Ο ΘΑΝΑΣΗΣ Ν. ΠΑΠΑΘΑΝΑΣΙΟΥ ΓΙΑ ΤΟ "ΝΙΓΗΡΙΑΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ ΠΑΡΑΚΑΤΑΘΗΚΕΣ"

Στο νέο τεύχος (170, Απρίλιος - Ιούνιος 2024) του γνωστού θεολογικού περιοδικού ΣΥΝΑΞΗ - το οποίο είναι αφιερωμένο στον Άγιο Ιουστίνο Πόποβιτς - ο αρχισυντάκτης και υπεύθυνος ύλης, θεολόγος Θανάσης Ν. Παπαθανασίου, παρουσιάζει στην ενότητα "το βιβλίο" την έκδοση του Ι. Ναού Αγίου Γεωργίου Νέου Ψυχικού "Νιγηρίας Αλεξάνδρου παρακαταθήκες" (του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου). 

Ο Θανάσης Ν. Παπαθανασίου είχε παρευρεθεί και είχε μιλήσει στην παρουσίαση του βιβλίου στο Πνευματικό Κέντρο του Ι. Ναού Αγίου Γεωργίου Ν. Ψυχικού (9 Μαρτίου 2024), καθώς είχε γνωρίσει από κοντά τον μακαριστό Μητροπολίτη Νιγηρίας Αλέξανδρο, είχε συμπνευματισθεί μαζί του και είχε συνεργαστεί μιας και είναι Αναπληρωτής Καθηγητής της Ανώτατης Εκκλησιαστικής Ακαδημίας Αθήνας στο γνωστικό αντικείμενο Ιεραποστολική, Διαπολιτισμική Χριστιανική Μαρτυρία και Διάλογος.

Παραθέτουμε, στη συνέχεια, το κείμενο - παρουσίαση του Θ. Παπαθανασίου για το βιβλίο του Νιγηρίας Αλεξάνδρου, αλλά και το βίντεο της παρουσίασης, ευχαριστώντας τον Θανάση Παπαθανασίου για την συναντίληψη και την συνεισφορά του.

 

" Μεταξύ Ιστορίας και Εσχάτων" - Ένα βιβλίο για τον Παναγιώτη Νέλλα από τον θεολόγο Χρήστο Γκουνέλα

"Μεταξύ Ιστορίας και Εσχάτων - Η θεολογία του ενανθρωπισμού και των επίγειων πραγματικοτήτων στον Παναγιώτη Νέλλα", είναι ο τίτλος του νέου βιβλίου του θεολόγου Χρήστου Γκουνέλα, το οποίο κυκλοφορήθηκε από τις Εκδόσεις "Επέκταση". 

Πρόκειται για μια απόπειρα σύγχρονης ερμηνευτικής κριτικής προσέγγισης της θεολογίας του Παναγιώτη Νέλλα (1936-1986), ενός θεολόγου, ο οποίος σημάδεψε ανεξίτηλα τη μεταπολεμική και εν συνεχεία τη μεταπολιτευτική θεολογία στην Ελλάδα. 

Στο εν λόγω βιβλίο ανιχνεύονται καταρχάς οι θεολογικές απαρχές του Παναγιώτη Νέλλα, τόσο οι σύγχρονες, όσο και οι παραδοσιακές. Έτσι, στο πρώτο κεφάλαιο, αναπτύσσονται από τον συγγραφέα οι βασικές αρχές της μεταπολεμικής Δυτικής θεολογικής σκέψης αναφορικά με τη θεολογία του εσχατολογισμού, του ενανθρωπισμού και των επίγειων πραγματικοτήτων. Η θεολογία στη δυτική Ευρώπη, αμέσως μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, προσπάθησε να πάρει θέση απέναντι (και μέσα) στην ιστορία, με αφορμή βεβαίως τους δύο παγκόσμιους πολέμους που προηγήθηκαν και τις τραγικές συνέπειές τους. Ο Θεός είναι παρών στην ιστορία; Μετέχει σε αυτήν και με ποιο τρόπο; Μήπως ο άνθρωπος είναι "ριγμένος" μόνος του μέσα στην τραγική του ιστορία; Ποιά τελικά είναι (ή θα πρέπει να είναι) η θέση της Εκκλησίας και της Θεολογίας της μέσα στον Κόσμο και την Ιστορία; Το μήνυμα της Ανάστασης του Χριστού εμποτίζει την ιστορία; Ή ο Χριστός παραμένει μόνος Του, άσαρκος, εκτός της ανθρώπινης ιστορίας, "προδομένος", ενίοτε, ακόμη και από την ίδια την ανθρωπινότητα της Εκκλησίας Του και τη Θεολογία; Ποιός, λοιπόν, κατευθύνει την ιστορία και πού; Αυτά και άλλα, πολλά ακόμη, αμείλικτα ερωτήματα του Κόσμου, αλλά και της Θεολογίας τέθηκαν εκείνη την εποχή (και τίθενται, βεβαίως, και σήμερα), και εναγώνια ζήτησαν (και ζητούν) απάντηση. Η ισορρόπηση της Εκκλησίας (και της Θεολογίας) ανάμεσα στα Έσχατα και την Ιστορία, αποδείχτηκε δύσκολη, όχι μόνο στη θεωρία, αλλά ακόμη περισσότερο στην πράξη. Ο εγκλωβισμός στην Ιστορία (εκκοσμίκευση) ή αντίθετα στα Έσχατα (απόκοσμο) ήταν (και είναι) πάντα υπαρκτοί κίνδυνοι, ως οντολογικοί ύφαλοι και σκόπελοι, στο ταξίδι του καραβιού της Εκκλησίας μέσα στο πέλαγος της Ιστορίας. Η θεολογία του ενανθρωπισμού υπήρξε η θεολογική τάση, η οποία ήταν εγγύτερα στην πρόσληψη του ανθρώπου και της Ιστορίας του στο «εδώ και τώρα». Ενώ, η κατ’ επέκταση ανάπτυξη της θεολογίας των επίγειων πραγματικοτήτων, φιλοδοξούσε να μην αφήσει κανένα έργο του ανθρώπου έξω από τη θεία Χάρη και την ένωση με τον Δημιουργό. 

Σε ένα τέτοιο ιστορικό και θεολογικό περιβάλλον ανδρώθηκε ο Παναγιώτης Νέλλας, ο οποίος, ακολουθώντας ένα από τα βασικότερα αιτήματα της θεολογίας της εποχής του, αναζήτησε απαντήσεις στα παραπάνω ερωτήματα μέσα στη μακροχρόνια εμπειρία της Εκκλησίας, όπως αυτή εκφράστηκε από την ίδια τη ζωή και τα γραπτά των Πατέρων της Εκκλησίας. Ο Παναγιώτης Νέλλας τρέφει ιδιαίτερη εκτίμηση στη θεολογική προσωπικότητα του Νικολάου Καβάσιλα, ίσως διότι ο Καβάσιλας κατόρθωσε να συνδυάσει, στη ζωή του και τη θεολογία του, την Ιστορία με τα Έσχατα. Άλλωστε, και ο ίδιος έζησε τότε σε μια ταραχώδη ιστορικά, κοινωνικοπολιτικά και εκκλησιαστικοθεολογικά εποχή με παράλληλες πνευματικές αναζητήσεις σε Δύση (Αναγέννηση) και Ανατολή (ησυχαστικές έριδες), κατορθώνοντας, ωστόσο, να ισορροπήσει ορθόδοξα ανάμεσα στον ουρανό και τη γη.
Στο δεύτερο κεφάλαιο του βιβλίου, ο συγγραφέας καταπιάνεται με αναλυτικό και ερμηνευτικό τρόπο με την εικονική οντολογία του ανθρώπου, τη θεολογία των δερμάτινων χιτώνων και τη Χριστομυστηριοκεντρική θεολογία του Παναγιώτη Νέλλα. Πρόκειται για τους θεολογικούς πυλώνες πάνω στους οποίους στήριξε ο Παναγιώτης Νέλλας την ορθόδοξη οντολογία και ανθρωπολογία του και την κατ' επέκταση ανάπτυξη της θεολογίας των επίγειων πραγματικοτήτων.
Στο τρίτο κεφάλαιο του βιβλίου, παρουσιάζονται οι απόψεις του Παναγιώτη Νέλλα μέσα από τον διάλογο του με επίγειες πραγματικότητες (δερμάτινους χιτώνες) της εποχής του και την προσπάθειά του για την εν Χριστώ πρόσληψή τους. Διαλέγεται, λοιπόν, με την επιστήμη, με τα κινήματα της εποχής, με την υπαρξιακή φιλοσοφία, ακόμη και με την αναρχία. Επιπλέον, οι σύγχρονες (και διαχρονικές) θέσεις του και η εν γένει πράξη του για την Παιδεία, για το μάθημα των Θρησκευτικών, για την Πολιτική, αλλά και για τον τρόπο διοίκησης της Εκκλησίας, φανερώνουν έναν θεολόγο με ανοιχτή καρδιά και ανοιχτό μυαλό, ο οποίος ζει μεταξύ της Ιστορίας και των Εσχάτων. Απέδειξε, τελικά, πως ο τρόπος ζωής που προτείνει ο Χριστός είναι εφαρμόσιμος μέσα στην Ιστορία, αρκεί να συναντήσει (ο Χριστός) ελεύθερες καρδιές, οι οποίες να θέλουν κενωτικά, αγαπητικά και προπάντων ελεύθερα, να τον ασκήσουν. Η ίδρυση της Σύναξης, από τον Παναγιώτη Νέλλα, ενός περιοδικού σπουδής στην Ορθοδοξία, μετουσιώνει ακριβώς τη διπλή κίνηση του Παναγιώτη Νέλλα προς τη Βασιλεία του Θεού και προς τον Κόσμο, κίνηση συνθετική, ασύγχυτη, αδιαίρετη και μυστηριακή.
Παράλληλα, σε όλα τα παραπάνω, ο συγγραφέας του βιβλίου δεν παραλείπει να καταθέτει με θετικά κριτικό τρόπο τις απόψεις του, ζωντανεύοντας ακόμη περισσότερο τις σελίδες του βιβλίου. Εκφράζεται έτσι - κατά το δυνατόν - τόσο η αγωνιώδης, όσο και η ελπιδοφόρα διαλεκτική ένταση της Ιστορίας και των Εσχάτων, της «ήδη» και της «όχι ακόμη» παρουσίας του Χριστού, στο «εδώ και τώρα».

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΒΙΒΛΙΟΥ ΧΡΗΣΤΟΥ ΓΚΟΥΝΕΛΑ ΓΙΑ ΤΟΝ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗ ΝΕΛΛΑ by Panagiotis Andriopoulos on Scribd

"Η ΘΕΟΤΟΚΟΣ ΚΥΟΦΟΡΟΥΣΑ" ΤΗΣ GORDANA RADOJEVIC

Η ΘΕΟΤΟΚΟΣ ΚΥΟΦΟΡΟΥΣΑ ΤΟΝ ΧΡΙΣΤΟ

Μέσα από μια γαλάζια και ροζ χρωματική πανδαισία με ποιητικό λυρισμό η νέα σερβίδα ζωγράφος Γκορντάνα Ραντόγιεβιτς μας παρουσιάζει μια συμπαθή εικόνα της Παναγίας που κυοφορεί το Θείο Βρέφος. Είναι καθισμένη στη γη και πίσω της φυλλώματα δένδρων την περιβάλλουν, αφήνοντας να φανεί ο ουρανός από ένα κυκλικό άνοιγμα που παίρνει τη θέση του φωτοστέφανου γύρω από την κεφαλή της. Τα μεγάλα κοντυλογραμμένα μάτια της μάς κοιτάζουν με αγάπη και στοργή θεομητορική, ενώ ταυτόχρονα αφήνουν να διαφανεί και το δικό της εσωτερικό σκίρτημα έκπληξης προ του μυστηρίου της θεϊκής κυοφορίας. Το σώμα της ντυμένο με ανοιξιάτικα ροζ, γαλάζια και μοβίζοντα ενδύματα συμβάλλει κι αυτό στο να προσεγγίσουμε την υπέρ λόγον κύησιν της Παρθένου αγαπητικά και ταπεινά.
Η εικόνα μας παρακινεί να γονατίσουμε κι εμείς μπροστά στο θαύμα. Μας ενθαρρύνει όμως εξ ίσου και να βιώσουμε τα θεϊκά γεγονότα μαζί με την Παναγία, που απεικονίζεται πολύ κοντινή και φιλική μας, σαν να μοιράζεται μαζί μας τη χαρά για τη σωτηρία του κόσμου, αλλά και την μητρική προσωπική σπαρταριστή της ευφροσύνη. Πρόκειται αναμφίβολα για ιδιαίτερα γόνιμη δημιουργία της ταλαντούχου ζωγράφου, η οποία έβαλε μαζί με τη θεολογία του θέματος και συμμετοχή στο θαύμα με ψυχή και με αίσθημα.
Δεν θα θέλαμε να γίνουμε σχολαστικοί συνιστώντας στη ζωγράφο να προσέχει στη σύνθεση του νατουραλιστικού τοπίου με το εικονιζόμενο βυζαντινότροπο άγιο πρόσωπο, για να μη βασκάνουμε τη χαρά του Πρωτοστάτη Αρχαγγέλου που προϋποτίθεται εδώ να παραληρεί με τον υπέρθεο χαιρετισμό “επί Σοί χαίρει Κεχαριτωμένη πάσα η κτίσις!”. Είναι προτιμότερο να αφεθούμε να χαρούμε ανυπόκριτα ένα εικόνισμα που, με την αθωότητα της ζωγραφικής του, ανοίγει δρόμο για το ξαναζωντάνεμα της προσέγγισης και προσκύνησής μας στην Αγία Εικόνα της Εκκλησίας μας.

