Τι είναι και τι θέλει ο πολυπολικός κόσμος;

 

Κώστας Λαπαβίτσας: Πέφτοντας στον γκρεμό μετά τον Κορωνοιό, Οικονομία και Κοινωνία;

Ο οικονομολόγος – καθηγητής της Σχολής Ανατολικών και Αφρικανικών Σπουδών του Πανεπιστημίου του Λονδίνου, Κώστας Λαπαβίτσας, μιλώντας στον 98.4 αφού σημείωσε ότι είναι πρωτεύουσας σημασίας η υγεία και ή ζωή των ανθρώπων και των κοινωνιών, σημείωσε με έμφαση ότι η πανδημία αυτή, επηρεάζει με πρωτοφανή τρόπο την παγκόσμια οικονομία και άρα συνιστά ειδική κατάσταση αντιμετώπισης και στο επίπεδο διαβίωσης των πολιτών, όχι μόνο η δημόσια υγεία αλλά και οι οικονομικοί όροι που θα επιβάλουν ή όχι οι κοινωνίες , άρα σε όφελος τους ή σε βάρος τους, την στιγμή ακριβώς που αναδύεται η καθοριστική σφραγίδα του έθνους-κράτους, που εξ ορισμού από μόνο του δεν αρκεί για θετικό πρόσημο, αφού μπορεί να λειτουργήσει σε βάρος των πολλών.

Ο Κώστας Λαπαβίτσας τόνισε ότι η οικονομική κρίση αποδεικνύεται εξίσου βαριά, ή και βαρύτερη, από την υγειονομική. Για την εξασθενημένη ελληνική οικονομία, που στηρίζεται στον τουρισμό, το ΔΝΤ ήδη εκτίμησε συρρίκνωση 10%.

Κίνδυνοι και συνέπειες του κορωνοϊού

Του Κώστα Λαπαβίτσα

Η εμφάνιση του κορωνοϊού στη χώρα μας και η συζήτηση για την εξάπλωσή του φέρνει στο προσκήνιο τις βαθιές αδυναμίες της ελληνικής οικονομίας και κοινωνίας μετά από δέκα χρόνια μνημονιακών πολιτικών. Ο κορωνοϊός θα δημιουργήσει τεράστιες πιέσεις στο βαριά τραυματισμένο υγειονομικό μας σύστημα, και πιθανόν να ωθήσει την οικονομία σε νέα ύφεση, επιδεινώνοντας δραματικά τις συνθήκες κοινωνικής διαβίωσης. Η ανάγκη για αποφασιστικά οικονομικά μέτρα, που θα συναρθρώνονται με τα απαραίτητα υγειονομικά μέτρα, είναι άμεση.

Παγκόσμιες επιπτώσεις

Οι υφεσιακές επιπτώσεις του κορωνοϊού στην Κίνα, την Ιαπωνία, το Χονγκ-Κονγκ, την Κορέα, αλλά και σταδιακά στην Ευρώπη, είναι πλέον αδιαμφισβήτητες. Για παράδειγμα, η Τράπεζα της Αμερικής (Bank of America) αναμένει ότι η παγκόσμια ανάπτυξη το 2020 θα πέσει από 3,1% στο 2,8%, η Κίνα θα αναπτυχθεί με 5,6%, που είναι ο χαμηλότερος ρυθμός από το 1990 και, ιδιαίτερα σημαντικό για τη χώρα μας, η ανάπτυξη της Ευρωζώνης θα πέσει από το αναιμικό 1% στο σχεδόν ανύπαρκτο 0,6%. Στην πράξη η Ευρωζώνη οδηγείται σε ύφεση, με την Ιταλία στην πρώτη γραμμή.

Οι άμεσοι λόγοι είναι προφανείς. Ο αποκλεισμός ολόκληρων πόλεων, το κλείσιμο των σχολείων και περιορισμός των μετακινήσεων πλήττουν την κατανάλωση. Η αποδιάρθρωση των παγκόσμιων αλυσίδων παραγωγής, όπου η Κίνα παίζει καίριο ρόλο, χτυπάει ευθέως την παγκόσμια παραγωγή και περιορίζει τις επενδύσεις. Το διεθνές εμπόριο δέχεται μεγάλες πιέσεις και οι εξαγωγές περιορίζονται. 

Ο δρόμος θα είναι μακρύς: Αναζητώντας τη σύγχρονη Αριστερά

Του Κώστα Λαπαβίτσα

Το άρθρο δημοσιεύτηκε στα αγγλικά στο Jacobin στις 10 Ιουλίου 2019. Η ελληνική μετάφραση του Πρώτου Μέρους δημοσιεύτηκε στο The Press Project στις 13 Ιουλίου 2019 και του Δεύτερου Μέρους στις 17 Ιουλίου 2019. 

