Η εξουσία των διανοούμενων

Κώστας Παπαϊωάννου «Μαρξ και μαρξισμός: oντολογία και αλλοτρίωση » μετάφραση: Βασίλης Τομανάς, Χριστίνα Σταματοπούλου επιμέλεια: Χριστίνα Σταματοπούλου Εναλλακτικές Εκδόσεις, 2009 σελ. 258
Του Χάρη Ναξάκη

Υπάρχουν 2 (;) δρόμοι για να αναλύσεις τους λόγους αποτυχίας της πρώτης(;) πληβειακής επανάστασης, της Οκτωβριανής. Ο πρώτος, που ακολούθησα κι εγώ στα νιάτα μου, αλλά γρήγορα τον εγκατέλειψα, είναι ότι για όλα φταίνε η σταλινική γραφειοκρατία, η σταλινική αντεπανάσταση, η προσωπολατρία κ.λπ. Ο δρόμος αυτός είναι εύκολος και απλοϊκός.

Για να τεκμηριώσει κάποιος τον σταλινικό ολοκληρωτισμό αρκούν τα στοιχεία που παραθέτει ο Κ. Παπαϊωάννου στη Γένεση του Ολοκληρωτισμού: από τους 82 ηγέτες που πέρασαν από την Κεντρική Επιτροπή και τη Γραμματεία από το 1917 έως το 1929, οι 14 καταδικάστηκαν σε θάνατο ή σε μακροχρόνια φυλάκιση, 3 αυτοκτόνησαν, 3 δολοφονήθηκαν και 41 εξαφανίστηκαν χωρίς να αφήσουν ίχνη την περίοδο των εκκαθαρίσεων (1935-38). Οσον αφορά τα μεσαία στελέχη, το 70% των μελών της Κεντρικής Επιτροπής, το 60% των αντιπροσώπων του κόμματος στο 17ο συνέδριο, εξαφανίστηκαν στα στρατόπεδα συγκέντρωσης.

Ο δεύτερος δρόμος ερμηνείας της αποτυχίας της Οκτωβριανής Επανάστασης, τον οποίο επίσης ακολούθησα στα νιάτα μου, αλλά επίσης εγκατέλειψα, είναι η άποψη ότι πριν από τη σταλινική αντεπανάσταση και μέχρι τον θάνατο του Λένιν είχαμε ένα αυθεντικό σοσιαλιστικό καθεστώς ή η αντίληψη ότι και ο λενινισμός ήταν μια μορφή ιακωβίνικης αυταρχικής εξουσίας, αλλά η θεωρία, ο Μαρξ, είχε δίκιο. Φταίνε οι μαρξιστές, οι επίγονοι, η εφαρμογή της θεωρίας, όχι ο Μαρξ.

Το μιντιακό καρτέλ και ο ελέφαντας στο δωμάτιο

Του Κωστή Παπαϊωάννου

Η απορία του γράφοντος αφορά ανθρώπους με αξιοσημείωτη διαδρομή, επιστημονική, κοινωνική, συχνά και πολιτική. Πολίτες με ενάργεια σκέψης, με πραγματική αγωνία για τα θεμελιώδη δικαιώματα και τη δημοκρατία. Ανθρώπους φιλελεύθερους, κεντρώους, κεντροδεξιούς, κεντροαριστερούς ή όπως αλλιώς αυτοπροσδιορίζονται.
Ανθρώπους με κριτική στάση, ιδίως για χειρισμούς της παρούσας κυβέρνησης και λιγότερο των προηγούμενων (αλλά δεν εξετάζουμε αυτό τώρα). Ιδού η απορία μου λοιπόν, καλοπροαίρετη και ίσως αφελής: πώς εξηγείται η αιδήμων σιωπή τους για το νέο τοπίο στα ΜΜΕ; Γιατί δεν ακούγεται κιχ; Πόθεν η άκρα του τάφου σιωπή από ανθρώπους κατά τα άλλα λαλίστατους;
Δεν λένε κουβέντα για την εισβολή των ολιγαρχών στον αφύλακτο κήπο της δημόσιας ζωής, από τότε που ατόνησε η συζήτηση για τους (τω όντι ατυχέστατους) κυβερνητικούς χειρισμούς γύρω από το θέμα των τηλεοπτικών αδειών. Νομίζει κανείς πως έκτοτε δεν υπάρχουν αλλαγές στα ΜΜΕ.

