Η πολιτική δεν είναι πλέον η αποφασιστική πλευρά του συστήματος

Συνέντευξη του Γιώργου Μερτίκα στον Σταμάτη Μαυροειδή 

Η γεωπολιτική σκοτεινιά μεγεθύνεται… Το σύνολο σχεδόν των κοινωνιών του δυτικού «πολιτισμού» οδεύει αμήχανα προς τη δύση του, χωρίς προς το παρόν να αντιλαμβάνεται το αίτιο της καταστροφικής του πορείας. Οι βάρβαροι που μας πολιορκούν δεν είναι οι άλλοι, ο κίνδυνος δεν κατοικεί έξω από τα προφυλαγμένα σύνορα της Ευρώπης. Είναι φωλιασμένος στο κέντρο της, πρωτίστως στις χώρες εκείνες που συντηρούν μιαν επικοινωνιακά αθέατη, πλην όμως φρικτή τάξη πραγμάτων η οποία προσχηματικά ονομάζεται δημοκρατία. Κάτι δεν πάει καλά, λοιπόν, στο σύνολο του βασιλείου του δυτικού κόσμου. Η γενικευμένη κρίση, η σύγχυση και ο αποπροσανατολισμός που επί πενταετία βασανίζουν επώδυνα τη δική μας επικράτεια, δεν οφείλεται, ούτε πηγάζει από κάποια παράξενη ελληνική ιδιομορφία. «Η ιδιαιτερότητα της ελληνικής περίπτωσης είναι η ισχνή, η απισχνασμένη παραγωγή, που δεν μπορεί να στηρίξει τις διάχυτες καταναλωτικές μας επιθυμίες. Κι αυτό από ένα σημείο και μετά απειλεί την ίδια την αυτοσυντήρηση, την ύπαρξή μας ως κράτους-έθνους», σημειώνει εμφατικά ο Γιώργος Μερτίκας στη συζήτηση που είχαμε μαζί του. Μια συζήτηση που αποτελεί μέρος του αφιερώματος που ξεκινήσαμε ως εφημερίδα με στόχο να φωτιστούν πράγματα και καταστάσεις που μας αφήνουν… μισούς και απαθείς. 

Φύση και κυριαρχία

Του Γιώργου Μερτίκα

Τα επάλληλα κύματα της νεοτερικότητας, που με ορμητήριο την ευρωπαϊκή ήπειρο εξαπλώθηκαν στο σύνολο του πλανήτη, έθεσαν σε κίνηση διαδικασίες με απρόβλεπτες συνέπειες. Το έναυσμα αυτών των επικών διαδικασιών ήταν η σχέση του ανθρώπου με τη φύση, η διευθέτηση της ανθρώπινης τάξης πραγμάτων με βάση την κυριαρχία του ανθρώπου στη φύση. Το πρόταγμα της κυριαρχίας του ανθρώπου στη φύση υποδήλωνε αφενός την κυριαρχία στις διανθρώπινες σχέσεις και αφετέρου την κυριαρχία του ανθρώπου στο εξωτερικό περιβάλλον. Ωστόσο, κάθε νεότερο κύμα με στόχο την κυριαρχία στη φύση είχε το ίδιο αποτέλεσμα: την κυριαρχία πάνω στον άνθρωπο μιας δεύτερης, τεχνητής φύσης που δημιούργησε ο ίδιος και υπακούει σε όσους φυσικούς νόμους τον υπερβαίνουν και ήθελε να καθυποτάξει. 