Η κυβέρνηση του Αλέξη Τσίπρα επέβαλε πολυετή λιτότητα στους Έλληνες, για να επαναφέρει τελικά την συντηρητική παράταξη  στην εξουσία. Η αναθέρμανση του αγώνα εναντίον της λιτότητας ίσως χρειαστεί χρόνια - και θα είναι αδύνατη χωρίς μια ευθεία αντιπαράθεση με την Ευρωπαϊκή Ένωση. Επείγει η αναζήτηση της σύγχρονης Αριστεράς.

Μέρος Πρώτο

Τα αποτελέσματα των εκλογών στην Ελλάδα ήταν πρωτίστως μία νίκη για την κεντροδεξιά Νέα Δημοκρατία με ποσοστό που άγγιξε το 40% και της εξασφάλισε την αυτοδυναμία στη Βουλή. Πρώτη φορά μετά το 2009 - όταν το κεντροαριστερό ΠΑΣΟΚ κέρδισε για τελευταία φορά τις εκλογές- ένα κόμμα σχηματίζει αυτοδύναμη κυβέρνηση. Κατά το μεγαλύτερο διάστημα της κρίσης η Ελλάδα κυβερνήθηκε  από συνασπισμούς κομμάτων, συμπεριλαμβανομένης και της συμμαχίας του ΣΥΡΙΖΑ με τους δεξιούς ΑΝΕΛΛ. Η νίκη της Νέας Δημοκρατίας έθεσε τέλος σε αυτήν την περίοδο. Επέστρεψε η πολιτική σταθερότητα στην Ελλάδα και οι παραδοσιακές κυβερνητικές δυνάμεις ανέκαμψαν στην εξουσία.

Στην πραγματικότητα η σταθερότητα άρχισε να επιστρέφει ήδη από το τέλος του 2015, όταν ο ΣΥΡΙΖΑ υποχώρησε μπροστά στην Ευρωπαϊκή Ένωση και υπέγραψε μία νέα συμφωνία ‘διάσωσης’ με τους δανειστές της Ελλάδας. Η νίκη της Νέας Δημοκρατίας οφείλεται πρωτίστως στα  τέσσερα χρόνια λιτότητας που επέβαλε ο ΣΥΡΙΖΑ, ακολουθώντας τις επιταγές των δανειστών, πλήττοντας σκληρά τα μεσαία και χαμηλά εισοδήματα, και μειώνοντας την εθνική και λαϊκή κυριαρχία.

Οι Εργατικοί θα έπρεπε να στηρίξουν την έξοδο από την Ε.Ε. – Έτσι θα μπορέσουν να είναι πραγματικά ριζοσπαστικό κόμμα

Του Κώστα Λαπαβίτσα

Για όσους ενδιαφέρονται για τη συνεχιζόμενη συζήτηση για το Brexit στη Βρετανία και ειδικά για τις εξελίξεις στο Εργατικό Κόμμα. Το κόμμα του Κόρμπιν είναι τη στιγμή αυτή η μόνη πραγματική ελπίδα ριζοσπαστικής πολιτικής αλλαγής κατά του νεοφιλελευθερισμού στην Ευρώπη. Η μάχη που δίνεται στο εσωτερικό του έχει σημασία για ολόκληρη την ευρωπαϊκή Αριστερά. 

Το κρίσιμο ζήτημα είναι φυσικά η θέση του κόμματος στο ζήτημα της παραμονής ή της αποχώρησης από την ΕΕ. Μετά τον εξευτελισμό του ΣΥΡΙΖΑ το 2015 - που κρίθηκε στο ζήτημα της συμμετοχής ή όχι στην ΟΝΕ - θα ήταν καταστροφή για την ευρωπαϊκή Αριστερά να παραδοθεί και το Εργατικό Κόμμα στηρίζοντας την παραμονή στην ΕΕ, σε πλήρη αντίθεση με το δημοψήφισμα του 2016. Το άρθρο είναι παρέμβαση στη συζήτηση που τώρα γίνεται και έχει διαβαστεί ευρύτατα.

Η παραίτηση της Τερέζα Μέι, η άνοδος του Νάιτζελ Φάρατζ  και οι εκλογές για την ηγεσία των Συντηρητικών έχουν φέρει στο φως τα διλήμματα που αντιμετωπίζει το Εργατικό Κόμμα. Είναι φανερό πως, παρά τις συχνές διαβεβαιώσεις περί του αντιθέτου, η ισορροπία ανάμεσα στους υποστηρικτές της παραμονής και σε αυτούς της εξόδου δεν έχει αλλάξει ουσιαστικά μετά το δημοψήφισμα του 2016. Μόλις υπήρξε πολιτική ηγεσία, η λαϊκή στήριξη της αποχώρησης από την ΕΕ επαναβεβαιώθηκε σε ολόκληρη την Αγγλία και την Ουαλία, ακόμη και στα προπύργια των Εργατικών ανάμεσα στα εργατικά στρώματα. 