π. Σταμάτης Σκλήρης

Ένθετα τέχνης του περιοδικού Σύναξη (τεύχος 117)

"ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΑ" - ΜΙΑ ΣΥΖΗΤΗΣΗ ΤΗΣ "ΣΥΝΑΞΗΣ"

Το Σάββατο 20-10-2018, συζήτηση της "Σύναξης" με θέμα "Τεχνολογία και Ανθρωπολογία: Μία κρίσιμη σχέση" (ώρα 11:30, στον "Αρμό" της Αθήνας). 

Συζητούν: 

- π. Βασίλειος Θερμός (ψυχίατρος παίδων και εφήβων, αν. καθηγητής της Ανώτατης Εκκλησιαστικής Ακαδημίας Αθήνας). 

- Μάριος Κουκουνάρας Λιάγκης (επ. καθηγητής διδακτικής των Θρησκευτικών, Θεολογική Σχολή ΕΚΠΑ). 

- Θεοφάνης Τάσης (Λέκτορας στο τμήμα Φιλοσοφίας του Alpen-Adria Univerisität, Αυστρία). 

«Τεχνολογία και Ανθρωπολογία: Μια κρίσιμη σχέση»: το νέο τεύχος της «Σύναξης» (αρ. 147). Παραθέτω το Προλογικό και στη συνέχεια τα Περιεχόμενα (το εξώφυλλο το κοσμεί έργο του Γίγα).

Π Ρ Ο Λ Ο Γ Ι Κ Ο 

Λέγεται συχνά πως η τεχνολογία είναι κάτι ουδέτερο, και ότι το καλό ή το κακό εξαρτάται από τον τρόπο χειρισμού της. Πόσες φορές δεν ακούμε ότι «με το μαχαίρι που κόβεις ψωμί, μπορείς και να σκοτώσεις»! Και προδήλως υπάρχει δίκιο σ’ αυτή την πολυχρονεμένη εμπειρική διαπίστωση. Αλλά… 

… Αλλά τα πράγματα δεν έχουν μόνο έτσι. Συμβαίνουν πολλά στον σημερινό πολυσύνθετο και ιλιγγιωδώς μετασχηματιζόμενο κόσμο μας. Οι καταιγιστικές αλλαγές του δεν περιορίζονται στην τροποποίηση υφισταμένων πραγμάτων (όπως είναι η τροποποίηση του σχήματος ενός μαχαιριού), αλλά αφορούν και την εμφάνιση συνθηκών οι οποίες σχηματίζουν ένα νέο σύμπαν, με εν πολλοίς νέα καθημερινότητα. Χαρακτηριστική τέτοια περίπτωση είναι η πληροφορική και ο κυβερνοχώρος, το ίντερντετ και άπειρες εφαρμογές του. Βεβαίως καθαυτήν η τεχνολογία, ακόμη και στην πιο πρώιμη μορφή της, αποτελεί την παραγωγή από τον άνθρωπο μιας νέας πραγματικότητας, η οποία δεν πρόκειται να φυτρώσει από μόνη της. Και βεβαίως ανέκαθεν κάθε αλλαγή επιδρά στην ανθρώπινη ζωή. Αλλά στις μέρες μας συχνά οι νέες αλλαγές γίνονται πριν καν οι προηγούμενες εμπεδωθούν, κι έτσι οι αλλαγές φαίνεται σαν να μην είναι κεντίδια πάνω σ’ έναν λίγο ως πολύ σταθερό καμβά, αλλά σαν να είναι αντικατάσταση του καμβά! Το σταθερό φαίνεται να είναι η απουσία σταθερότητας. Αν είναι όντως έτσι, τότε αυτό μπορεί να συνεπάγεται τη ρευστοποίηση πολύ περισσότερων πραγμάτων απ’ ότι νομίζουμε! 

Μπορεί, άραγε, να συνεπάγεται και τη ρευστοποίηση του ανθρώπου; Άραγε το ανθρώπινο υποκείμενο παραμένει μια δεδομένη ύπαρξη, ή μήπως αυτού του είδους οι τεχνολογικές αλλαγές το αλλάζουν ριζικά; Όταν η πρωτοποριακή τεχνολογία μεταβάλλει την έννοια των αποστάσεων, του χρόνου, τον τρόπο με τον οποίο ο άνθρωπος προσλαμβάνει το περιβάλλον, ακόμη και το τι προσλαμβάνει ως περιβάλλον, τότε μέχρι πού φτάνουν οι ταλαντώσεις που υφίσταται ο ίδιος ο άνθρωπος; 

Μπορεί να δοθεί μια πρώτη απάντηση του τύπου, «πάντα υπήρχαν τρόποι επικοινωνίας μεταξύ των ανθρώπων· παλιότερα με σήματα καπνού, τώρα με το facebook». Αλλά δεν μπορούμε να παραβλέψουμε το γεγονός ότι τη στιγμή αυτή υπάρχουν τρόποι, με τους οποίους το υποκείμενο πράγματι επικοινωνεί ολοένα και ευρύτερα, αλλά υπάρχουν και τρόποι με τους οποίους νιώθει να αποκτά μια αυτάρκεια και ικανοποίηση δίχως την ανάγκη των άλλων. Χρειάζεται, λοιπόν, να εξετάσουμε τα ερωτήματα αυτά, πραγματικά απορητικά. Πράγμα που σημαίνει ότι προβληματιζόμαστε για το θυελλώδες των αλλαγών, αλλά δεν σπεύδουμε να τις δαιμονοποιήσουμε. Έχουμε χίλιους λόγους να ζούμε τις νέες τεχνολογικές δυνατότητες ως ευλογία. Και ξέρουμε ότι πάντα το νέο ταράζει, πάντα το παλιό δείχνει ασφαλέστερο, και πάντα η συνωμοσιολογία είναι γοητευτικότερη από τη νηφάλια και κοπιαστική σκέψη. Αλλά επειδή έχουμε χρέος να κοπιάσουμε για ρεαλιστική διάγνωση, δεν δικαιούμαστε ούτε να προσαράξουμε σε έναν ρομαντικό εξωραϊσμό των πάντων, ούτε να αποσιωπήσουμε τυχόν απειλές, μα ούτε και να φαντασιωθούμε ότι θα δραπετεύσουμε από την εποχή μας. 

Για τον Χριστιανό ο άνθρωπος είναι φτιαγμένος ως εικόνα του Χριστού. Αυτό παρέχει προνομιακή θέση στο ερώτημα της ελευθερίας του ανθρώπου, και της ευθύνης του απέναντι σε ό,τι φέρνει η ζωή και η ίδια του η δημιουργικότητά. Περιορισμένη κι όχι απόλυτη η ανθρώπινη ελευθερία, δύναται να διευρυνθεί πραγματικά και ποιοτικά, όχι μέσω διαφόρων τεχνικών αυτοβελτίωσης (οι οποίες άλλωστε δεν υπερβαίνουν τους περιορισμούς της κτιστότητας), αλλά μέσω όσων δωρίζει στον άνθρωπο το αρχέτυπό του, ο Θεός. Μ’ αυτό το αλφάδι, λοιπόν, της ελευθερίας και της ευθύνης, επιχειρούμε τη συνάρμοση αρκετών και διαφορετικών αξόνων σ’ αυτό το τεύχος: 

Στο πρώτο κείμενο ο Βασίλης Αργυριάδης χαρτογραφεί τη σημερινή πραγματικότητα. Κάνει χρήση πρόσφατων μετρήσεων και καινούργιων στοιχείων, από τα οποία συνήθως έχουμε υπόψη μας μόνο θραύσματα. Με τη σύνθεση όμως ενός κατά το δυνατόν ολοκληρωμένου πίνακα, τα ερωτήματα που συναντάμε προκαλούν έκπληξη, μπορεί και ταραχή, μακάρι και αφορμές για στοχασμό. 

Ο Αλέξης Τόρανς επιχειρεί να δώσει τις θεολογικές συντεταγμένες του ζητήματος. Δείχνει πόσο παλιά, μα και πόσο επίκαιρη είναι η διερώτηση περί ουδετερότητας της τεχνολογίας, και μιλά με αισιόδοξο τόνο για την επιμονή της χριστιανικής πίστης στις δυνατότητες της ανθρώπινης ελευθερίας. 

Ο Διονύσης Σκλήρης διαλέγεται με μια πολύ ενδιαφέρουσα παράμετρο, τη σχέση του ανθρώπου με το ζώο και τη μηχανή. Παρακολουθώντας τις τρέχουσες συζητήσεις, ψηλαφεί προβλήματα και ματαιώσεις, αλλά και νέες ευκαιρίες. 

Από τη σκοπιά της ψυχολογίας ο Δημήτρης Καραγιάννης εξετάζει κατά πόσο οι δυνατότητες παρεμβάσεων στον άνθρωπο (π.χ. στον εγκέφαλο) μπορεί να επιφέρουν αλλοίωση της προσωπικότητας, και πώς ο άνθρωπος θα αναπτύξει δεξιότητες που θα του επιτρέπουν να προκόβει και να μην καθηλώνεται σε ψευδαισθήσεις και σε ηδονική υπανάπτυξη. 

Ο Πολύκαρπος Καραμούζης προσεγγίζει νέες μορφές θρησκευτικότητας, στις οποίες συμβάλλουν τα ψηφιακά μέσα και μάλιστα ο ψηφιακός κόσμος, ο οποίος πλέον υπάρχει δίπλα και μέσα και σε αλληλοπεριχώρηση με τον κλασσικό τρισδιάστατο κόσμο μας. 

Ιδιαίτερη, και εξίσου ζωτικής σημασίας, είναι η πτυχή την οποία ανακρίνει ο Κωνσταντίνος Κορναράκης: η θρησκευτική εμπλοκή στην κρίση της εφηβείας, και ειδικά η εκτεταμένη ενασχόληση των νέων με ταινίες ιδιάζουσας μεταφυσικής – ταινίες με ιστορίες βαμπίρ. 

Ο Δημήτρης Ουλής, τέλος, κρίνει θέσεις της «Νέας Εποχής», οι οποίες διατυπώθηκαν με αφορμή την τρέχουσα κρίση. Προσέγγιση καίρια, ιδίως αν αναλογιστεί κανείς ότι η εσωτεριστική πνευματικότητα τής «Νέας Εποχής» (ριζικά διάφορη του χριστιανικού προσανατολισμού προς τον Άλλον και προς την ιστορικότητα) στην πραγματικότητα απαντάται και σε διάφορους χριστιανικούς χώρους, όσο κι αν είναι αυτό αντιφατικό, όσο κι αν οι ίδιοι δηλώνουν εχθροί του New Age! 

Θ.Ν.Π. 

Π Ε Ρ Ι Ε Χ Ο Μ Ε Ν Α 

- ΒΑΣΙΛΗΣ ΑΡΓΥΡΙΑΔΗΣ, «Τί τρέχει μὲ τὴν τεχνολογία;». 

- ΑΛΕΞΗΣ ΤΟΡΑΝΣ, «Οὐδὲν καινὸν ὑπὸ τὸν ἥλιον;». 

- ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΣΚΛΗΡΗΣ, «Ἄνθρωπος, ζῶο καὶ μηχανή». 

- ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΚΑΡΑΓΙΑΝΝΗΣ, «Ἡ ταυτότητα τῶν ψυχῶν σὲ ἕναν virtual reality κόσμο». 

- ΠΟΛΥΚΑΡΠΟΣ ΚΑΡΑΜΟΥΖΗΣ, «Τὰ νέα μέσα κοινωνικῆς δικτύωσης καὶ οἱ μετασχηματισμοὶ τῆς θρησκευτικῆς ταυτότητας». 

- ΑΝΑΣΤΑΣΙΑ ΓΚΙΤΣΗ, «Περὶ ἀργοπορίας (ποίημα)». 

- ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΚΟΡΝΑΡΑΚΗΣ, «Ἤμουν, ἁπλῶς, ἄνθρωπος». 

- ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΟΥΛΗΣ, «Τὸ New Age συναντᾶ τὴν Πολιτική». 

- ΠΑΝ. ΚΑΝΤΑΡΤΖΗΣ, ΘΕΟΔ. ΚΟΝΤΙΔΗΣ, ΔΙΟΝ. ΣΚΛΗΡΗΣ, Αναγνώσεις του βιβλίου του π. Δημήτριου Μπαθρέλλου, "Ίδε ο άνθρωπος. Το δόγμα της αναμαρτησίας του Χριστού".

ΟΙ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΕΣ ΕΚΚΛΗΣΙΕΣ ΕΝΑΝΤΙΑ ΣΤΗΝ ΤΥΡΑΝΝΙΑ ΤΟΥ ΧΡΗΜΑΤΟΣ

Το νέο τεύχος (138) του περιοδικού ΣΥΝΑΞΗ έχει ως θέμα "Εκκλησία και χρήμα".

