΕΑΣ ΝΤΕΛΛΗΣ 

Στοιχεῖα Ὀρθοδοξίας καί Καθολικισμοῦ στόν ἑλληνικό κινηματογράφο 

ΣΠΥΡΙΔΟΥΛΑ ΑΘΑΝΑΣΟΠΟΥΛΟΥ-ΚΥΠΡΙΟΥ 

Ἡ «ἑρμηνευτική τῆς δικαιοσύνης» στό ἔργο Dogville τοῦ Lars von Trier. 

Ὅταν ἡ ἀντεκδίκηση ὡς ἔκφραση δικαιοσύνης διαιωνίζει τό πατριαρχικό σύστημα 

ΜΑΡΚΟΣ ΚΑΜΠΑΝΗΣ 

Περί τέχνης καί λατρείας στήν Ἐκκλησία. 

Μιά συνομιλία μέ τούς Σταῦρο Γιαγκάζογλου καί Σταῦρο Τερζή 

ΜΑΡΚΟΣ ΚΑΜΠΑΝΗΣ 

Σχέδια 

ΧΡΗΣΤΟΣ ΚΕΧΑΓΙΟΓΛΟΥ | ΑΛΕΚΟΣ ΚΥΡΑΡΙΝΗΣ ΑΓΓΕΛΟΣ ΚΑΛΟΓΕΡΟΠΟΥΛΟΣ | ΙΩΣΗΦ ΡΟΗΛΙΔΗΣ ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΑΓΓΕΛΗΣ Γνῶμες ΙΩΣΗΦ ΒΙΒΙΛΑΚΗΣ | ΠΕΡΙΚΛΗΣ ΜΟΥΣΤΑΚΗΣ | ΝΙΚΟΣ ΧΑΛΔΑΙΑΚΗΣ KATEΡΙΝΑ ΕΥΑΓΓΕΛΑΤΟΥ | ΣΤΕΦΑΝΙΑ ΓΟΥΛΙΩΤΗ | ΗΛΙΑΣ ΚΟΥΝΕΛΑΣ 

Ἡ ὑποκριτική ὡς σκάνδαλο καί μαρτυρία 

ΜΑΡΙΟΣ ΜΠΕΓΖΟΣ 

Ἡ φιλοσοφία τῆς θρησκείας τοῦ Νίκου Καζαντζάκη 

π. ΛΑΜΠΡΟΣ ΚΑΜΠΕΡΙΔΗΣ 

Ὁ Σικελιανός ἀνάμεσα στά ἐρείπια τῆς Δελφικῆς Ἑλλάδας 

ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΚΟΚΟΡΗΣ 

Στοιχεῖα θρησκευτικῆς-κοινωνικῆς ταυτότητας σέ μυθοπλαστικές μορφές ἱερωμένων: 

«Ἡ ἐπίσκεψις τοῦ ἁγίου Δεσπότη» (Ἀλέξανδρος Παπαδιαμάντης), Τό «10» (Μ. Καραγάτσης)

ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΑΝΤ. ΑΝΔΡΙΟΠΟΥΛΟΣ 

Ὁ Ρωμανός ὁ Μελωδός τοῦ Ὀδυσσέα Ἐλύτη 

ΘΑΝΑΣΗΣ ΝΕΥΡΟΚΟΠΛΗΣ 

Ἡ μουσικοτροπία στήν ποίηση τοῦ Κ. Π. Καβάφη 

ΑΓΓΕΛΟΣ ΚΑΛΟΓΕΡΟΠΟΥΛΟΣ 

Τρία ποιήματα 

ΠΕΤΡΟΣ ΚΕΦΑΛΙΑΚΟΣ 

Ἀλέξανδρος σέβετε Θεόν ἤ πάσχοντες μαλάκαν. 

Συνοπτικό ὑπόμνημα στό ποίημα «Ἀχυρώδεις στίχοι περί τοῦ Ἁγίου τῶν Ἑλληνικῶν Γραμμάτων»

ΝΑΤΖΟΥΑΝ ΝΤΑΡΟΥΙΣ 

Στόν Χριστό (Μετάφραση: Δημήτρης Ἀγγελῆς) 

ΔΙΟΝΥΣΙΟΣ ΣΚΛΗΡΗΣ 

Κόλαση καί Παράδεισος: Ἡ διαφορά ἀνάμεσα στόν ἐξουσιασμό καί τόν ἔρωτα εἶναι διαφορά τρόπου

π. ΑΝΤΩΝΙΟΣ ΠΙΝΑΚΟΥΛΑΣ 

Πολεμώντας χωρίς ἀντίπαλο 

ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΣ ΣΤΑΜΟΥΛΗΣ 

Ὁ σπαραγμός τοῦ σταυρωμένου, οἱ κλόουν, οἱ παλιάτσοι καί οἱ γελωτοποιοί. 

Ἕνας διάλογος μέ τήν Κρόνακα τοῦ Κυριάκου Μαργαρίτη

ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΤΗΚΑΝ ΣΗΜΕΡΑ ΤΑ "ΑΝΘΙΒΟΛΑ" ΣΤΟ "ΕΝ ΠΛΩ" (ΦΩΤΟ)

Στον χώρο του βιβλιοπωλείου Εν Πλω, στο κέντρο της Αθήνας,  παρουσιάστηκε σήμερα Σάββατο 17 Φεβρουαρίου το μεσημέρι, το πρώτο τεύχος της Ετήσιας Έκδοσης Χριστιανικού Διαλόγου και Πολιτισμού «Ανθίβολα» (εκδ. Εν πλω). 

Για την έκδοση μίλησαν οι πρωτεργάτες της, ο Σταύρος Γιαγκάζογλου, εκλεγμένος Επίκουρος Καθηγητής Δογματικής στο Τμήμα Θεολογίας του ΕΚΠΑ και ο Δημήτρης Αγγελής, Ποιητής, Δρ. Φιλοσοφίας, Διευθυντής περιοδικού Φρέαρ, αλλά και οι: 

- π. Σταμάτης Σκλήρης, Αγιογράφος-ζωγράφος, Ιατρός και Θεολόγος. 

- Θανάσης Παπαθανασίου, Δρ. Θεολογίας, Αρχισυντάκτης του περιοδικού Σύναξη, Διδάσκων στην Ανωτάτη Εκκλησιαστική Ακαδημία Αθηνών. 

Την εκδήλωση πλαισίωσαν μουσικά: ο Χρήστος Μακρόπουλος  και μέλη του γνωστού συγκροτήματος Encardia. 

Ήταν μια ουσιαστικού περιεχομένου εκδήλωση, με καίριες και σημαντικές τοποθετήσεις από τους παρουσιαστές της έκδοσης, οι οποίοι έθεσαν επί τον τύπον των ήλων τα ζητήματα της σχέσης θεολογίας και πολιτισμού (ή καλύτερα πολιτισμών, όπως επισήμανε ο Θανάσης Παπαθανασίου), παράδοσης και ανανέωσης, διαλόγου της Εκκλησίας με τον σύγχρονο κόσμο, μέσα από μια γενναία αυτοκριτική του εκκλησιαστικού χώρου.
Ευχόμαστε τα "Ανθίβολα" να ανθούν και να φέρουν κι άλλο, "με λογισμό και μ' όνειρο". 

Ευαγγέλιο και Πολιτισμοί: Το ζωτικό, το εύθραυστο… 

Αυτόν τον άξονα είχε η τοποθέτησή μου κατά την παρουσίαση των ελπιδοφόρων «Ανθίβολων», το Σάββατο 17-2-2018, στον χώρο των εκδόσεων Εν Πλω (Αθήνα).  