Ριζοσπαστική Αριστερά: η ώρα της επανίδρυσης

Των Στάθη Κουβελάκη και Κώστα Λαπαβίτσα

Στροφή προς την Δεξιά

Το αποτέλεσμα των ευρωεκλογών ήταν φυσική απόρροια της ατιμωτικής συνθηκολόγησης του ΣΥΡΙΖΑ το καλοκαίρι του 2015. Ο ΣΥΡΙΖΑ δεν αντιμετώπισε την άμεση κατακραυγή που γνώρισαν οι προηγούμενες μνημονιακές κυβερνήσεις. Αλλά το Τρίτο Μνημόνιο συνοδεύτηκε από κοινωνική παθητικότητα που τελικά έφερε στροφή προς την Δεξιά, και μάλιστα σε σκληρή νεοφιλελεύθερη εκδοχή της, οδηγώντας ολόκληρη την Αριστερά σε δύσβατα μονοπάτια. 

Η στροφή αυτή δεν αποτελεί ελληνική εξαίρεση. Κατά μήκος και πλάτος της Ευρώπης όλες οι εκδοχές της Αριστεράς βρίσκονται σε ιστορικά χαμηλά επίπεδα. Μεγάλος κερδισμένος είναι η ευρωπαϊκή Ακροδεξιά, που κεφαλαιοποιεί τον θυμό κοινωνιών τραυματισμένων από δεκαετίες νεοφιλελευθερισμού παριστάνοντας την «αντισυστημική» δύναμη. Η άνοδος της Ακροδεξιάς καταδεικνύει την απώλεια της ριζοσπαστικότητας της Αριστεράς, την μετατροπή της σε διαχειριστή ενός συστήματος που πλέον αναιρεί συστηματικά και ανενδοίαστα τις κοινωνικές κατακτήσεις ενός αιώνα. Έχουν διαρραγεί οι δεσμοί της Αριστεράς με τα εργατικά και λαϊκά στρώματα, αυτά ακριβώς που αποτελούσαν κάποτε την φυσική της βάση. 

Η Βρετανία μετά το Μπρέξιτ

Του Κώστα Λαπαβίτσα

Στις 4 Μαρτίου ξεκινάει κύκλος ανοιχτών ομιλιών και συγκεντρώσεων σε πέντε πόλεις της Βρετανίας με θέμα την ανασυγκρότηση της χώρας μετά το Μπρέξιτ και γνώμονα τα λαϊκά και εργατικά συμφέροντα. 

Η περιοδεία βασίζεται στο νέο βιβλίο μου The Left Case Against the EU (Η Αριστερή Πρόταση κατά της ΕΕ), το οποίο έχει προκαλέσει έντονο ενδιαφέρον και συζήτηση στη Βρετανική Αριστερά. 

Συμμετέχουν γνωστοί συνδικαλιστές, δημοσιογράφοι, πολιτικοί, πανεπιστημιακοί και ακτιβιστές από ολόκληρη τη χώρα.

Παρά τα όσα λέγονται στα διεθνή ΜΜΕ, τα λαϊκά στρώματα δεν έχουν αλλάξει γνώμη και παραμένουν αμετακίνητα υπέρ του Μπρέξιτ. Οι προσπάθειες των φανατικών ευρωπαϊστών για δεύτερο δημοψήφισμα δεν είχαν αποτελέσμα. Όλα δείχνουν ότι η Βρετανία θα φύγει από την αποτυχημένη ΕΕ. Το μόνο πραγματικό ερώτημα είναι πως θα συνταχθούν τα λαϊκά στρώματα για να στηριχτεί η δημοκρατική ανανέωση  και η δομική αλλαγή της οικονομίας υπέρ του κόσμου της εργασίας μετά την έξοδο.  

Υπάρχει ρεύμα υπέρ της σοσιαλιστικής Αριστεράς, κυρίως στη νεολαία. Η μάχη θα δοθεί μέσα στο Εργατικό Κόμμα για να κινηθεί στη ριζοσπαστική κατεύθυνση που απαιτείται.

Κοινωνικός ριζοσπαστισμός και εθνική-λαϊκή κυριαρχία

Των Στάθη Κουβελάκη και Κώστα Λαπαβίτσα

Το κυριότερο πολιτικό πρόβλημα της ριζοσπαστικής Αριστεράς μετά το ξέσπασμα της παγκόσμιας κρίσης του 2007-9 ήταν – και παραμένει – να συνδυάσει το αίτημα για βαθιά κοινωνική αλλαγή σε σοσιαλιστική κατεύθυνση με το αίτημα για εθνική και λαϊκή κυριαρχία.