Αναδημοσιεύουμε εδώ κάποια χαρακτηριστικά αποσπάσματα από το άρθρο του Στυλιανού Χ. Τσομπανίδη, Αναπληρωτή Καθηγητή του Τμήματος Θεολογίας ΑΠΘ, με τίτλο:

«Money-theism» - Εκκλησίες ενάντια στην τυραννία του χρήματος

Είναι ιδιαίτερα ελπιδοφόρο το γεγονός ότι η παγκόσμια χριστιανική κοινότητα έχει προ πολλού θέσει σε κίνηση -όχι χωρίς αντιρρήσεις των Εκκλησιών από πλούσιες χώρες του Βορρά- σημαντικές διαδικασίες στην κατεύθυνση της διατύπωσης ριζοσπαστικών θέσεων και ανακοινώσεων που απορρίπτουν το κυρίαρχο καπιταλιστικό σύστημα, το οποίο έχει ως βασικό δομικό στοιχείο τη θεσμοποιημένη πλεονεξία. Αξίζει μάλιστα να σημειωθεί ότι αυτό που είναι εντελώς νέο σήμερα, και αρχίζει να αποκτά ιστορική σημασία, είναι η εκπληκτική συμφωνία που συναντά κανείς στην ανάλυση και τη θεολογική τοποθέτηση διαφορετικών χριστιανικών Εκκλησιών και παραδόσεων, οι οποίες στηλιτεύουν τις «καταστροφικές συνέπειες της αυτοκρατορίας του χρήματος», αναπτύσσοντας ταυτόχρονα εναλλακτικές που προάγουν τη ζωή. Συγκεκριμένα, πολλές είναι οι ομοιότητες μεταξύ των τοποθετήσεων του Πάπα Φραγκίσκου και των κειμένων που παρήχθησαν από το Παγκόσμιο Συμβούλιο Εκκλησιών (ΠΣΕ) και από τους οικουμενικούς του εταίρους, όπως η Παγκόσμια Κοινότητα Μεταρρυθμισμένων Εκκλησιών (WCRC) και η Παγκόσμια Λουθηρανική Ομοσπονδία (LWF) και εγκρίθηκαν από τη Ι΄ Γενική Συνέλευση του ΠΣΕ στο Μπουσάν/Ν. Κορέα (2013). 

Το συμπέρασμά τους το συνοψίζει ο Πάπας Φραγκίσκος με τη φράση: «αυτή η οικονομία φονεύει».  

...........

Παρόμοια σκέψη και ορολογία αναπτύσσεται και στην Οικουμενική Κίνηση και στην Ορθόδοξη Εκκλησία, βεβαίως, που συμμετέχει σε αυτήν. Για την Ορθόδοξη Εκκλησία και θεολογία η ιερότητα και θειότητα του ανθρώπινου προσώπου αποτελεί το θεμέλιο για την πραγματική ειρήνη και τη δικαιοσύνη στον κόσμο, θέση που έχει διατυπωθεί επίσημα καθ’ όλη την προσυνοδική πορεία προς την Αγία και Μεγάλη Σύνοδο. Όμως, όπως με σαφήνεια έχει διατυπώσει ο Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος, «αφ’ ης στιγμής εγκαταλειφθή ο σεβασμός προς τον άνθρωπον ως απαράβατος όρος του ήθους ημών και ειδωλοποιηθούν και λατρευθούν τα μεγέθη της οικονομίας, της εξουσίας, της δυνατότητος επηρεασμού των μαζών, άρχεται η άπληστος πλεονεξία, η οποία μοιραίως οδηγεί τους έχοντας εις το να αυξάνουν το έχειν αυτών…» . Ο ίδιος επανειλημμένα έχει εκφράσει τις ενστάσεις της Ορθόδοξης Εκκλησίας εναντίον της προτεραιότητας της οικονομίας και εναντίον ενός «πλανητικού καπιταλισμού», που «επιβάλλει τους ατέγκτους νόμους της αγοράς εις όλην την υφήλιον, δια μίαν ‘τρομοκρατίαν της αγοράς’». Επίσης στα κείμενα του ΠΣΕ γίνεται λόγος για «ειδωλολατρία», «θεοποιημένη αγορά» και «φονταμενταλισμό της ελεύθερης αγοράς», η οποία «είναι κάτι περισσότερο από ένα οικονομικό μοντέλο, είναι μια κοινωνική και ηθική φιλοσοφία». Όπως διευκρινίζεται, το χρήμα δεν είναι μόνο ένα μέσο πληρωμής, αυτό που μπορούμε να έχουμε στο πορτοφόλι μας, αλλά ένας τρόπος σκέψης που διαπερνά άλλες μορφές σκέψης. Το χρήμα ως τρόπος σκέψης εισάγει στον κόσμο τον υπολογισμό, ο οποίος προωθεί τον ανταγωνιστικό ατομισμό. 

 .............

Βεβαίως, αυτό αφορά και την Εκκλησία, της οποίας η δημόσια μαρτυρία και αξιοπιστία διακυβεύονται στην περίπτωση που οι πράξεις δεν συμφωνούν με τα λόγια. Η λεκτική απόρριψη των ειδώλων της ιδιοκτησιακής αγοράς που καταστρέφουν τη ζωή δεν αρκεί. Πώς χειρίζεται η ίδια η Εκκλησία την ιδιοκτησία και το χρήμα; Το ερώτημα αυτό είναι παλιό. Έχει δημιουργήσει απορίες στην οικουμενική συζήτηση ήδη από τη δεκαετία του ’80. Έγινε όμως πιο προκλητικό από τα μέσα της δεκαετίας του ΄90, από τότε που ο κόσμος μπήκε στη διαδικασία της παγκοσμιοποίησης, λόγω και των αντιφάσεων μέσα στις οποίες οι Εκκλησίες ζουν. Τότε συνειδητοποιήθηκε καλύτερα η πραγματικότητα, ότι πολλές Εκκλησίες έχουν συμμορφωθεί («συσχηματισθεί») προς τους κανόνες και τις δομές των κοινωνιών τους και των οικονομικών συστημάτων. Σε πολλές περιπτώσεις παρατηρείται νομιμοποίηση του καπιταλιστικού συστήματος, όπως πράττει π.χ. η «θεολογία της ευμάρειας» (Prosperity Theology) ιδίως στις Η.Π.Α., καθώς και διαπλοκή τοπικών Εκκλησιών με το κεφάλαιο και τους θεσμούς που το στηρίζουν (π.χ. Παγκόσμια Τράπεζα, ΔΝΤ). Τα ερωτήματα που τίθενται, λοιπόν, είναι: προβληματίζονται οι Εκκλησίες για τη δική τους οικονομική ευθύνη; Πώς συμπεριφέρονται οι ίδιες ως οικονομικοί παράγοντες; Πώς χρησιμοποιούν τους ίδιους οικονομικούς πόρους; Με ιδιοτελή τρόπο και με μόνο κριτήριο το κέρδος; Ως εργοδότριες, τι μοντέλο παρουσιάζουν; Είναι δίκαιες και δίνουν έμπρακτη μαρτυρία γι’ αυτά που συστήνουν σε άλλους; Ως ιδιοκτήτριες γης, λαμβάνουν υπόψη τους τον παράγοντα της διαφύλαξης του περιβάλλοντος και το κοινό καλό; Είναι έτοιμες να τολμήσουν σύγκρουση με τις δυνάμεις της σημερινής παγκόσμιας αταξίας και να αναρωτηθούν πώς θα απελευθερωθούν από την εξάρτησή τους από το χρήμα και τη σύνδεση του ρόλου του ακόμη και με τις πιο πνευματικές εκφράσεις της ζωής τους; 

....................

Τα τελευταία χρόνια στην παγκόσμια χριστιανική κοινότητα ολοκληρώνεται μια αλλαγή παραδείγματος, μια αλλαγή προσανατολισμού που απορρίπτει το πνεύμα, τη λογική και την πράξη του καπιταλισμού και λέει «όχι σε ένα χρήμα που κυβερνά αντί να υπηρετεί». Σε αυτό έχουν συμβάλει και οι Ορθόδοξες Εκκλησίες, οι οποίες στην πορεία προς την Αγία και Μεγάλη Σύνοδο δήλωσαν με αποφασιστικότητα: «Αντί του συσχηματισμού προς τα παγκόσμια είδωλα της ισχύος, της πλεονεξίας και της φιληδονίας, εξαίρομεν την αποστολήν μας να μεταμορφώσωμεν τον κόσμον, εφαρμόζοντες τας αρχάς της δικαιοσύνης, της ειρήνης και της αγάπης». Πρώτη φορά όλες οι χριστιανικές Εκκλησίες «ομολογούν ότι η κρίσιμη επιλογή μπροστά στην οποία ο Ιησούς μάς τοποθετεί είναι η επιλογή ανάμεσα στο Θεό και το Μαμωνά», προβάλλοντας έτσι – για να το διατυπώσουμε με τα λόγια του Πάπα Φραγκίσκου – μια ηθική που «παραπέμπει σε έναν Θεό που αναμένει μια δεσμευτική απάντηση, η οποία τοποθετείται έξω από τους όρους της αγοράς. Γι’ αυτούς τους όρους, εάν απολυτοποιηθούν, ο Θεός είναι ανεξέλεγκτος, μη χειραγωγήσιμος, ακόμη και επικίνδυνος, εφόσον καλεί το ανθρώπινο ον στην πλήρη του πραγμάτωση και στην ανεξαρτησία από κάθε λογής σκλαβιά». 

ΚΕΙΜΕΝΟ ΤΟΥ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗ ΝΕΛΛΑ ΣΤΟ ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ "ΑΝΑΡΧΟΧΡΙΣΤΙΑΝΙΣΜΟΣ"

Από τον κ. Αντώνη Παναγάκη, λάβαμε και δημοσιεύουμε το παρακάτω σημείωμα που συνοδεύει πολύτιμο, πραγματικά, υλικό: 

Σήμερα 6-4-2016 κλείνουν 30 χρόνια από την κοίμηση του Παναγιώτη Νέλλα αλλά και 80 από τη γέννησή του. Στο ένα και μοναδικό τεύχος του περιοδικού ΑΝΑΡΧΟΧΡΙΣΤΙΑΝΙΣΜΟΣ που έβγαλε τον Αύγουστο του 1986 ο Αποστόλης Αρτινός (σήμερα συγγραφέας και κριτικός τέχνης) υπάρχει ένα από τα τελευταία κείμενα (ίσως και το τελευταίο) του μακαριστού Παναγιώτη, σε μορφή επιστολής προς το περιοδικό όπου αναφέρεται στις έννοιες της αναρχίας, της ελευθερίας, της βίας και της αγάπης. 
Έτσι, δημοσιεύουμε στη συνέχεια δύο αρχεία: Τις σελίδες του περιοδικού με το γράμμα του Π. Νέλλα και ολόκληρο το περιοδικό, που αναμφισβήτητα είναι πια συλλεκτικό τεύχος. 

Με την ευκαιρία θυμίζουμε ότι το πνευματικό παιδί του, η «Σύναξη», τελεί μνημόσυνό του το Σάββατο 9 Απριλίου 2016, στον ναό του Αγίου Παντελεήμονα Χαλανδρίου (δίπλα στη Ρεματιά, οδ. Αγίου Παντελεήμονα 1, κάθετη στη λεωφ. Πεντέλης 57), ώρα 09:30.

Π. ΝΕΛΛΑΣ - ΑΝΑΡΧΟΧΡΙΣΤΙΑΝΙΣΜΟΣ - ΑΥΓ. 1986

ΑΝΑΡΧΟΧΡΙΣΤΙΑΝΙΣΜΟΣ τ. 1 - ΑΥΓΟΥΣΤΟΣ 1986

Mνημόσυνο Παναγιώτη Νέλλα, ιδρυτή του περιοδικού CVNAΞΗ, το Σάββατο 9 Απριλίου

O Παναγιώτης Νέλλας γεννήθηκε το 1936 και έφυγε το 1986 (6 Απριλίου). 

Έτσι, φέτος είναι επέτειος διπλή: 30 χρόνια από την εκδημία του, 80 χρόνια από τη γέννησή του. 

Το πνευματικό παιδί του, η «Σύναξη», τελεί μνημόσυνό του το Σάββατο 9 Απριλίου 2016, στον ναό του Αγίου Παντελεήμονα Χαλανδρίου (δίπλα στη Ρεματιά, οδ. Αγίου Παντελεήμονα 1, κάθετη στη λεωφ. Πεντέλης 57), ώρα 09:30. 

Ζώντας επί τριάντα χρόνια την απουσία του, με βαθειά αίσθηση αδιάκοπης παρουσίας της αγάπης, της έγνοιας και των κριτηρίων του Παναγιώτη Νέλλα, η Συντακτική Επιτροπή της «Σύναξης» και οι οικείοι του θα χαρούμε την παρουσία σας, την συμπροσευχή σας και την ευκαιρία μιας φιλικής συνάντησης ανθρώπων που αγαπούν τη θεολογία ως σπουδή και ως κόπο.

Ο Παναγιώτης Νέλλας γεννήθηκε στη Μακρακώμη Λαμίας. Πτυχιούχος Θεολογίας, ειδικεύτηκε στην Πατρολογία, με υποτροφία της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας, σπουδάζοντας στο Παρίσι, κοντά στον Ζαν Ντανιελού. Με την καθοδήγηση του Παύλου Ευδοκίμωφ έγραψε την εργασία του "Les fondements theologiques de la vie monastique". Διορίστηκε στο Αρσάκειο το 1968 και την ίδια χρονιά ίδρυσε την σειρά εκδόσεων Πατερικών κειμένων "Επί τας πηγάς". Το 1975 αναγορεύτηκε διδάκτωρ του Πανεπιστημίου Αθηνών με θέμα την περί δικαιώσεως διδασκαλία Νικολάου του Καβάσιλα, ενώ το 1982 ίδρυσε τη "Σύναξη", περιοδικό σπουδής στην Ορθοδοξία. 

Το περιοδικό "Σύναξη" εκδίδεται ασταμάτητα από το 1982. Κάθε τεύχος της αποτελεί, τις περισσότερες φορές, ιδιαίτερο αφιέρωμα το οποίο πλαισιώνεται από μόνιμες στήλες για το βιβλίο και το διάλογο με τους αναγνώστες. Η "Σύναξη" εκδίδεται τέσσερις φορές το χρόνο, πασχίζοντας να είναι αυτό που δηλώνεται στον υπότιτλό της: "Σπουδή στην Ορθοδοξία".