Με δυο λόγια: Βασικό αξίωμα του Χριστιανισμού είναι ότι όποτε ο Θεός απευθύνεται στον άνθρωπο, μιλά τη γλώσσα του συνομιλητή του. Γλώσσα ρηματική ή κοινωνική. Και άρα, η ζωή του Θεού απευθύνεται στον άνθρωπο πάντα σαρκωμένη σε δεδομένα πολιτισμού. Δεν υπάρχει άσαρκο μήνυμα. Κι όταν ο άνθρωπος δίνει μαρτυρία, οφείλει να διακονεί νέες σαρκώσεις, στα δεδομένα του συνομιλητή του. Αλλά εδώ υπάρχει και μία ένταση: Η πίστη μπορεί να δημιουργήσει πολιτισμό, αλλά στη συνέχεια η πίστη μπορεί να εξατμιστεί, ενώ η πολιτισμική δημιουργία να εξακολουθήσει να υπάρχει. Από χριστιανικής σκοπιάς αυτή η εξακολούθηση δεν αρκεί. Ο πολιτισμός κληρονομείται, η πίστη όμως όχι. Κληρονομώντας έναν πολιτισμό, κληρονομείς το χνάρι της πίστης ή την πρόσκληση στην πίστη. Όχι όμως την ζωντανή πίστη στον ζωντανό θεό. Αυτή είναι γεγονός που πρέπει να συμβεί στον κάθε άνθρωπο προσωπικά. Η χριστιανική ζωή, λοιπόν, συνθέτει πολιτισμικές δημιουργίες (δεν υπάρχει ένα πράγμα που λέγεται «ο χριστιανικός πολιτισμός»), πάντα φρέσκες (η σάρκωση για να είναι σάρκωση οφείλει να σχετίζεται με το εκάστοτε σήμερα) και πάντα εύθραυστες. Η δε έννοια της σάρκωσης εμπεριέχει και ρήξεις με τη θανατίλα (την απανθρωπιά και την απελπισία) που υπάρχει σε κάθε πολιτισμό, ακόμα και τον υψηλότερο. Είπαμε: η σάρκωση ολοκληρώνεται στην Ανάσταση, θανάτω θάνατον πατώντας (επίκειται δημοσίευση της πλήρους τοποθέτησής μου). Ευχή μου, τα «Ανθίβολα» να δεξιωθούν γερά τη διασταύρωση χριστιανικής θεολογίας και πολιτισμικής / κοινωνικής ανθρωπολογίας. 

Στη φωτογραφία, η πρώτη σελίδα του κειμένου μου που φιλοξενήθηκε στο 1ο τεύχος των «Ανθιβόλων». Ένα θέμα για την αγαπημένη Αφρική. Νομίζω πως έχω δημοσιεύσει μέχρι τώρα άλλα εννέα μελετήματα για τη συνάντηση Χριστιανισμού και αφρικανικών πραγματικοτήτων (για την αφρικανική πολυγαμία, την έννοια της ασθένειας και ίασης, την ιεραποστολή κλπ). Αγάπες που επιμένουν και σε στέπες και σε οάσεις και σε ανηφόρες… 

ΘΑΝΑΣΗΣ Ν. ΠΑΠΑΘΑΝΑΣΙΟΥ / 18-2-2018

ΤΑ "ΑΝΘΙΒΟΛΑ" ΠΑΡΟΥΣΙΑΖΟΝΤΑΙ ΤΟ ΣΑΒΒΑΤΟ 17 ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΥ ΣΤΟ "ΕΝ ΠΛΩ"

Δύο άνθρωποι των περιοδικών, ο Σταύρος Γιαγκάζογλου (Ίνδικτος, Αναλόγιον, Θεολογία) και ο Δημήτρης Αγγελής (Νέα Ευθύνη, Φρέαρ), υπό τη σκέπη των εκδόσεων «Εν πλω», διευθύνουν τη νέα ετήσια έκδοση χριστιανικού διαλόγου και πολιτισμού με τίτλο Ανθίβολα. 

Τα Ανθίβολα δεν φιλοδοξούν να προβάλλουν ιδεολογικά κριτήρια ή δεδομένα κοσμοείδωλα, αλλά να καλλιεργήσουν και να θεραπεύσουν την πνευματική δημιουργία και την πληρότητα του νοήματος μέσα από την ανάδειξη της σχέσης και του διαλόγου της χριστιανικής παράδοσης με τον πολιτισμό.

Η χριστιανική σκέψη και εμπειρία ‒και μάλιστα η ορθόδοξη‒ ουδέποτε υπήρξε ιδιωτική ή απλώς ατομική υπόθεση, αλλά αποτέλεσε πάντοτε προσωπική κατάθεση και μαρτυρία στον δημόσιο χώρο. Ως βιβλικός και πατερικός λόγος, ως δρώμενο της Λειτουργίας, ως ποιητική έκφραση και ως τέχνη, η χριστιανική παράδοση σμιλεύτηκε πάντοτε σε διάλογο και σε δημιουργική πρόσληψη του εκάστοτε πολιτισμού. Πέρα από οποιαδήποτε παγιωμένη ιδεολογία και κοσμοαντίληψη, τα Ανθίβολα έρχονται να υπηρετήσουν έναν ανοικτό και απροκατάληπτο διάλογο με την εποχή μας. Στους αντίποδες της κρίσης και του νοηματικού κενού και του αδηφάγου ρεύματος του πολιτιστικού καταναλωτισμού, που φαίνεται να κυριαρχεί σήμερα ως γενικότερο σύμπτωμα, τα Ανθίβολα αποβλέπουν στον ανεξάρτητο στοχασμό και στην κριτική και ερμηνευτική θεώρηση της πραγματικότητας που μας περιβάλλει, χωρίς αποκλεισμούς και προκαταλήψεις. 

Τα Ανθίβολα φιλοδοξούν να συγκεντρώσουν κοντά τους όλες τις ενδιαφέρουσες φωνές που μπορούν να συμβάλλουν σ’ έναν τέτοιο διάλογο. 

Στον πρώτο τόμο (Μάιος 2017) όπου φιλοξενείται μεταξύ άλλων και αφιέρωμα στον φονταμενταλισμό, δημοσιεύονται κείμενα των: Μητροπολίτη Περγάμου Ιωάννη (Ζηζιούλα), Κυριάκου Χαραλαμπίδη, π. Αντωνίου Πινακούλα, Νατάσας Κεσμέτη, π. Ευάγγελου Γκανά, Νικολάου Ασπρούλη, Γιώργου Βλαντή, Θανάση Ν. Παπαθανασίου, Ντήτριχ Μπονχέφερ, Δημήτριου Ν. Μόσχου, Σταύρου Γιαγκάζογλου, Δημήτρη Αγγελή, Βασίλη Τσιαμπούση, Εύης Βουλγαράκη-Πισίνα, π. Λάμπρου Καμπερίδη, Δημήτρη Μαυρόπουλου, Ισίδωρου Ζουργού, Ιβάν Μπούνιν, Πέτρου Κεφαλιακού, Δημήτρη Β. Τριανταφυλλίδη, Λυντί Νταττά, Ιωσήφ Βιβιλάκη. Το εξώφυλλο είναι του Χρήστου Κεχαγιόγλου, ενώ στο κέντρο του τόμου φιλοξενούνται 24 σχέδια του Αλέκου Κυραρίνη πάνω στην Αποκάλυψη, που φιλοτεχνήθηκαν ειδικά για τα Ανθίβολα. 

Οι εκδόσεις ΕΝ ΠΛΩ παρουσιάζουν την Ετήσια Έκδοση Χριστιανικού Διαλόγου και Πολιτισμού «Ανθίβολα», το Σάββατο 17 Φεβρουαρίου και ώρα 12 το μεσημέρι στον χώρο του βιβλιοπωλείου Εν Πλω, (Χαρ. Τρικούπη 6-10, Εμπορικό Κέντρο Atrium). 