Η κρίση πήγασε από την καρδιά του παγκοσμιοποιημένου, νεοφιλελεύθερου και χρηματιστικοποιημένου καπιταλισμού της εποχής μας. Αλλά δεν βρέθηκαν όλες οι χώρες στην ίδια θέση. Στην παγκόσμια οικονομία υπάρχει σκληρή ιεραρχία και σχέσεις επιβολής των ισχυρών επί των αδυνάτων. Στην ΕΕ υπάρχει ένα κέντρο, με κυρίαρχη τη Γερμανία, που επιβάλλεται στην περιφέρεια. Μέσω των μηχανισμών των Μνημονίων, η λαϊκή και εθνική κυριαρχία της Ελλάδας καταρρακώθηκε, η δημοκρατία εξευτελίστηκε και τα ηγετικά στρώματα υποτάχθηκαν πλήρως στους δανειστές για να διασώσουν την ταξική κυριαρχία τους. 

Βασικές λειτουργίες του ελληνικού κράτους έχουν σήμερα αποκοπεί από τον έλεγχο της εκλεγμένης κυβέρνησης και τεθεί υπό τον έλεγχο των δανειστών. Ο φορολογικός μηχανισμός είναι στα χέρια της «ανεξάρτητης» ΑΑΔΕ, η υπό εκποίηση δημόσια περιουσία σ’ αυτά του Υπερταμείου, η δημοσιονομική πολιτική βρίσκεται υπό τον «ενισχυμένη επιτήρηση» των «Θεσμών», η έδρα της νομισματικής πολιτικής ούτως ή άλλως είναι στην Φρανκφούρτη. Οι τράπεζες, αφού κόστισαν δεκάδες δις σε δανεισμό που καλούνται να πληρώσουν οι φορολογούμενοι, πουλήθηκαν αντί πινακίου φακής σε κερδοσκοπικά φαντς.

Η νέα ελληνική κανονικότητα

Του Κώστα Λαπαβίτσα

Επιστροφή στην κανονικότητα είναι το μήνυμα της κυβέρνησης και συμφωνεί και η αξιωματική αντιπολίτευση. Η οικονομία έχει σταθεροποιηθεί σε σχέση με τη περίοδο 2010-13 και πολιτικά η χώρα φαίνεται να επιστρέφει σε ένα είδος διπολισμού πλαισιωμένου απο μικρά και ακίνδυνα κόμματα. 

Ήδη εμφανίστηκαν απόψεις που ισχυρίζονται ότι η Ελλάδα κατάφερε να ξεπεράσει την εποχή των οξυμένων αντιπαραθέσεων και άρα το ίδιο μπορεί να συμβεί και στην υπόλοιπη Ευρώπη που αντιμετωπίζει το φάσμα της Άκρας Δεξιάς. Οι λαοί της Ευρώπης, λένε, αφού φωνάξουν και διαμαρτυρηθούν, τελικά θα επιστρέψουν στη νεοφιλεύθερη τάξη και σταθερότητα. 

Είναι χαρακτηριστικό των συντηρητικών να απεχθάνονται τις περιόδους κρίσης και να προσβλέπουν εναγώνια σε μια σταθερή κανονικότητα. Αλλά ξεχνάνε ότι οι μηχανισμοί της νέας κανονικότητας θεμελιώνονται κατά τη διάρκεια της κρίσης και φέρουν το αποτύπωμά της. Ξεχνάνε ακόμη ότι υπάρχουν και νέες κανονικότητες που δεν έχουν καμία προοπτική. Αυτό συμβαίνει όταν τα ηγετικά στρώματα της κοινωνίας έχουν χάσει την ικμάδα τους και τα λαϊκά στρώματα δεν έχουν τη δύναμη να ανατρέψουν την κατάσταση. Τότε η κοινωνία παρακμάζει και λείπει η πραγματική βάση για σταθερότητα. 

Το τέλμα μετά τα μνημόνια

Του Κώστα Λαπαβίτσα

Με το τυπικό τέλος των μνημονίων ήρθε στο προσκήνιο το βαθύτερο οικονομικό πρόβλημα της χώρας. Η οικονομία βρίσκεται σε τέλμα και δεν υπάρχουν οι συνθήκες για ταχύρρυθμη ανάπτυξη. Τα μνημόνια έχουν βάλει την Ελλάδα για τα καλά στον σκληρό πυρήνα των Βαλκανίων.  

Τα δομικά οικονομικά προβλήματα

Οι δομικές αδυναμίες της ελληνικής οικονομίας είναι γνωστές και τεκμηριωμένες στη διεθνή βιβλιογραφία. Μετά την είσοδο στην ΕΕ σταδιακά εμφανίστηκε υπερδιόγκωση των υπηρεσιών και εξασθένηση της βιομηχανίας. Ο τομέας των υπηρεσιών έχει όμως χαμηλή παραγωγικότητα και ανταγωνιστικότητα κι έτσι η χώρα δε μπόρεσε να σταθεί στην παγκόσμια αγορά. Η ελληνική οικονομία κυριαρχήθηκε από τα λεγόμενα «μη εμπορεύσιμα» αγαθά και στράφηκε προς την εγχώρια αγορά, με αποτέλεσμα να γίνεται ακόμη χειρότερη η παραγωγικότητα και η ανταγωνιστικότητα. Φαύλος κύκλος. 