Ο ΑΓΙΟΣ ΙΣΙΔΩΡΟΣ ΠΗΛΟΥΣΙΩΤΗΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΕΠΙΣΚΟΠΟ ΠΟΥ ΕΡΩΤΕΥΕΤΑΙ ΤΟΝ ΘΡΟΝΟ

Όσοι δεν καταλαβαίνουν την απόφανση του αποστόλου και δεν μπορούν να δουν σε βάθος την σοφία των λόγων του, εξέλαβον σαν ακίνδυνη υπόθεση να παρερμηνεύουν τις αποστολικές εντολές και κινδυνεύουν να παραλογιστούν. Τί λένε μεθυσμένοι από την φιλαρχία τους; Επικαλούνται την διατύπωση του Παύλου: "Αν κάποιος έχει έφεση για το επισκοπικό αξίωμα, επιθυμεί καλό έργο". Δεν μπορώ να αρνηθώ ότι αυτό έχει παραδοθεί γραπτώς, αλλά έχω ενστάσεις ότι το νόημά του είναι όπως το θέλουν ετούτοι. Πρέπει, λοιπόν, πριν ακόμη προσπαθήσω να το ερμηνεύσω, να προσθέσω κάτι άλλο που μπορεί να αναστείλει αυτήν την επιθυμία σε πολλούς. Γιατί δεν έχουν όλοι την δύναμη να αναλάβουν μια τέτοια εξουσία, η οποία είναι ανώτερη ακόμη και από την βασιλική, αφού η πρώτη κυβερνά τις θείες υποθέσεις, η άλλη τις ανθρώπινες. Αυτή είναι δουλειά πολύ λίγων ανθρώπων, που ως προς την δικαιοσύνη πρέπει να διαφέρουν από όσους καλούνται να κυβερνήσουν όσο διαφέρουν οι βοσκοί από τα πρόβατά τους,για να μην πω και κάτι περισσότερο. 

Τί λέει λοιπόν; "Πρέπει ο επίσκοπος να είναι ανεπίληπτος, νηφάλιος σώφρων, κόσμιος, φιλόξενος, ικανός να διδάξει, ανεξίκακος, να μην είναι επιρρεπής στα μεθύσια και στους καυγάδες, αλλά μετριοπαθής, ούτε να αγαπά τις έριδες και τα χρήματα' να μπορεί να διοικεί επιτυχώς την οικογένεια την δική του και να έχει πολλά σεμνά παιδιά που να τον υπακούουν (αν δεν ξέρει να είναι αρχηγός της οικογένειάς του της ίδιας, πώς θα γίνει υπεύθυνος για την Εκκλησία του Θεού;)' επίσης να μην είναι καινούργιος στην Εκκλησία, για να μην τον παρασύρει ο διάβολος στο αμάρτημα της αλαζονείας". 

Ποιό από όλα αυτά τα κατορθώματα επέτυχαν οι πολλοί, ένας απο τους οποίους είσαι και συ, και επιθυμούν διακαώς ένα πράγμα τόσο απλησίαστο γι'αυτούς; Μήπως διαθέτουν άψογη ζωή; Μήπως, πάλι, επέτυχαν τέτοιο επίπεδο ασκητικής βιοτής, ώστε να μην κοιμούνται ποτέ οι ψυχικές τους αισθήσεις; Μήπως λάμπουν τόσο πολύ από σωφροσύνη, που και με μόνη την σιωπή τους συνετίζουν τους αφηνιασμένους και ξετρελαμένους για ερωτικές συνευρέσεις; Μήπως η κοσμιότητά τους είναι τόση που να μπορούν να προκαλούν σε όσους τους βλέπουν έκπληξη με το βάδισμά τους, με το βλέμμα τους και την φωνή τους; Εκείνοι που έπεσε ο κλήρος να γίνουν επίσκοποι, πρέπει σε όλα να παρουσιάζονται σαν χαριτωμένη επιτομή όλων των κατά Χριστόν αρετών. 

Οι εν λόγω είναι τόσο φιλόξενοι ώστε να προσκαλούν στο σπίτι τους ακόμη και άγνωστους φτωχούς για να φάνε μαζί τους; Μελέτησαν τόσο πολύ και κατέκτησαν λόγο ικανό να διδάξει, ώστε τόσο μεγάλη Χάρις ήρθε εξ ουρανού να τους φωτίσει και η γλώσσα τους έγινε πηγή λόγων πνευματικών; Τους διακρίνει τέτοια λαμπρή μετριοπάθεια ώστε ποτέ τους δεν συγχύστηκαν μα αποτέλεσμα να προσβάλλουν κανένα; Τόσο αδιαφορούν για τον πλούτο, ώστε να μοιράζουν σε όσους έχουν ανάγκη όση περιουσία απέκτησαν με δίκαιο τρόπο; Τόσο ανεξίκακοι είναι που να αντέχουν αναιτιολόγητες προσβολές και κατηγορίες; Διαθέτουν άραγε και τα άλλα πλεονεκτήματα που πρέπει κατά την περιγραφή του Παύλου να κατέχει ο άριστος ποιμένας; 

Μα τί τους έπιασε και έχασαν σε τέτοιο βαθμό τα λογικά τους; Θα έπρεπε να τους αρκεί να ανήκουν στην τάξη εκείνων που κάνουν υπακοή (για να μην πω ότι εξαιτίας των πράξεών τους θα ήταν δίκαιο και από αυτήν ακόμη να εκδιωχθούν, αν και εκεί υπήρχε μια σωστή σειρά). Επιθυμούν, λοιπόν, πράγματα ανέφικτα και μέσα τους τρέφουν έρωτα για τον επισκοπικό θρόνο και επικαλούνται σαν συνήγορο του νοσηρού έρωτά τους τον Απόστολο, ο οποίος κατέβαλε κόπους για να τους θεραπεύσει από το καταστροφικό αυτό πάθος τους. 

Ο λόγος μου θέλει, λοιπόν, να τους επιτεθεί και περνάει πόνους παρόμοιους με της γέννας προκειμένου να μην αφήσει τα χαλινάρια και να μην ξεχυθεί σαν άλογο στην πεδιάδα, εγώ όμως τον συγκρατώ με πολύ κόπο τραβώντας τον πίσω, για να ασχοληθώ με σπουδαιότερα πράγματα και να δείξω ότι άνθρωποι που εμπαίζουν έτσι τις ιερές Γραφές και παίζουν με πράγματα μη επιδεχόμενα ελαφρότητος, δεν δικαιούνται ούτε να συγκαταλέγονται στους Χριστιανούς, γι' αυτό και τον κατεύθυνα να ερμηνεύσει το ρητό. 

Τί είπε ο θείος αυτός άνδρας, ο νους αυτός που έβλεπε τα πάντα, ο οποίος άσκησε αυτή την εξουσία με τρόπο άμεμπτο; "Αν κάποιος έχει την έφεση για το επισκοπικό αξίωμα....". Δεν είπε, "Ο καθένας ας επιθυμεί να γίνει επίσκοπος". Δεν διέταξε, δεν παρεκίνησε, δεν νομοθέτησε. Γνώριζε, όμως, ότι πολλοί είναι σαν μεθυσμένοι από την επιθυμία της εξουσίας, χωρίς να είναι εραστές της αρετής, αλλά μόνο διεκδικητές του αξιώματος, γι' αυτό και δεν συνυπολογίζουν την προσπάθεια, τους κόπους και τους κινδύνους, τις φροντίδες και τα ξενύχτια, όλες τις ανάγκες του ποιμνίου που βαραίνουν τους ώμους του επισκόπου. Και ποιές είναι αυτές; 

Να εξετάζει τους υποψηφίους για την ιεροσύνη, να τρέφει τους πεινασμένους, να ποτίζει τους διψασμένους, να ντύνει τους γυμνούς, να προστατεύει όσους αδικούνται, να γίνεται κηδεμόνας όσων θρηνούν για την ορφάνια τους, να στηρίζει τις χήρες, να τιμωρεί εκείνους που αδικούν, να ματαιώνει τις απόπειρες κάποιων να καταλάβουν παράνομα την εξουσία, να εξασφαλίζει θεραπείες για τους αρρώστους, να στήνει ξανά στα πόδια τους όσους σκανδαλίζονται από ερωτικές επιθυμίες, να απελευθερώνει αιχμαλώτους, να παρηγορεί όσους έπεσαν σε κάποια συμφορά, να σωφρονίζει όσους υποπίπτουν σε σφάλματα. Αυτά, είναι, λοιπόν τα βραβεία που συνοδεύουν την ανάρρηση στον επισκοπικό θρόνο και ακόμη περισσότερα, που τα παραλείπω για να μην μακρηγορήσω' και όμως, υπάρχουν μερικοί που την επισκοπή την θεωρούν εξουσία και άνεση και καλοπέραση και ούτε τον εαυτό τους εξετάζουν ούτε το μέγεθος του αξιώματος αντιλαμβάνονται γι' αυτό και βιάζονται να το κατακτήσουν. 

Προσπάθησε, λοιπόν, να αναστείλει την επικίνδυνη βιασύνη τους λέγοντας τα εξής: "Αν κάποιος έχει έφεση για το επισκοπικό αξίωμα, επιθυμεί ένα ωραίο έργο". Δεν είπε, " εμπρός, λοιπόν, καλά κάνει ο καθένας να το επιθυμεί!". (Αν έλεγε αυτό, δεν θα επαινούσε το έργο, αλλά τον έχοντα την έφεση). Μίλησε, λοιπόν, για καλόν, για ωραίο έργο. 

Για να πάω παρακάτω, θα πω αυτό που καταλαβαίνουμε όλοι ανεξαιρέτως, ότι όχι μόνον οι εθνικοί σοφοί αλλά και οι ιερές Γραφές "έργον" ονομάζουν το δύσκολο και ακατόρθωτο, όταν λένε "άνδρα δε πιστόν έργον ευρείν" (είναι δύσκολο πράγμα να βρει κανείς πιστόν άνθρωπο), που θα πει, αγαπητέ μου, πράγμα δύσκολο, όχι άνετο' μέριμνα, όχι καλοπέραση' υπεύθυνο λειτούργημα, όχι ανεξέλεγκτη εξουσία' πατρική κηδεμονία, όχι τυραννική αυθαιρεσία' υπεύθυνη προστασία, όχι ανεύθυνη εξουσία. Εγώ επαινώ υπερβαλλόντως το έργο του επισκόπου γιατί είναι θεϊκό, όμως δεν επαινώ τον έρωτα για τον επισκοπικό θρόνο, γιατί είναι επικίνδυνος. Δεν λέω, "κάνει καλά" όποιος τον τρέφει μέσα στην ψυχή του, ακόμη και ο πιο δοκιμασμένος, λέω ότι πρέπει να τον αποβάλει με κάθε του δύναμη. 

(Προς Τιμόθεον, α'. Εις το, "Εί τις επισκοπής ορέγεται...", P G78,893-90- Περιοδικό Σύναξη τεύχος 127, Για τον Επίσκοπο).

Ο ΑΒΒΑΣ ΙΣΑΑΚ Ο ΣΥΡΟΣ ΚΑΙ ΟΙ ΡΩΣΟΙ ΔΙΑΝΟΗΤΕΣ 19ου και 20ου αι.

Δημήτρης Μπαλτᾶς 

Τά Ἀσκητικά τοῦ Ἰσαάκ τοῦ Σύρου στήν ρωσσική σκέψη τοῦ 19ου καί τοῦ 20οῦ αἰ. 

Εἶναι γνωστό ὅτι τά Ἀσκητικά τοῦ ἀββᾶ Ἰσαάκ τοῦ Σύρου ἄσκησαν μεγάλη ἐπίδραση στήν χριστιανική γραμματεία καί ζωή καί εἰδικότερα στόν σλαβικό πολιτισμό. Ἔχει σχετικῶς παρατηρηθεῖ ὅτι τόν Ἀββᾶ Ἰσαάκ «τόν δέχτηκαν σέ Ἀνατολή καί Δύση. Δημιούργησε ὁλόκληρη σχολή καί παράδοση γιά τόν τόπο του καί τούς συρόφωνους χριστιανούς (παρ’ ὅλες τίς ἀντιδράσεις πού προξένησε ἡ τόλμη τῆς ἁγιότητός του). Μέ τήν ἀραβική μετάφραση ἐπηρέασε τή μουσουλμανική εὐσέβεια. Μέ τήν αἰθιοπική πέρασε στήν Ἀφρική. Μεταφράστηκε στά ἑλληνικά καί καθιερώθηκε ὡς πρύτανις τοῦ ἡσυχασμοῦ. Ἐπηρέασε τόν ἅγιο Συμεών, Νικήτα Στηθᾶτο, Γρηγόριο Παλαμᾶ. Ὁ ἅγιος Νικόδημος τόν ἀποκαλεῖ: ‘’ὁ ἐμός πνευματικός φιλόσοφος’’. Ἀπό τό ἑλληνικό κείμενο πέρασε στόν σλαβικό κόσμο καί διαβάστηκε μέ πάθος ἀπό τούς Ρώσσους τοῦ περασμένου αἰώνα»[1].

Εἰδικότερα,μέ τήν συμβολή τοῦ στάρετς Παϊσίου Βελιτσκόφσκυ (1722-1794) τά Ἀσκητικά τοῦ Ἀββᾶ Ἰσαάκ βρέθηκαν στό ἐπίκεντρο τῶν ἐκδοτικῶν δραστηριοτήτων τῆς ἀσκητικο-φιλολογικῆς σχολῆς του[2]. Ὡστόσο, στήν Ρωσσία τοῦ 19ου αἰ. δέν κατέστη δυνατόν νά κυκλοφορήσει ἡ μετάφραση (Νεάμτσου,1812) τοῦ Παΐσίου Βελιτσκόφσκι «λόγῳ τῆς ὑφισταμένης ἀπαγορεύσεως περί εἰσαγωγῆς σλαβονικῶν βιβλίων τυπωμένων ἐκτός αὐτῆς»[3]. Αὐτό ὁδήγησε στήν ἀπόφαση τῆς μονῆς τῆς Ὄπτινα νά ἐκπονήσει μία νέα ρωσσική μετάφραση τῶν Ἀσκητικῶν (Μόσχα 1854). Ἡ ἔκδοση αὐτή τῶν Ἀσκητικῶν εἵλκυσε τό ἐνδιαφέρον σημαντικῶν Ρώσσων λογοτεχνῶν καί φιλοσόφων τοῦ 19ου καί τοῦ 20οῦ αἰ[4]. Ὁρισμένες πτυχές αὐτοῦ τοῦ ἐνδιαφέροντος θά δείξω στό παρόν μελέτημα.

