Η μπαλάντα του κυρ Μέντιου

Κώστας Βάρναλης (1884-1974)

Δε λυγάνε τα ξεράδια

και πονάνε τα ρημάδια!

Kούτσα μια και κούτσα δυο,

της ζωής το ρημαδιό.

Mεροδούλι, ξενοδούλι!

Δέρναν ούλοι: αφέντες, δούλοι·

ούλοι: δούλοι, αφεντικό

και μ' αφήναν νηστικό.

Tα παιδιά, τα καλοπαίδια,

παραβγαίνανε στην παίδεια, 

με κοτρώνια στα ψαχνά,

φούχτες μύγα στ' αχαμνά!

Aνωχώρι, Kατωχώρι,

ανηφόρι, κατηφόρι

και με κάμα και βροχή,

ώσπου μού βγαινε η ψυχή.

Eίκοσι χρονώ γομάρι

σήκωσα όλο το νταμάρι

κ' έχτισα, στην εμπασιά

του χωριού, την εκκλησιά. 

Kαι ζεβγάρι με το βόδι

(άλλο μπόι κι άλλο πόδι)

όργωνα στα ρέματα

τ' αφεντός τα στρέμματα.

Οι πόνοι της Παναγιάς - Νίκος Ξυλούρης

Το πάθος για την ελευθερία

Το editorial του Δρόμου της Αριστεράς που κυκλοφορεί

Ο βομβαρδισμός μας με ειδήσεις, εικόνες, μηνύματα, τρόμο, κλεισούρα, πρόστιμα, ελέγχους, θανάτους, ΜΕΘ, και εμβόλια που έρχονται ως πρωτοχρονιάτικο δώρο, είναι χαρακτηριστικό του κλίματος που επικρατεί και του τρόπου που οι ιθύνουσες τάξεις διαχειρίζονται την πανδημία. Κάποτε τα λόγια και ο τρόπος σαρκασμού προς τα ιερά και όσια του «Ελεύθερου Κόσμου» του Κώστα Βάρναλη παραξένευαν, γιατί έμοιαζαν άλλης εποχής, που είχε περάσει. Τώρα, ξαναδιαβάζοντας ορισμένους στίχους, μοιάζουν να έχουν γραφτεί μόλις χθες:

Κώστας Βάρναλης...

«Τα Χριστούγεννα του Παπαδιαμάντη»

Ενα διήγημα του ΚΩΣΤΑ ΒΑΡΝΑΛΗ με ήρωα τον κυρ Αλέξανδρο

Ο ουρανός έβρεχε διαρκώς λεπτόν νερόχιονον, ο γραίος αδιάκοπος εφύσα και ήτο ψύχος και χειμών τας παραμονάς των Χριστουγέννων του έτους…

Ο κυρ Αλέξανδρος είχε νηστεύσει ανελλιπώς ολόκληρον το Σαρανταήμερον και είχεν εξομολογηθεί τα κρίματά του (Παπά-Δημήτρη το χέρι σου φιλώ!). Και αφού εγκαίρως παρέδωσε το χριστουγεννιάτικον διήγημά του εις την «Ακρόπολιν» και διέθεσεν ολόκληρον την γλίσχρον αντιμισθίαν του προς πληρωμήν του ενοικίου και των ολίγων χρεών του, γέρων ήδη κεκμηκώς υπό των ετών και της νηστείας, αποφεύγων πάντοτε την πολυάσχολον τύρβην, αλλά φιλακόλουθος πιστός, έψαλεν, ως συνήθως, με την βραχνήν και σπασμένην φωνήν του, πλήρη όμως ενθέου πάθους, ως αριστερός ψάλτης, εις το παρεκκλήσιον του Αγίου Ελισσαίου τας Μεγάλας Ώρας, σχεδόν από στήθους, και ότε επανήλθεν εις το πτωχικόν του δωμάτιον, δεν είχεν ακόμη φέξει!