Μετά την είσοδο στη ΟΝΕ ακολούθησε μια παραπλανητική περίοδος παχιών αγελάδων που έκανε πολλούς να νομίσουν ότι το ευρώ «μας έβαλε στην πρώτη κατηγορία». Τα χαμηλά επιτόκια έφεραν τόνωση των επενδύσεων και της κατανάλωσης και ισχυρή ανάπτυξη. Η Ελλάδα δε γνώρισε πιστωτική φούσκα, όπως λανθασμένα λέγεται, αλλά σίγουρα η επέκταση της πίστωσης στήριξε την ανάπτυξη. 

Η κληρονομιά του Ναι

Του Κώστα Λαπαβίτσα

Το δημοψήφισμα του 2015 ήταν το κορυφαίο κοινωνικό και πολιτικό γεγονός της μακράς ελληνικής κρίσης. Καθόρισε την πορεία που τελικά ακολούθησε η χώρα. Τρία χρόνια μετά μπορεί κανείς να το εξετάσει ψύχραιμα, χωρίς να παραβλέπει το βαρύ συναισθηματικό του φορτίο. 

Στο δημοψήφισμα εμφανίστηκαν δύο κοινωνικά στρατόπεδα σε οξεία αντιπαράθεση μεταξύ τους. Η πλευρά του Όχι κυριαρχήθηκε από τα λαϊκά στρώματα, τη μισθωτή εργασία και τη μικρομεσαία θάλασσα της ελληνικής κοινωνίας. Η πλευρά του Ναι σφραγίστηκε από τους έχοντες και κατέχοντες, αλλά και από την ανώτερη μεσαία τάξη. Η αντιπαράθεσή τους αποκρυσταλλώθηκε στα συγκεκριμένα επίδικα του ευρώ και του χρέους. 

Η ταξική διαφορά ήταν εύκολα ορατή. Το Όχι άντλησε στήριξη από το πληβειακό στοιχείο της ελληνικής κοινωνίας, κυρίως τις λαϊκές γειτονιές της πρωτεύουσας. Ήταν απτός ο ενθουσιασμός και η προσδοκία του ότι κάτι επιτέλους θα αλλάξει πραγματικά στη χώρα. Το Ναι στηρίχτηκε στο αστικό στοιχείο, όπως ήταν φανερό από την πλευρά των «Μένουμε Ευρώπη». Εξίσου απτός ήταν ο θυμός και η επιθετικότητά του, δηλαδή η κλασική αντίδραση ανθρώπων που νιώθουν το έδαφος να φεύγει κάτω από τα πόδια τους.

Η συμφωνία της γραβάτας

Του Κώστα Λαπαβίτσα

Για να εκτιμήσουμε τη σημασία της  συμφωνίας του Γιούρογκρουπ του Ιουνίου του 2018 είναι απαραίτητο να πάμε δυο χρόνια πίσω και να αναφερθούμε πρώτα στη συμφωνία του Μαΐου του 2016. Τότε τέθηκε το πλαίσιο για το ελληνικό χρέος μέσα στο Τρίτο Μνημόνιο που έφερε η κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ. Η πρόσφατη συμφωνία του Αλέξη Τσίπρα – αυτή της γραβάτας – είναι απόρροια της προηγούμενης και στην πράξη ακόμη χειρότερη, όπως θα δούμε παρακάτω.

Το Γιούρογκρουπ του Μαΐου 2016

Η συμφωνία του Μαΐου 2016 περιλάμβανε βραχυπρόθεσμα μέτρα για το χρέος. Συγκεκριμένα:

1. Να βελτιωθεί τεχνικά η σειρά των αποπληρωμών για το χρέος προς το EFSF,

2. Να γίνουν τεχνικές αλλαγές στη χρηματοδότηση του EFSF/ESM ώστε να μειωθεί ο κίνδυνος από πιθανή άνοδο των επιτοκίων και,

3. Να μην πληρωθούν τόκοι για το 2017 στο ποσό που είχε χρησιμοποιηθεί για επαναγορά χρέους κατά τη διάρκεια του Δευτέρου Μνημονίου (ένα μικρό ποσό, λίγο πάνω από 11 δις).

Η φυλακή των ευρωπαϊκών λαών

Του Κώστα Λαπαβίτσα

Το πραξικόπημα

Η άρνηση του Ιταλού Προέδρου Σέρτζιο  Ματαρέλα να δεχθεί το κυβερνητικό σχήμα που πρότειναν το Κίνημα Πέντε Αστέρων και η Λέγκα του Βορρά είναι ένα ξεκάθαρο πολιτειακό πραξικόπημα. Τέτοια απροσχημάτιστη παράκαμψη της λαϊκής βούλησης και της δημοκρατίας δεν έχει ξαναγίνει στην Ιταλία από την πτώση του Μουσολίνι το 1943. 