Η θρησκεία της ανάπτυξης και της προόδου

Tου Χάρη Ναξάκη

Τα Χριστούγεννα του 1945 και ενώ είχαν προηγηθεί τα Δεκεμβριανά, 200 περίπου νέοι επιστήμονες και καλλιτέχνες, γόνοι αστικών οικογενειών και γόνοι αριστερών οικογενειών, επιβιβάζονται στο νεοζηλανδέζικο πλοίο Ματαρόα ως υπότροφοι  του Γαλλικού Ινστιτούτου, με προορισμό τη Γαλλία. Ανάμεσα τους οι: Κ. Καστοριάδης, Λ. Αξελός, Ν. Σβωρόνος, Α. Προβελέγγιος, Μ.Μακρής, Ε. Αλεξίου, Ε. Κριαράς, Ι. Ξενάκης, Μ. Κρανάκη, Μ. Ζαχαριάς και ο Κ. Παπαϊωάννου. Ο Κ. Παπαϊωάννου γεννήθηκε το 1925 στο Βόλο και από το 1945 έζησε στη Γαλλία όπου και πέθανε. Δίδαξε σε διάφορα γαλλικά πανεπιστήμια και έγραψε πληθώρα έργων στα ελληνικά και στα γαλλικά, φιλοσοφικού, πολιτικού και κοινωνιολογικού περιεχομένου. Το βιβλίο του, «Η αποθέωση της Ιστορίας», Εναλλακτικές εκδόσεις, περιέχει πέντε δοκίμια τα οποία σε προγενέστερο χρόνο είχαν δημοσιευτεί σε γαλλικά περιοδικά. Αυτόν τον σπουδαίο διανοητή αποσιώπησε το σύνολο σχεδόν της ελληνικής κυρίως αριστερής διανόησης και τολμώ να πω διότι δεν μπορούσε να αναμετρηθεί ούτε με τον φιλοσοφικό ίσκιο του, αλλά και γιατί ο Παπαϊωάννου ήταν ένας κριτικός του μαρξισμού ή κατά άλλους ένας μεταμαρξιστής, δηλαδή ένας «αποστάτης» της ορθοδοξίας. Ο Παπαϊωάννου άσκησε κριτική στην ίδια τη μαρξιστική θεωρία και όχι απλά στις αστοχίες της εφαρμογής της, μια κριτική στο Μαρξ και όχι μόνο στους επιγόνους του, τους μαρξιστές. Ο Παπαϊωάννου στο σύνολο του έργου του συνομιλεί με τον Χέγκελ και κυρίως με τον Μαρξ, τον οποίο εκτιμά πολύ, αλλά δεν τον θεοποιεί -π.χ. τον θεωρεί μέτριο φιλόσοφο αλλά κορυφαίο αναλυτή του καπιταλισμού- επισημαίνει τις αστοχίες της μαρξιστικής θεώρησης και ταυτόχρονα ασκεί κριτική στην ανθρωπολογική θεμελίωση της νεωτερικότητας, του αναγεννησιακού και διαφωτιστικού κόσμου.

Μια νίκη κι από ήττα πιο πικρή...

Του Κωστή Παπαϊωάννου

Δεν ξέρω αν πανηγύρισε κανείς την νίκη του ΣΥΡΙΖΑ, σ' αυτές τις εκλογές. Από όσο μπορώ να καταλάβω ακόμα κι αυτοί που χαίρονται για την κυβέρνηση της "Αριστεράς" βάζουν και μερικά ψιλά γράμματα κάτω από την χαρά τους (ο τάδε υπουργός δεν είναι αρκετά καθαρός και ο δείνα έχει απόψεις που δεν είναι πολιτικώς ορθές) για να μην φανούν εντελώς γελοίοι όταν θα διαψευσθούν. Γιατί βεβαίως όλοι ξέρουν ότι με τα σημερινά δεδομένα δεν έχουμε μπροστά μας μια κατάσταση Αριστεράς αλλά μια κατάσταση συμφοράς.

Το χειρότερο όμως δεν είναι πως η συμφορά δεν είναι αυτή που φαίνεται αλλά αυτή που κρύβεται πίσω από αυτή που φαίνεται.

Συγκεκριμένα, όλοι αντιλαμβάνονται πως τίποτα από αυτά που ζητούσε η κοινωνία από μια κυβέρνηση δεν μπορεί να γίνει. Ούτε η ανεργία μπορεί να μειωθεί, ούτε το εισόδημα να αυξηθεί, ούτε οι δημόσιες  υπηρεσίες όπως παιδεία, υγεία, συγκοινωνία, διοίκηση, μπορούν να λειτουργήσουν, ούτε η πολιτική λειτουργία μπορεί να απαλλαγεί από την δικτατορία της "Ευρώπης" και των "αγορών".