Θα μιλήσουν οι: 

- π. Σταμάτης Σκλήρης, Αγιογράφος-ζωγράφος, Ιατρός και Θεολόγος. 

- Θανάσης Παπαθανασίου, Δρ. Θεολογίας, Αρχισυντάκτης του περιοδικού Σύναξη, Διδάσκων στην Ανωτάτη Εκκλησιαστική Ακαδημία Αθηνών. 

- Δημήτρης Αγγελής, Ποιητής, Δρ. Φιλοσοφίας, Διευθυντής περιοδικού Φρέαρ. 

- Σταύρος Γιαγκάζογλου, εκλεγμένος Επίκουρος Καθηγητής Δογματικής στο Τμήμα Θεολογίας του ΕΚΠΑ. 

- Μουσική συμμετοχή: Χρήστος Μακρόπουλος - Μέλη του συγκροτήματος Encardia

ΑΝΘΙΒΟΛΑ by Panagiotis Andriopoulos on Scribd

ΤΟ ΝΕΟ ΒΙΒΛΙΟ ΤΟΥ ΣΤΑΥΡΟΥ ΓΙΑΓΚΑΖΟΓΛΟΥ ΜΕ ΔΟΚΙΜΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΗΣΥΧΑΣΤΙΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ

ΣΤΑΥΡΟΥ ΓΙΑΓΚΑΖΟΓΛΟΥ, Βίος καὶ λόγος στὴν ἡσυχαστικὴ παράδοση. Δοκίμια θεολογικῆς γνωσιολογίας, ἐκδ. Δόμος, Ἀθήνα 2016, σσ. 452. 

Βίος καὶ λόγος, θεωρία καὶ πράξη, ἀποτελοῦν ἑνιαῖες ὄψεις τῆς πίστης καὶ τῆς ζωῆς τῆς Ἐκκλησίας. Ἂν ὁ λόγος τῆς ἀρχαιοελληνικῆς σκέψης διερευνᾶ καὶ ἑρμηνεύει τὸν κόσμο καὶ τὸν ἄνθρωπο, ὁ Λόγος τῆς Ἁγίας Γραφῆς, δίχως νὰ ἀνήκει στὸν κόσμο, ἔρχεται ὄχι γιὰ νὰ τὸν ἑρμηνεύσει ἀλλὰ γιὰ νὰ τὸν σώσει μέσα ἀπὸ συγκεκριμένα γεγονότα στὴν ἱστορία τῆς σωτηρίας. Ἡ πατερικὴ θεολογία ἐκφράζει ἕναν Θεὸ ποὺ δὲν ἐγκλωβίζεται στὴν ἄγνωστη ὑπερβατικότητά του ἀλλὰ ἀποκαλύπτει καὶ κοινωνεῖ τὴν προσωπική του ζωὴ διὰ τοῦ ἐνανθρωπήσαντος Λόγου. Ἡ μέθεξη στὸ γεγονὸς τοῦ Χριστοῦ δὲν σχετίζεται μὲ μία διανοητικὴ καὶ ἄσαρκη πνευματικότητα. Διὰ τῆς μυστηριακῆς ζωῆς τῆς Ἐκκλησίας, ἡ ἐν Χριστῷ ζωὴ ἀποτελεῖ σωματοποιημένη ἐμπειρία. Εὐχαριστιακὴ ἐμπειρία καὶ ἀσκητικὸ βίωμα εἶναι οἱ ὄψεις μιᾶς ἑνιαίας θεολογικῆς γνωσιολογίας στὴ ζωὴ τῆς Ἐκκλησίας. Ἡ πατερικὴ παράδοση καὶ ὁ ἅγιος Γρηγόριος Παλαμᾶς, διευρύνοντας τὴν ἴδια θεολογικὴ ἑρμηνευτική, θὰ ἐκφράσουν μὲ δυναμισμὸ τὴ θεολογία τῶν ἀκτίστων ἐνεργειῶν ὡς ἀνάπτυξη τῆς χριστολογίας τῶν δύο φύσεων καὶ δύο ἐνεργειῶν τοῦ Χριστοῦ. Ἡ θεολογία αὐτὴ τοῦ ἐνεργοῦ Λόγου ὁδήγησε τὴν πατερικὴ σκέψη καὶ τὴν ἀσκητικὴ πράξη τῆς ὀρθόδοξης Ἀνατολῆς σὲ μία μυστικὴ ἢ μυστηριακὴ θεολογία καὶ ἀσκητική, ὅπου βίος καὶ λόγος, θεωρία καὶ πράξη, μεταμορφώνονται ἐν Ἁγίῳ Πνεύματι σὲ ἀποκαλυπτικὴ θέα καὶ θεωρία τοῦ ἔνσαρκου Λόγου, μεταμορφώνοντας τὸν ἄνθρωπο καὶ δι’ αὐτοῦ τὸν κόσμο καὶ τὴν ἱστορία. Τὸ βιβλίο αὐτὸ συγκεντρώνει δοκίμια καὶ μελέτες ποὺ διερευνοῦν τὴν πρόσληψη τῆς ἡσυχαστικῆς αὐτῆς παράδοσης ἀπὸ τὴ σύγχρονη θεολογία.
Τὸ ἐν λόγῳ βιβλίο ἀναπτύσσεται στὶς ἀκόλουθες ἑνότητες:
Ὁ λόγος τοῦ Θεοῦ καὶ ἡ θεολογία τοῦ ἐνανθρωπήσαντος Λόγου στὴν Ὀρθόδοξη Παράδοση • Τὸ δόγμα τῆς Ἁγίας Τριάδος καὶ ἡ σημασία του στὴν πίστη καὶ στὴ ζωὴ τῆς Ἐκκλησίας • Ὁ πολιτισμὸς τῆς ἐρήμου. Τὸ ἀσκητικὸ κατόρθωμα ὡς κοινωνία ἀγάπης. Σχόλια στὶς Ἐρωταποκρίσεις Βαρσανουφίου καὶ Ἰωάννου • Ὁ ἀνθρωπισμὸς τῆς ἐρήμου. Ἡ πνευματικὴ διάκριση κατὰ τὴν ἀσκητικὴ παράδοση τῆς Ἐκκλησίας • Εἰσαγωγὴ στὴ θεολογία τοῦ ἁγίου Γρηγορίου Παλαμᾶ • Προλεγόμενα στὴ θεολογία τῶν ἀκτίστων ἐνεργειῶν • Θεολογία καὶ φιλοσοφία στὸ Βυζάντιο • Ἡ ἀποδεικτικὴ μέθοδος στὴ θεολογία τοῦ ἁγίου Γρηγορίου Παλαμᾶ • Ἡ σωτηρία ὡς θέωση • Ὁ κόσμος καὶ ἄνθρωπος • Ἡ Πνευματολογία τοῦ Γρηγορίου Παλαμᾶ • Ἡ διδακτορικὴ διατριβὴ τοῦ Jacques Lison στὸ καθολικὸ πανεπιστήμιο τῆς Louvain • Μυστηριακὸς ἡσυχασμός. Οἱ ἐκκλησιολογικὲς προϋποθέσεις τῆς θεολογίας τοῦ ἁγίου Γρηγορίου Παλαμᾶ • Ὁ ἅγιος Γρηγόριος Παλαμᾶς καὶ ἡ νεώτερη δυτικὴ θεολογία. Μὲ ἀφορμὴ τὴν εἰσήγηση τοῦ Norman Russell γιὰ τὴν ἀποδοχὴ τοῦ Παλαμᾶ στὴν Δύση σήμερα • Εὐχαριστία, θεία Οἰκονομία καὶ Ἐκκλησία • Θεολογικὸ σχόλιο στὶς ἑρμηνευτικὲς ἀρχὲς τοῦ Νικολάου Καβάσιλα στὴ θεία Λειτουργία • Ὁ χριστοκεντρικὸς μυστικισμὸς τοῦ Ἀποστόλου Παύλου στὴ θεολογία τοῦ ἁγίου Νικολάου Καβάσιλα • Γρηγόριος Παλαμᾶς καὶ Νικόλαος Καβάσιλας. Ἡ σύνθεση μυστηριακῆς καὶ ἀσκητικῆς ζωῆς στὴν ὀρθόδοξη παράδοση • Ἡ παρουσία τοῦ ἁγίου Νικοδήμου στὴ θεολογικὴ σκέψη τοῦ εἰκοστοῦ αἰώνα • Εὐχαριστιακὴ ἐκκλησιολογία καὶ μοναστικὴ πνευματικότητα στὴ νεώτερη ὀρθόδοξη θεολογία • Εὐχαριστία καὶ θέωση. 