Οι απαρχές αυτής της διαδικασίας θα μπορούσαν να εντοπιστούν σε όσους πολιτικούς αγώνες διεξάγονταν με θεολογικούς όρους, για να υπερβεί ο άνθρωπος τη φυσική κατάσταση και να διευθετήσει τον κόσμο του σε συμφωνία με τον θεϊκό νόμο. Η διέξοδος από τους θρησκευτικούς πολέμους ήταν να δημιουργηθεί μία ανθρώπινη τάξη βασιζόμενη στους νόμους που θεσπίζει ο άνθρωπος. Η νέα δογματική αρχή της νεοτερικότητας ήταν πως ο άνθρωπος μπορεί να μην κατανοεί τη βούληση του Θεού, μπορεί να γνωρίσει όμως τους νόμους της φύσης που ο Θεός δημιούργησε και να τους υπάγει στη δική του ελεύθερη βούληση.  Αντί της φυσικής αναγκαιότητας μπορεί να δημιουργήσει μιαν τεχνητή-μηχανική αιτιότητα και να υπερβεί τη φυσική σπάνη. Κατ’ αναλογία, στη σφαίρα των ανθρώπινων υποθέσεων μπορεί να γνωρίσει την ανθρώπινη φύση, και στη θέση της φυσικής κατάστασης  να βάλει μια τεχνητή ανθρώπινη δημιουργία, την πολιτική κοινωνία. Η πολιτική κοινωνία γίνεται το πεδίο όπου ο άνθρωπος υποτίθεται ότι υπερβαίνει την απλή φυσική ύπαρξη και είναι κυρίαρχος, επιβάλλοντας τους κανόνες. Κυριαρχία πάνω στις ανθρώπινες σχέσεις και σχέσεις κυριαρχίας αποτελούν τον καμβά στον οποίο υφαίνεται η ετερογονία των σκοπών, μια και κάθε νέο κύμα με στόχο την απελευθέρωση από τους φυσικούς καταναγκασμούς απέληγε σε κοινωνικές σχέσεις κυριαρχίας.

Είναι η Ελλάδα μια χαμένη υπόθεση;

Του Γιώργου Μερτίκα

Με όρους κέρδους και χασούρας φτιάχτηκαν οι κοινωνικές νοοτροπίες της τελευταίας τουλάχιστον εικοσαετίας. Σ’ αυτήν την αγοραία αξιολογική κλίμακα ο πάτος της ήταν οι λούζερ, οι χαμένοι ενός παιγνιδιού παγκόσμιας κλίμακας. Στην κορυφή της η «Ιδέα» του ελληνικού έθνους που παραδομένο στην κραιπάλη εξαργυρώνει αδιάντροπα τις αιμάσσουσες πληγές του, συμβάλλοντας έτσι στην πραγμάτωση της φιλελεύθερης ουτοπίας. Η τελευταία έγινε πραγματικότητα χάρη σε μια ψευδεπίγραφη υλική ισότητα, σύμφωνα με την οποία όλοι έχουν πρόσβαση σε μια αφθονία από τα ίδια υλικά αγαθά. Διείσδυσε στα σοσιαλιστικά ιδεώδη κι έγινε ο πολιορκητικός κριός με τον οποίο αλώθηκε διεθνώς η σοσιαλδημοκρατία, ενώ σχεδόν ταυτόχρονα της παραδόθηκε άνευ όρων ο έσχατος γόνος του φιλελευθερισμού, η κομμουνιστική ουτοπία.
«Η απόλαυση είναι βέβαιη ο κίνδυνος ενδεχόμενος». Μ’ αυτήν τη φόρμουλα, πορευτήκαμε σαν έθνος-κράτος. Μ’ αυτήν τη φόρμουλα έχει τεθεί σε τροχιά ο πλανήτης. Και μπροστά στα αδιέξοδα των κοινωνιών του ρίσκου, όταν τίθεται το ερώτημα «κάναμε λάθος;», κανείς δεν προλαβαίνει να σταματήσει για ν’ απαντήσει στα σοβαρά. Η παραμικρή στάση μάς φέρνει πιο κοντά στην άβυσσο του μηδενιστή, αφού εγκυμονεί την κατάρρευση του όλου. Συνεχίζουμε λοιπόν την πορεία μ’ ό,τι συμπράγκαλα διαθέτουμε από παλιά, κι όπου μας βγάλει…
Ακόμη και σήμερα διανοούμενοι όπως ο Κ. Τσουκαλάς, κάνοντας αναδρομή σε ό,τι συνέβη τις τελευταίες δεκαετίες, αδυνατούν να διαχωρίσουν την ορθολογική ατομική συμπεριφορά των Ελλήνων σε σχέση με την καταναλωτική αγορά, από την πρωτογενή ανορθολογικότητα μιας τέτοιας συλλογικής συμπεριφοράς στην προοπτική των ανταγωνισμών της παγκοσμιοποίησης. Και το νόστιμο είναι ότι αν και πολέμιοι του λαϊκισμού τον εισάγουν από την πίσω πόρτα. Παρουσιάζεται έτσι σαν ορθολογική η μεταποίηση της Ελλάδας σε απέραντο σκυλάδικο, όπου το κάθε τσόκαρο δείχνει με τη συμπεριφορά του στους Ευρωπαίους πώς να αποφορτίζονται.