Όταν ο Μπομπ Ντίλαν συνάντησε τον Βάρναλη

Του Νίκου Σαραντάκου

Με τον τίτλο που διάλεξα να βάλω, υπάρχει φόβος να μου πείτε ότι επιδιώκω να προσελκύσω αναγνώστες με εντυπωσιακούς αλλά παραπλανητικούς τίτλους. Συναντήθηκαν ποτέ ο Κώστας Βάρναλης με τον Μπομπ Ντίλαν; Παρά τη μεγάλη διαφορά ηλικίας, θα μπορούσαν -θεωρητικά- να έχουν συναντηθεί, ας πούμε στη δεκαετία του 1960, αλλά αυτό δεν συνέβη ποτέ. Χρησιμοποιώ μεταφορικά τον όρο «συνάντηση», κάτι που συμβαίνει συχνά όταν αναφερόμαστε σε συγγραφείς και γενικότερα σε ανθρώπους της τέχνης -συναντήθηκαν μέσα από το έργο τους.

Δεν νομίζω ότι ο ένας ήξερε το έργο του άλλου -η συνάντηση που λέω έγινε σε ουδέτερο έδαφος, σε ένα μνημόσυνο, αφού κι οι δυο αφιέρωσαν ένα έργο τους, ποίημα ο Βάρναλης και τραγούδι ο Ντίλαν, στον ίδιο νεκρό, σε έναν δεκατετράχρονο μαύρο που έπεσε θύμα άγριας ρατσιστικής δολοφονίας στην πολιτεία του Μισισιπή, τον Έμετ Τιλ.

Η δολοφονία του Έμετ Λιούις Τιλ έγινε στα τέλη Αυγούστου του 1955. Ο δεκατετράχρονος μαύρος, που κατοικούσε στο Σικάγο, είχε πάει για το καλοκαίρι σε συγγενείς στον Μισισιπή. Μαζί με άλλους μαύρους έφηβους μπήκε στο μπακάλικο του χωριού, που το κρατούσε η 21χρονη (λευκή) Καρολίνα Μπράιαντ, και της μίλησε με οικειότητα, ενώ φεύγοντας σφύριξε κολακευτικά (αργότερα μαθεύτηκε ότι ο Τιλ είχε σοβαρό πρόβλημα με το τραύλισμα και γι’ αυτό σφύριζε τα λόγια του).

To καλό για τους πολλούς δε συμφέρει στους λίγους...

Tα μεγάλα ΟΧΙ πάντα τα λέει ο λαός

Έγραφε στο χρονογράφημά του ο Κώστας Βάρναλης, στις 28/10/1947 για την επέτειο της 28ης Οκτωβρίου.

«Γιορτή και λαός»

H 28 του Οχτώβρη είναι μια μεγάλη μέρα για τον ελληνικό λαό – και μέρα ντροπής για τους προδότες του. Κι όμως ετούτοι γιορτάζουνε το “αλβανικό έπος”. Και πάλι χωρίς το λαό. Και πάλι με φράχτη γύρω τους τα όπλα -για να τους φυλάνε όταν πηγαίνουν στην τελετή – να φυλάνε από το λαό τους εχθρούς του λαού.

Ρώμη: Η οικονομική ολιγαρχία

Αδιάφοροι, άβουλοι και δειλοί αντάμα, προσμένουμε μονάχα ένα θαύμα…

Ιδιώτη στην αρχαία Ελλάδα αποκαλούσαν αυτόν που δεν συμμετείχε στα κοινά της πόλης, δεν έπαιρνε μέρος στις Συνελεύσεις ούτε αναλάμβανε αξιώματα όπως όφειλε κάθε Έλληνας πολίτης. Για τον αρχαίο Έλληνα, πρώτα ήσουν μέλος του κοινωνικού συνόλου και μετά άτομο. Μάλιστα, όποιον δεν συμμετείχε, του αφαιρούσαν τα πολιτικά δικαιώματα, ακολουθούσε κατάσχεση της περιουσίας και τέλος εξορία ή θάνατος ! Έτσι και η λέξη “ιδιώτης” απέκτησε την έννοια του ηλιθίου [idiot], γιατί φανέρωνε ανευθυνότητα με ρίζα την τεμπελιά.