Εξίσου εντυπωσιακό είναι το σκεπτικό του Ματαρέλα. Ο ρόλος μου, είπε, είναι να προστατεύσω τα συμφέροντα της χώρας και αυτό σημαίνει να μη θέσω σε οποιοδήποτε κίνδυνο τη συμμετοχή της στο ευρώ. Οι Ιταλοί μπορούν να έχουν όποια κυβέρνηση θέλουν, αρκεί αυτή να αποδέχεται την ΟΝΕ. 

Κυνικότερη παραδοχή από επίσημα χείλη ότι το ευρώ είναι μια φυλακή για τους ευρωπαϊκούς λαούς δεν έχει υπάρξει. Ο κ. Ματαρέλα βρήκε αμέριστη στήριξη από το ιταλικό κατεστημένο, αλλά και τις ισχυρές δυνάμεις της ΕΕ. Ήδη ο Πρόεδρος Μακρόν, αυτός που θα έφερνε τη μεγάλη δημοκρατική αλλαγή στην Ευρώπη, τον επαίνεσε δημόσια για την «υπευθυνότητά» του.

Η εκτόξευση του δημόσιου χρέους

Των Κώστα Λαπαβίτσα και Γιώργου Διαγουρτά 

Ποσοτικό άλμα
Η σημαντικότερη οικονομική εξέλιξη των τελευταίων μηνών είναι ότι το δημόσιο χρέος της Ελλάδας εκτοξεύτηκε. Συγκεκριμένα, το χρέος της Κεντρικής Διοίκησης από 328,7 δισ. ευρώ στο τέλος του 2017, έφτασε στα 343,7 δισ. στο τέλος του πρώτου τριμήνου του 2018.
Το άλμα του χρέους οφείλεται σε δύο λόγους. Ο πρώτος είναι η πληρωμή από τον ESM της δόσης των 5,5 δισ. του δανείου του Τρίτου Μνημονίου ως αποτέλεσμα της ολοκλήρωσης της τρίτης αξιολόγησης. Ο δεύτερος είναι η αύξηση του βραχυπρόθεσμου δανεισμού μέσω επαναγοράς έντοκων γραμματίων (repos). Σκοπός της κυβέρνησης είναι να σχηματίσει ταμειακά διαθέσιμα που θα πλησιάζουν τα 20 δισ. (το περιβόητο «μαξιλάρι») ελπίζοντας ότι έτσι θα μπορεί να δανειστεί με χαμηλότερα επιτόκια από τις αγορές, όταν ολοκληρωθεί το πρόγραμμα τον Αύγουστο του 2018.

Γιγαντώνεται η εθνική αναταραχή στην ΕΕ

Του Κώστα Λαπαβίτσα

Επιστροφή του εθνικού στοιχείου

Ακόμη και οι πιο αδιαπραγμάτευτοι ευρωπαϊστές έχουν αρχίσει σταδιακά να αντιλαμβάνονται ότι η ΕΕ βρίσκεται στο μέσο μιας πρωτοφανούς κρίσης που ξεδιπλώνεται σταθερά. Αυτό που συμβαίνει είναι η επιστροφή του εθνικού στοιχείου.

Τα παραδείγματα είναι πλήθος. Το βρετανικό δημοψήφισμα του 2016 ήταν κεραυνός που έδειξε ότι τα λαϊκά στρώματα της Βρετανίας θέλουν την έξοδο από την ΕΕ και μπορούν να την επιβάλλουν εκλογικά. Το κύριο αίτημα ήταν η ανάκτηση του εθνικού ελέγχου, ιδιαίτερα απέναντι στην ελεύθερη διακίνηση της εργασίας, όπως αυτή προωθείται εντός της ΕΕ. 

Η εκλογή Μακρόν στη Γαλλία το 2017, με την ήττα της ακροδεξιάς Λε Πεν, φάνηκε να αντιστρέφει τα πράγματα, αλλά το θαύμα κράτησε ελάχιστα. Οι μεγαλόστομες διακηρύξεις του νέου προέδρου για περισσότερη ευρωπαϊκή ενοποίηση έχουν βρει ελάχιστη ανταπόκριση εκεί που μετράει, δηλαδή στη Γερμανία. Στις γερμανικές εκλογές του 2017 ο μεγάλος κερδισμένος ήταν η άκρα Δεξιά, που δεν είναι μεν ανοιχτά κατά της ΕΕ, αλλά απορρίπτει τα ιδεολογήματα περί ενοποίησης και επιδιώκει τον έλεγχο της μετανάστευσης. 

Ώρα πληρωμής για τη συμφωνία του Φάουστ

Του Κώστα Λαπαβίτσα

Ο πολιτικός υπολογισμός του Αλέξη Τσίπρα όταν υπέγραψε το τρίτο μνημόνιο ήταν να παραμείνει στην εξουσία όσο πιο πολύ μπορούσε, προσδοκώντας ότι θα υπάρξει αισθητή οικονομική ανάκαμψη. Ετσι θα είχε την άνεση να πει στις επόμενες εκλογές ότι ναι μεν δεν έκανε ό,τι είχε υποσχεθεί, αλλά τουλάχιστον έβγαλε τη χώρα από την κρίση «με την κοινωνία όρθια».