Μεταξύ τῶν πρώτων προσεγγίσεων τῶν Ἀσκητικῶν τοῦ ἀββᾶ Ἰσαάκ ἐκ μέρους τῶν Ρώσσων διανοητῶν τοῦ 19ου αἰ. θά καταγραφεῖ ἕνα ἀπόσπασμα ἑνός ἀπό τούς ἡγέτες τῶν σλαβοφίλων, τοῦ Ἰβάν Κιριέφσκι (1806-1856),ὁ ὁποῖος τό 1839 ἔγραφε ὅτι «ὅλοι οἱ ἅγιοι Ἕλληνες Πατέρες ἦσαν μεταφρασμένοι,ἀνεγνωσμένοι καί ἀντιγεγραμμένοι μέσα στήν σιωπή τῶν μοναστηριῶν μας, αὐτοί οἱ ἅγιοι τῶν πανεπιστημίων πού δέν ἔχουν δεῖ τό φῶς τῆς δημοσιότητας. Ὁ Ἰσαάκ ὁ Σύρος, ὁ πιό βαθύς συγγραφέας ὅλων τῶν φιλοσοφικῶν κειμένων, ξαναβρίσκεται σήμερα ἀκόμη μέσα στά χειρόγραφα τοῦ 12ου καί τοῦ 13ου αἰ.»[5]. Ἐκτός τῆς ἀναγκαιότητας τῶν μεταφράσεων τῶν Πατερικῶν κειμένων τήν ὁποία ἐπισημαίνει τό ἀπόσπασμα τοῦ Κιριέφσκι, εἶναι προφανές ὅτι γιά τόν Ρῶσσο διανοητῆ τά κείμενα τοῦ ἀββᾶ Ἰσαάκ παρουσιάζουν φιλοσοφικό καί ὄχι στενά θεολογικό ἐνδιαφέρον. 

Ἀργότερα τά Ἀσκητικά τοῦ Ἰσαάκ τοῦ Σύρου θά ἀναγνωσθοῦν καί θά χρησιμοποιηθοῦν ἀπό τόν μεγάλο Ρῶσσο μυθιστοριογράφο Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι (1821-1881), στήν βιβλιοθήκη τοῦ ὁποίου ἀνευρέθη ἕνα ἀντίτυπο τῆς ρωσσικῆς ἐκδόσεως[6].Σ’ ἕνα χαρακτηριστικό ἀπόσπασμα ἀπό τούς Ἀδελφούς Καραμάζωφ ὁ στάρετς Ζωσιμᾶς προτρέπει τά ἑξῆς: «Ἀγαπᾶτε τή διημιουργία τοῦ Θεοῦ καί στήν ὁλότητά της μά καί στό κάθε της κομματάκι. Ἀγαπᾶτε τό κάθε φυλλαράκι, τήν κάθε ἀχτίδα τοῦ Θεοῦ. Ἀγαπᾶτε τά ζῶα, ἀγαπᾶτε τά φυτά, ἀγαπᾶτε τό κάθε τι. Ὅταν θ’ ἀγαπήσεις τό κάθε τι, θ’ ἀνακαλύψεις μέσα σ’ αὐτά τά πράγματα τό μυστικό τοῦ Θεοῦ»[7]. Στήν τοποθέτηση αὐτή ὁ Ντοστογιέφσκι ἔχει ἀναμφιβόλως ὑπ’ ὄψιν του τήν κοσμοαντίληψη τοῦ ἀββᾶ Ἰσαάκ τοῦ Σύρου: «Τί ἐστι καρδία ἐλεήμων; Καῦσις καρδίας ὑπέρ πάσης τῆς κτίσεως, ὑπέρ τῶν ἀνθρώπων, καί τῶν ὀρνέων, καί τῶν ζώων, καί τῶν δαιμόνων,καί ὑπέρ παντός κτίσματος … καί ὑπέρ τῶν ἀλόγων, καί ὑπέρ τῶν ἐχθρῶν τῆς ἀληθείας καί ὑπέρ τῶν βλαπτόντων αὐτόν…»[8]. Σέ μία γενικότερη προσέγγιση τοῦ ἔργου τοῦ Ἰσαάκ τοῦ Σύρου καί τοῦ Ντοστογιέφσκι ἔχει λεχθεῖ ὅτι «ἡ πνευματική συγγένεια (ἐνν. τοῦ Ντοστογιέφσκι) καί ὁμοιότης –παρ’ὅλη τήν ἐμφανῆ καί μεγάλη διαφορά- μέ τόν Ἀββᾶ εἶναι ἀναμφισβήτητη. Μποροῦμε νά ποῦμε: κοσμικός Ἀββᾶς Ἰσαάκ»[9]. 

Ἀλλά ὁ ἀπόηχος τῶν Ἀσκητικῶν τοῦ Ἀββᾶ Ἰσαάκ δέν σταματᾶ στόν Ντοστογιέφσκι. Ἕνας ἀπό τούς σπουδαιότερους Ρώσσους φιλοσόφους, ὁ Εὐγένιος Ν. Τρουμπετσκόϊ (1836-1920), σ’ ἕνα δοκίμιό του ὑπό τόν τίτλο «Κοσμοθεώρηση στά χρώματα»(1915), συνδέει τό χαρούμενα δοξολογικό στοιχεῖο τῆς ρωσσικῆς εἰκονογραφίας μέ τό ἀσκητικό μοτίβο, ὅπου «συναντᾶμε τή μορφή τοῦ ἁγίου γύρω ἀπό τόν ὁποῖο μαζεύονται ζῶα τοῦ δάσους καί μέ ἐμπιστοσύνη τοῦ γλείφουν τά χέρια. Κατά τήν ἑρμηνεία τοῦ ἀββᾶ Ἰσαάκ τοῦ Σύρου, ἐδῶ ἀποκαθίσταται ἐκείνη ἡ πρωταρχική σχέση τοῦ παραδείσου ἡ ὁποία ὑπῆρχε κάποτε μεταξύ τοῦ ἀνθρώπου καί τῆς ὑπόλοιπης πλάσης … Σέ ἀντικατάσταση ἐκείνης τῆς στενά χρησιμοθηρικῆς ἀντίληψης, σύμφωνα μέ τήν ὁποία τό ζῶο ἐκτιμᾶται μόνο σάν τροφή ἤ ἐργαλεῖο τῆς ἀνθρώπινης οἰκονομίας ... ἐδῶ ἡ ἀσκητική ἐγκράτεια ἀπό τό κρέας καί ἡ ἀγαπητική ἐκείνη σχέση πού βαθιά συμπονεῖ ὅλη τήν πλάση, ἀποτελοῦν διαφορετικές πλευρές τῆς μοναδικῆς ἀλήθειας τῆς ζωῆς ἐκείνης πού ἀντιτίθεται στή στενά βιολογική κατανόηση τῆς ζωῆς»[10]. Εἶναι σαφές ὅτι ἐξ ἀφορμῆς τῆς ἀναφορᾶς του στήν ρωσσική εἰκονογραφία, ὁ Εὐγένιος Τρουμπετσκόϊ ἐπικαλεῖται τήν γνωστή, καί ἀπό τόν Ντοστογιέφσκι, ἑρμηνεία τοῦ Ἀββᾶ Ἰσαάκ γιά νά προχωρήσει στόν συσχετισμό τῆς ὀντολογίας μέ τήν αἰσθητική. 

Ἀλλά καί ὁ γνωστός στό ἑλληνικό ἀναγνωστικό κοινό Ρῶσσος φιλόσοφος Νικόλαος Μπερντιάγιεφ (1874-1948) προβαίνει σ’ ἕναν ἐνδιαφέροντα συσχετισμό μεταξύ τῆς ἀσκητικῆς τήν ὁποία γενικῶς ὁρίζει ὡς «ἀπελευθέρωση τοῦ ἀνθρώπου»[11], τοῦ Ἰσαάκ τοῦ Σύρου καί τῆς «ἐπαναστατικῆς ἀσκητικῆς» πού ἀναδεικνύεται στόν Νικόλαο Τσερνιτσέφσκι (1828-1889) καί συγκεκριμένα στό ἔργο του Τί νά κάνουμε; ἀλλά καί στόν Σεργκέϊ Νετσάγιεφ (1847-1882) καί στό ἔργο του Ἡ Κατήχηση τοῦ Ἐπαναστάτη. Ἀσφαλῶς εἶναι εὐνόητο ὅτι «ὁ ἐπαναστατικός ἀσκητισμός εἶναι μιά ἀπό τίς μεταμορφώσεις καί τίς παραμορφώσεις τοῦ θρησκευτικοῦ ἀσκητισμοῦ»[12]. Ἀλλά, πρός ἀποφυγήν παρερμηνειῶν, τίς ὁποῖες εἶναι εὔκολο νά διατυπώσει κανείς, σπεύδει νά διευκρινίσει ὁ Μπερντιάγιεφ ὅτι «τό περιεχόμενο καί οἱ σκοποί τους (ἐνν. τῶν ἀναφερθέντων ἔργων) εἶναι διαφορετικά»[13].

Τά ἀνωτέρω παραδείγματα εἶναι ὁρισμένες, βεβαίως ὄχι οἱ μοναδικές, προσεγγίσεις ἐκ μέρους τῶν Ρώσσων διανοητῶν τοῦ ιθ΄ καί τοῦ κ΄ αἰ. τῶν Ἀσκητικῶν τοῦ ἀββᾶ Ἰσαάκ τοῦ Σύρου. Οἱ συσχετισμοί πού ἐπιχειροῦν οἱ Ρῶσσοι συγγραφεῖς, ἑστιάζονται στό ὀντολογικό, αἰσθητικό καί ἀσκητικό-ἠθικό περιεχόμενο τῶν Ἀσκητικῶν. Σέ τελική ἀνάλυση, ἡ ἑρμηνευτική τῶν Ἀσκητικῶνἐκ μέρους τῶν Ρώσσων διανοητῶν κινεῖται στό πλαίσιο τῶν ζητημάτων πού ἀπασχόλησαν τήν τότε διαμορφούμενη ρωσσική θρησκευτική φιλοσοφία. 

(Τό παρόν δημοσιεύθηκε στήν Σύναξη, τ. 130, 2014, σσ. 75-77) 

___________________________________________________

[1] Ἀρχιμ. Βασιλείου, Ἀββᾶς Ἰσαάκ ὁ Σύρος. Ἕνα πλησίασμα στόν κόσμου του, Ἐκδόσεις Δόμος, Ἀθήνα 1988, σ. 17. 

[2] Βλ. σχετικῶς Ἀντ.-Αἰμ. Ταχιάος, Ὁ Παΐσιος Βελιτσκόφσκι (1722-1794) καί ἡ ἀσκητικοφιλολογική σχολή του,Institut for Balkan Studies 73, Thessaloniki, 1964, σσ. 89-94. 

[3] Ἀντ.-Αἰμ.Ταχιάος, Ὁ Παΐσιος Βελιτσκόφσκι (1722-1794)…, σ. 141. 

[4] Πβ. N. Arseniev, Ἡ ἁγία Μόσχα, μετ. Μ. Σπυροπούλου, Ἐκδόσεις Τῆνος, Ἀθήνα 1991, σ. 49, σ. 63. 

[5] P. Caussat, «Ivan V. Kiréievski (1806-1856):De la philosophie à la patristique», στόν τόμο Présences grecques dans la penée russe, Université Paris X-Nanterre, 2000, σσ. 64-65. 

[6] Βλ. σχετικῶς Μ. Κ. Μακράκης, Φρόϋντ καί Ντοστογιέφσκι, Ἐκδόσεις Ἁρμός, Ἀθήνα, 2004, σ. 276, σημ. 57. 

[7] Ἀδελφοί Καραμάζωφ, μετ. Ἄ. Ἀλεξάνδρου, τ. Β΄, Ἀθήνα, ἄ. ἔ., σ. 182. 

[8] Ἰσαάκ τοῦ Σύρου, Ἀσκητικά, ΠΑ΄, σ. 306 (=Ἀββά Ἰσαάκ τοῦ Σύρου, Λόγοι Ἀσκητικοί, κριτική ἔκδοσι Μάρκελλος Πιράρ, Ἱερά Μονή Ἰβήρων, Ἅγιον Ὄρος, 2012, σ. 736, 13-25. 

[9] Ἀρχιμ.Βασιλείου, Φῶς Χριστοῦ φαίνει πᾶσι,Ἱερά Μονή Ἰβήρων, 2002, σ. 94. 

[10] Εὐγ. Τρουμπετσκόϊ, Ἡ ἱστορία τῆς Ρωσσίας μέσα ἀπό τήν εἰκονογραφία της, μετ. Δ. Β. Τριανταφυλλίδης, Ἐκδόσεις Πουρναρᾶ, Θεσσαλονίκη 1989, σσ.49-50. 

[11] Ν. Μπερντιάεβ, Πνεῦμα καί πραγματικότητα, μετ. Ἀντ. Χατζηθεοδώρου, Ἐκδόσεις τῶν Φίλων, Ἀθήνα, 1968, σ. 93. 

[12] Ν. Μπερντιάεβ, Πνεῦμα καί πραγματικότητα, ὅ.π., σ. 95. 