ΤΑ ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΑ ΚΑΙ Η ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ - Σχόλιο για την αποπομπή του Σταύρου Γιαγκάζογλου

Γιώργος Βλαντής 

Πριν από λίγες εβδομάδες ο αρχιεπίσκοπος Αθηνών Ιερώνυμος Β´ ζήτησε και έλαβε την παραίτηση του δρ. Σταύρου Γιαγκάζογλου από τη θέση του διευθυντή του περιοδικού «Θεολογία». Λόγος ήταν ο κεντρικός ρόλος του γνωστού θεολόγου, ο οποίος εργάζεται ως Σύμβουλος του Ινστιτούτου Εκπαιδευτικής Πολιτικής, στην εκπόνηση των νέων προγραμμάτων για τα Θρησκευτικά. Λίγες ημέρες πάντως αργότερα, ο προαναφερθείς πρωθιεράρχης υπέγραψε μια επιστολή διάτρητη από πλευράς ιστορικής, όπου προσπαθεί κατ᾽ ουσίαν να πείσει πως η Εκκλησία δεν είχε καμία σχέση με τη χούντα. 

Ο Σταύρος Γιαγκάζογλου ανήκει στους πιο σημαντικούς Έλληνες θεολόγους της γενιάς του. Έχει να επιδείξει πλούσιο και γόνιμο συγγραφικό έργο, την ποιότητα του οποίου δεν δύναται να αμφισβητήσει κανείς, έστω κι αν διαφωνεί, όπως εγώ, με ορισμένες κατευθύνσεις της σκέψης του (π.χ. ως προς τη σημασία που δίνει στην ευχαριστιακή θεολογία ή την έμφασή του στις πολιτισμικές συνιστώσες της Ορθοδοξίας). Από τα ευσύνοπτα «Προλεγόμενα στη θεολογία των ακτίστων ενεργειών» μέχρι την «Κοινωνία θεώσεως» και τη φρεσκοτυπωμένη «Κοινωνία εσχάτων» αρθρώνει μια θεολογία που όχι μόνο δεν τορπιλίζει, αλλά επιβεβαιώνει και τεκμηριώνει κεντρικές θεολογικές επιλογές της Ορθοδοξίας, αφοπλίζοντας τους πολέμιούς του, οι οποίοι του προσάπτουν με τρόπο χυδαίο πως ανήκει στους εχθρούς της πίστης των Πατέρων. Εν προκειμένω διαπιστώνεται ένα εκ πρώτης όψεως παράδοξο: Οι αυτόκλητοι θεματοφύλακες του ησυχασμού, αντί να τον τιμούν που θεμελιώνει με συνέπεια θέσεις για τις οποίες αυτοί κόπτονται, είναι οι πιο λυσσαλέοι πολέμιοί του. Στην περίπτωσή τους όμως ο ησυχασμός δεν αποτελεί παρά απλό προκάλυμμα του βαθέως ολοκληρωτισμού τους. Όχι τυχαία ομνύουν πολλοί εξ αυτών στο όνομα του π. Ιωάννη Ρωμανίδη, ο οποίος, μεταξύ άλλων, υπήρξε υποψήφιος της Εθνικής Παράταξης στις εκλογές του 1977, του κόμματος που εξέφραζε την ιδεολογία των δικτατόρων. Ο Σταύρος Γιαγκάζογλου γράφει για τον ησυχασμό, όμως με τις χούντες και τους ηχηρούς ή τους ύπουλους υμνητές τους δεν έχει σχέσεις.

Η «Θεολογία», επί δεκαετίες πληκτική και τελματωμένη, επί Γιαγκάζογλου ανανεώθηκε εντυπωσιακά και αναδείχθηκε σε στολίδι των θεολογικών γραμμάτων της Ελλάδας. Αξιοποιώντας την πείρα του από προηγούμενες περιοδικές εκδοτικές προσπάθειες (Αναλόγιο, Ίνδικτος), ο εργατικός θεολόγος προσείλκυσε σημαντικούς συγγραφείς, επέβαλε την πρακτική των θεματικών τευχών και επέμεινε στη σύνδεση της πλειοψηφικά μίζερης και επαρχιώτικης ελληνικής θεολογίας με τη διεθνή παραγωγή, φροντίζοντας για την ενημέρωση για τα διεθνή επιστημονικά τεκταινόμενα.Στην Ελλάδα δεν περισσεύουν οι ικανοί. Με την αποχώρησή του κινδυνεύει να κυλήσει και η «Θεολογία» στο βασίλειο της εξόφθαλμα ιδεολογικής προσέγγισης της χριστιανικής πίστης, της συμβατικότητας, της κλειστότητας και της πλήξης που κατά κανόνα χαρακτηρίζουν τις πολύπαθες εκδόσεις της «Αποστολικής Διακονίας». 

Νομίζω πως καθένας που νοιάζεται για τα θεολογικά πράγματα της Ελλάδας δικαιούται να μάθει γιατί ο αρχιεπίσκοπος προχώρησε τώρα στην αποπομπή του. Ο Σταύρος Γιαγκάζογλου ουδέποτε έκρυψε τις απόψεις του για το μάθημα των Θρησκευτικών, αντιθέτως τις εξέφραζε και πριν την εκλογή του κ. Ιερωνύμου στο θρόνο των Αθηνών. Άραγε τις αγνοούσε ο προκαθήμενος της Εκκλησίας της Ελλάδος όταν τον επέλεγε ως συνεργάτη του; Αν ναι, κρίνεται γι᾽ αυτή την άγνοια, η οποία, δυστυχώς, αποτελεί σύνηθες φαινόμενο, καθώς οι ιεράρχες της Ελλάδας έχουν κατά κανόνα κακή σχέση με τη θεολογία. Αν όμως τις γνώριζε, είτε τις επικροτούσε, οπότε θα πρέπει ο ίδιος να ομολογήσει την αλλαγή της στάσης του, είτε τις σεβόταν καίτοι διαφωνών. Στη δεύτερη περίπτωση αναρωτιέται κανείς τι άλλαξε και έπαψε να δέχεται την ετερότητα των εδώ και χρόνια και επανειλημμένα δημοσιοποιημένων απόψεων του συνεργάτη του. Πώς είναι δυνατόν να υπάρχουν άνθρωποι που περίπου δηλώνουν πως πέφτουν από τα σύννεφα για τα νέα προγράμματα όταν αυτά επί τόσα χρόνια συζητώνται και μάλιστα με την Εκκλησία και το θεολογικό κόσμο συμπράττοντες και μάλιστα όχι μόνο επί της παρούσας κυβέρνησης, αλλά και των προηγούμενων; Μήπως έχουμε να κάνουμε με απλό καιροσκοπισμό; Μήπως πρόκειται για μία ακόμη υποχώρηση του προέδρου της Ιεράς Συνόδου έναντι των ακραίων φονταμενταλιστών που επί χρόνια διεκδικούν το μονοπώλιο του εκκλησιαστικού λόγου; Αν ο Γιαγκάζογλου θυσιάστηκε ως Ιφιγένεια, είναι δυνατόν να πιστεύει κανείς πως με αυτές τις προϋποθέσεις δύναται να φυσήξει ούριος άνεμος; Και είναι μια τέτοια θυσία ηθική κρινόμενη χριστιανικά; Μήπως ρόλος ενός πρωθιεράρχη δεν είναι να αποτελεί και κυματοθραύστη των ακραίων στοιχείων; Γιατί εκδιώκεται με τόσο ζήλο ο Σταύρος Γιαγκάζογλου, ενώ επί χρόνια ιεράρχες κηρύσσουν ανενόχλητοι τον αντισημιτισμό, το μίσος προς τους ετερόδοξους, τους ετερόθρησκους και τις κάθε λογής μειονότητες και, αντί να επιτιμώνται, απολαμβάνουν την πολυποίκιλη υποστήριξη των συνεπισκόπων τους; 