Η ανάπτυξη ήρθε, αλλά είναι τόσο αδύναμη που ο ΣΥΡΙΖΑ δεν θα μπορέσει να πει αυτό που υπολόγιζε. Το 2017 η ανάπτυξη ήταν μόλις 1,4%. Συγκεκριμένα, η κατανάλωση έπεσε, οι επενδύσεις ήταν αδύναμες, οι εξαγωγές αυξήθηκαν λίγο και οι εισαγωγές αυξήθηκαν περισσότερο. Στην πραγματικότητα η ελληνική οικονομία λιμνάζει. Ο λόγος της οικονομικής δυστοκίας είναι η μνημονιακή πραγματικότητα. Χαμηλοί μισθοί, χαμηλές συντάξεις, βαριά φορολογία, περικοπές δαπανών του Δημοσίου γονάτισαν την κατανάλωση. Τα λαϊκά στρώματα έχουν γίνει πολύ φτωχότερα, με αποτέλεσμα να περιορίζουν πλέον ακόμη και τα είδη διατροφής. Οι πωλήσεις ζυμαρικών, για παράδειγμα, έπεσαν το 2017 πάνω από 10%, πράγμα πρωτοφανές στα χρόνια της κρίσης. Το χάσμα ανάμεσα στους πλούσιους και τους φτωχούς έχει γίνει τεράστιο.

Το τεράστιο αναπτυξιακό πρόβλημα της Ελλάδας

Του Κώστα Λαπαβίτσα

Το 2017 η ελληνική οικονομία θα βγει από την ύφεση, αλλά η επίδοσή της θα είναι τελείως αναιμική. H ΕΛΣΤΑΤ εκτιμά ότι τα πρώτα τρία τρίμηνα η ανάπτυξη ήταν περίπου 1,1% κατά μέσο όρο. Ακόμη και αυτή η χαμηλή εκτίμηση ξαφνιάζει δεδομένου ότι η κατανάλωση ήταν στάσιμη, οι επενδύσεις δεν είχαν αυξητική δυναμική, οι εξαγωγές αυξήθηκαν μεν ελαφρά, αλλά οι εισαγωγές αυξήθηκαν περισσότερο, η βιομηχανική παραγωγή βρίσκεται σε ελαφρά πτωτική πορεία, και ούτω καθεξής. 

Κάτι δεν αθροίζεται εύκολα. Ας δεχτούμε όμως ότι οι αριθμοί ισχύουν, πράγμα που σημαίνει ότι ο ετήσιος ρυθμός ανάπτυξης θα κινηθεί στο πολύ χαμηλό 1-1,5%. 

Το 2018 δύσκολα θα φέρει σημαντικά υψηλότερους ρυθμούς μετά τα μέτρα που μόλις έλαβε ο κ. Τσακαλώτος στον προϋπολογισμό και κυρίως λόγω του δυσθεώρητου πλεονάσματος το οποίο προβλέπεται να ξεπεράσει το 3,5%. Κοιτώντας με ψύχραιμο μάτι είναι φανερό ότι δεν υπάρχει κανένα «συμπιεσμένο ελατήριο» στην ελληνική οικονομία, όπως ισχυριζόταν η κυβερνητική προπαγάνδα στα τέλη του 2016. 

Πλειστηριασμοί: Η χώρα και πάλι σε λάθος δρόμο

Των Κώστα Λαπαβίτσα και Γιώργου Διαγουρτά

Βαθιά και δομική τραπεζική αδυναμία 

Η πίεση που δέχεται η κυβέρνηση από τους δανειστές και τις τράπεζες για να προχωρήσουν οι πλειστηριασμοί είναι τεράστια. Ο χώρος για ελιγμούς είναι ελάχιστος και η κυβέρνηση θα πιεί το πικρό ποτήρι μέχρι τέλους. Δυστυχώς τα αποτελέσματα για την οικονομία και την κοινωνία θα είναι βαθιά αρνητικά. Η χώρα βαδίζει και πάλι σε λάθος δρόμο. 

Τα στοιχεία της Τράπεζας της Ελλάδας δείχνουν ότι τον Ιούνιο του 2017 οι ελληνικές τράπεζες είχαν συνολικά 45% του ενεργητικού τους σε προβληματική κατάσταση. Είναι τα λεγόμενα Μη Εξυπηρετούμενα Ανοίγματα (ΜΕΑ) που είτε δεν εξυπηρετούνται καθόλου, είτε η εξυπηρέτησή τους είναι εξαιρετικά επισφαλής. Πρόκειται για εξωπραγματικό μέγεθος. Δεν υπάρχει τραπεζικό σύστημα παγκοσμίως το οποίο να μπορεί να λειτουργήσει κανονικά με μια τέτοια τρύπα στον ισολογισμό του. 