[13] Ν. Μπερντιάεβ, Πνεῦμα καί πραγματικότητα, ὅ.π., σ.95.

Ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΣΚΛΗΡΗΣ ΓΙΑ "ΤΟ ΚΗΡΥΓΜΑ ΩΣ PERFORMANCE" ΤΟΥ ΙΩΣΗΦ ΒΙΒΙΛΑΚΗ

Βιβλιοπαρουσίαση (περ. Σύναξη, τχ. 128, Οκτ. - Δεκ. 2013)

Ιωσήφ Βιβιλάκης 

ΤΟ ΚΗΡΥΓΜΑ ΩΣ PERFORMANCE 

Εκκλησιαστική ρητορική και θεατρική τέχνη μετά το Βυζάντιο 

εκδ. Αρμός, Αθήνα 2013, σσ. 516. 

Στο καινούργιο του βιβλίο, ο Ιωσήφ Βιβιλάκης, Καθηγητής στο Τμήμα Θεατρικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Αθηνών, ασχολείται με την σχέση κηρύγματος και θεάτρου κατά τους μεταβυζαντινούς αιώνες της Τουρκοκρατίας μέχρι και τον 19ο αιώνα. Πρόκειται για ένα έργο που καλύπτει βιβλιογραφικό κενό, καθώς μεταφέρει και εφαρμόζει μια σύγχρονη μεθοδολογία και πορίσματα των σπουδών της παράστασης («performance studies») σε μια εποχή που, -συγκριτικά πάντα-, είναι πολύ λίγο μελετημένη. Το γεγονός αυτό, καθώς και η προσωπική ματιά του συγγραφέα, που είναι μάλλον εναλλακτική ως προς τα κυρίαρχα μοντέλα σκέψης τόσο των θεολόγων, όσο πιθανώς και των θεατρολόγων, καθιστούν το έργο πρωτοποριακό στο είδος του. 

Σύμφωνα με την δομή του βιβλίου, η σχέση εκκλησιαστικής ρητορικής και θεάτρου αρθρώνεται ως ένα πέρασμα από το «δραματικό κήρυγμα» (1ο μέρος του βιβλίου, σσ. 101-185) στο «κηρυγματικό δράμα» (3ο μέρος, σσ. 313-458), ενώ στο 2ο μέρος του έργου (σσ. 187-309) αναλύονται στοιχεία της παραστασιμότητας του κηρύγματος. Ως προς το πρώτο, γίνεται η προσπάθεια να μελετηθεί το κήρυγμα ως performance, δηλαδή ως τέλεση και παρουσίαση μιας ιστορίας ενώπιον ενός κοινού από έναν performer ιεροκήρυκα. Είναι ενδιαφέρον το πώς σε μία εποχή που η θεατρική τέχνη είχε καθ’ εαυτήν προσωρινά ανασταλεί, -ώσπου να αναγεννηθεί στην όψιμη Τουρκοκρατία-, επεβίωσε λανθανόντως μέσα από το εκκλησιαστικό κήρυγμα, το οποίο υιοθέτησε πολλές από τις τεχνικές της. Ορισμένες από τις τεχνικές που αναλύονται είναι, -μεταξύ άλλων-, η ὑποτύπωσις, δηλαδή η ζωντανή αναπαράσταση «ώστε ο ακροατής να αισθάνεται «οφθαλμοφανώς» την διήγηση» (σ. 111) και ο λόγος να καθίσταται θέαμα, η ἠθοποιΐα, δηλαδή η μελέτη των χαρακτήρων, η προσωποποιΐα, δηλαδή η προσωποποίηση ιδεών, καταστάσεων ή και απρόσωπων όντων, ώστε να γίνεται παραστατικότερος ο λόγος, η δραματοποίηση του βιβλικού υλικού με χρήση φανταστικών διαλόγων, -μια τόλμη που είχαν άλλωστε και οι βυζαντινοί υμνογράφοι-, η ἀνακοίνωσις δηλαδή η θέση διλημμάτων στο ακροατήριο, ώστε να επιτευχθεί μια οιονεί διαδραστικότητα, και άλλες (λ.χ. το επιφώνημα, η παράλειψις, η ἀποσιώπησις, η συγχώρησις και η ἐπανόρθωσις). Γίνεται επίσης σύγκριση των μεταβυζαντινών μεθόδων με σύγχρονες τάσεις, όπως η μπρεχτική και μεταμπρεχτική αποστασιοποίηση, τα remakes στο θέατρο και τον κινηματογράφο, το σπικάζ κ.ά. 

Αντιστρόφως, με τον όρο «κηρυγματικό δράμα» εννοούνται κείμενα που έχουν δραματική μορφή αυτονομούμενα από τη λατρεία και το χριστιανικό ημερολόγιο, αλλά στηρίχτηκαν σε τεχνικές της χριστιανικής ομιλητικής, όπως η δραματοποίηση των βιβλικών διηγήσεων με διαλόγους και διαμόρφωση χαρακτήρων. Συνέβη, δηλαδή, κάτι σαν αντιδάνειο. Το κήρυγμα άντλησε στοιχεία από το θέατρο (και τη θύραθεν ρητορική), τα διατήρησε ζωντανά εντός του, και στη συνέχεια τα μεταλαμπάδευσε στο δράμα, όταν αυτό αναγεννήθηκε, ζωογονώντας το στην προσπάθεια του να χειραφετηθεί από τη λατρεία. Στο τελευταίο αυτό μέρος εξετάζονται κυρίως τα έργα του Καισαρίου Δαπόντε (1713-1784), ενώ σε όλο το βιβλίο μελετώνται ορισμένοι αντιπροσωπευτικοί συγγραφείς, όπως ο Αλέξιος Ραρτούρος, ο Μελέτιος Πηγάς, ο Δαμασκηνός Στουδίτης, ο Φραγκίσκος Σκούφος, ο Ηλίας Μηνιάτης, ο Αθανάσιος Πάριος, ο Ιωάσαφ Κορνήλιος, ο Νικηφόρος Θεοτόκης, ο Κωνσταντίνος Οικονόμος ο εξ Οικονόμων και ο Νεόφυτος Βάμβας. 

Στο δεύτερο μέρος, -μεταξύ δραματικού κηρύγματος και κηρυγματικού δράματος-, αναλύονται στοιχεία από την παραστασιμότητα του κηρύγματος, όπως ο σκηνικός περίγυρος, η διάκριση σκηνικού και δραματικού χώρου, η χρήση flash-back και flash-forward και η sermo corporis, δηλαδή ο λόγος του σώματος του ιεροκήρυκα. Τίθενται επίσης ζητήματα ευρύτερου προβληματισμού, όπως μια συγκριτική μελέτη του κήρυκα, του ρήτορα και του ηθοποιού, ζητήματα φύλου (gender) στους τρεις αυτούς ρόλους, όπως η διεκδικούμενη ή όχι αρρενωπότητα ή η ἀρρενοφροσύνη, το θέμα της επιτελεστικότητας του κηρυγματικού λόγου, καθώς και η διερώτηση αν αυτή η δραματοποίηση του κηρύγματος πρέπει ή όχι να ειδωθεί ως εντασσόμενη σε ένα είδος γενικότερου εκδυτικισμού του ορθόδοξου πολιτισμού. Οι τοποθετήσεις του συγγραφέα υπερβαίνουν μία μονολιθική κατανόηση της ορθόδοξης παράδοσης, και, όπως ήδη γράψαμε, είναι μάλλον εναλλακτικές σε σχέση με ένα κυρίαρχο θεολογικό ντίσκουρς που εξοβελίζει από την παράδοσή μας την δραματοποίηση ή ακόμη και το συναίσθημα ή και την ψυχολογία. Θα ήταν εξαιρετικά ενδιαφέρον, πιστεύουμε, αυτός ο προβληματισμός για τον ιεροκήρυκα ως performer να επεκταθεί και στη νεωτερικότητα, καθώς και στην δική μας εποχή. 

Άξια μνείας είναι, τέλος, η καλαισθησία της έκδοσης που περιέχει και πλούσιο ένθετο με εικόνες που βοηθούν τον αναγνώστη να κατανοήσει μέσα από τις εικόνες όσα περιγράφονται στις αναλύσεις του βιβλίου. 

Διονύσιος ΣΚΛΗΡΗΣ, φιλόλογος, θεολόγος (Αθήνα)

Διαβάστε και μια ενδιαφέρουσα συνέντευξη του Ιωσήφ Βιβιλάκη στην Πεμπτουσία. 

Το β' μέρος της συνέντευξης εδώ. 

ΕΝΑ ΚΕΙΜΕΝΟ ΤΟΥ ΘΑΝΑΣΗ ΠΑΠΑΘΑΝΑΣΙΟΥ ΓΙΑ ΤΟΝ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΣΜΟ ΣΤΟΝ ...ΠΕΡΙΕΡΓΟ 21ο ΑΙΩΝΑ

Θανάσης Ν. Παπαθανασίου 

Η χριστιανική μαρτυρία και η σπουδή της παγκοσμίως στον περίεργο 21ο αιώνα 

Μια χαρτογράφηση 

Δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Σύναξη 126 (2013), σσ. 81-85. 

Υπό ποιάν έννοια είναι περίεργος ο 21ος αιώνας; Για πολλούς λόγους μπορεί να χαρακτηριστεί έτσι, και κυρίως για όλα αυτά που ξαφνιάζουν και αποδομούν τις κοινωνίες (κυριαρχία των αγορών, έκλειψη της πολιτικής, ανάνηψη των μισαλλοδοξιών), σε αντιδιαστολή προς την αισιοδοξία και ευφορία με την οποία έκλεισε ο 20ός αιώνα. Ωστόσο, ο 21ος αιώνας είναι ιδιαίτερα περίεργος όσον αφορά ένα ειδικό πεδίο, τις χριστιανικές παρουσίες στην υφήλιο, πεδίο όπου βρίσκεται σε εξέλιξη μια αλλαγή, ίσως μεγαλύτερης έντασης από τις προαναφερθείσες. 

Στις αρχές του 20ού αιώνα το 80% των Χριστιανών όλου του κόσμου ζούσε στην Ευρώπη και τη Βόρεια Αμερική. Ήδη, όμως, στα τέλη του αιώνα, το 60% βρισκόταν στην Αφρική, την Ασία και τη Λατινική Αμερική, ενώ μεγάλα τμήματα του δυτικού πληθυσμού (και ιδίως της δυτικής Ευρώπης) περνούσε σε αποχριστιανισμό. Η πλάστιγγα αυτή συνεχίζει να γέρνει κατ’ αυτόν τον τρόπο και στον αιώνα που διανύουμε. Με την οδυνηρή εξαίρεση ιστορικών χριστιανικών κοινοτήτων που συνθλίβονται από το φανατικό Ισλάμ σε σημεία της εγγύς και μέσης Ανατολή, οι εκτός δυτικού κόσμου χριστιανικές παρουσίες εμφανίζουν έναν δυναμισμό, ο οποίος κάνει ορισμένους να υποθέτουν ότι περί το 2025, αν δεν αλλάξει κάτι δραματικά και απρόσμενα, οι ευρωπαίοι Χριστιανοί θα καταλαμβάνουν πια την τρίτη πληθυσμιακή θέση, ενώ η Αφρική και η Λατινική Αμερική θα ανταγωνίζονται για τον τίτλο της χριστιανικότερης (πάντα από πλευράς πληθυσμού) ηπείρου, με την Κίνα να παραμένει περίπου αστάθμητος παράγοντας προσώρας. Η εικόνα γίνεται συνθετότερη, αν ληφθεί υπόψη και η συνεχιζόμενη παγκόσμια μετακίνηση πληθυσμών, η οποία έφερε στα έγκατα των δυτικών κοινωνιών όχι μόνο το Ισλάμ (πράγμα το οποίο μονοπωλεί συνήθως την προσοχή), αλλά και μορφές Χριστιανισμού που έχουν σχηματιστεί στον Τρίτο Κόσμο. Έτσι, σήμερα απαντάται και το φαινόμενο, στον αποχριστιανιζόμενο δυτικό κόσμο να ασκείται χριστιανική ιεραποστολή εκ μέρους μεταναστών.1 

Το όλο ζήτημα έχει καίρια σημασία, διότι αφορά τη ρεαλιστική επίγνωση της εκάστοτε πραγματικότητας. Ο χριστιανικός χώρος, με όλες του τις αποκλίσεις, τις διαφοροποιήσεις και τα βραχυκυκλώματα, είναι ένας χώρος δυναμικός, πολλά ρεύματα του οποίου βρίσκονται σε ρευστότητα. Πολλές χριστιανικές ταυτότητες αναπλάθονται, μέσα από μια διάθεση αναστοχασμού και ανταπόκρισης στις αγωνίες του κόσμου, άλλοτε με εναργή τα ευαγγελικά κριτήρια και άλλοτε συσκοτισμένα. Έτσι, η σπουδή της χριστιανικής μαρτυρίας αποκτά ιδιαίτερη επικαιρότητα και αμεσότητα. 

