Το αν ο μαρξισμός υπήρξε ή όχι ένα προοδευτικό βήμα στην πορεία της
ανθρωπότητας, το αν είναι μια ανοιχτή θεωρία, ή ένα κλειστό σύστημα ιδεών, το
αν ήταν και εξακολουθεί να είναι οδηγός για δράση, το αν πρόκειται για μια
μορφή «υλιστικής» εσχατολογίας σε αντίθεση με την «ιδεαλιστική-μεταφυσική»
εσχατολογία, το αν οι αποτυχημένες ή οι σχετικά επιτυχημένες απόπειρες
πρακτικής εφαρμογής του συνιστούν μια μερική ή συνολική αποτυχία του ίδιου,
αποτελούν ερωτήματα μείζονος σημασίας και προπαντός ερωτήματα που δεν
ξεπερνιόνται με εύκολες απαντήσεις.
Είναι κοινή, πλέον, πεποίθηση ότι η
κατάρρευση των «ανατολικών» καθεστώτων το 1989, σήμανε και το τέλος μιας
ολόκληρης εποχής. Εποχής που καλώς ή κακώς πολιτογραφήθηκε ως εποχή του
εφαρμοσμένου μαρξισμού (υπαρκτού, κατ’ άλλους, σοσιαλισμού) ή για την ακρίβεια
των εφαρμοσμένων εκδοχών του. Έχοντας δημόσια τοποθετηθεί από το 1993, ως απλός
σκεπτόμενος πολίτης, αξίζει, ίσως, να αναπαραγάγω μέρος της τότε προβληματικής
μου, που ουσιαστικά δεν άλλαξε σε όλες τις κύριες πλευρές της, εμπλουτισμένης
όμως και από την εμπειρία μιας ολόκληρης εικοσιπενταετίας.
Όπως και τότε, έτσι και τώρα θα επιμείνω
ότι για μένα Μαρξ, μαρξική θεωρία, επίγονοι και πρακτικές εφαρμογές δεν
ταυτίζονται αναγκαστικά, αλλά και δεν διαχωρίζονται επιλεκτικά, εκεί που
συμφέρει ορισμένους. Η σχέση είναι εξαιρετικά δύσκολη και πολύπλοκη και δεν
θεωρώ πρέπον ηθικά και επιστημονικά να αποφανθώ με ένα ναι ή με ένα όχι.