Ο Σύμβουλος του Ινστιτούτου Εκπαιδευτικής Πολιτικής έχει εισπράξει τα τελευταία χρόνια τη χολή και τη λάσπη των θρησκευτικών καταγωγίων. Αρκεί μια απλή πληκτρολόγηση του ονόματός του στο διαδίκτυο για να δει κανείς τι έχει γραφτεί εναντίον του από τα ανώνυμα ιστολόγια των σκοταδιστών που λυμαίνονται το όνομα της Ορθοδοξίας, αλλά και από δήθεν σοβαρούς ακαδημαϊκούς συναδέλφους του. Ίσως περισσότερο επώδυνη να του είναι όμως η σιωπή στα δύσκολα κάποιων που θα λογάριαζε κανείς ως φίλους του, δυστυχώς συνήθης στα καθ᾽ ημάς και ενδεικτική του «ήθους» που καθρεφτίζουν τα θεολογικά μας πράγματα. 

Η αποπομπή του Στ. Γιαγκάζογλου από τη θέση του διευθυντή της «Θεολογίας» είναι μια πράξη ενάντια στην ελευθερία του σκέπτεσθαι και του θεολογείν και συνιστά τεκμήριο μιας Εκκλησίας που, αντί να εκδηλώνει έμπρακτα το σεβασμό της στην ετερότητα, τον οποίο τόσο επίμονα κηρύσσει, στραγγαλίζει την άλλη άποψη και πριμοδοτεί το φονταμενταλισμό. Τέτοια είναι, άραγε, και τα Θρησκευτικά για τα οποία τόσο (και τόσο όψιμα) μάχονται ιεράρχες της Εκκλησίας της Ελλάδος; Η μονοδιάστατη σκέψη, ο λόγοις και έργοις διωγμός όποιου σκέπτεται αλλιώς αποτελεί το μήνυμα που πρέπει να μεταδοθεί στις νέες γενιές των Ελλήνων ως χριστιανική διδασκαλία; Νομίζω πως λίγα επιχειρήματα υπέρ των νέων προγραμμάτων είναι τόσο πειστικά, όσο οι σπασμωδικές κινήσεις διωγμού αλλοφρονούντων χριστιανών οι οποίοι ουδέποτε έκρυψαν τις τεκμηριωμένες απόψεις τους και οι οποίοι πρόσφεραν και προσφέρουν ουσιαστικά στα εκκλησιαστικά και θεολογικά μας δρώμενα. 

Απομακρύνοντας τον Σταύρο Γιαγκάζογλου, ο αρχιεπίσκοπος Αθηνών άθελά του τον επιβεβαιώνει. Και, επίσης άθελά του, συνηγορεί υπέρ της αναγκαιότητας μιας θρησκευτικής παιδείας ανοιχτής, που θεμελιώνει υπεύθυνες ταυτότητες, αλλά και που σέβεται μετά λόγου γνώσεως τις ετερότητες, πέρα από τη λογική του φτηνού κατηχητισμού, ο οποίος δεν είναι δουλειά του Κράτους και ο οποίος με τη φτηνή αισθητική και τη χαμηλή νοημοσύνη που σφυρηλατεί υπονομεύει εξ ορισμού το κήρυγμα του Ιησού Χριστού. Ο φόβος μπροστά στο Άλλο είναι ως ήθος το αντίθετο της Εκκλησίας, έστω και αν υλοποιείται στο όνομά της. Ας μην το ξεχνάμε. Και ας μη σιωπούμε ιδιοτελώς. 

Ο Γιώργος Βλαντής είναι Διευθυντής (Geschäftsführer) του Συμβουλίου Χριστιανικών Εκκλησιών της Βαυαρίας και επιστημονικός συνεργάτης της Ακαδημίας Θεολογικών Σπουδών Βόλου.

"ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΕΣΧΑΤΩΝ" - ΤΟ ΝΕΟ ΒΙΒΛΙΟ ΤΟΥ ΣΤΑΥΡΟΥ ΓΙΑΓΚΑΖΟΓΛΟΥ

ΣΤΑΥΡΟΥ ΓΙΑΓΚΑΖΟΓΛΟΥ, Κοινωνία εσχάτων, Δοκίμια εσχατολογικής οντολογίας, Σειρά Ιδιόμελα της Ινδίκτου, εκδ. Ίνδικτος, Αθήνα 2016, σελ. 344. (ISBN 978-960-518-382-0) 

Το ζήτημα της ιστορίας και της εσχατολογίας βρέθηκε στο επίκεντρο της ευρωπαϊκής θεολογικής σκέψης του 20ου αιώνα ως μια γόνιμη βάση για την υπέρβαση μιας αφηρημένης μεταφυσικής εκδοχής του χριστιανισμού. Η αποκατάσταση του ιστορικού χαρακτήρα της χριστιανικής θεολογίας και η προβολή μιας θεολογικής θεώρησης της ιστορίας αποτέλεσαν βασικές πτυχές της σύγχρονης θεολογικής προοπτικής. Η ιδέα του γραμμικού χρόνου και της ιστορίας έχει προέλθει από τη βιβλική παράδοση. Ο κόσμος είναι η δημιουργία του Θεού που κτίσθηκε για να οδηγηθεί μέσω του ανθρώπου στην έσχατη τελείωση. Η πορεία του συνιστά μοναδική και ανεπανάληπτη κίνηση, η οποία κατευθύνεται προς ένα τέλος. Τα γεγονότα της ιστορίας δεν είναι ποτέ αντικειμενικά φαινόμενα, αλλά πράγματα που επιζητούν ερμηνεία, γιατί εμπεριέχουν νόημα και συνιστούν έκφραση προσωπικής δράσης και ελευθερίας. 

Το βιβλίο αυτό εκκινεί από την αντινομική θεώρηση ότι η Εκκλησία δεν είναι απλώς μια συμβατική κατάσταση της ιστορίας όσο μια κοινότητα που, ενώ ριζώνει στην ιστορία, ζει και πορεύεται με την προσδοκία αλλά και την πρόγευση των εσχάτων της βασιλείας. Προϊόντος του χρόνου, ο εσχατολογικός αυτός ορίζοντας λησμονήθηκε στην πράξη ή και μεταμορφώθηκε σε τέτοιο βαθμό, ώστε στις μέρες μας σχεδόν εξαφανίσθηκε ή απλώς αναφέρεται ως τελευταίο κεφάλαιο της χριστιανικής δογματικής. 