Το 1993, επτά χρόνια πριν την ανατολή της νέας χιλιετίας, εκδόθηκε ένας συλλογικός τόμος με βασικό ερώτημα το μέλλον της χριστιανικής ιεραποστολής κατά τον νέο αιώνα που πλησίαζε. Ο Άλαν Νήλυ, καθηγητής ιεραποστολικής στο Θεολογικό Σεμινάριο του Πρίνστον ξεκινούσε το κείμενό του με μια διαπίστωση: Πριν από πενήντα σχεδόν χρόνια το γνωστικό αντικείμενο της ιεραποστολικής βρισκόταν σε άμεση αμφισβήτηση. Οι έδρες της ιεραποστολικής απέμεναν κενές και το μάθημα απαλειφόταν, στα χέρια μιας γενιάς η οποία ήθελε αγωνιωδώς να αποστασιοποιηθεί από τον ιμπεριαλισμό και την αποικιοκρατία. Και όμως, πριν ακόμη εκπνεύσει ο 20ός αιώνας, η έννοια της μαρτυρίας και της ιεραποστολής πέρασε σε φάση ανάκαμψης, κριτικού αναπροσανατολισμού, διεύρυνσης και αναζωπύρωσης σε παγκόσμιο επίπεδο. Ο Νήλυ κατέληγε ότι το ερώτημα πλέον δεν ήταν αν θα συνεχιστεί η διδασκαλία της ιεραποστολικής στον 21ο αιώνα, αλλά ποια θα είναι η φυσιογνωμία και το περιεχόμενό της.2

Σύμφωνα με μια πρόσφατη καταγραφή,3 σήμερα υπάρχουν παγκοσμίως τριάντα ακαδημαϊκές ενώσεις ειδικών της Ιεραποστολικής, οι οποίες μελετούν, συζητούν, διοργανώνουν συνέδρια και εκδίδουν περιοδικά. Η αρχαιότερη εν ενεργεία είναι η «Γερμανική Εταιρεία Ιεραποστολικής» («Deutsche Gesellschaft für Missionswissenschaft»), που ιδρύθηκε το 1918, και η νεώτερη η «Ιαπωνική Εταιρεία Ιεραποστολικής» («Japan Missiological Society»), που συγκροτήθηκε το 2005. Ο επτά εκ των τριάντα ενώσεων ιδρύθηκαν από το 2000 και μετά. 

Παράλληλα λειτουργούν πανεπιστημιακά ινστιτούτα ή τμήματα, όπως το «Σουηδικό Ινστιτούτο Ιεραποστολικών Ερευνών» («Svenska Institutet för Missionsforskning») στο Πανεπιστήμιο της Ουψάλα, το «Κέντρο Διαπολιτισμικής Θεολογίας, Διαθρησκειακού Διαλόγου, Ιεραποστολικής και Οικουμενισμού» («Centre for Intercultural theology, Interreligious dialogue, Missiology and Ecumenism») στο Πανεπιστήμιο της Ουτρέχτης, το «Κέντρο Μελέτης του Παγκόσμιου Χριστιανισμού» («Centre for the Study of World Christianity») στο Πανεπιστήμιο του Εδιμβούργου κ.ά. Η δουλειά αυτών των ινστιτούτων είναι πολύ σημαντική, αν λάβει κανείς υπόψη ότι ορισμένα πανεπιστημιακά περιβάλλοντα παραμένουν δύστροπα προς την έννοια της ιεραποστολής, είτε διότι αγνοούν ότι από την εποχή της αποικιοκρατίας οι ιεραποστολικές αντιλήψεις έχουν αλλάξει ριζικά, είτε διότι προτιμούν τις γενικές θρησκευτικές σπουδές, χωρίς τη δυναμική της μαρτυρίας και της συνάντησης με τον κόσμο. Από την άλλη, όμως, είναι εξαιρετικά ενδιαφέρουσα η διαπίστωση ότι οι ιεραποστολικές σπουδές δεν αναπτύσσονται μόνο στους ειδικούς χώρους που προαναφέραμε, αλλά συχνά αποτελούν παράμετρο άλλων ερευνητικών προσπαθειών, όπως, λ.χ., της ιστορίας, της ανθρωπολογίας και της πολιτικής επιστήμης. Tέλος υπάρχουν και ευρύτερα δίκτυα – fora, τα οποία φέρνουν σε επαφή και διάλογο ενώσεις και πρόσωπα. Ενδεικτικό είναι και το γεγονός ότι αρκετά τέτοια δίκτυα δημιουργήθηκαν μετά το 2000, στον Τρίτο Κόσμο (όπως το «Ιεραποστολικό Φόρουμ της Μπανγκόκ» το 2004 και το «Κορεατικό Φόρουμ Ιεραποστολικής» το 2005).4 

Χαρακτηριστικά είναι τα θέματα που έχουν προγραμματιστεί να συζητηθούν στις ετήσιες συναντήσεις και τα συνέδρια ιεραποστολικών ενώσεων και πανεπιστημιακών ινστιτούτων για το τρέχον έτος. Τη στιγμή που γραφόταν το παρόν σημείωμα, η «Ένωση Καθηγητών Ιεραποστολικής» («Association of Professors of Mission») ετοίμαζε τη συνάντησή της με θέμα «Κοινωνική συμμετοχή. Η πρόκληση του ‘κοινωνικού’ στην ιεραποστολική εκπαίδευση» (20-21 Ιουνίου), η δε «Αμερικανική Εταιρεία Ιεραποστολικής» («American Society of Missiology») τη δική της με θέμα «Το μέλλον του μαθήματος της Ιεραποστολικής» (21-23 Ιουνίου, αμφότερα στο Wheaton College του Ιλλινόις). Το «Κέντρο Μελέτης του Αφρικανικού και του Ασιατικού Χριστιανισμού “Άντριου Γουώλς”»5 («The Andrew Walls Centre for the Study of African and Asian Christianity») πραγματοποιεί συνέδριο με θέμα «Πιετισμός – Μεθοδισμός – Παγκόσμιος Χριστιανισμός» (21-23 Ιουνίου, στο Liverpool Hope University της Βρετανίας). Η «Ομάδα Γέηλ - Εδιμβούργου για την ιστορία της ιεραποστολικής κίνησης και του παγκόσμιου Χριστιανισμού» («The Yale - Edinburgh Group on the History of the Missionary Movement and World Christianity», την οποία στηρίζει το «Κέντρο Μελέτης του Παγκόσμιου Χριστιανισμού» του Πανεπιστημίου του Εδιμβούργου και η Θεολογική Σχολή του Πανεπιστημίου του Γέηλ), διοργανώνει συνέδριο με θέμα «Υγεία, θεραπεία και ιατρική στην ιστορία τω χριστιανικών ιεραποστολών και του παγκόσμιου Χριστιανισμού» (27-29 Ιουνίου, στη Θεολογική Σχολή του Γέηλ). Η «Συμμαχία για την Ευάλωτη Ιεραποστολή» («Alliance for Vulnerable MIssion») διοργανώνει δύο συναντήσεις σχετικά με την έννοια της «ευάλωτης ιεραποστολής», η οποία, σε γενικές γραμμές, σημαίνει δραστηριότητα έξω από τον δυτικό κόσμο, επί τη βάσει τοπικών γλωσσών και τοπικών μέσων (24 Σεπτεμβρίου στην Καλιφόρνια και 14-16 Νοεμβρίου στο Νόριτς της Βρετανίας). Τέλος, η «Καθολική Ιεραποστολική Ένωση των Ηνωμένων Πολιτειών» («United States Catholic Mission Association») θα συνέλθει με θέμα τα «Κοινωνικά δίκτυα. Μια νέα γλώσσα για την ιεραποστολή» (25-27 Οκτωβρίου, στο Σαιντ Λιούις του Μιζούρι).6

Παρόμοια κινητικότητα παρατηρείται και όσον αφορά τα περιοδικά ιεραποστολικών σπουδών και προβληματισμού. Πρόσφατη καταγραφή7 ανεβάζει τον αριθμό τους στα 76. Πολλά εκδίδονται εντύπως και ηλεκτρονικώς ταυτοχρόνως, άλλα μόνο ηλεκτρονικώς και μερικά μόνο εντύπως.8 Εδρεύουν σε διάφορα μέρη της υφηλίου, άλλα έχουν ομολογιακή και άλλα οικουμενική φυσιογνωμία, άλλα επικεντρώνουν στα ζητούμενα μιας γεωπολιτισμικής ενότητας, άλλα φιλοξενούν ευρύτερους προβληματισμούς. Από πλευράς γλωσσών κυριαρχούν τα αγγλικά, ακολουθούν γαλλικά ή γερμανικά, εμφανίζονται όμως και γλώσσες όπως ισπανικά, νορβηγικά, ολλανδικά, κορεάτικα, ιαπωνικά, ινδονησιακά (άλλοτε με παράλληλη αγγλική έκδοση, άλλοτε όχι). Στην καταγραφή δεν θα βρούμε Ορθόδοξη παρουσία, ούτε στα ελληνικά ούτε σε άλλη γλώσσα. Αλλά και στην καταγραφή των ιεραποστολικών ενώσεων και ινστιτούτων, που αναφέραμε παραπάνω, θεσμική Ορθόδοξη παρουσία (δηλαδή όχι απλώς περιστασιακή παρουσία ατόμων) μπορεί να υποψιαστεί κανείς μόνο στην περίπτωση της «Κεντροευρωπαϊκής και Ανατολικοευρωπαϊκής Ένωσης Ιεραποστολικών Σπουδών («Central and Eastern European Association for Mission Studies»), που ιδρύθηκε το 2002 και την οποία συγκροτούν φορείς διαφόρων ομολογιών, ανάμεσα στους οποίους και το «Ορθόδοξο Ερευνητικό Ινστιτούτο Ιεραποστολικής, Οικουμενισμού και Νέων Θρησκευτικών Κινήσεων» της Αγίας Πετρούπολης, το οποίο όμως αποτελεί μια ιδιότυπη ρωσική παρουσία και εργάζεται διομολογιακά.9 Πέραν τούτου, όμως, απουσιάζουν ολότελα από την εν λόγω καταγραφή φορείς όπως το «Ιεραποστολικό Ινστιτούτο του Ορθόδοξου Χριστιανισμού («Missions Institute of Orthodox Christianity»), που λειτουργεί στη Βοστώνη από το 2010 στο πλαίσιο του Ελληνικού Κολλεγίου και της Ελληνορθόδοξης Θεολογικής Σχολής του Τιμίου Σταυρού. 

Μια έρευνα και καταγραφή της ύπαρξης ή της ανυπαρξίας ιεραποστολικών σπουδών και μελέτης του σύγχρονου παγκόσμιου Χριστιανισμού (μιας μελέτης που υπερβαίνει την εξέταση της οικουμενικής κίνησης) στον Ορθόδοξο θεολογικό και εκκλησιαστικό χώρο, είναι, ομολογουμένως, ένα εγχείρημα που ο γράφων έχει ξεκινήσει. Αν το δύσβατο του εδάφους θα επιτρέψει την ολοκλήρωση αυτής της πορείας, παραμένει ερώτημα ανοιχτό.
Σημειώσεις:

1. Βλ. Peter Vethanayagamony, “Mission from the Rest to the West”, Mission after Christendom. Emergent Themes in Contemporary Mission (επιμ. Ogbu U. Kalu, Peter Vethanayagamony, Edmund Kee-Fook Chia), εκδ. Westminter John Knox Press, Louisville, Kentucky 2010, σσ. 59-61. Πρβλ. Θανάσης Ν. Παπαθανασίου, «Αποτύπωση της χριστιανικής πραγματικότητας ανά την υφήλιο», Νέα Εστία 1849 (2011), σσ. 779-782. 

2. Alan Neely, “The Teaching of Mission”, Toward the 21st Century in Christian Mission (επιμ. James M. Phillips & Robert T. Coote), εκδ. Eerdmans, Grand Rapids, Michigan 1993, σσ. 269-270. 

3. Gerald H. Anderson, “Professional Academic Associations for Mission Studies”, International Bulletin of Missionary Research 37.1 (1013), σσ. 13-16. 

4. Anderson, ό.π., σ. 16. 

5. Ο Andrew F. Walls (1928 - ) είναι διακεκριμένος ειδικός της Ιεραποστολικής και ερευνητής του αφρικανικού Χριστιανισμού, ο οποίος, συν τοις άλλοις, διετέλεσε διευθυντής του περίφημου το «Κέντρου Μελέτης του Παγκόσμιου Χριστιανισμού» στο Εδιμβούργο. Χαρακτηριστικό είναι το βιβλίο του The Cross-Cultural Process in Christian History. Studies in the Transmission and Appropriation of Faith, εκδ. Orbis Books, Maryknoll, New York, 2002. 

6. Βλ. International Bulletin of Missionary Research 37.2 (1013), σ. 110. 

7. Πρβλ. προηγούμενη αναφορά μου: «(Ιερ)αποστολ(ικ)ή: Μια υπόθεση με πάρα πολλές παρενθέσεις. Ζητήματα σπουδής, από την Ευρώπη μέχρι τον Τρίτο Κόσμο σήμερα», Σύναξη 103 (2007), σσ. 67-76 και, επεξεργασμένο, στο βιβλίο μου: Η Εκκλησία γίνεται όταν ανοίγεται. Η ιεραποστολή ως ελπίδα και ως εφιάλτης, εκδ. Εν Πλω, Αθήνα 2009, σσ. 307-324. 

8. Jonathan J. Bonk, Erica Stalcup, Wendy Jennings, Dwight P. Baker, “Missiological Journals. A Checklist”, International Bulletin of Missionary Research 37.1 (1013), σσ. 42-49. Η καταλογογράφηση δίνει όλα τα απαραίτητα στοιχεία κάθε περιοδικού: διευθυντή, έτος ίδρυσης, θεολογικό προσανατολισμό, συχνότητα έκδοσης και διεύθυνση (συμβατική και ηλεκτρονική). 