Οι πόνοι της Παναγιάς του Κώστα Βάρναλη - Η «άλλη» διάσταση ενός συμβόλου

Πού να σε κρύψω, γιόκα μου, να μη σε φτάνουν οι κακοί;

Ο θρήνος της Μεγάλης Βδομάδας, που κάπου δεν σταματά, που κάπου συνεχίζεται και μετά την Ανάσταση. «Πρωταγωνίστρια» η Μάνα από την αρχαιότητα ως τις μέρες μας: «Τρωαδίτισσες», «Του Νεκρού αδελφού», «Επιτάφιος», «Ματωμένος γάμος»... μάνες - η μάνα του Τούση, του Πέτρουλα, του Λαμπράκη, της Βασιλακοπούλου, οι βαρυπενθούσες της Κύπρου, οι μάνες της Μέσης Ανατολής... Πολλά τα αριστουργήματα της παγκόσμιας Λυρικής Τέχνης και δίπλα σ' αυτά η «Μάνα του Χριστού» και «Οι πόνοι της Παναγιάς» του Βάρναλη. Μιας ποίησης που όπως έλεγε ο κριτικός της λογοτεχνίας Παναγής Λεκατσάς «ανήκει στη σειρά των όρθιων δέντρων. Των δέντρων που οι ρίζες τους βυθίζονται στην εθνική παράδοση (...). Η ποίησή του είναι γνωστή κι αγαπημένη σε πλατύτατα στρώματα του λαού (...). Η διάκριση λαϊκότητας και ποιότητας φυσικά περιττεύει: Η αληθινή ποίηση απευθύνεται και στους λίγους και στους πολλούς, προσφέροντας πάντα, και στους λίγους και στους πολλούς, περισσότερα απ' όσα μπορούνε να πάρουν. Η ποίηση του Βάρναλη, ένας από τους χρυσούς ακόμη κρίκους που συνδέουν τις ψυχές και των Λίγων και των Πολλών, με τον κόσμο των Οραμάτων και των Μορφών, ανακρατεί τη λειτουργία, το αξίωμα και την πραγματική υπερηφάνεια της ποιητικής και στις μέρες μας τέχνης (... )».

Βάρναλης: Οι βουλιμικοί και οι πεινώντες

Κώστας  Βάρναλης 1883 ή 1884–1974

§1

     

      Σάτιρα και πολιτική

Ο Βάρναλης έμελλε να ζήσει και να γράψει σε μια εποχή, όπου το Άριστο γειτνίαζε με το Αχρείο. Τούτο σημαίνει πως κάποιοι άνθρωποι, ας πούμε οι δημιουργοί ή οι επαγγελλόμενοι ιδέες, αισθάνονταν πως κινούνται από έναν προορισμό: να υπερασπιστούν το άριστο, όπως εμφανιζόταν, και να καταπολεμήσουν το εμφανιζόμενο ως αχρείο. Όσοι απ’ αυτούς ήταν πραγματικοί δημιουργοί είχαν επίγνωση πως η διεκδίκηση του αυθεντικά άριστου, δίκαιου, κοινωνικά ηθικού και αισθητικού απαιτούσε έναν διαρκή πόλεμο ενάντια στο θεσμισμένο Υποκριτικό. Οι απλώς επαγγελλόμενοι ιδέες ήταν και είναι πάντοτε έμποροι ιδεών, ακραιφνείς υποκριτές, όσο κι αν φαινομενικά ήθελαν να παρουσιάζονται ως πολέμιοι του Υποκριτικού. Ο Βάρναλης ανήκε στους πρώτους και ήταν  φανατικός αντίμαχος των δεύτερων, πολλοί από τους οποίους  κυκλοφορούσαν στον ίδιο με αυτόν πολιτικο-ιδεολογικό χώρο της αριστεράς.

Ο κριτικός ποιητικός του στοχασμός δεν στράφηκε μόνο ενάντια στους ταξικούς του αντιπάλους –αυτούς εύκολα τους αναγνωρίζει κανείς– αλλά και ενάντια στους αποθρασυμένους καθεστωτικούς συντρόφους του, που δεν αναγνωρίζονται εύκολα ως ταξικοί αντίπαλοι, κι όμως είναι πιο επικίνδυνοι από τους πρώτους, τους φανερούς. Το συνολικό του έργο, όσο κι αν είναι φορτισμένο ιδεολογικά, δεν έχασε την ποιητική του διαύγεια και έναν μοναδικό σπινθηροβόλο λυρισμό, που ο ποιητής αντλούσε από τη βαθιά ποιητικο-φιλοσοφική του κατάρτιση. Στο πλαίσιο ενός τέτοιου λυρισμού καλλιέργησε και την ποιητική του σάτιρα. Αυτή εδώ δεν  επιδιώχθηκε από τον ίδιο ως μια ακίνδυνη και όχι σπάνια αποπροσανατολιστική παραμυθία των μαζών, αλλά ως η διευρυμένη δυνατότητα του ποιητικού Λόγου να «γίνεται φως, [να] γίνεται νους» (Ο Οδηγητής).