Η έκλειψη της εσχατολογίας φαίνεται να έθρεψε ποικίλους μεσσιανισμούς της ιστορίας, από την χριστιανική πολιτεία ως τα ποικίλα ιδεολογικά σχήματα του 20ου αιώνα. Από μια σκοπιά, ολόκληρη η πορεία του δυτικού πολιτισμού μοιάζει να είναι ένας παρανοημένος και εγκόσμιος εσχατολογισμός δίχως πλέον χριστιανικό νόημα και σκοπό. Ενώ η ιδέα της προόδου και της ιστορικότητας του ανθρώπου εισήχθη δυναμικά στη δυτική σκέψη και φιλοσοφία με τη βιβλική παράδοση του Χριστιανισμού, η νεωτερικότητα, αντιδρώντας στις ιεροκρατικές δομές του μεσαιωνικού χριστιανισμού, προχώρησε σε ένα πρόγραμμα εκκοσμικευμένης εσχατολογίας, θεμελιώνοντας την ιστορία και την αυθυπερβατική διάσταση του ανθρώπου σε μια μηδενιστική νοηματοδότηση. Εν τέλει, η μετανεωτερική κατάσταση δεν κήρυξε μονάχα το τέλος των μεγάλων αφηγήσεων της φιλοσοφικής και θεολογικής παράδοσης, αλλά και το τέλος της ιστορίας. Στην εποχή της μαζικής δημοκρατίας, η πανουργία της ιστορίας τείνει να ακυρώσει το περιεχόμενό της ως περιπέτειας του ανθρώπου στο γίγνεσθαι και να γίνει η αδιαφάνεια και η αδράνεια των τεχνητών κατασκευών, να γίνει ιστορία του κυβερνο-ανθρώπου, της τεχνητής νοημοσύνης και της βιοτεχνολογίας. 

Η εποχή μας γίνεται ολοένα και περισσότερο εποχή της αβεβαιότητας, της σύγχυσης, της απελπισίας και, κυρίως, του μηδενισμού, ο οποίος προβάλλει ως η νέα οντολογία που κινεί τον μετανεωτερικό μας κόσμο. Αλλά ο προορισμός του ανθρώπινου πολιτισμού δεν είναι άσχετος από τον τελικό προορισμό του ανθρώπου. Η ιστορία δεν είναι το «πανδοχείο» όπου παίζεται το δράμα της ανθρώπινης μοίρας, αλλά έχει νόημα μόνον, επειδή πρόκειται να φθάσει σε ένα τέλος. Διαφορετικά, η ατελεύτητη πρόοδος δεν έχει κανένα νόημα. Στην εποχή μας δεν χρειαζόμαστε μια εκκοσμικευμένη εσχατολογία αλλά μια νέα φιλοσοφία της ιστορίας, την οποία μπορεί να εμπνεύσει μια αυθεντικά εσχατολογική θεολογία της ιστορίας. Όταν η ιστορία και η ζωή του ανθρώπου φωτίζονται από την προοπτική των εσχάτων και του τέλους, η υπέρβαση της διαλεκτικής ανθρώπου, κόσμου και ιστορίας, ελευθερίας και αναγκαιότητας δεν θα αποβαίνει τραγική ουτοπία και αυταπάτη.

ΕΝΑ ΒΙΒΛΙΟ ΓΙΑ ΤΟΝ ΘΕΟΛΟΓΟ ΤΟΥ ΔΙΑΛΟΓΟΥ ΝΙΚΟ ΝΗΣΙΩΤΗ

Ο Νίκος Νησιώτης υπήρξε θεολόγος του διαλόγου στην πράξη και στη θεωρία. Ολόκληρο το έργο του, από τη δραστηριότητα στον «Χριστιανικό Όμιλο Φοιτητών», τον «Σύνδεσμο» της Ορθόδοξης Νεολαίας, τη γόνιμη μαθητεία του στην πρωτοπορία της ευρωπαϊκής σκέψης στη θεολογία, στη φιλοσοφία και στην ψυχολογία, τη διδασκαλία του στο Institut Oecuménique de Bossey, τη συμμετοχή του στην Οικουμενική Κίνηση, τη συγγραφή και τη διδασκαλία του στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, ως τη λαμπρή παρουσία του στα διεθνή συνέδρια, καθώς και τη διακεκριμένη συμβολή του στον αθλητισμό και στο παγκόσμιο ολυμπιακό κίνημα, μαρτυρεί τον διαλογικό χαρακτήρα της χαρισματικής προσωπικότητας και την ευρύτητα της θεολογικής και φιλοσοφικής του σκέψης. Εισάγοντας ένα νέο παράδειγμα στη νεοελληνική θεολογία, το έργο του σήμανε μια έντονη μεταστροφή των θεολογικών πραγμάτων στην Ελλάδα. 

Ο τόμος, που μόλις κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Αρμός, περιέχει τις ομιλίες των εισηγητών στην τιμητική εκδήλωση που έγινε στον «Παρνασσό» το Σάββατο 28 Σεπτεμβρίου 2013, στη μνήμη του Καθηγητή της Φιλοσοφίας της Θρησκείας, του θεολόγου και φιλοσόφου Νίκου Νησιώτη (1924-1986). 

Η Ιδιωτική Οδός είχε καλύψει εκείνη την εκδήλωση και μπορείτε να δείτε τα σχετικά εδώ καθώς και ένα απόσπασμα (προδημοσίευση) από την εισήγηση του καθηγητή Στ. Τσομπανίδη, η οποία δημοσιεύεται ολόκληρη στον εν λόγω τόμο. 

Τα περιεχόμενα του βιβλίου έχουν ως εξής: 

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ Ι. ΒΑΜΒΑΚΑΣ: Εισαγωγικός χαιρετισμός 

ΣΩΤΗΡΗΣ ΓΟΥΝΕΛΑΣ: Προλόγισμα 

ΣΤΥΛΙΑΝΟΣ Χ. ΤΣΟΜΠΑΝΙΔΗΣ: Από το «πρόσωπο» στην «οικουμένη». Βασικές πτυχές της οικουμενικής θεολογίας του Νίκου Νησιώτη 

ΝΙΚΟΛΑΟΣ ΑΣΠΡΟΥΛΗΣ: Η περί προσώπου θεώρηση του Ν. Νησιώτη και η θεολογική γενιά του ’60. Εισαγωγικές παρατηρήσεις 

ΣΤΑΥΡΟΣ ΓΙΑΓΚΑΖΟΓΛΟΥ: Ο διάλογος θεολογίας και φιλοσοφίας. Η θεολογική ερμηνευτική του Νίκου Νησιώτη 

ΜΑΡΙΝΑ ΝΗΣΙΩΤΗ: Νικόλαος Νησιώτης - Ο Άνθρωπος 

ΜΑΡΙΟΣ ΜΠΕΓΖΟΣ: Εργογραφία Νίκου Νησιώτη

ΗΜΕΡΙΔΑ ΓΙΑ ΤΟ ΝΕΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΣΤΑ ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΑ ΣΤΗ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ

Του Γιάννη Γιγουρτσή

Μια πολύ ενδιαφέρουσα ημερίδα πραγματοποιήθηκε στη Θεσσαλονίκη χθες Παρασκευή 7 Φεβρουαρίου το απόγευμα με αφορμή την παρουσίαση του τόμου "ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΑ ΣΤΟ ΣΥΓΧΡΟΝΟ ΣΧΟΛΕΙΟ - Ο διάλογος και η κριτική για το νέο Πρόγραμμα Σπουδών στα Θρησκευτικά Δημοτικού και Γυμνάσιου", εκδόσεις Αρμός.  

Ο τόμος είναι αποτέλεσμα της συλλογικής δουλειάς και του διαλόγου που έγινε με αφορμή την σύνταξη νέων προγραμμάτων σπουδών (ΠΣ)για το μάθημα των θρησκευτικών στο σχολείο. Την ημερίδα διοργάνωσε ο δραστήριος Πανελλήνιος Θεολογικός Σύλλογος "ΚΑΙΡΟΣ - για την αναβάθμιση της θρησκευτικής εκπαίδευσης" και έλαβε χώρα στη φιλόξενη και πολύ όμορφη αίθουσα του Δημοτικού Συμβουλίου της πόλης, την οποία γενναιόδωρα παραχώρησε ο Δήμος Θεσσαλονίκης.