Ισχύς και απόφαση στη μαζικοδημοκρατική εποχή

«Ο στοχασµός του είναι ο έσχατος γόνος του ∆ιαφωτισµού, ή εκείνης της πλευράς του Διαφωτισµού που εµµένει στην κριτική των ιδεολογιών είτε αυτές καλύπτονται µε µηδενιστικά και ευδαιµονιστικά πέπλα είτε µε προοδευτικά και υπερβατικά»

Του Γιώργου Μερτίκα

Ο Παναγιώτης Κονδύλης είναι ένας επικίνδυνος στοχαστής. Η σκέψη του δεν έρχεται να καλλιεργήσει ηθικολογικές αυταπάτες που να δικαιώνουν την εκάστοτε κατάσταση πραγμάτων ή να παρηγορούν με κάποια μελλοντική κατίσχυση της αλήθειας. Με όρους συμβατικούς, ο στοχασμός του Κονδύλη είναι ο έσχατος γόνος του Διαφωτισμού, ή εν πάση περιπτώσει εκείνης της πλευράς του Διαφωτισμού που εμμένει στην κριτική των ιδεολογιών είτε αυτές καλύπτονται με μηδενιστικά και ευδαιμονιστικά πέπλα είτε με προοδευτικά και υπερβατικά. 

Ακρογωνιαίος λίθος του οικοδομήματός του είναι και το πιο προσωπικό σύγγραμμά του, το «Ισχύς και Απόφαση». Σε αυτό αναπτύσσει τα συστατικά στοιχεία της περιγραφικής θεωρίας της απόφασης. Απόφαση, σύμφωνα με τον Κονδύλη, είναι η πράξη ή η διαδικασία αποχωρισμού ή αποκοπής ενός μέρους από τα υλικά του κόσμου, από την οποία προκύπτει μια κοσμοεικόνα κατάλληλη να εγγυηθεί την ικανότητα προσανατολισμού την αναγκαία για την αυτοσυντήρηση. Η ταυτότητα του εκάστοτε υποκειμένου, δηλαδή «ο ακριβής προσδιορισμός της θέσης του στον κόσμο», επιτελείται μέσω μιας τέτοιας υπαρξιακής απόφασης. Αυτό γίνεται με την επιλογή όσων στοιχείων θεωρεί το υποκείμενο αξιόλογα ή αναξιόλογα, αδιάφορα ή ενδιαφέροντα στον αγώνα για την αυτοσυντήρησή του. 

Η ισχύς μιας ταυτότητας εκδηλώνεται στο ιστορικό πεδίο της ενεργητικής κοινωνικής ζωής. Ισχύς είναι ο αγώνας που διεξάγει το γένος έναντι της φύσης, οι ανθρώπινες ομάδες απέναντι σε άλλες ανθρώπινες ομάδες και τα άτομα απέναντι σε άλλα άτομα. 

Η ανάλυση της ισχύος και της απόφασης συνδέεται στενά με τη θέση που καταλαμβάνει το πνεύμα στην εξέλιξη του είδους. Ο άνθρωπος, σε αντίθεση με τον υπόλοιπο ζωικό κόσμο, δεν περιορίζεται στην ικανοποίηση κάποιων αναγκών της αυτοσυντήρησης. Το πνεύμα προκαταλαμβάνει μελλοντικές ανάγκες και χρείες, και προκαλεί μια αλυσιδωτή δράση για ισχύ, υποτάσσοντας το ζωικό στοιχείο σ’ αυτόν τον αγώνα που διεξάγεται με όπλο τον πολιτισμό. Η περιγραφική θεωρία της απόφασης διαπιστώνει, λοιπόν, τη συγχώνευση νόησης και βούλησης. Η νόηση εκλογικεύει τη βούληση για αυτοσυντήρηση μέσω της διεύρυνσης της ισχύος.