Η κρίση δεν είναι ούτε παράνομη ούτε απάνθρωπη

Του Κωστή Παπαϊωάννου

Κανένας στοιχειωδώς λογικός άνθρωπος δεν μπορεί πια να πιστεύει πως υπάρχει «διέξοδος» από την κρίση. Όλες οι κοινωνίες του πλανήτη θα βιώσουν την κρίση μέχρι το τέρμα της: μέχρι να λύσουν οι ίδιοι οι άνθρωποι κάθε κοινωνίας την εκδοχή της αντίφασης που συνιστά την κρίση στην κοινωνία τους. Και τελικά, οι άνθρωποι της παγκόσμιας κοινωνίας θα λύσουν την αντίφαση τους, στην γενικότητά της, με τον μετασχηματισμό τους από «κοινωνία των αγορών» σε «κοινωνία των ανθρώπων».

Από την άλλη, όσο διαρκεί η κρίση, όλες οι κοινωνίες του κόσμου θα στρέφονται (ενστικτωδώς) προς αυτό που σήμερα θεωρείται Αριστερά. Αυτή την φορά όμως η κοινωνία, που έχει προ πολλού πάψει να περιμένει πως θα «σωθεί» από την Δεξιά, δεν περιμένει πια να «σωθεί», ούτε από την Αριστερά. Οι άνθρωποι της κοινωνικής βάσης έχουν αντιληφθεί (ενστικτωδώς πάντα) πως, αν μιλάμε με όρους «σωτηρίας», θα σωθούν με κάποια νέου τύπου, δική τους, αδιαμεσολάβητη, οργάνωση και με κάποιον αντίστοιχο, νέου τύπου, αγώνα.

Αυτό που μένει τώρα στους ανθρώπους της κοινωνικής βάσης είναι να αντιληφθούν μέσα από την καθημερινή τους πρακτική (και όχι φιλολογικά) πως η ιστορική σημασία της κρίσης είναι η ολοκλήρωση της καταστροφής του «συστήματος», προκειμένου ακριβώς να «σωθεί» η κοινωνία.

Κώστας Παπαϊωάννου: Ο φιλόσοφος της σύνθεσης

Ο φιλόσοφος της σύνθεσης

Βασική επιδίωξη του Κώστα Παπαϊωάννου σε όλη του τη ζωή υπήρξε η μεγάλη «σύνθεση», ανάμεσα στην αρχαιοελληνική, τραγική σύλληψη του κόσμου, και την εσχατολογική οπτική, που χαρακτηρίζει την ιουδαιοχριστιανική και την εγελο-μαρξιστική παράδοση. Στην σκέψη του, η τραγική σύλληψη δεν νοείται ως υποταγή στην κυκλικότητα και τη μοίρα, αλλά μπολιάζεται από το όραμα και την αναζήτηση μιας τελείωσης, η οποία όμως δεν νοείται ως τέλος ή «ολοκλήρωση» της ιστορίας ή της «προϊστορίας», σύμφωνα με την εγελειανή ή την μαρξική οπτική αντίστοιχα.
Ο Παπαϊωάννου ίσως επιζητεί το αδύνατο, μια μη μεσσιανική οραματικότητα, όπου η αποδοχή της «προόδου» δεν μεταβάλλεται σε γραμμικότητα και τελεολογία, αλλά στη βασανισμένη και βασανιστική πορεία μιας ανθρώπινης περιπέτειας, με επιστροφές, ανατροπές, ανακυκλώσεις, με την Φύση να παραμονεύει αγέρωχη, ικανή να συντρίψει δια μιας την ανθρώπινη ύβρη. Κι’ αυτή η αδιάκοπη, αγωνιώδης κάποτε, αναζήτηση αυτής της μεγάλης σύνθεσης θα σφραγίσει το έργο του και θα αποτελέσει την πηγή τόσο της μεγαλοσύνης του, όσο και των όποιων ταλαντώσεων της σκέψης και της διαδρομής του. Διότι η αποδοχή της τραγικότητας της ύπαρξης μπορεί να μεταβληθεί σε υποταγή στο fatum, στο μοιραίο, στην υποταγή στην τάξη του κόσμου. Κάτι τέτοιο,  ως ένα βαθμό, θα συμβεί στα τελευταία χρόνια της ζωής του, όταν η φιλοσοφία του θα βάφει «με γκρίζο πάνω στο γκρίζο», όπως συνέβη με τον ώριμο Χέγκελ, και θα μεταβληθεί σε εργαλείο μιας ριζικής απομυθοποίησης, εγκαταλείποντας κάθε σωτήριο επαναστατικό «μύθο». Αντίθετα, ιδιαίτερα στα νεανικά του έργα και κατεξοχήν στην αδημοσίευτη όσο ζούσε μελέτη του «Μάζα και Ιστορία», θα υποστηρίζει με θέρμη την αναγκαιότητα του επαναστατικού μύθου και τον καθαρτήριο ρόλο της επαναστατημένης μάζας.