Ο ίδιος ο δήμαρχος Γιάννης Μπουτάρης παρευρέθηκε και απηύθυνε θερμό χαιρετισμό. 

Η ημερίδα υπήρξε η αφορμή για τους εκλεκτούς ομιλητές, θεολόγους ή μη, οι οποίοι είχαν όλοι τους, περισσότερο ή λιγότερο, ενεργά ασχοληθεί με το θέμα των νέων ΠΣ να διατυπώσουν τις θέσεις και την φιλοσοφία που διέπει την εκπαιδευτική αυτή πρότασή, αλλά και να κριτικάρουν επιμέρους σημεία της. 

Εισηγητές ήταν οι καθηγητές της Θεολογικής του ΑΠΘ Θεόδωρος Γιάγκος και Χρυσόστομος Σταμούλης, οι θεολόγοι-εκπαιδευτικοί π. Τιμόθεος Ρωμανάς και Καλλιρρόη Ακανθοπούλου, ο Σχ. Σύμβουλος των Θεολόγων Θεσσαλονίκης Πολύβιος Στράντζαλης, ο Σταύρος Γιαγκάζογλου, Σύμβουλος Α' του Υπουργείου Παιδείας και ο δικηγόρος Γιάννης Κωνσταντίνου.

Συντονιστής της ημερίδας ήταν ο καθηγητής της Θεολογικής Σχολής ΑΠΘ Μιλτιάδης Κωνσταντίνου. Ενδιαφέρουσα ήταν και η συζήτηση που ακολούθησε τις εισηγήσεις, η οποία συνεχίστηκε ως αργά το βράδυ στη δεξίωση που ακολούθησε την εκδήλωση.

Αντιγράφω από το δελτίο τύπου του ΚΑΙΡΟΥ για το βιβλίο: 

"Στον συλλογικό αυτό τόμο αποτυπώνονται οι βασικοί άξονες του νέου Προγράμματος Σπουδών στα Θρησκευτικά Δημοτικού και Γυμνασίου, οι κύριες όψεις του διαλόγου και των αντιδράσεων που προκάλεσε, η συζήτηση και η ανοικτή διαβούλευση στο πλαίσιο της Διαρκούς Ιεράς Συνόδου της Εκκλησίας της Ελλάδος, οι θέσεις των Θεολογικών Σχολών για το μάθημα των Θρησκευτικών, καθώς και ο γενικότερος διάλογος για τη φυσιογνωμία και τα προβλήματα της θρησκευτικής εκπαίδευσης στη χώρα μας. Τα κείμενα που δημοσιεύονται ανήκουν σε όλες τις πλευρές αλλά εμφανίζουν ως κοινό χαρακτηριστικό τη νηφαλιότητα και τη συνειδητή προσπάθεια συμβολής και σύνθεσης. Σε μια δύσκολη και ρευστή εποχή, στο μεταίχμιο της κρίσης, πρόσωπα και φορείς εκφράζουν τις θέσεις τους για τα Θρησκευτικά στο σύγχρονο σχολείο, ανοίγοντας έναν γόνιμο και δημιουργικό διάλογο, οι ποικίλες πτυχές του οποίου καταγράφουν τη ζωντανή πορεία ανανέωσης του μαθήματος των Θρησκευτικών στην ελληνική εκπαίδευση. Σταθερή επιδίωξη του νέου ΠΣ είναι η υπέρβαση της διελκυστίνδας μεταξύ του κατηχητικού και του θρησκειολογικού προτύπου. Το Μάθημα των Θρησκευτικών συνιστά γνωριμία με τα μορφωτικά αγαθά, τις αξίες και τον πολιτισμό που διαμόρφωσε ο Χριστιανισμός και ιδιαίτερα η Ορθόδοξη Παράδοση, ενώ παράλληλα διδάσκει στοιχεία από τις δύο άλλες χριστιανικές παραδόσεις της Ευρώπης, καθώς και στοιχεία για ορισμένες από τις μεγάλες θρησκευτικές παραδόσεις που ενδιαφέρουν ιδιαίτερα την ελληνική κοινωνία. Ακόμη, τα κοινωνικά και υπαρξιακά προβλήματα του ανθρώπου προσεγγίζονται με πνεύμα διαλόγου, ελευθερίας και καταλλαγής, χωρίς ομολογιακή εμμονή, κατηχητισμό, φανατισμό ή μισαλλοδοξία. Με άλλα λόγια, το σύγχρονο μάθημα των Θρησκευτικών βοηθά στην κατανόηση της παράδοσης και εκφράζει τον θρησκευτικό πολιτισμό μας με σεβασμό προς κάθε ετερότητα.

Στο πλαίσιο της αποδοχής του πλουραλισμού και της διαπολιτισμικής προσέγγισης ως αφετηρίας για οποιαδήποτε σοβαρή εκπαιδευτική θεωρία και πρακτική, η θρησκευτική εκπαίδευση των μαθητών καλείται να διαδραματίσει σοβαρό ρόλο στη δυνατότητα των μαθητών να διαχειρίζονται υπεύθυνα και δημιουργικά τον πλουραλισμό στη ζωή τους και τον διάλογο με τον «άλλον» και το «διαφορετικό»."

Διαβάστε εδώ για την παρουσίαση του τόμου στην Αθήνα. 

ΣΤΟ INTV.GR Η ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΓΙΑ ΤΑ ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΑ ΣΤΟ ΣΥΓΧΡΟΝΟ ΣΧΟΛΕΙΟ

Δείτε, αγαπητοί συνοδίτες, στο διαδικτυακό κανάλι intv την εκδήλωση που πραγματοποιήθηκε το Σάββατο 18 Ιανουαρίου στις εκδόσεις Αρμός, στο κέντρο της Αθήνας, με αφορμή την παρουσίαση του συλλογικού τόμου με τίτλο: ΤΑ ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΑ ΣΤΟ ΣΥΓΧΡΟΝΟ ΣΧΟΛΕΙΟ και υπότιτλο: Ο διάλογος και η κριτική για το Νέο Πρόγραμμα Σπουδών στα Θρησκευτικά Δημοτικού και Γυμνασίου, σε επιμέλεια Σταύρου Γιαγκάζογλου, Αθανασίου Νευροκοπλή και Γεωργίου Στριλιγκά. 

Για το βιβλίο μίλησαν οι: π. Αντώνιος Καλλιγέρης, Θεολόγος εκπαιδευτικός, Κωνσταντίνος Δεληκωσταντής, Καθ. Θεολογικής Σχολής ΕΚΠΑ, Γιώργος Σωτηρέλης, Καθ. Νομικής Σχολής ΕΚΠΑ, Γιώργος Καλαντζής, Γεν. Γραμματέας Θρησκευμάτων του ΥΠΑΙΘ και Νίκος Ξυδάκης, Αρχισυντάκτης της Εφημερίδας «Η Καθημερινή». 

Την εκδήλωση άνοιξε ο θεολόγος Σταύρος Γιαγκάζογλου, Σύμβουλος του Υπουργείου Παιδείας και Θρησκευμάτων και πρωτεργάτης της εκπόνησης του νέου ΠΣ, ενώ στη συζήτηση που ακολούθησε έλαβε τον λόγο και ο Μητροπολίτης Δημητριάδος Ιγνάτιος. 

ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΤΗΚΕ ΣΗΜΕΡΑ Ο ΣΥΛΛΟΓΙΚΟΣ ΤΟΜΟΣ "ΤΑ ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΑ ΣΤΟ ΣΥΓΧΡΟΝΟ ΣΧΟΛΕΙΟ"

Κείμενο - φωτογραφίες: Ιδιωτική Οδός

Από τις εκδόσεις Αρμός κυκλοφορήθηκε ο συλλογικός τόμος με τίτλο: ΤΑ ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΑ ΣΤΟ ΣΥΓΧΡΟΝΟ ΣΧΟΛΕΙΟ και υπότιτλο: Ο διάλογος και η κριτική για το Νέο Πρόγραμμα Σπουδών στα Θρησκευτικά Δημοτικού και Γυμνασίου, σε επιμέλεια Σταύρου Γιαγκάζογλου, Αθανασίου Νευροκοπλή και Γεωργίου Στριλιγκά. 

Η παρουσίαση αυτού του συλλογικού τόμου έγινε σήμερα Σάββατο 18 Ιανουαρίου 2014, ώρα 12 το μεσημέρι στο Βιβλιοπωλείο των Εκδόσεων Αρμός στο κέντρο της Αθήνας. 

Για το βιβλίο μίλησαν οι: π. Αντώνιος Καλλιγέρης, Θεολόγος εκπαιδευτικός, Κωνσταντίνος Δεληκωσταντής, Καθ. Θεολογικής Σχολής ΕΚΠΑ, Γιώργος Σωτηρέλης, Καθ. Νομικής Σχολής ΕΚΠΑ, Γιώργος Καλαντζής, Γεν. Γραμματέας Θρησκευμάτων του ΥΠΑΙΘ και Νίκος Ξυδάκης, Αρχισυντάκτης της Εφημερίδας «Η Καθημερινή».
Την εκδήλωση άνοιξε ο θεολόγος Σταύρος Γιαγκάζογλου, Σύμβουλος του Υπουργείου Παιδείας και Θρησκευμάτων και πρωτεργάτης της εκπόνησης του νέου ΠΣ.

Να σημειώσουμε ότι στον συλλογικό αυτό τόμο (514 σελ.) αποτυπώνονται οι βασικοί άξονες του νέου Προγράμματος Σπουδών στα Θρησκευτικά Δημοτικού και Γυμνασίου, οι κύριες όψεις του διαλόγου και των αντιδράσεων που προκάλεσε, η συζήτηση και η ανοικτή διαβούλευση στο πλαίσιο της Διαρκούς Ιεράς Συνόδου της Εκκλησίας της Ελλάδος, οι θέσεις των Θεολογικών Σχολών για το μάθημα των Θρησκευτικών, καθώς και ο γενικότερος διάλογος για τη φυσιογνωμία και τα προβλήματα της θρησκευτικής εκπαίδευσης στη χώρα μας. 

Τα κείμενα που δημοσιεύονται ανήκουν σε όλες τις πλευρές αλλά εμφανίζουν ως κοινό χαρακτηριστικό τη νηφαλιότητα και τη συνειδητή προσπάθεια συμβολής και σύνθεσης. Σε μια δύσκολη και ρευστή εποχή, στο μεταίχμιο της κρίσης, πρόσωπα και φορείς εκφράζουν τις θέσεις τους για τα Θρησκευτικά στο σύγχρονο σχολείο, ανοίγοντας έναν γόνιμο και δημιουργικό διάλογο, οι ποικίλες πτυχές του οποίου καταγράφουν τη ζωντανή πορεία ανανέωσης του μαθήματος των Θρησκευτικών στην ελληνική εκπαίδευση. 

Σταθερή επιδίωξη του νέου ΠΣ είναι η υπέρβαση της διελκυστίνδας μεταξύ του κατηχητικού και του θρησκειολογικού προτύπου. Το Μάθημα των Θρη σκευτικών συνιστά γνωριμία με τα μορφωτικά αγαθά, τις αξίες και τον πολιτισμό που διαμόρφωσε ο Χριστιανισμός και ιδιαίτερα η Ορθόδοξη Παράδοση, ενώ παράλληλα διδάσκει στοιχεία από τις δύο άλλες χριστιανικές παραδόσεις της Ευρώπης, καθώς και στοιχεία για ορισμένες από τις μεγάλες θρησκευτικές παραδόσεις που ενδιαφέρουν ιδιαίτερα την ελληνική κοινωνία. Ακόμη, τα κοινωνικά και υπαρξιακά προβλήματα του ανθρώπου προσεγ γίζονται με πνεύμα διαλόγου, ελευθερίας και καταλλαγής, χωρίς ομολογιακή εμμονή, κατηχητισμό, φανατισμό ή μισαλλοδοξία.

Με άλλα λόγια, το σύγ χρονο μάθημα των Θρησκευτικών βοηθά στην κατανόηση της παράδοσης και εκφράζει τον θρησκευτικό πολιτισμό μας με σεβασμό προς κάθε ετε ρότητα. Στο πλαίσιο της αποδοχής του πλουραλισμού και της διαπολιτισμικής προσέγγισης ως αφετηρίας για οποιαδήποτε σοβαρή εκπαιδευτική θεωρία και πρακτική, η θρησκευτική εκπαίδευση των μαθητών καλείται να διαδρα ματίσει σοβαρό ρόλο στη δυνατότητα των μαθητών να διαχειρίζονται υπεύ θυνα και δημιουργικά τον πλουραλισμό στη ζωή τους και τον διάλογο με τον «άλλον» και το «διαφορετικό».

Οι ομιλητές της εκδήλωσης ήταν εξαιρετικοί! Ο καθένας από την πλευρά του, με λόγο αληθινό και τεκμηριωμένο, φώτισε πτυχές του θέματος, απαραίτητες για την σε βάθος κατανόησή του.
Στη συζήτηση, που ακολούθησε, το λόγο πήρε και ο Μητροπολίτης Δημητριάδος Ιγνάτιος, ο οποίος εξ αρχής έχει στηρίξει ανάλογες πρωτοβουλίες, τασσόμενος υπέρ ενός ανοικτού και ουσιαστικού μαθήματος των Θρησκευτικών στις μέρες μας.

Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι το Νέο Πρόγραμμα Σπουδών είναι αναγκαίο για μια σύγχρονη εκπαιδευτική διαδικασία. Βρισκόμαστε στη δεύτερη δεκαετία του 21ου αιώνα, ο κόσμος γύρω μας αλλάζει ιλιγγιωδώς και ο βηματισμός της επιστήμης της θεολογίας, αλλά και της διδασκαλίας του μαθήματος των Θρησκευτικών, πρέπει να είναι ανάλογος. Δεν υπάρχει χρόνος για αναστολές και οπισθοχωρήσεις. Όπως είχε πει ο μακαριστός Γέρων Χαλκηδόνος Μελίτων: 

"Υποκρινόμενοι την χθες, απουσιάζομεν από την σήμερον και η αύριον έρχεται άνευ ημών.... Η χθες παρήλθε προ πολλού, ούτε καν την σήμερον ζώμεν, μας προέλαβεν η μεθαύριον... η πέραν της αυτάρκους υποκρισίας αλήθεια, η απλή, η ευκολωτέρα αντιμετώπισις των προβλημάτων είναι να τα χλευάση και να τα κατακρίνη κανείς και να αντιπαρέλθη, όπως ο Ιερεύς και ο λευΐτης της Σαμαρειτικής παραβολής. Αλλά η πληγή είναι εδώ και κράζει". 

Η ανανέωση του μαθήματος των Θρησκευτικών στην κατεύθυνση ενός ανοικτού μαθήματος που να αφορά σε όλους τους μαθητές, είναι επιτακτική ανάγκη των καιρών. 

Ας ελπίσουμε ότι δεν θα αργήσει κι άλλο η εφαρμογή του Νέου Προγράμματος Σπουδών.