Η κεφαλαιακή επάρκεια των ελληνικών τραπεζών εμφανίζεται ισχυρή, αλλά τα φαινόμενα απατούν. Ο κίνδυνος εσπευσμένης ανακεφαλαιοποίησης λόγω των προβληματικών δανείων ελλοχεύει. Στα προβληματικά δάνεια πρέπει να προστεθεί και η μεγάλη έλλειψη ρευστότητας, δεδομένου ότι οι τράπεζες έχουν χάσει περίπου τις μισές τους καταθέσεις από την αρχή της κρίσης.

Η ζωή εν τάφω για την ελληνική οικονομία

Του Κώστα Λαπαβίτσα

Οικονομική στασιμότητα, κοινωνική ανισότητα, πολιτική χρεοκοπία
Ο ακριβέστερος χαρακτηρισμός της κατάστασης της ελληνικής οικονομίας είναι η σταθερότητα του νεκροταφείου. Μόλις στις 20 Νοεμβρίου, για παράδειγμα, η ΕΛΣΤΑΤ ανακοίνωσε ότι ο κύκλος εργασιών της βιομηχανίας μειώθηκε κατά 0,8% τον Σεπτέμβριο. Ο δείκτης υποχωρεί εδώ και περίπου ένα εξάμηνο. Η πολυθρύλητη βιομηχανική ανάκαμψη, στην οποία τόσες κυβερνητικές ελπίδες ακούμπησαν στο τέλος του 2016 και τις αρχές του 2017, απλώς δεν υπάρχει. 

Εύκολα θα μπορούσε κανείς να παραθέσει πλήθος άλλων δεικτών, όπως για τις λιανικές πωλήσεις, τις εξαγωγές και εισαγωγές, τις επενδύσεις, την κατανάλωση, και ούτω καθεξής, αλλά δεν συντρέχει λόγος. Η πραγματικότητα είναι προφανής και είναι αυτή ακριβώς που οποιοσδήποτε λογικός οικονομολόγος θα προέβλεπε ήδη από το 2013-14. Η ελληνική οικονομία έχει σταθεροποιηθεί σε σχέση με το 2009-10, χωρίς να διαφαίνεται καμία σημαντική δυναμική ανάπτυξης.

Μεγάλα κοινωνικά στρώματα έχουν εξουθενωθεί και αποδέχονται καρτερικά την κατάσταση. Η κωλοτούμπα του Αλέξη Τσίπρα το 2015 σκότωσε την ελπίδα για τα λαϊκά, τα εργατικά, τα αγροτικά και τα μικρομεσαία στρώματα. Με κανένα τρόπο όμως δεν συναινούν σε ό, τι συμβαίνει, όπως δείχνει η εξαιρετική τελυταία έρευνα της Public Issue. Αποδέχονται τη μνημονιακή πραγματικότητα χωρίς να αντιδρούν δυναμικά, αλλά δεν συναινούν και έχουν βουβή αποστροφή. Το παράδοξο αυτό έχει μεγάλη σημασία για τις πολιτικές εξελίξεις.

Η ελληνική οικονομία χωρίς παρωπίδες

Των Γιώργου Διαγουρτά και Κώστα Λαπαβίτσα

Επικοινωνιακή καταιγίδα δημιούργησε η κυβέρνηση, με αποκορύφωμα την ομιλία του πρωθυπουργού στη ΔΕΘ, για να πείσει τον ελληνικό λαό ότι η χώρα «έχει γυρίσει σελίδα», περνάμε σε «νέο αναπτυξιακό μοντέλο» και αφήνουμε πίσω τη σκληρή εποχή των μνημονίων.

Οι πολιτικοί στόχοι του ΣΥΡΙΖΑ, ο οποίος ειδικεύεται στη δημιουργία εικονικής πραγματικότητας, είναι προφανείς. Ταυτόχρονα φτιάχνεται και ένα νέο προφίλ για τον Αλέξη Τσίπρα, του «σοβαρού» πρωθυπουργού που έβγαλε τη χώρα από τα μνημόνια και ανοίγει το δρόμο της «δίκαιης» ανάπτυξης.

Αμήχανη και ενοχλημένη παρακολουθεί η αξιωματική αντιπολίτευση, η οποία δεν έχει τίποτε ουσιαστικό να πει και αποδεικνύεται σαφώς κάτω των περιστάσεων. Αντίστοιχα αμήχανη είναι και η «κεντροαριστερά», η οποία ανασυντάσσεται χωρίς να έχει κάτι διαφορετικό να προτείνει.

Με ελαφριά ειρωνεία παρακολουθούν οι ηγετικοί κύκλοι της χώρας, οι οποίοι είναι πλήρως ικανοποιημένοι από τη μετάλλαξη του ΣΥΡΙΖΑ, αλλά δεν τον θέλουν στην κυβέρνηση.