Ραγιάς και δάσκαλος γίνεται;

Οι καθηγητές δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης προχώρησαν σε μια εβδομαδιαία απεργία κι ύστερα είπαν να σταματήσουν επειδή τους φάνηκε πολύ αυτό, πολύς αγώνας μια εβδομάδα χωρίς μεροκάματο. Τώρα φτάνει, καιρός να ξαναγυρίσουμε στους ρυθμούς μας και στους μισθούς μας. Δεν πειράζει που εκατομμύρια άλλοι δεν έχουνε μισθό. Δεν πειράζει που χιλιάδες συνάδελφοί μας απολύθηκαν. Δεν πειράζει που τα παιδιά των τάξεων μας δεν έχουνε μέλλον αλλά ούτε και παρόν. Δεν πειράζει, όλα καλά, η ζωή έτσι είναι, η ζωή αυτά έχει, άλλος με τα πολλά, άλλος με τα λίγα και άλλοι με το τίποτα, στο χώμα, στη φυλακή, στον τάφο. Εμείς να' μαστε καλά.

Και ρωτάω: ραγιάς και δάσκαλος γίνεται; Ή, με τέτοιους δασκάλους, πάλι καλά που δεν πάθαμε και τίποτα χειρότερο. Όταν ο τόπος μας, όταν οι άνθρωποι του συντρίβονται, οι μίζεροι, βολεμένοι δημόσιοι υπάλληλοι κάνουν συμβολικές απεργίες μόνο και μόνο να για να ησυχάσουν τη συνείδησή τους που είναι κι αυτή μικρή και στενεμένη στα όρια του μυαλού και της μικροψυχίας τους. Και ύστερα τα κεφάλια μέσα. Κι ίσως ακόμα κι αν τους απολύσουν, πάλι και τότε μέχρι εκεί μόνο θα φτάσουν, γιατί αυτή είναι η φύση του ραγιά: σκυφτός στη ζωή, σκυφτός και στο θάνατο. 

Μόνο ρωτάω: με τι μούτρα θα μπείτε στις τάξεις να διδάξετε τις επαναστάσεις αυτού του λαού, με τι μούτρα θα διαβάσετε μπροστά στους μαθητές σας Βάρναλη;

 

 

Γράφε, Ιστορία, τα ψέματά σου αράδα

και βλόγα το Φονιά, βρίζε το θύμα!

Κι Αρετή, των δρομάκων σουσουράδα,

τον κάθε σωματέμπορά σου τίμα.

Τα παιδιά της ΕΡΤ. «Άντε θύμα, άντε ψώνιο, άντε σύμβολο αιώνιο»

Ένα ιδιαίτερα αγαπημένο τραγούδι «Η μπαλάντα του κυρ΄ Μέντιου» σε στίχους του Κώστα Βάρναλη, μουσική του Λουκά Θάνου, από το δίσκο «Σάλπισμα», που αγαπήθηκε με τη φωνή του Νίκου Ξυλούρη, επέλεξαν να τραγουδήσουν τα παιδιά της ΕΡΤ σχολιάζοντας με το δικό τους τρόπο όσα συμβαίνουν.

Ευχαριστώ τον φίλο Βασίλη Ν.

Δειλοί μοιραίοι και άβουλοι...

Ευχαριστώ την φίλη Αθηνά Λ.

Πρωτοχρονιάτικο

Κομμάτι  του  χειρογράφου του ποιήματος με τίτλο «Πρωτοχρονιάτικο» (μεταγενέστερη παραλλαγή) και με την υπότιτλη σημείωση «1931, όταν η “Ιερά Σύνοδος” αφόρισε τους “μαλλιαροκομμουνιστές”»