9. Βλ. Wil Van Den Bercken, “Theological Education for Laypeople in Russia, Belarus and Ukraine: a Survey of Orthodox and Catholic Institutions”, Religion, State & Society 32.3 (2004), σ. 305. Επίσης http://www.biblicalstudies.org.uk/pdf/rss/32-3_299.pdf

ΙΟΥΣΤΙΝΟΣ ΠΟΠΟΒΙΤΣ: "Να παύσουν οι εκκλησιαστικοί μας αντιπρόσωποι να είναι αποκλειστικά δούλοι του εθνικισμού"

"Αποτελεί βλασφημίαν, ασυγχώρητον βλασφημίαν εναντίον του Χριστού και του Αγίου Πνεύματος, το να κάμωμεν την Εκκλησίαν ένα εθνικόν ίδρυμα [...]. Ο σκοπός της είναι υπερεθνικός, οικουμενικός, πανανθρώπινος: να ενώση εν τω Χριστώ όλους τους ανθρώπους, όλους άνευ εξαιρέσεως εθνικότητος ή φυλής ή κοινωνικού στρώματος. "Ουκ ένι Ιουδαίος ουδέ Έλλην[...]"."Είναι πλέον καιρός, είναι η δωδεκάτη ώρα, να παύσουν οι εκκλησιαστικοί μας αντιπρόσωποι να είναι αποκλειστικά δούλοι του εθνικισμού, και να γίνουν αρχιερείς και ιερείς της Μιάς, Αγίας, Καθολικής και Αποστολικής Εκκλησίας. Η από τον Χριστόν δοσμένη και από τους αγίους Πατέρας πραγματοποιημένη αποστολή της Εκκλησίας είναι: να φυτεύεται και να καλλιεργείται μέσα εις την ψυχήν του λαού μας η αίσθησις και η επίγνωσις ότι κάθε μέλος της Ορθοδόξου Εκκλησίας είναι πρόσωπον καθολικόν, πρόσωπον αιώνιον και θεανθρώπινον, ότι είναι του Χριστού και δια τούτο αδελφός όλων των ανθρώπων και διάκονος όλων των ανθρώπων και των κτισμάτων. Αυτός είναι ο από Χριστού δεδομένος σκοπός της Εκκλησίας.  Kάθε άλλος σκοπός δεν είναι από τον Χριστόν αλλ' από τον αντίχριστον".
Αρχιμ. Ιουστίνου Πόποβιτς, Άνθρωπος και Θεάνθρωπος.

Το παραπάνω απόσπασμα του νεοφανούς Αγίου Ιουστίνου Πόποβιτς, μας θύμισε ο αρχισυντάκτης του θεολογικού περιοδικού ΣΥΝΑΞΗ Θανάσης Παπαθανασίου, καθώς το παραθέτει στο προλογικό σημείωμά του στο νέο τεύχος του περιοδικού (τεύχος 125, Ιανουάριος - Μάρτιος 2013), το οποίο έχει ως θέμα: Χριστιανοί και Ναζισμός.
Τα περιεχόμενα του τεύχους λίαν ενδιαφέροντα, τα επί μέρους θέματα που πραγματεύονται δόκιμοι συγγραφείς (Χάινριχ Χόλτσε, Θανάσης Παπαθανασίου, Θάνος Λίποβατς, Δημήτριος Μόσχος, Βασίλης Αργυριάδης κ.α.) εντελώς σύγχρονα. Ας ελπίσουμε να αποτελέσουν το εφαλτήριο για γόνιμη σκέψη και ουσιαστικό διάλογο. 

ΑΠΟΥΣΙΑΖΟΥΝ ΤΑ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΑ ΖΗΤΗΜΑΤΑ ΑΠΟ ΤΗ ΔΗΜΟΣΙΑ ΣΥΖΗΤΗΣΗ ΓΙΑ ΤΟ ΒΑΤΟΠΑΙΔΙ

Μονή Βατοπαιδίου. Ιερομόναχος Γαβριήλ (φωτογραφία Κώστα Μπαλάφα)

Από κείμενο του π. Βασιλείου Θερμού με τίτλο Του Θεού συνεργούντος; Επτά συν ένα αρρωστήματα του σημερινού μοναχισμού μας (περ. ΣΥΝΑΞΗ, τχ.120, Οκτ. - Δεκ. 2011, σελ.38-39).

...Αλλά και το νομικό καθεστώς έχει συμβάλει στη φθορά. Κατά την παρουσίαση τόμου για την Ιερά Μονή Βατοπεδίου ο ομιλητής, υπεραμυνόμενος της ανάγκης να φροντίζει κάθε μονή την περιουσία της, είπε:

“Είναι υποχρέωσή μας να διαδώσουμε πέρα από αυτές τις επιστημονικά τεκμηριωμένες νομικές εκδόσεις και κάποιους βασικούς κανόνες του Μοναχισμού, που είναι φυσικό να αγνοούν πολλοί αδελφοί μας. Οι Ιερές Μονές είναι Νομικά Πρόσωπα Δημοσίου Δικαίου. Ο κάθε Ηγούμενος δεν έχει μόνον ιερή υποχρέωση έναντι των ιερών κανόνων, αλλά είναι και τυπικά υποχρεωμένος έναντι του νόμου να προστατεύει την περιουσία της Ι. Μονής, δηλαδή την περιουσία του δημοσίου, γιατί αλλιώς θα κατηγορηθεί για απιστία, δηλαδή για κακοδιαχείριση δημόσιας περιουσίας” (Κων. Λούλης, Ορθόδοξος Τύπος, 24.12.2010).

Θεωρώ πως η δήλωση αυτή ζωγραφίζει με τον πλέον εύγλωττο τρόπο την σύγχυση στην οποία βρίσκεται σήμερα ο μοναχισμός μας ως προς το χρήμα. Η αύξηση της περιουσίας δεν είναι κανόνας του μοναχισμού αλλά της κοσμικής νοοτροπίας που παραπέμπει σε προτεσταντικού τύπου συσσώρευση πλούτου, κάτι που έχει γίνει το αντανακλαστικά αυτονόητο του εκκοσμικευμένου ανθρώπου. Ειδικά δε με το θεσμικό καθεστώς της χώρας μας, τα κατά τον κοσμικό νόμο κριτήρια για τη μοναστηριακή περιουσία είναι τα ίδια με οποιασδήποτε επιχείρησης ή σωματείου! Πώς θα συμβιβάσουμε όμως τους κρατικούς νόμους με τις επιταγές του Χριστού και των οσίων πατέρων των εν ασκήσει και πενία διαλαμψάντων; Αν το πνευματικό συμφέρον της μονής επιβάλλει μείωση της περιουσίας της; Η εντύπωση που σχηματίζεται σήμερα – μακάρι να σφάλλω – είναι ότι ουδεμία μονή θέτει στον εαυτό της αυτό το ερώτημα, αλλά αυτονοήτως κινείται για την εδραίωση και αύξηση της περιουσίας της. Εδώ πολύτιμη αποβαίνει η παρακαταθήκη του γέροντα Ιωσήφ του σπηλαιώτη: “Πάντοτε μας έλεγε για την μέριμναν, ότι είναι ο πραγματικός όλεθρος του μοναχού”.

Το μεγάλο πρόβλημα στην περίπτωση της συγκεκριμένης μονής με την οποία, καλώς ή κακώς, σκανδαλίστηκε το πανελλήνιο, ήταν πως η επιχειρηματολογία την οποία ανέπτυξαν η ίδια και οι φίλοι της προς υπεράσπισή της επικεντρώθηκε αποκλειστικά στο ζήτημα της νομιμότητας των συναλλαγών με το δημόσιο. Αγνοήθηκαν πλήρως μια σειρά από εκκλησιαστικά και πνευματικά ζητήματα, όπως αν είναι πνευματικά σκόπιμο ένα μοναστήρι να διαθέτει τέτοιας έκτασης ακίνητη περιουσία, αν μπορεί να ποιμανθή αποτελεσματικά μια αδελφότητα της οποίας ο ηγούμενος χαρακτηρίζεται από τόση εξωστρέφεια, πόσο συγκεντρωμένοι στα μοναχικά τους καθήκοντα μπορούν να είναι μοναχοί οι οποίοι διαρκώς συναλλάσσονται με υπουργεία και με τράπεζες και με το διαδίκτυο, πόσο συμβατές με την αναχώρηση εκ του κόσμου είναι συζητήσεις γύρω απο τα χρηματιστήρια και τους συμβολαιογράφους κ.ο.κ. Καταντά λυπηρό να απουσιάζουν τα πνευματικά ζητήματα από την δημόσια συζήτηση που αναπτύχθηκε, κάτι που πιθανόν να αποτελεί σημάδι ότι στην πραγματικότητα υποτιμώνται στις συνειδήσεις των πιστών.

ΤΟ ΝΕΟ ΤΕΥΧΟΣ (115) ΤΟΥ ΠΕΡΙΟΔΙΚΟΥ ΣΥΝΑΞΗ

Κυκλοφόρησε το νέο τεύχος (αρ. 115) του περιοδικού «Σύναξη», με ποικίλη θεματική. Εξετάζονται ζητήματα που σχετίζονται με τη γνησιότητα της καθημερινής ζωής (Τζιμ Φόρεστ), τα ουσιώδη και τις παραφθορές της ποιμαντικής (π. Βαρνάβας Γιάγκου), τη συνάντηση Ορθοδοξίας και Διαφωτισμού (Αστέριος Αργυρίου), την εξέλιξη των βυζαντινών σπουδών (Γκ. Καπρίεφ), τη φυσιογνωμία του θρησκευτικού μαθήματος (Μάριος Λιάγκης – Κουκουνάρας), τον διάλογο θεάτρου και θεολογίας (Ηλίας Γεραρής), τις υποθήκες του π. Αλεξάνδρου Σμέμαν (Πέτρος Σταθόπουλος) κ.ά. Επίσης συζητείται το βιβλίο του Παναγιώτη Κονδύλη, Το πολιτικό και ο άνθρωπος. Βασικά στοιχεία της κοινωνικής οντολογίας (π. Ευάγγελος Γκανάς και Λεωνίδας Σταματελόπουλος).

Στο τεύχος υπάρχουν και δύο κείμενα του θεολόγου Χρήστου Ζήκου (τ. Σχολικού Συμβούλου Θεολόγων Δυτικής Ελλάδος). Το ένα έχει τίτλο: "Ο Ιησούς Χριστός και η ημέρα του Σαββάτου" και είναι σχόλιο επί της ευαγγελικής περικοπής της Κυριακής Ι' Λουκά (13:10-17, θεραπεία της συγκυπτούσης γυναικός). Το άλλο είναι μια επιστολή προς τη Σύναξη, διά της οποίας ο Χρήστος Ζήκος αναφέρεται στο προηγούμενο τεύχος του περιοδικού που είχε αφιέρωμα στην οικονομική κρίση, με απόπειρα αγιοπατερικής τεκμηρίωσης της προέλευσής της.

Πολύ ενδιαφέρουσα η αναφορά - στην ενότητα Το βιβλίο - του Θανάση Παπαθανασίου στα βιβλία της Χριστίνας Σαγιώ, η οποία είναι ελβετίδα Ορθόδοξη, μένει στο Παρίσι, και έχει κάνει έργο ζωής το να γνωρίσει στους Ορθοδόξους πιστούς τις αρχαίες ανατολικές Εκκλησίες, δηλ. τις προχαλκηδόνιες Εκκλησίες των Κοπτών, Αιθιόπων, Σύρων, Αρμενίων και Ινδών. Όπως χαρακτηριστικά σημειώνει ο Θ. Παπαθανασίου "η Σαγιώ δεν καμώνεται ότι δεν υπάρχει διαίρεση. Τη ζει, όμως, ως οδύνη. Γι' αυτό και δεν υποστηρίζει τις θέσεις της με την άπνοη στεγνότητα του γραφειοκράτη των διαλόγων και της εκκλησιαστικής διπλωματίας. Τις υποστηρίζει με την έγνοια για το σπιτικό της το βασανισμένο".

Επίσης, στην ίδια ενότητα για το βιβλίο, ο Δημήτρης Μαγριπλής (Δρ. Κοινωνιολογίας) παρουσιάζει το βιβλίο του π. Παναγιώτη Καποδίστρια "Κεφάλαια Θεολογίας του Περιβάλλοντος" (εκδ. Ι. Μητρόπολις Ζακύνθου, 2006). Το βιβλίο προλογίζει ο Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος.

Η ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΡΙΣΗ ΣΤΟ ΝΕΟ ΤΕΥΧΟΣ ΤΗΣ ΣΥΝΑΞΗΣ

Κυκλοφόρησε το νέο τεύχος (αρ. 114) του περιοδικού Σύναξη, με θέμα "Η οικονομία σε κρίση". Αμφίσημος ο τίτλος, παραπέμπει τόσο στην τρέχουσα κρίση, στην οποία έχει περιέλθει το οικονομικό σύστημα, όσο και στην κριτική διαδικασία στην οποία πρέπει να υποβληθεί η οικονομική πραγματικότητα.
Το αφιέρωμα προσεγγίζει το ζήτημα φέρνοντας στην επιφάνεια έναν ριζοσπαστικό θεολογικό λόγο, ο οποίος διαλέγεται με το σήμερα κριτικά και αυτοκριτικά.
Προτάσσεται ένα ανθολόγιο πατερικών κ.ά. κειμένων, τα οποία εκπροσωπούν θεολογικά ρεύματα που καυτηριάζουν την εκμετάλλευση, την φρενίτιδα του πλουτισμού και τον καταναλωτισμό.
Στη συνέχεια γράφουν οι: Θανάσης Ν. Παπαθανασίου (για την αλληλεγγύη ως ουσιώδες στοιχείο της χριστιανικής ταυτότητας), Ρόουαν Ουίλιαμς, αρχιεπίσκοπος του Καντέρμπουρυ (για τη σχέση ηθικής και σύγχρονης οικονομίας), Μανώλης Δρεττάκης (για τη στάση των χριστιανών απάναντι στην οικονομική κρίση), Γιώτα Πάστρα και Χαρίδημος Τσούκας (για τις "ηθικές τράπεζες"), Γιώργος Κρανιδιώτης (για τη σχέχη ιατρικής και ελεύθερης αγοράς) και Αλέξανδρος Καριώτογλου (για τη στάση του Ισλάμ απέναντι στην οικονομία).
Το τεύχος πλαισιώνεται από σελίδες ζωντανού διαλόγου και βιβλιοκρισιών.